Mongol oron sudlal

11,113 views

Published on

Published in: Education
4 Comments
15 Likes
Statistics
Notes
No Downloads
Views
Total views
11,113
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
453
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
4
Likes
15
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Mongol oron sudlal

  1. 1. 1. Монгол орны байгалийн газарзүйн байрлалын онцлогМонгол орон нь Ази тивийн төвд дэлхийн 2 том гүрэн болох БНХАУ, ОХУ-тай хиллэн оршдог бөгөөдхойд хэсэгт нь Сибирийн тайга, өмнөд хэсгээрээ төв Азийн үзүүр дайрч өнгөрдөг ба энэ хоёрын биебиедээ шилжих шилжилтийн зурвас нутаг болдог. Манай улсын нийт нутаг дэвсгэр 1564100км2 бөгөөдбаруунаас зүүн тийш сунамал ерөнхийдөө зуйвандуу хэлбэртэй өргөргийнхөө байрлалаар дэлхийнбөмбөрцгийн хойд хагасын дундад өргөрөгүүдэд багтсан бөгөөд уур амьсгалын хувьд сэрүүн бүсэдхамаарна. Дэлхийн хуурай газрын 1 %-ийг эзэлнэ. Нийт хилийн урт 8158км, ОХУ-тай 3485км, БНХАУ-тай 4678км. Талбайн хэмжээгээр дэлхийд 17, азид 7-д орно.Монгол улсын хойд захын цэг Хөвсгөл аймгийн нутаг дахь Их Саяны нурууны Монгол шарын даваахойд өргөргийн 52°09’, Өмнөд захын цэг Өмнөговь аймгийн нутагт орших Орвог гашууны бор толгойхойд өргөргийн 41°35’бөгөөд хойд захын цэгээс өмнөд захын цэг хүртэл өргөргийн хувьд 10°-нзөрүүтэй хоорондоо 1259км. Баруун захын цэг Баян-Өлгий аймгийн нутагт орших Монгол алтайнМааньт уул зүүн уртрагийн 87°44’, зүүн захын цэг Дорнод аймгийн Соёлз уулын Модот хамар зүүнуртрагийн 119°56’ бөгөөд баруунаас зүүн уртрагийн хувьд 32°-н зөрүүтэй ба хоорондоо 2392км болно.Монгол орны дундаж өндөр 1580м, хамгийн өндөр цэг Алтай таван богдын Хүйтний оргил 4374м,хамгийн нам цэг Хөх нуурын хотгор 560м болно. ОХУ, БНХАУ хоёулантай нь хиллэдэг аймаг Баян-Өлгий аймгийн Хүйтний оргил, Дорнод аймгийн Тарваган дахын овоо юм. Хүйс цэг нь Өвөрхангайаймгийн Бүрд сум Өвөр хөшөөтийн булаг, энергийн төв Өмнөговь аймаг Ханбогд сум Дэмчигийн хийд.Байгалийн газарзүйн байрлалын онцлог:• Монгол орон дэлхийн бөмбөрцгийн зүүн хагас хойд хэсэгт бүхлээрээ оршдог онцлогтой. Өөрөөр хэлбэл хойд өмнөд цэг нь хойд өргөрөгт багтсан ба зүүн баруун цэг нь зүүн уртрагт оршино. Тодруулбал 2 онцлог өргөрөг, уртраг болон ХӨ45°, БУ90° монгол орныг дайрдаг.• Монгол орон дэлхийн цагийн бүсийн 6,7,8-р бүсэд орших нөхцлийг бүрдүүлэх бөгөөд энэ нь баруун бүс нутаг зүүн бус нутгаасаа 2 цагийн зөрүүтэй байгаа нь зүүнээс баруун тийш сунаж тогтсон том талбайтайг харуулж байна.• Монгол орны нутаг далай тэнгисээс алслагдсан том эх газрын төвд өндөр уулсаар хүрээлэгдэн орших учир хүйтэн эрс тэс уур амьсгалтай болоход нөлөөлсөн.• Далайн түвшнээс дээш харьцангуй өндөрт өргөгдсөн. Нийт нутгийн 80% 1000м-ээс дээш, дундаж нь 1580м байгаа нь уулархаг өндөр болохоо харуулж байгаа бөгөөд энэ нь уур амьсгалыг арай сэрүүн болгож агаар хуурай боловч жинхэнэ нөхцөл үүсэхэд саад болдог..• Дэлхийн гол мөрдийн 3 том ай савын /Номхон далай, Хойд мөсөн далай, гадагш урсгалгүй дотоодын ай сав/ усны хагалбар болох бөгөөд энэ гурвын хагалбар уулс манайд оршино.• Увс нуурын хотгорт өвөлдөө дэлхийн хамгийн их агаарын даралтын бүс бүрэлдэн тогтож маш их даралттай хүйтэн цаг агаарыг тогтуун болгодог.• Дэлхийн сэрүүн бүсийн сибирийн ой тайгаас төв Азийн говь цөлийн бүсэд шилжих шилжилтийн ландшафт бүхий өндөр уулын таг, тайгын бүслүүр, ойт хээр, хээр, говь, цөлийн бүсийг хамран оршино.• Дэлхийн сэрүүн бүсийн циклон, антициклон нь монголын нутагт ээлжлэн ноёрхон нөлөөлж байдаг. 2. Говийн их мужийн байгалийн цогцолбор шинж, дотоод ялгааУг муж нь Алтайн өмнөх говийн муж, Алтайн ар говийн муж, Дорнодын говийн муж гэсэн гурван мужтай.Алтайн өмнөх говь нь дотроо дөрвөн тойрогтой:• Зүүн гарын говь• Жинхэнэ Алтайн өмнөх говь• Цөл эзгүй газрын тал• Онч хээрийн цав толгодАлтайн ар говийн муж нь:• Их нууруудын хотгор• Олон нууруудын хотгор• Хангайн өмнөх бэгэлцэг гэсэн 3 тойрогтой.Дорнодын говийн муж нь дотроо:• Дорноговийн хотгор• Умард говийн гүвээт тал• Замын-Үдийн талархаг газар гэсэн тойргуудтай.
  2. 2. Энэ говийн их муж нь бусад их мужуудыг бодвол харьцангуй их талбайтай буюу 545900 км2 юм. Энэмужид Өмнөговь, Дундговь, Дорноговь бүхлээрээ, Сүхбаатар, Дорнодын ихэнх хэсэг, Говь-Алтай,Баянхонгор, Завхан, Ховд аймгуудын зарим хэсэг багтлаг. Говийн их муж нь ухаа гүвээт талтай, чийг хангамж багатай, дулааны нөөц ихтэй, хур тунадасбага унадаг. Өмнөд хэсгээр 50-100мм-ийн хур тунадас унадаг, араараа ИНХотгор, Олон нуурынхөндийгөөр хур тунадас их унах ба Хангайн өмнөд хэсгээр хур тунадас их унадаг. Говийн их мужидунадаг дундаж ХТунадас нь 150 мм юм. Температурын хувьд 7-р сард дунджаар 20 градус, хамгийн ихдээ 45 хүрдэг. Өвөлдөө нэг сарддунджаар -18, хамгийн ихдээ -49 хүртэл халдаг. Салхины хувьд 3.5-35 мс хүртэл салхилна. Энэ их муж нь дотроо маш олон нууруудтай баэдгээр нууруудын ихэнх нь тектоникийн гаралтай юм. Говийн их мужийн хөрсний хувьд нь 50% ньговийн бор хөрстэй. Үүнийгээ дагаад ургамалжилтын хувьд цөлөрхөг хээрийн, цөлийн гэсн хоёр бүсэдхуваагддаг. Тухайлбал монгол өвс, хазаар өвс, агь ургадаг.3. Монгол орны амьтны газарзүйн үндсэн хэв шинж, ховор ба ховордсон амьтад Манай нутгийн хойд ба өмнөд хэсгийн байгалийн нөхцөл,дулаан, хүйтэн, чийг , усны хангамжзэргийн ялгаанаас болоод амьтадын төрөл зүйл өөр өөр байдаг. Ан агнуурын хуулийн заалт ёсоорамьтныг1. Нэн ховор2. Ховор3. Элбэг гэж гурван зэрэгт хуваана.1. Нэн ховор амьтад: тахь, хавтгай, мазаалай, хар мөрний хандгай, цаа буга, хүдэр, минж, халиу, ирвэс,цөөвөр чоно, бөхөн, жороо тоодог, гургуул, гангар хун, цэн тогоруу, хар тогоруу, цагаан тогоруу, хилимзагас гээд 18-н амьтан орно.2. Ховор амьтад:Хөхтөнөөс: аргаль, янгир, хулан, хар сүүлтий, халиун буга, ойн булга, зэгсийн гахай, говийн шилүүс,хадны суусар, цоохондой эрээн хүрнэ, гозоорой зурам.Шувуу: алтайн хойлог, манхин галуу, хээрийн галуу, хошуу галуу, хуруут хун, гангар хун, байгалийннугас, ухаа шумбуур, халзан ангир, ямаан сүүлт, усны бух шувуу, цасч дэглий, халбаган хошуут, дорныөрөвтас хар өрөвтас, хонин тоодог, азийн цуучил, хилэн жигүүрт, эгэл хүрзгэнэ, цагаан шонхор, амарыншонхор , одой галуу гэсэн 22 шувуу байна.Загас: цагаан амар, давх2. Амьтны аймгийн газарзүйн мужлалт• Сушкин : МО-ы амьтны аймгийн талаар мужлах оролдлогыг анх 1925 онд Сушкин хийжээ. Энэ эрдэмтэн шувууны тархалтыг гол болгон авч үзсэн. Сушкины бүдүүвчээр МО-ны нутгийг- умартын дэд их муж- уулархаг Азийн дэд их муж гэж хуваасан байна.Эдгээр мужийн хүрээ зөвхөн монголоор хязгаарлахгүй. Сибирь, төв Азийн нутаг тусдаа багтана.Умартын дэд их мужид тайга, ойт хээр ба хээрийн мужууд, харин Азийн их мужид Монгол-Төвдийн ,Афгантураны хятад-Японы мужууд тус тус багтана.Амьтны аймаг газарзүйн мужлалтаас үзэхэд Сушкины хийсэн бүдүүвч МО-ны амьтны аймгийнтархалтын онцлогийг нь ерөнхийд нь зөв тусгасан учир хожим хийсэн мужлалтуудад чухал үндэс суурьболсон. Сүүлийн үеийн мужлалтын Сушкины мужлалт дээр үндэслэсэн байна.• Тугаринов: Үүний дараа 1929 онд Тугаринов МО-ны умарт хагасыг судлан уг нутгийн шувуудын тархалтаар мужлалт үйлджээ. Энэ мужийн онцлог нь мужийг нэгтгэн арай томсгосон байна.• Банников: 1954 онд Банников ландшафтын мужлалт, амьтны аймгийн чанарын болон тооны харьцаа гэсэн 3-н зарчмыг баримтлан хийсэн уг мужлалтыг мөн Умартын болон уулархаг Азийн гэсэн 2 дэд их мужид хуваажээ.Умартын дэд их муж дотор Тайгын муж ба түүний Дорно Сибирийн дэд муж байх бөгөөд түүнд Хөвсгөлболон Хэнтийн тойрог багтана.Уулархаг Азийн дэд их мужид монгол Төвдийн муж багтана. Монгол Төвдийн мужийг дотор нь- монгол хээрийн ба ойт хээрийн- говийн дэд муж гэж хуваасан байна.
  3. 3. Амьтны аймгийн бүрэлдэхүүнд: Хөхтөн, жигүүртэн, шавьж, хэвлээр явагч, усны амьтад.Онцлог нь: Өндөр уулын амьтдаас авахуулаад цөлийн амьтад хүртэл бүх төрлийн амьтад байдаг.Хөхтөн: МО-нд 8 баг 22 овог, 70 төрөлд хамаарах 136 зүйлийн хөхтөнЖигүүртэн: 426 зүйлийн шувууны 322 нь нүүдлийнх, 94 нь сууринШавьж: 27 баг, 350 овог, 3200 гаруй төрлийн 13000 зүйлийн шавьж байдаг.Хэвлээр явагч: МО-нд 3 овогт хамаарах 13 зүйл гүрвэл, 4 овогт хамаарах 9 зүйл могой, нийтдээ 22 зүйлмөлхөгчид байна.Усны амьтад: 11 овог, 36 төрөлд хамаарах 75 зүйлийн загас.Байгалийн бүсээр:- Өндөр уулын амьтад- Ойн амьтад- Хээрийн амьтад- Говь цөлийн амьтад- Гол мөрөн, нуурын амьтад Монгол орны нутаг дэвсгэр байгалийн газарзүйн хувд нэн өвөрмөц онцлогтой учир бүс бүслүүрүүсгэж үүнд зохицоэ амьдрах амьтны аймаг нь ихээхэн баялаг бүрэлдэхүүнтэй м. Имйд тус орондөндөр уулын тагийн бүслүүрээс авахуулаад цөлийн бүс хүртэлх бүх л бүс бүслүүрийн амьтад амьлрахнөхцөл бүрджээ. Говь цөлийн ландшафтад нутгийн уугуул буюу төв азийн унаган амьтад олноорамьдарна. Амьтны аймгийн бүрэлдэхүүнд: хөхтөн, жигүүртэн, шавьж, хэвлээр явагчид, усны амьтадзонхилох бөгөөд нутгийн хойд хэсгийн уулархаг нутгийн ой тайгад амьдардаг хөхтөн амьтдаас атаахай,оготно, олон зүйлийн туурайтан, мах идэштэн, Ойт хээрийн бүсийн хээрт: нүх, үүр малтан орогнодогногоон өвсөн тэжээлт тарвага, бусад жижиг амьтад зонхилсон хөхтөний бүлгэмдэл, харин хээрийнбүсийн зүүн захаар цагаан зээрийн сүрэг тархана. Цөлөрхөг хээрийн ба цөлийн бүсэд монгол чичүүл,зарим зүйл алагдаахай, шишнүүхэй, үүнээс урагшаа болоход шар чичүүл зонхилжХовор болон нэн ховор амьтад: А амьтдын хэв Хөхтөн шинж Түгээмэл ховордсон Нэн ховор Чандага, Өндөр уул оготно, цагаан үен, Аргаль, янгир Ойн цаа буга, ирвэс, унтаахай, бор гөрөөс Ойн хулгана, Зэгсний гахай, Хүдэр, Ойн гахай, бор шилүүс, халиу буга хадны суусар гөрөөс, солонго, чоно Зээр, үлийн цагаан Хээр О оготно, Хар сүүлт Цөөвөр чоно туулай, мануул Зээр, алаг Хулан, монгол Мазаалай, Говь-цөл даага, туулай бөхөн хавтгай, тахь Гол мөрөн, Минж, халиу нуурын Жигүүртэн Амьтдын хэвшинж Түгээмэл Ховордсон Нэн ховор Өндөр уул тас бүргэд Тоншуул, Ойн Шар шувуу Гургуул, ятуу хөхөө, сойр Болжмор, Хээр Хойлог, шонхор Сар, тогоруу тагтаа, элээ Говь-цөл Ногтруу Гол мөрөн, Халбаган ангир Хотон, гангар хун нуурын нугас, тогоруу5.Монгол орны хур тунадас түүний орон зай цаг хугацааны хувиарлалт
  4. 4. Үүлнээс газрын гадаргад хатуу буюу шингэн байдалтай унаж байгаа усыг нийтэд нь тунадас гэжнэрлэнэ.гадаад байдлаараа олон янзын тунадас байдаг ба манай орны хувьд: цас, цасан туйлаадас,цасан бударгана, мөсөн туйлаадас, мөсөн бороо, хялмаа, бороо, бороотой холилдсон цас гэсэнтунадас ордог.Монголд орж буй тунадас гол төлөв циклонтой холбоотой учир фронтын гарал үүсэлтэй боловч хотгоргүдгэрийн улмаас үүсэж унах тунадас байдаг.Тунадасны хоногийн явц 2 максимум, 2 минимумтай байдаг.- Гол максимум нь үдээс хойших хугацаанд буюу агаарын өгсөх хөдөлгөөн нилээд хөгжсөн үед- 2-р максимум нь нар мандахаас өмнөхөн, шөнийн хөрөлт хамгийн их болох буюу давхраат төрлийн үүлс ихтэй үед- үндсэн минимум шөнө буюу үдээс хойших хугацаанд байсан үүл хур тунадасаа өгч дуусаад үүл сарниж арилсан үед- 2-р минимум үдээс өмнө газар бүрэн халж амжаагүй үед ажиглагдана.4-10-р сарын хугацаанд жилийн хур тунадасны 80-95% унадаг бөгөөд монголд жилд 100-300 ммтунадас унадаг ба түүний тархалтын хувьд:1. Алтай, Хангай, Хэнтий , Хөвсгөл Хянганы уулсаар 300 мм-с их2. Дорнод тал, уулс хоорондын хөндийд 100-150мм3. Говьд 100 мм-с бага хэмжээний тунадас унадаг.Мөн өндөр уулс нууруудын салхин талд их унадаг зүй тогтол ажиглагддаг.Манай орны хойд талын уулархаг нутгаар жилийн 60-70 хоног бороотой байхад, Дорнод тал, уулсхоорондын хөндийд 40-60 хоног, говьд 30 хоног бороотой байдаг.Цасан бүрхүүл. Монголд өвөл арктикийн эх газрын хүйтэн агаар нэвтрэн орж ирдэг ба эсрэг циклонтогтдогийн улмаас цас бага ордог боловч тодорхой хугацаанд цасан бүрхээл тогтдог. Цасан брхүүлийнзузаан, тогтох хугацаа нь хотгор гүдгэр, агаарын температурын горимоос их шатгаалдаг учир нутагбүрт адилгүй байна. Монгол орны хойд хэсгээр хүйтэн, хүйтний үргэлжлэх хугацаа их учрас цасанбүрхүүлийн зузаан их, цасны хайлж урсах хугацаа их, цасан бүрхүүлтэй байх өдрийн тоо их байдаг болурагшлах тутам дээрх үзүүлэлт багасана. Нэг жилийн цасан бүрхүүлийн дундаж зузаан 5-10 см, дундажих хэмжээ нь 27 см ба хамгийн их зузаан нь уулсын ар хормой, ам хөндий тал газраар 36-40 см хүрдэг.МО-ны уур амьсгалын онцлогоос хамаарч цас бүх нутгийг нийтэд нь хамарч жигд орох нь ховор баихэвчлэн хэсэгчлэн ордог.Олон жилийн дунджаар 11 сарын дундуур цасан бүрхүүл тогтож эхлэх боловч цас жигд ордгүйгээс бүхнутгийг хамралгүйгээр алаг цоог байна. 3-р сарын дундуур 4-р сарын эхээр хайлж дуусах ба цасанбүрхээлтэй байх хугацаа нь нийтдээ 120-150 хоног буюу 5 сарын турш үргэлжилдэг. Зарим томоохонуулсын ар хажуугийн цас зун нилээд орой болтол байдаг ба зарим нь хөйлж дуусахгүй үлдэж хур цастогтоох үзэгдэл бий.Манай нутагт жилд унах хур тунадасны 5-10% -г цасны ус эзэлнэ.Цасан бүрхүүл тогтох байдал, зузаан үргэлжлэх хугацаа, түрүүчийн ба сүүлчийн цасны оролтыгхаргалзан үзэж монгол оронг цасан бүрхүүлийн хувьд 3 үндсэн хэсэгт хувааж болох юм. Үүнд:1. Монгол Алтай, Хангай, Хэнтий , Хөвсгөлийн уулсыг багтаасан хойд талын хэсэгЭнд цасан бүрхүүлийн жилийн дундаж зузаан 6-7см, максимум нь 35-40 см, цасан бүрхүүлтэй байххугацаа нь урт буюу дунджаар 150-160 хоног2. Монголын дорнод хэсэгт цасан бүрхүүлийн жилийн дундаж зузаан 5-6 см, максимум нь 20-25 см, цасан бүрхүүлтэй байх хугацаа дунджаар 130-140 хоног байдаг.3. Өмнө талын говь нутагт ерөнхийдөө цас бага зузаан нь дунджаар 2-3 см, максимум нь 14 см, цасан бүрхүүлтэй байх хугацаа 120-130 хоног байна 6. Монгол орны газрын гадарга хэлбэршин тогтсон түүхэн хөгжилМанай орны хотгор гүдгэрийн орчин үеийн ерөнхий төлөв байдал дэлхийн гадаад дотоод хүчнийхавсарсан үйлдлийн үр дүнд бүрэлдэн бий болжээ. Дотоод хүчний дотор уул тогтох хөдөлгөөн их нөлөө үзүүлж, галт уулын ажиллагаа зэрэг бусад хүчинзүйлийн оролцоо харьцангуй бага оролцжээ. Гадаад хүчний олон үйл явцаас урсгал ус, мөсдөлт, байгалийн өгөршил чухал үүрэгтэй байжээ. Монгол орны геологийн хөгжлийн түүхийг үндсэнд нь:• Кембрийн өмнөх
  5. 5. • Эрт төрмөлийн эхэн• Эрт төрмөлийн дунд ба сүүл• Дунд төрмөл• Шинэ төрмөлийн гэж 5 үе шатанд хуваах боловч үе шатуудын ялгаа болон одоогийн хотгор гүдгэрт нөлөөлөх байдлыг тодорхой болгох үүднээс Кембрийн өмнөх ба эрт төрмөлийн үе шат Дунд төрмөлийн ба Гуравдагч галавын үе шат Дөрөвдөгч галавын үе шат гэж ангилж үзвэл илүү ойлгомжтой болно.Кембрийн өмнөх ба эрт төрмөлийн үе шат:Кембрийн өмнөх ба эх төрмөл, анх төрмөлийн эринүүдийн хурдас тус оронд зөвхөн Хөвсгөл нуурынорчим, Хангай болон Алтайн нурууны баруун хэгэст бага талбайг эзлэн цөөхөн тархжээ. Харин эрттөрмөлийн эриний хурдас их түгээмэл бөгөөд ялангуяа монголын төв, баруун ба баруун хойд хагасторчин үеийн гадаргад энд тэндгүй ил гарсан байна. Кембрийн өмнөх үеийн хурдас дурьдсан нутагтталст, занар, шохойн чулуу, гнейс зэрэг хувирмал чулуулгаас бүтснийг үзэхэд геосинклиналь хотостхуримтлагдсан байв. Тэр геосинклиналь монгол орны баруун хойд ба хойп хэсгийг эзэлж байгаад анхтөрмөлийн эриний сүүлчээр уул тогтох хөдөлгөөнөөр ихээхэн атираатан дээш өргөгджээ. Эрт төрмөлийн эрин эхлэхэд уг газар дахин хотойж геосинклиналийн нөхцөлд орсон бөгөөд кембри,ордовик, галавуудад уг хотойлт жигд биш явагдсан боловч геосинклиналийн нийт хүрээ зүүн тийшболох тусам урагшаа тэлж байв. Силурийн галавын үед монголын баруун хойд ба хойд нутагкаледоны атириат бүс бүрэлдэн тогтож нилээд хэсэг нь тавцангийн байдалтай болсон. Силурийнгалаваас эхэлж геосинклинал урагшаа, зүүн тийшээ ихээхэн түрэгдэж тархсан тус орны бусад нутгийгнийтэд нь хамарсан байна. Ийм их хэмжээний геосинклинал девон галавт үргэлжлэн, яваандаабагасаж, карбон галавт монголын баруун хойд хагас тэр аяараа тавцангийн байдалд оржээ. Перми галавт геосинклиналийн горим манай орны зөвхөн дунд хэсэгт зурвас газар ноёрхож байсанболовч тэр газар нийтдээ нэг хотост байгаагүй, бага хэмжээний хэд хэдэн хотсийн байдалтай байжээ.Ингээд пермийн эцсээр геосинклинал горим зонхилохоо бүр мөсөн больж тус оронд нийтдээ эх газрынгорим зонхилох болсон. Геосинклиналийн хөгжил хувиралд шууд нөлөөлөл болсон зүйл нь хурдастогтвортой нөхцөлд хуримтлагдаж байгаагүй харин тектоник хөдөлгөөн үргэлж явагдаж хурдсыгатириатуулах газрыг дээш өргөх, доош хотойлгох явдал болж байна. Тектоник хөдөлгөөнөөр өргөлтсуулт орон цагт жигдгүй явагдаж нэг галавт геосинклиналийн бүсийн дотор геосинклиналь гүдгэр байболох, далай гүн гүехэн байх явдал түгээмэл байсны улмаас далайн хурдасны зэрэгцээ эх газрынхурдас хуримтлагдах, хурдасны зузаан нимгэн харилцан адилгүй болжээ. Чулуулаг атириатаж, үедавхаргын оршилт өөрчлөгдөж, зарим галавын хурдасны үе давхарга эгц босоо болсон ч байдаг. Үүнийнөгөө талаар атириатах үйл явцын сацуу галт уулын ажиллагаа идэвхжиж ан цаваар магмын чулуудагнэвтрэн орж ирэх, боржин шургамал чулуулаг их бага хэмжээгээр тогтох , галт уулын голомт маягийноргиоло болох үзэгдэл багагүй явагджээ. Эрин галавууд дахь тектоник хөдөлгөөн дотроос кембрийн эхэн, ордовик 2-н кааг дээр болсонсалиарын атириашлын хөдөлгөөн, ордовикийн эцэс, силурын эхэнд болсон каледоны хөдөлгөөн,карбоны эхэн үеийн дараахан мөн пермийн галавын сүүлчээр болсон герцины атират хөдөлгөөн нэнхүчтэй явагдсан учир геосинклинал болон хуурай газрын тархалтанд илэрхий нөлөө үзүүлсэн. Салиар болон каледоны атириашлаар Хөвсгөл орчим, Хангайн уулархаг нутгийн баруун хойд хагасд.т.д гарч хуурай газар болоод эрт төрмөлийн эриний 2-р хагасын туршид хуурай газар хэвээр байжээ. Герциний тектоник хөдөлгөөний анхдугаар үе шатанд хуурай газрын хэмжээ улам нэмэгдэж, 2-р үешатнаас эхэлж монгол орны нийт нутгаас далай бүр мөсөн түрэгдэн үгүй болж хуурай газар тогтжээ.( В.Г. Васильев) Перми галавын геосинклинал герцины хөдөлгөөнд автагдаж хурдас чулуулаг атириатаж хуурай газартогтсноор Монгол-Алтай, Хангай, Хэнтийн нуруу, Монголын дорнод хагас дахь уулсын эх суурь анхтавигдаж орчин үеийн уул зүйн тогтолцоо дүр төрх хэлбэржин тогтож ирсэн байна. Монгол орны нутагт эрт төрмөлийн эриний турш байсан геосинклиналийн хойд талд Сибирийнтавцан, урд талд Зүүн гар орны тарамцаг, Хятадын тавцан байрласан болохоор тектоник хөдөлгөөнтэдгээрт эрт хатуужсан газрын нөлөөгөөр хурдас чулуулгийн тодорхойлж чиг барьж атириашуулж байв.Дундад эрин ба 3дагч галавын үе шат:
  6. 6. Энэ эрин эхлэхэд МО-ы уул өндөрлөгийн байдалтай байсан тул гадаад хүчинд элэгдэн эвдрэх үйлявц зонхилж элэгдлийн материал Байгаль нуур орчим болон Хятадын нутагт орших усан сандхуримтлагдаж байсан бололтой. Тийм учир дунд төрмөлийн эхний галав Триасын хурдас зөвхөнОрхон, Сэлэнгийн сав, Хэнтийн зарим раойнд олдож бусад нутагт дайралдаагүй байна. Энэ уултөндөрлөг нэгэнт хатуужин бэхэжсэн учир тектоник хагарал болж галт уулын ажиллагаа идэвхжижбялхмал чулуулаг ундран гарч ирэх явдал түгээмэл байжээ. Иймд Сэлэнгийн сав газар мэт цөөхөнхотгорт тунасан хурдас дотор биабаз, порфирит, андезит, порфир г.м бялхмал чулуулаг тунамалчулуулагтай үелсэн давхраа тогтож нилээд зузаан бялхмал тунамал хурдсыг үүсгэж байдаг. Юра, Цэрдийн галав, 3дагч галавын хурдсууд голчлон тус орны зүүн ба өмнө хагаст тархсныг үзэхэдтэр галавуудад монголын хойд ба баруун хэсэгт уулын байдалтай хэвээр, харин урд, зүүн захаархотойлт явагдаж хурдас тунах нөхцөл бүрэлдсэн ажээ. Энэ галавыг эхэн ба дунд үед Дорноговь,Алтайн өвөр говь болон Мо-Алтай, Хангай Хөвсгөлийн раойндахь хотгоруудад тунамал хурдасхуримтлагдахын хамт галт уулын ажиллагаагаар бялхмхл чулуулаг бас гарч, хурдасны бүрэлдэхүүндихээхэн оролцжээ. Анхандаа хуурай газар болон усны үйл ажиллагаа хүчтэй явагдан, хотгорууд дахьолон нуурт бүдүүн мөхлөгт хурдас тунаж, элсэн чулуу, мөлгөр хөрзөн даврхараас тогтсон бол, дараань элэгдлийн хүч суларч, нуурын хотгорын ёроолд нарийн мөхлөгт элс, наанги тунадас тунажээ. Юрийн галавийн дунд үеийн сүүлчээр уул тогтох хөдөлгөөн явагдаж, шургамал чулуулаг өргөнөөрнэвтрэн орж ирсэн бөгөөд, тэдгээрийн бүрэлдэхүүнд болорт порфир, боржин болон гранодиарит голсуурийг эзэлнэ. Юрийн сүүлийн үеийн хурдас тус орны зөвхөн зүүн хэсэгт түгээмэл тархсан бөгөөд, түүнийбүрэлдэхүүнд бялхмал чулуулаг зонхиолох тул энэ үед галт уулын ажиллагаа хүчтэй явагдаж байжээ. Дээд Юрийн эцсээр уул тогтох хөдөлгөөн дахин идэвхжиж боржин чулуу, шургамал хурдас чулуулагтнэвчих явдал өргөн дэлгэр болжээ. Цэрдийн галавын хурдас монголын зүүн ба өмнө хэсгийн орчин үеийн хотгороор их түгээмэл. Урьдахгалавт бий болсон хотосууд энэ галавт өргөжиж, дундаа олон арлуудтай дотоодын тэнгис маягийнтомоохон усан сан хөгжиж, өөрчлөгдсөөр яваандаа багасаж иржээ. Хуурай газарт доод Цэрдийн дунд үеэр ургамал элбэг байсан тул жижгэвтэр бөглүү нуурт нүүрсхуримтлагдахын хамт хуурай газарт холбоотой адгуусан амьтад элбэгшиж, шувуу аарцагт динозаврмэт гүрвэл амьдрах болсон. Доод Цэрдийн эцсээр нуурууд багасан, хуурай газрын хэмжээ нэмэгдэж ирээд уул тогтоох хөдөлгөөнболж, энэ хөдөлгөөнөөр атириат цулдан уулс тогтон, суурилаг лаав бялхан нуурын ёроол уулынхоорондох нам газрыг хучихын хамт боржин порфирын нэвчих явц хүчтэй болсон. Дээд Цэрдэд дурьдсан атириат цулдан уул элэгдэн эвдэрч, элэгдлийн хэмхдэс эд хорогдож багассаннууруудад мөт хуримтлагдсаар байжээ. Нуурт тунасан хурдсын бүрэлдэхүүнд янз бүрийн өнгийн наанги, бүдүүн мөхлөгт элсэн чулуу, шохойнчулуу, наангилаг занар, мөлгөр хөрзөн голлоно. Энэ галавын эцсээр болсон тектоник хөдөлгөөн хүч багатай тул шинэхэн хурдсыг налуу атириандоруулж, гадарга ялихгүй өргөгджээ. Юрийн галавт тектоник хөдөлгөөн нилээд хүчтэй явагдаж, дотоодын том том хотос хонхор тус орнызүүн ба өмнө хагаст голчлон үүсч, цаашдаа багасаж ихсэх зэргээр хувирч байснаас биш огт үгүй болж,үндсээрээ өөрчлөгдөөгүй тул орчин үеийн нам газруудын эх үүсвэр тэр үед хэлбэржин тогтсон гэжүздэг. Хотгорууд анх герцины уул тогтлх хөдөлгөөнөөр анх бүрэлдсэн. Алтай, Хангай Хэнтийн уултөндөрлөгийг хаяалан хүрээлж тогтсон болохоор уул зүйн ерөнхий хэв эвдэгдээгүй, харин эрттөрмөлийн эриний сүүл үеийнхнийг уламжлан дагасан байна. Дунд төрмөлийн эриний туршид монгол орон нийтдээ буюу юу ч гэсэн түүний баруун ба хойд хагасыннутаг элэгдлийн асар том гадарга шинжтэй болсон. Үүнийг И.П, Герасимов, Е.М. Лавринков нармонголын дунд төрмөлийн элэгдлийн гадарга гэж нэрлэжээ. 3дагч галавын 2-р хагасаас Монголынбаруун хойд нуурууд эрс хорогдож, хуучин нуурын сав газар голын голидрол болж хувирах явдалцөөнгүй байв. Энэ галавын сүүлч Плиоцений үед нуур дахин олширч тус орны зүүн хэсэг олон нууртайболсон. Плиоцений эцсээр уул тогтоох альпийн хүчтэй хөдөлгөөний нөлөөгөөр монголын дунд төрмөлийнэлэгдлийн гадаргад эрс өөрчлөлт орж, элэгдэж хавтайсан уулт өндөрлөгүүд сэргээгдэн, дахинсүндэрлэн тус орны нийт гадаргын төрх ондоо болжээ.4дөгч галавын үе шат: 4дөгч галавын эхээр уул тогтоох альпийн хөдөлгөөн үргэлжилж хотгор гүдгэр өөрчлөгдөнбайгуулагдах үйл явц болсоор байв. Тектоник хөдөлгөөнийхүч баруун болон хойд зүгийн нутагт ихбайсан тул хуучин уул өндөрт өргөгдснөөр Алтай, Хангай, Хэнтийн нуруу одооныхоо байдалд орсон.
  7. 7. Дорно, өмнө хэсэгт дунд төрмөлийн эринд тодорхой тогтож бүрэлдсэн нам газарт хөдөлгөөний хүчсулавтар байсан тул хотгор гүдгэрийн орон нутгийн чанартай харьцангуй бага шиг ялгаа гарчээ. Альпийн хөдөлгөөн явц дунд галт уулын үзэгдэл нилээд нутагт дэлгэрч магма ан цаваар бялхангарахын зэрэгцээ галт уулын өрхөөр дамжин оргилж байв. Өрхөт хэв шинжийн галт уулс Хангайннуруу , Монголын дорнод тал зэрэг газарт тод үзэгдэх бөгөөд орчин тойронд нь лаав багааүй тархсанбайна. Ан цавын бялхалтаар гарч ирсэн лаав бүрч их газрыг бүрхэж Хөвсгөл орчим Хэнтий говийн заримнутагт лаавын бэлцэг тогтжээ. 4дөгч галавын эхээр явагдсан уул тогтоох альпийн хөдөлгөөн тэр үед хүчтэй үе шат нь таарчөнгөрсөн боловч хөдөлгөөн ямар нэг хэмжээгээр үргэлжилсээр одоо ч хараахан дуусаагүй байна. Өндөр уулс тогтоход уур амьсгал зохих хэмжээгээр өөрчлөгдөж уулсын дээд биеэр орсон цас зуныулиралд гүйцэт хайлж амжилгүй хуримтлагдсаар мөсдөл үүсч мөсөн голууд хотгор гүдгэрийг элээжэвдлэх, хурдас хуралдуулах ажиллагаа гүйцэтгэжээ. Үүний нөлөөгөөр мөсөн гол хайлах үед урсгалусны эвдлэх ажиллагааг улам хүчтэй болгож гол мөрдийн сүлжээ шигүү болж, голын хурдас ихтүгээмэл тархаж иржээ. Уулст байгалийн өгөршил багагүй үүрэгтэй болж өгөршин эвдэрсэн чулуулгийн хэмхдэс үүсэх,хүндийн хүч, усны үйлдлээр доош гулсах үйл явц дэлгэрэн делюви, пролювийн хурдас эхд тэндгүйтогтсон байна. Хотгор гүдгэрийн орчин үеийн дүрс хэлбэр нэгэнт 4дөгч галавын үед гадаад дотоод хүчний хавсарсанүйлдлээр бүрэлдсэн. Тектоник хөдөлгөөнөөр бүрэлдсэн гадаргад гадаад хүчин онц их нөлөө үзүүлж орчин үеийн хотгоргүдгэрийн бүхий л онцлог ялангуяа бэсрэг ба бичил хэлбэр дүрс гадаад хүчний үйлдлээр бүрэлджээ. Хотгор гүдгэрт нэн их нөлөө үзүүлсэн нь эртний мөсдөл, олон жилийн цэвдэг ба хүйтний өгөршил,усны элэгдэл, тектоник шинэхэн хөдөлгөөн юм.Эртний мөсдөл : Эртний мөсдөлийн ор мөр Мо-Алтай, Хангай, Хэнтийн нуру, Хөвсгөлийн уулст элбэг тохиолдохоорбарахгүй Го-Алтан нуруунд ч мэр сэр байна. Энэ ор мөр нь хотгор гүдгэрийн сийлээ болонхуримтлалын дүрс хэлбэрээр илэрнэ. Сийлээ хэлбэрээс уулсын дээд биед бий болсон эгц ханатай,заримдаа асар том хэмжээний хунх,тэвшин хөндий , өлгүүр хөндий тод үзэгдэнэ. Хуримтлолын дүрсхэлбэрт морены толгод, далан том том үхэр чулуу зэрэг зүйл багтахаас гадна мөсний усаар тунажтогтсон флювиогляциал дэнж мөн хамаарна. Флювиогляциал дэнжийн бүтэц өөр буюу нарийн ширхэгтхэсгүүд шавранцар элсэнцэр голлосон үе давхараат хурдсаас бүрдэнэ. Гэхдээ түүн дотор хайр, булчулуу бас багагүй хувийг эзэлдэг. Мо-Алтайн нуруунд мөсдөлтийн ор мөр болох хунх асар их хэмжээтэйгээс гадна хааяа нэг томхунхны хананд хэд хэдэн жижиг хунх бий болох зэргээр нарийн ээдрээт зохион байгуулалттай байдаг.Мөн тэвшин хөндий их бий Хангайн нуруунд том том хунх цөөнгүй үзэгдэх боловч тэвшин хөндий тийм хэдэн үе шаттайгаархөгжиж өөрчдөгдсөн нь ажиглагдахгүй, харин хөдөлгөөн муутай мөс тогтож байсан гэж харахаар шинжзарим голын хөндий хонхорт харагдана. Хэнтийн уулст мөсдөлийн ор мөр цөөн, жинхэнэ тэвш гэмээр хөндий бараг байхгүй, адгийн моренытолгод голдуу байхаас биш далан, захын морен зэрэг зүйл үл үзэгдэнэ. Го-Алтайн нуруунд ганц нэг хунхаас өөр тодорхой ор мөр олдоогүй байгаа. Эртний мөсдөлөөс үлдсэнхотгор гүдгэрийн зүйл, түүний оршилт байлдлыг үзвэл тус оронд болсон мөсдөл бүрхүүлийг чанартайбиш, хөндийн мөсөн голууд дагнаж байсан бөгөөд эхэн үедээ нилээн их хэмжээтэй байсан төлөвхарагдана. Харин мөсдөлийн эрч хүч нутаг бүрд адилгүй нэг баруунаас зүүн тийш , хойноос урагш суларч байсанбололтой. Энэ онцлогийг 2 төрлийн хүчин зүйлээр тайлбарладаг.1. 4дөгч галавын эхэнд сүндэрлэн боссон уулс баруунаас зүүн рүү намссан ба Хэнтийн нуруу хамгийн бага нь байжээ.2. Баруун хойд болон хойд талд үүссэн өндөр уулс тэр зүгээс ирэх хур тунадасны ихэнхийг халхлан биедээ татаад өмнө зүгийн нутагт хүртээхгүй уур амьсгал нэн хуурай байсны улмаас Го-Алтайн өндрөөс өндөр оргилд ч мөсдөл их дэлгэрэх нөхцал байсангүй.Олон жилийн цэвдэг ба хүйтний өгөршилУл хөрс чулуулаг дахь олон жилийн цэвдгийн гарал үүслийг эрдэмтэд янз бүрээр тайлбарлах боловчуур амьсгал ширүүн өвлийн цагт цасан бүрхүүл тогтохгүй буюу нимгэн байх явдал олон жилийн цэвдэгүүсэхийн гол шалтгаан байх ёстой.1. Мөсдөл өөрөө сэрүүн уур амьсгал тогтсны үр дүнд бий болжээ.
  8. 8. 2. Цасны хувьд бол монголын уулст зөвхөн хамгйин дээд хэсэгт нь цас нилээн орж байснаас биш доод түвшинд тунадас бага байсан нь орчин үеийн газар зүйн онцлогоос харахад тодорхой. Нэгэнт бий болсон цэвдэг хадгалагдан үлдэхэд уур амьсгалын ерөнхий төрх байдал тэр цагаас наашэрс өөрчлөгдөөгүй өвлийн улирал хүйтэн цас багатай, урт зун нь сэрүүвтэр бөгөөд богино болоходдөхөм болжээ. Үүний нөлөөгөөр хотгор гүдгэрт нөлөө үүснэ. Уур амьсгал ялангуяа уулархаг хэсэгт сэрүүн тул олонжилийн цэвдэг уулт өндөрт хадгалагсаар байна. Хотгор гүдгэрийн байдал тухайлбал түүнийбайрлалаас болж цэвдгийн тархалт онцлогтой буюу сүүдэр хажуу хөндийн ёроолд аятай нөхцөл болнаранд ээвэр энгэр хажуу нөхцөл тохиромжгүй болно. Олон жилийн цэвдэгтэй газар нутгтйн хил заагыгодоо хир нарийн тогтоож чадаагүй байна. Цэвдэг ул хөрс Хангай, Хөвсгөл , Хэнтийн уулс Дорнод талынхойд хэсгийг хамоан оршихоос гадна Монгол-Алтайн нуруу, Говь-Алтайн, Их Бага Богд уулст байна.Олон жилийн цэвдэг тархсан нутгийн өмнө хил орчимын газар цэвдэг тогтвор муутай байдгийг М.И.Сумгин зэрэг эрдэмтэд баталсан . Манай орны хойд хэсэг чухал тийм нутагт багтах тул нэгэнт бийболсон цэвдэг хайлж болох, цоо шинээр бий болох үйл явц үзэгдэнэ. Энэ тухай Жуков тодорхой бичсэнбайдаг. Олон жилийн цэвдэгээс хотгхр гүдгэрт үзүүлсэн нөлөө ихэвчлэн бичил дүрс хэлбэрт холбогдохбөгөөд нөлөөллийн үр дүн нь цэвдгийн үзэгдлээр илэрнэ. Солифлюкцйин үзэгдлийг дурьдах хэрэгтэй.Энэ үзэгдэл уур амьсгалын хувьд илүү сэрүүн ба гадарга нимгэн хэвгий уулын доод давхаргатай голдууявагдсан ба адаа ч явагддаг. Цэвдэг үе дээрх ул хөрс чийглэгийн улмаас хүндийнхээ хүчээр доошгулсаж дэнж мөргөцөг үүсгэхээс гадна тэгш гадарга дээр сэвсгэр хурдас бүдүүн нарийн ширхэгээрялгаран асган хүрээ бий болгоход хүргэнэ. Үүнд хүйтний өгөршил хамт оршино.- Хүйтний өгөршилийн үр дүнд бий болсон их бага хэмхдэс чулуу , уулын хажуу дагаж дррш гулсан асга тогтоожээ.- Хөндий ёроол буюу тэгшивтэр гадаргатай газарт бөөрөг үүсдэг. Иймээс чийшлэг хөвсгалийн уулст хүлэрхэг ул хөрсөнд бөөрөг илүү тархсан байдаг.- Мөн бас нэг дүрсийн хэлбэрийн хотгор гүдгэр нь дулааны хөндийлж юм.Урсгал усны ажиллагааГуравдагч галавын сүүл Дөрөвдөгч галавын эхээр Алтай, Хангайн, Хэнтийн уулс сүндэрлэн босчагаарын урсгалын чийгийг биедээ татан гол мөрөд үүсэх буюу усыг нь нэмэгдүүлэхэд дөхөм болсон.Өргөн хөндийнүүд Хангай Хэнтий уулсын захаар Монголын Дорнод тал зэрэг газарт дөрөвдөгчийнхөндийнүүд эртний хотсуудын хөндлөн огтолж байсан тул усны ажиллагаа их байсаныг гэрчилнэ.Урсгал ус элбэг байсаны нэг гэрч бол орчин үед ихээхэн хуурай уур амьсгаотай говьд маш их тшгээмэлсайрууд юм.Мөн элсэн тарамцаг энэ нь их нууруудын хотгорт элбэг байхаас гадна говьд болон дорнод талд басбайна.Энэ элс урт нарийн зурвас газрыг эзэлж эртний хөндийг далайн уг хөндийн ёроолд буюу усныхагалбар дээр оршсон байдал ба элсний бүтцийг үндэслэж Мурзаев, Васильев нар түүнийг нолынусанд тунаж тогтсон гэж дүгнэжээ. Уулын налуу дагаж урсах гулидралгүй урсгал түрүү өгөршлөөр бэлтгэгдсэн сэвсгэр хурдсыг хамжхормойд нь тунасаар гадагш хэвгий гадаргатай бэлийг тогтоох ба тийм бэл зарим газарт ялангуяа голмөрөнгүй учир хамагдан өөр тийш урсан шилжих хүчин зүйлгүй тийм газар говьд асар их хэмжээтэйболдог. Монгол орны нутагт тектоникийн шинэхэн хөдөлгөөн ихээхэн явагдаж байсныг анх В.А. Обручаевнотолсноос хойш олон судлаачид энэ тухай мэдээг хуримтлуулсан юм. Мөсдөл ихэнх уулст наад зах нь 2 удаа болсон нь тэдгээр уулс дахин өргөгдсний гэрч юм.В.А. Апропов тус орны нутагт болсон тектоникийн шинэхэн хөдөлгөөнийг далайд хотгор гүдгэртүзүүлсэн нөлөөний талаар 6 хэв шинжинд хуваажээ.• 1 ба 2-р хэв шинжийн хөдөлгөөн цаг үеийн хувьд эртний бөгөөд Монгол орны уулс, тэдгээрийн заагласан том том бууц үүсгэсэн бол.• 3 дахь хэв шинжид Мо- Алтайн захын жижиг нурууд, Их нууруудын хотгор дахь жижиг гүвдэл уулс зэргийг тогтоосон.• 4-т голуудыг хөндлөн боож, нуур тогтоосон далан маягийн өргөлт• 5дахь голын дэнжүүдийг эвдэлсэн өргөлт
  9. 9. • 6дахь нь газар хөдлөлтМО-ы газрын гадарга буюу хотгор гүдгэр үүсэх хэд хэдэн хүчин зүйл байдаг. Эдгээр хүчин зүйлийнхарилцан үйлчлэлээр үүссэн байна.1. Тектоник хөдөлгөөн ( Орчин үеийн эрт дээр үеийн эрин галавын )Газрын гүний үйл явцтай холбоотой . Өндөр уул нурууд, хотгорууд үүснэ. Хавтангуудын хөдөлгөөнйи үрдүнд хүчин зүйлийн макро хэлбэрүүд бий болно. Мөн ан цав, гүн хагарлууд үүсч болно. Ихэнх томголууд нь тектоник хагарлыг дагаж бай болно. Мөн ашигт малтмалын орд газрууд гарч ирнэ.2. Мөслөгийн үе ( Эртний мөстлөг, орчин үеийн мөслөг)МО-ы хойд хэсгийн уул нурууд тал хөндийг бүрхсэн 2-3 удаа мөстлөг болж байсан.• Хантайширын нуруунд 6 жилийн өмнө мөстлөгийн хурдас илэрсэн.• Мөстлөг дууссаны дараа ургамал ургах тааиай нөхцөл бүрдсэн.• Мөстлөгийн үйл явцын үед үүссэн хотгор гүдгэрүүд одоо үе хүртэл хадгалагдаж үлдсэн. Эгц ханан хясаа, хавцал, хажуу, эцсийн морен үүссэн.• Мөстлөгийн үе 2. Монгол орны уулзүйн тогтоц, түүний онцлогГазрын гүнд явагддаг тектоник хөдөлгөөн нь газрын гадарга дээр хотгор, гүдгэрийг бий болгоно.Монгол оронд хэд хэдэн жижиг хавтангууд оршино. Үүний нөлөөгөөр уул нурууд үүснэ. Монгол орныуулзүйн тогтолцоог:• Алтайн нуруун уулсын өндөрлөг• Хангайн нурууны уулт өндөрлөг• Хэнтийн нурууны уулт өндөрлөг тектоник гаралтай• Хянганы нурууны уулт өндөрлөг• Их нууруудын хотгор• Алтайн цаадах хотгор• Орхон Сэлэнгийн сав газрын уулс хоорондын хотгор• Дорнодын тал нутаг зэрэг хотос газрууд байдаг.Уул зүйн байрлал:1. Хамгийн уулархаг газар нь баруун хэсэг, хамгийн нам газар нь зүүн хэсэг2. Хойноосоо урагш хэвгий3. Хөвсгөлийн уулс урагшаа уртрагийн дагуу чиглэсэн байдаг. Эдгээр уулсын дунд 4 том хотгор байна.4. Бусад уулс нь баруун хойноосоо зүүн урагшаа, зүүн хойноосоо баруун урагш чиглэсэн байдаг. Хангайн нуруунд өргөргийн дагуу тогтсон уулстай.5. Дорнод хэсэг рүү үлдмэл уулстай.Монголын уулс хэд хэдэн эгнээ хагас нум хэлбэрээр тогтсон байдаг.Алтайн нуруу нь зүүн урагш чиглэн тогтсон бөгөөд Монгол Алтай, Говь Алтай гэж 2 хуваана. МонголАлтайн нуруу нь герцаны нөлөөгөөр үүссэн бөгөөд 1200км, ихэнх уул нурууд нь 3500-4000м-ээс дээшоршино. Хажуу нь эгц, цавчим. Монгол Алтай нь баруун хойноос зүүн урагш чиглэн аажмаар намсч хэдхэдэн нурууд болон салаална. Гичгэний нуруудаар Монгол Алтай, Говь-Алтай салдаг гэж үздэг. МонголАлтайн гол нуруу нь баруун хагастаа далайн түвшнээс дээш 3200-3500м өргөгдсөн улсын хилийн дагууоршино. Ноён оргил нь Алтай 5 Богд Хүйтний оргил 4374м, бусад зэрэгцээ нурууд нам дотогшоо буюузүүн хойшоо улам намсана. Эдгээр уулсын орой хяр нь голдуу хавтгай, хажуунууд нь эгц, ерөнхийдөөэртний тэгшрэлтийн гадарга, геологийн хожуу үед өргөгдсөн байдалтай. Мөн дөрөвдүгээр галавын үедихээхэн мөстөж байсны ор мөр баруун хагаст тун элбэг учраас Таван богд, Мөст, Цэнгэл хайрханууланд мөсөн голууд байна. Говь Алтайн нуруу нь Баян цагааны нуруунаас авхуулаад зүүн урагшүргэлжлэн Хурхын уулсаар төгсөнө. Уулууд нь хоорондоо хол зайтай орших бөгөөд өргөн хоолойнуудүүссэнээс гадна хамгийн өндөр уул нь Их богд 4000м, Говь алтайг 3 эгнээ нуруунд хуваана.1. Аргалант, Нарийн хар гэх мэт 2600м
  10. 10. 2. Баянцагаан, Их богд, Бага богд, Арц богд 2453-4000м, мөн зүүн тийшээ Баруун зүүн дунд сайхан, Хаалга, Баянцагаан зэрэг 2500м3. Ерөнхийдөө нам ба Баян өндөр, Нэмэгт, Сэврэй, Номгон, Зөөлөн зэрэг 2500-2700м. Мөн зүүн хэсэгт нь Бумбын нуруу, Тост, Ноён богд 2400-2500мГовь Алтайн уулс цөлийн элэгдэлд хүчтэй нөлөөлөгдсөний улмаас ихээхэн элэгдэж, орой хяр нь шовх,их хад асгатай. Эндэхийн хөндийнүүд нь тектоник гаралтай өргөн хоолой эсвэл нарийн хуура сааринбайдалтай. Заримдаа хэдэн зуун км үргэлжилнэ.Манай орны уулс дотроос хамгийн том нь Хангайн нуруу бөгөөд бөөгнөрсөн байдалтай, ерөнхийдөөбаруун хойноос зүүн урагшаа чиглэн 900км урт. Үнэмлэхүй өндөр нь ноён оргил Отгонтэнгэр 4031м,дундаж нь 1800-2500м, бусад нь 3200-3500м өндөрт оршино. Гэхдээ өндөр оргилууд нь баруун хойдхагаст голдуу байдаг бол зүүн урагш оргилууд аажим намсч 2000М орчим байдаг. Хангайн гол нуруухэд хэдэн том салбартай. Хойд тал нь Ханхөхий, Булнай зэрэг баруунаас зүүн тийш сунасанбайдалтай. Хангайн уулт өндөрлөгийн нурууд тэдгээрийн оргил тэгш хавтгай эсвэл бөмбөгөрдүүхэлбэрийн орой хяртай, хажуунууд нь ихэвчлэн налуу байна. Тектоникийн хөдөлгөөн илэрхийнөлөөлсний улмаас томоохон нуруудын хажуу эгц мөрөгцөг байдалтай болсон хяр нь элэгдэн эвдэрчуулсын орой мөлгөр болжээ.Хөвсгөлийн уулс нь Монгол орны бүр хойт захад оршино. Үүнд: Улаан тайга, Хорьдол Сарьдаг, Баянынуруу гэхмэтчилэн нуруу хойноосоо урагш суналттай хэд хэдэн нурууд тогтжээ. Эдгээр нуруудыгХангайн уулс өндөрлөгт хамруулдаг. Хамгийн өндөр оргил нь Мөнх Сарьдаг буюу Бүрэн хан уул 3491м,эндэхийн уулсууд тектоникийн нөлөөнд ихээхэн орж нуруудын хоорондуур уртраг дагасан эгц буурцүүсчээ. Үүнд:1. Үүр голын хөндий2. Хөвсгөл нуурын хотгор3. Дархадын хотгор 1560аад мЭдгээр нь их гүн бөгөөд Дархадын хотгор гэхэд хажуугийн уулсаас 1500м-н дор оршдог. Үүнээс гадналаав ихээхэн бялхаж гадаргыг тэгшлэн хүрмэн чулуут Хөвсгөл нуурын зүүн талаар тогтжээ. Мөн уулснь бөмбөгөр оройтой налуувтар хажуутай ба баруун талаар оршино. Харин бусад хэсэгт нь орой ньшовх их хэрчигдсэн хадны шинжтэй нарийхан гүн хавцал уулуудаар зүсэгдсэн. Бас Мөнх Сарьдагийннуруунд бага хэмжээтэй мөсөн гол ч байдаг.Хэнтийн нуруу нь баруун урдаас зүүн хойш чиглэн тогтсон баруун урд талдаа цав толгодоор дамжинХангайн нуруутай холбогдож зүүн хойд талдаа Зөвлөлтийн дорнот сибирийн явланы нуруунд тулжорших боловч уг нурууны үргэлжлэл биш харин биеэ даасан уулын тогтолцоо юм. Хэнтийн нурууХангайн нуруунаас нам бөгөөд өндөр оргилууд нь 2400-2500м, харин үнэмлэхүй өндөр нь 2000-2200м-тхүрнэ. Баруун урагшаа уулс намсч оргилууд нь 1600-1700м болно. Салбар нуруу нь зүүн урдаасаабаруун хойшоо сунаж оршино. Эдгээрийн дотроос томоохон нь баруун тийшээ салбарласан багаХэнтий, зүүн тийшээ салбарласан их Хэнтий юм. Бага Хэнтийн оргилууд нь 2500-2600м, Хэнтийн ноёноргил нь Асралт хайрхан 2800м. Харин Их Хэнтийн нурууны ноён оргил нь 2300-2400м. Хэнтийн уулсынхотгор гүдгэр, төрх байдлыг Хангайн нуруутай ойролцоо буюу элэгдэл, усны эвдэрлийн үйл явцадбагассан шинжтэй. Ялангуяа орой нь хавтгай бөмбөгөр хэлбэртэй нуруурууд нь нилээд налуу мөлгөрбайдалтай. Их хянганы нурууны салбар уулс Монгол орны хамгийн зүүн захад оршино. Хойноос урагшаасунасан огт өөр чиглэлтэй ба харин манай нутаг дахь салбарууд нь зүүн урдаас баруун хойшоо буюуөргөрөгийн дагуу тогтсон. Эдгээр салбар уулс нь өндөр биш 1500м орчим орой ба хяр нь хавтгай буюубөмбөгөр, хажуу нь налуу, хад чулуу багатай.Алтайн нуруунаас хойш хангайн нурууны баруун хэсэг болсон урд талаар нь уулсаар хүрээлэн өргөн иххотгор газар үргэлжилнэ. Мөн хойшоо улсын хил хүртэл бүр тагны уулсын хормойд тулж очдог батүүнийг Их нууруудын хотгор гэх ба нууруудын хөндий ч гэдэг. Их нууруудын хотгор 150-200км өргөн,хойд урд талаараа уулаар хүрээлэгдээд баруун зүүн тийшээ задгай юм. Их нууруудын хотгорынхамгийн нам дор газар далайн түвшнээс дээш 750м, их нууруудын хөндийх 1000аад м.Дээрх 2 хотгор нь тектоник гаралтай буюу Алтай, Хангайн нуруудын завсарт үүссэн асар том ховдолуудюм. Тэдгээрийн гадарга нь ерөнхийдөө тасархай байдалтай, цав толгод, намхан уулс ухаа гүвээ нилээнихтэй. Түүнээс гадна элсэн тарамцагуудтай. Их нууруудын хотгор, нууруудын хөндий уулсаа бараг талбүрээс нь өндөр уулаар хүрээлэгдсэн учир баруун зүгээс ирэх нийт чийгтэй агаарын урсгал энд оржирдэггүй. Харин зүүн, зүүн урд захдаа задгай болохоор говийн хуурай уур амьсгал нэвтрэн орж ирдэг.Энэ онцлогын уулс газар орны байдал цөлөрхөг шинжтэй болж хайрга сайр чулуун дээр байхаас гаднахар бараан хальс тогтоно.
  11. 11. Дорнодын тал нутаг дахь цав толгод уулс Хэнтийн зүүн хагаст говийн хойд талаар оршино. Баруунталаас Дэлгэрхангай, Их шанхай гэсэн хэд хэдэн намхан нуруу хүрнэ. Дурьдсан уул нь 1400-1900м, цавтолгод нь түүнээс намхан 1000-1300м-ээс хэтэрдэггүй. Уулсууд нь баруун хэсэгтээ эгц, хад чулуу ихтэй,сайр, гуу жалгаар гойд хэрчигдсэн бол зүүн хагаст нь налуу мөлтийсөн янзтай байна. ЯлангуяаДарьганга орчмын уулс ихэнхдээ эртний галт уулс болохоор орой нь эвдэрсэн, шовхдуу хэлбэртэй юм.Хэнтийн уулс хүртэл ухаа гүвээ буюу тэгш тал үргэлжилнэ. Энэ тал далайн түвшнээс дээш 552-1000михээхэн өргөгдсөн тэгш өндөрлөг гэж үздэг. Мөн ганц нэгээрээ тогтсон өнчин уулс байна. Шар уулс1597м 26 . Монгол орны хээрийн ландшафт, ашиглалтХээрийн бүс нь Хангайн нуруун өврөөс зүүн тийшээ өргөсөн үргэлжлэх бөгөөд урд захын хил нь говийнбүсийн хойт хил хүрнэ. Хээрийн бүсийн зүүн хэсгийн хойд хилийг баримжаалж хэлбэл хангайн нуруунызүүн хэсгээр хойш эргэж, Орхон, Туул голын орчим хүрэх бөгөөд урагшаа Богд хан уулын урдуурХэрлэн гол, Хэрлэн баян улаан, Өндөрхаан уулын өврөөр, Өндөрхаан голын саваар Хэнтий,Сүхбаатар, Дундговь, Дорнод аймгуудын нутаг дэвсгэр орно.Газрын гадарга нь толгодорхог тал бөгөөд зүүн тийшлэх тутам толгод болдог. Мэнэнгийн тал,Дарьгангын толгодорхог тал газар оршдог бөгөөд баруун хэсгээр нь 3 оргил, Хайрхан богд Дарханзэрэг 1600-1700м, зүүн тийшлэх тутам уулнууд нь намсч Тайшир, Баянхутаг, Түмэннаст, Дарханхаанзэрэг 1200-1300м орчим өндөр уултай. Энд Шилийн богд, Баяндулаан, Алтан-Овоо, Зотол хаан зэрэг222 унтарсан галт уултай. Зүүн хойд захруугаа намсах бөгөөд далайн түвшингээс дээш 560м-т оршихХөх нуур оршино. Хээрийн бүсийн жилийн дундаж температур 0°C, 7 сарын дундаж температур 20°C, 1 сарындундаж температур -20°C. Энэ нутгаар 200-250мм хур тунадас унах бөгөөд дулааны улиралд илүүунана. Өвөл цасан бүрхүүл тогтвортой байх хугацаа 70 орчим хоног. Говь ба цөлийн бүсээс арай илүүолон хоног байна. Харин зүүн хойд ба зүүн өмнө захын нутгийн уур амьсгал байдал нь бусаднутгийнхаас өөр. Дорнод, Сүхбаатар 250мм-ээс илүү унана. Энд Номхон далайн муссон нэвтрэн ирдэг.Харин хойд захаар арай сэрүүн байдаг нь хойгуур өргөрөгт оршдогтой холбоотой. Энд хур тунадас250-300мм унадаг нь Хэнтийн нурууны уур амьсгалын нөлөө сэрүүн байдагтай холбоотой. Хээрийнбүсийн дундуур Хэрлэн гол урсах ба Мөрөн, Цэнхэрийн голууд цутгана. Хойд хэсгээрээ Улз гол, зүүнхэсэгтээ Халх гол, зүүн өмнөд хэсэгтээ Чоно гол, Тарийтай, Хонгор бичигтийн зэрэг голуудтай. Хойдзахад Хөх нуур, Жирмийн цагаан нуур, Сүмийн нуур зэрэг олон нууртай бөгөөд хамгийн том нь Буйрнуур 615км2 талбайтай. Нуурт цагаан амар загал, хошуу галуу зэрэг амьтадтай. Хөрсөн бүрхэвчийн хувьд цайвар хүрэн, хүрэн шороон хөрс зонхилно. Хонхор газруудаардавсархаг хөрс, хужир, марз нилээд тархсан ба довцог манх бүхий элстэй. Ургамлан нөмрөг нь хойдхэсгээрээ нилээд их шигүү бол өмнөд хэсгээрээ сийрэг тачир байдаг. Зонхилох ургамал нь хазааргана,шивээт хялгана, хиаг, түнгэ, ерхөг, агь, хойд хэсгээрээ дааган сүүл тархсан. Бас чулуурхаг элсэрхэггазруудад хяргана, бударгана ургадаг. Харин өмнөд хэсгээрээ хөмүүл, таана, хужир марзтай хонхоргазруудаар дэрс, бударгана, луультай. Модлог ургамал ховор ба алс хөндийгөөр хайлас, бүйлс, яргайбургас, тавилгана ургадаг Амьтны аймаг нь дан хээрийн амьтадаас бүрдэх бөгөөд хамгийн их тархсаннь цагаан зээр, оготно. Мэнэнгийн талд тарвага үлийн цагаан оготно байдаг онцлогтой. Харин чоно,үнэг, хярс, болжмор, ногтруу, ятуу, элээ, сар, начин шонхор тархсан ба ховор шувуудаас хонин тоодогбий.Хээрийн бүсэд тусгай хамгаалалттай газрууд нилээд их байдаг. Дархан цаазат газар нь Дорнодаймгийн зүүн хойд зах улсын орчмоор нуур намагтай өтгөн өвс ургамалт хээр тал нутаг юм. Энд харцагаан цэл тогоруунууд амьдардаг. Байгалийн нөөц газар Хустай уул Дорнод аймаг Улз голын урдхөвөө, Хэнтийн уулархаг Дорнод талын мужийн зааг орчмын модтой уул Лхагчин ван уул Сүхбаатараймгийн нутаг улсын хил орчим алс хөндийгөөр бургас ургасан, буга амьдардаг ба Тос хулстайнДорнод хэнтийн хилийн заагт оршино. Хөгнө хаан Булган аймгийн нутагт орших уул бөгөөд хушин төгөлойтой, хар ямаат буга амьдардаг, ганц цэцэгт алтанзул ургадаг онцлогтой. Яхь нуур Сүхбаатараймгийн нутаг молцог элсний захаар орших цагаан сүмт нууруудыг хамрах нутаг. Нуур элсний захаарургасан шугуйтай ба ангар хун цугладаг онцлогтой бүс нутаг юм. 16 .Хангай-Хэнтийн уулархаг их мужийн байгалийн цогцолбор шинж, дотоод ялгааБайршил: Хангайн хэнтийн уулархаг их мужид нь хангайн, хөвсгөлийн болон хэнтийн уулс орох ба эндерөнхийдөө хойд захыг эзлэн орших ба Хөвсгөл, Булган, Архангай, Сэлэнгэ аймгууд бүтнээрээ, Завхан,
  12. 12. Хэнтий, Төв аймгийн ихэнх, Өвөрхангай, Увс, Дорнод хэсгийн захаас оршдог. Талбай нь 527500км2,МУ-ын нийт нутаг дэвсгэрийн 30%Дэд муж:1. Хангайн уулархаг муж• Хангайн гол нуруу• Хан хөхийн нуруу• Нуурт тэгш өндөрлөг• Сэлэнгэ, Орхоны сав дахь бэсрэг уулс2. Хэнтийн муж• Хэнтийн нуруу, түүний гол салбар• Хэнтийн захын хэсэг3. Хөвсгөл муж• Хөвсгөлийн баруун хэсэг• Хөвсгөлийн зүүн хэсэгОнцлог:• Герцений үеийн хөдөлгөөний үед орчин үеийн тогтолцоогоо олсон• Чийглэг. Баруун хойд зүгээс ирж байгаа чийгтэй агаарын урсгалын нөлөөг авахад өндөр учраас хүлээж авахад тохиромжтой байрлалаар оршдог учраас маш их чийглэг. Өндөр уулсаас бүтдэг учраас тунадас ихээр унадаг.• Хур тунадас 200-300 мм Хөвсгөл, Хэнтийд 400-500 мм• Сэрүүн уур амьсгалтай жилийн дундаж нь -4-6 үнэмлэхүй -51,6С, 7-8-р сард 16,1градус, хамгийн их нь 39С.• Дулааны нөөц харьцангуй их• Олон жилийн цэвдэг алаг цоог• Гадаргын болон ул хөрсний ус элбэг ба дунджаар 1км-т 0,1-0,2 км2• Сэлэнгэ, Орхон, Онон зэрэг голуудтай• Хөвсгөл, Сангийн далай, Тэлмэн зэрэг нуурууд 100 км2-аас дээш талбайтай• Хөрс: уулын нугын нимгэн хөрс, ойн саарал хар хүрэн, хүрэн, цайвар хүрэн-60%• Ойн нөөц ихтэй: хар мод, хуш, жодоо, гацуур, нарс зэрэг шилмүүст мододтой, хус, улиас зэрэг навчит мододтой.• Хээрийн ургамал зонхилдог бөгөөд хуурай хээрийн ургамал нь захын өргөн хөндийгөөр байна• Амьтад: бор баавгай, буга, хандгай, хүдэр, хээрийн зээр, тарвага, зурам, үнэг, чоноДотоод ялгаа:Хөвсгөлийн муж нь монгол орны хамгийн хойд захад урд талаараа хангайн мужийн уулт тэгш өндөрлөг,зүүн урд захаараа сэлэнгэ, орхоны сав дахь бэсрэг уулсын тойрогтой хил залгах ба бусад хэсэгтэйулсын хилээр зааглагдана. Уулсын чиглэл нь харилцан адилгүй бөгөөд ихэнх нь баруун урдаас зүүнхойшоо сунаж тогтсон. Уулын хооронд хотгорууд нь гүн, Хөвсгөлийн уул нь хойноосоо урагшаачиглэсэн байдалтай, уулын тайгатай.Хэнтийн муж нь ландшафтын талаар байгаль нуурын зүүн талын тайгат нутгаас төв Азийн говь хээрийннутаг руу шилжин орох завсрын нутаг юм.Хангайн муж нь хангайн хэнтийн уулархаг их мужийн дотор хамгийн их талбайг эзэлдэг бөгөөд өндөруул нрууд ихтэй, мөнх цэвдэг нэлээд тархсан байдаг бөгөөд уулс нийтлээ өндөр, уур амьсгал ньхүйтэн, чийг тунадас элбэг болохоор хүйтний өгөршил хүчтэй яваглдана. Үүнийг уулсын орой дэнж,асган хүрээ зэрэг зүйлс нотолно. Хангайн уулс эртний мөстлийн үед мөстөж хөндийнүүдээр мөсөн голгулсан бууж байсан бөгөөд түүний ор мөр нь гол нуруунд хунх, морений далан, толгод зэрэг зүйлэээрилэрнэ. Хангайн муж ус зүйн сүлжээ нягттай учир хөндийн маш олон, харин хотгорууд цөөн. Энэнурууны геологийн бүтцэнд боржин чулуу ихээхэн суурь эзэлдэг. Хамгийн өндөр оргил нь Отгонтэнгэр9030м.4. Монгол орны уур амьсгалын онцлог, уур амьсгалд нөлөөлөх хүчин зүйлГазарзүйн байрлал:МУлс нь Ази тивийн төв хэсэгт дорнод уртрагийн 87°44ґ-119°56ґ, хойд өргөргийн 41°35ґ-52°09ґ-ийнхооронд оршдог. 1.566.500 км2 нутагтай. Газар нутгийнхаа хэмжээгээр дэлхийд 17-д, Азид 7-д ордог.Гадарга:МОрны нутаг ерөнхийдөө уулархаг, тал газар харьцангуй бага талбай эзэлдэг, далайн түвшнээс дээшнилээд өндөрт оршдог учраас нам газар байхгүй. Баруун талаар Монгол Алтай, Говь-Алтайн нуруу
  13. 13. гэсэн нурууд 1500 км үргэлжлэн оршдог. МОрны хамгийн өндөр цэг далайн түвшнээс дээш 4374 мХүйтний оргил, хамгийн урт буюу 20 км Потаниний мөсөн гол энд оршдог. Монгол орны төв ба хойдхэсгээр Хэнтий Хангай Соёны нуруу сүндэрлэнэ. Хангайн нурууны ноён оргил нь 3900 м өндөртэйЭнхтайван уул, Хэнтийн нурууных 2800 м Асралт хайрхан уул. Манай орны зүүн захад Их Хянганысалбар уулс оршино. МОрны дорно ба өмнөд хэсэгт тал газар элбэг. Түүнээс томоохон нь 250-иад мянган км2талбайг эзэлсэн Дорнодын тал юм. Энд манай орны хамгийн нам дор газар болох далайн түвшнээсдээш 560 м өргөгдсөн Хөх нуурын хонхор оршино. Мөн үүнээс гадна Алтай, Хангайн нурууны завсарторшдог ИНХотгор, тус орны өмнөд хагасын Заг сүүж, Номины 33 говь гэж алдаршсан говь нутагерөнхийдөө талархаг юм. Салхины хурд төдийлөн ихгүй, дунджаар 1.5-4.5 мс байдаг боловч улирал болон хоногийндотор өөрчлөгддөг. Ялангуяа хавар_ намрын улиралд салхины хурд эрс нэмэгдэж 15 мс хүрэх буюутүүнээс илүү гарна. Жилд унах хур тунадасны хэмжээ 200-220 мм, гадаргын байдлаас шалтгаалаадхангайд 400-500 мм, Дорнодын талд 200-300 мм, говьд 100-150 мм түүнээс бага тунадас унана. МОрны уур амьсгалд газарзүйн байрлал, нарнаас ирж байгаа энерги, агаарын орчилхөдөлгөөн, газрын гадарга, дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагасын сэрүүн бүсэд оршдог, далай тэнгисээсалслагдсан, Ази тивийн дунд хэсэгт далайн түвшнээс дээш их өргөгдсөн зэрэг нь нөлөөлдөг. Мөн хилбүрээсээ өндөр өндөр уулаар хүрээлэгдсэнээрээ тэнгисийн чийглэг агаар захын уулст чигээ алдааддотогшоо тэр бүр нэвтрэн орж ирэхгүй буюу орж ирэхдээ нилээн хуурайшдаг. Мөн агаарын температурхэлбэлзэл ихтэй, өндөрт өргөгдсөнөр сэрүүн байхын нэг шалтгаан болдог. Иймээс уур амьсгал нийтдээсэрүүвтэр боловч жигд биш, эх газрын эрс тэс шинжтэй болжээ.Өөрөөр хэлбэл:• Хур чийг бага• Агаарын температур улирлаар болон нэг хоногийн дотор их хэлбэлздэг• Дулааны ба чийгийн нөөц жилд харилцан адилгүйгээр барахгүй их ялгаатай байдаг үндсэн гол онцлогтой• Хойноосоо урагшаа 1200 км буюу 10 градус үргэлжилсэн бөгөөд энэ нь хойноососс урагшаа газрын үнэмлэхүй өндөр намсдаг явдалтай хосолж агаарын температур хуваарилалтад нөлөөлдөг. Агаарын орчил хөдөлгөөн баруун талаас голчлон орж ирдэг. Энэ зүгийн агаарын урсгал нь 2-3км-т тодорхой ажиглагддаг. Атлант, Номхон, Хойд мөсөн далайн агаарын зүйлс орж ирдэг. Гадаргын үйлчлэлийн нөлөөгөөрихээхэн өөрчлөгдөж эх газрын шинж чанартай болсон. Үүний улмаас агаарын доод давхаргад эхгазрын агаар зонхилдог бол дээшлэх тусам далайн агаар тод болдог. Өвөл эх газар далайгаас илүүхүчтэй хөрдөг учраас монголын нутагт агаарын үйлдлийн чухал төүүдийн нэг төв болох азийн ихдаралтын муж оршино. Зун нь баруун өмнөөс дулаан бүсийн агаар орж эх газар хүчтэй халдгийнулмаас бага даралттай болдог. Монгол орны уур амьсгалын гол онцлог нь жилийн дөрвөн улирлын ялгаа ихтэй, энэчанараараа агаарын температурын хэлбэлзэл өндөр, хур тунадас бага, уур амьсгал өргөргийн болон,өргөргийн бүслүүрт тодорхой илэрсэн. Монгол орны үнэмлэхүй температур өвөл -55.3С-1976-1977 оныөвөл байсан, үнэмлэхүй халуун нь 44С-Дарханд 1999 онд болсон.Хур тунадасны горим:• Хангай, Хөвсгөл, Хэнтийн уулсаар 300-350 мм• Монгол Алтайн болон ойт хээрийн бүсэд 250-300 мм• Хээрийн бүсэд 150-250 мм• Говь цөлийн бүсэд 50-150 ММ• Цэлмэг өдрийн тоо 230-260• Нар гийгүүлэлт 2300-2600 цаг байдагУур амьсгал бүрэлдэх хэд хэдэн хүчин зүйлс байдаг.(Манай орон далай тэнгисээс алслагдсан байдагтул далайн нөлөө байхгүй эх газарлаг шинжтэй.)• Агаарын орчил хөдөлгөөн• Нарнаас ирэх дулааны илч• Газрын гадаргын хэлбэр дүрс1. Агаарын массын орчил хөдөлгөөнМО-д ерөнхийдөө 2 төрлийн орчил хөдөлгөөн бий.
  14. 14. А. ЦиклонХотгорт халсан агаар дээш хөөрч циклон үүсгэнэ. 4 сараас 10 сар хүртэл циклоны салхи зонхилно.Б. Эсрэг циклонХүйтэн агаарын нөлөөгөөр хойд хэсэгт үүснэ. ( 9- 3 сард ) Баруун Сибирь, тундр, хойд мөсөн далайнхүйтэн агаарын масс хур тунадас чийгийг төдийлөн их авчирч чаддаггүй. Заримдаа зун, намар баруунзүгээс хүйтэн бороо хэлбэрээр чийгтэй агаар авчирдаг.В.Муссоны салхиЗүүн хагаст Хянганы уулсын орчим, үүнээс гадна орон нутгийн чанартай салхи2. Нарнаас ирэх дулаанНарнаас илч ихэвчлэн дулааны улиралд их тусдаг. Нарнаас ирэх гэрэл агаараас ойж бидэнд ирдэг,3. Газрын гадаргаГазрын гадарга нь газарт бууж байгаа дулаан, чийг, хур тунадасыг хуваарилах үүрэг гүйцэтгэнэ.Заримдаа агаарын чийгтэй массийг халаадаг.Уур амьсгалын элементүүд1. Агаарын температур2. Хур тунадас3. Даралт салхи4. Үүлшилт5. Шороон шуурга салхины үйл ажиллагааЭхний 3 нь үндсэн элемент болдог.1. Агаарын температурНарнаас ирэх дулааны энерги нь агаарын температурын ялгааг бий болгож өгдөг. Дураан нь харилцанадилгүй гадарга бүрт өөр өөр нөлөөлдөг. Агаар 2-3 цагт хамгийн хүчтэй халдаг ба үүрээр 4-6 цагтхамгийн хүйтэн байдаг. МО-д хоногийн температурын их зөрүүт хавар намрын улиралд бүр их байдаг.Энэ нь эх газарлаг шинжийн нөлөө юм.• Агаарын температур халах нь цагаас хамааралтай.• Уулсын газрын гадаргын өндөржилтөөс хамааралтай Өндөрийн зүй тогтол 100 м тутамд 0,4 0 С хөрдөг. Энэ зүй тогтол атмосферийн давхаргад үгүйболно.Хойд өргөрөгт урд өргөргөөс 4-50-н бага буюу сэрүүн байдаг.Жилийн дундаж температурын зөрүү 3-40, хүйтэн дулаан сарын зөрүү 7 сард +25, 1сард -200 байдаг.Хамгийн дулаан хүйтний температурын зөрүү 900 орчим байдаг .Агаарын даралтын температурын дундаж 8 цаг тутамд18. Алтайн уулархаг их мужийн байгалийн цогцолбор шинж, дотоод ялгаа
  15. 15. Алтайн уулархаг их мужийн нийт талбай нь 248900 км2 буюу нийт нутаг дэвсгэрийн 19%-ийг эзэлдэг. Дэд муж: Алтайн уулархаг их мужид: 1. Монгол алтайн муж • Алтайн баруун • Алтайн зүүн 2. Говь-Алтайн муж 3. Хархираа, Сийлхэмийн муж Онцлог: Монгол алтайн нуруу нь мөсөн гол ихтэй бөгөөд улсын хэмжээнд 270 орчим мөсөн гол байдгаас 250 орчим нь МА-д байдгаараа онцлогтой. МА-н баруун хэсэгт нь Мөнххайрхан уулыг хүртэл авч үздэг ба энд мөсөн голын гаралтай цэнгэг нуурууд их байдаг. Монгол Алтайд өндөр уулын хээр 2300-2500 м-т ажиглагддаг онцлогтой. Говь-Алтайн нуруунд хуурай сайр маш их байдаг нь салхины элэгдэл эвдрэлтэй холбоотой. Монгол алтайд хээрийн уур амьсгал зонхилж байхад Говь-Алтайн нуруунд цөлийн уур амьсгал зонхилж байдаг ба ГА-д хялганат хээр зонхилно. ГА-н уулс амьтны аймгаар бусад мужуудаас илүү баялаг байдаг байна. цөлд байдаг алаг даага, хавтгай, аргаль, янгир зэрэг амьтад байдаг. Хуурай. Хархираа сийлхэмийн нуруунд усны элэгдэл эвдрэл ихтэй. Морений хурдас, эртний мөстлүүд маш ихээр хуримтлагддаг. Уулын хүрэн хөрс харагдаж, салхины нөлөө ихтэй учраас хуурай хээрийн ургамал зонхилдог. Ганц нэг ойн ургамал харагддаг боловч МА-д ямарч мод байдаггүй. 22. Монгол орны цэвдэг 0с-д өөртөө тодорхой хэмжээний ус юмуу мөсийг агуулсан хөрсийг цэвдэгт хөрс гэнэ. Дэлхийн хуурай газрын 24%-д нь олон жилийн цэвдэг тархсан байдаг ба дэлхийн бөмбөрцгийн хойд хагаст тархсан олон жилийн цэвдгийн өмнөд хил манай орноор дайрдаг. Монгол орны бүх нутгийн 63%-д олон жилийн цэвдэг алаг цоог байдалтай тархсан байдаг.Тус орны ул хөрс, чулуулаг улирлаар нилээд гүн хөлддөг онцлогтой. 1960-д оны үеэс улиралын ба олон жилийн цэвдгийн судалгаа системтэй болж 1967-1972 он хүртэл ШУА- газарзүй, цэвдэг судлалын хүрээлэн, ЗХУ- н ШУА- Сибирийн салбарын цэвдэг судлалын хүрээлэнтэй хамтран Монголын нийт нутгийг хамруулан цэвдгийн хээрийн судалгаа явуулж МО-ны цэвдгийн ерөнхий зүй тогтолыг илрүүлсэн бас 1972 оноос хойш Монголын үндэсний цэвдэг судлаачид МО-ны физик газарзүйн мужуудаар цэвдгийн нарийвчилсан судалгаа явуулж иржээ. Цэвдгийг хугацааны хувьд: 1. Олон жилийн 2. Өнжмөл 3. Улиралын гэж ангилна. 1 Олон жилийн цэвдэг нь 5-с дээш жилд гэсээгүй байдаг ба Хөвсгөл, Монгол Алтайд тохиолддог. Олон жилийн цэвдэг нь ундны ус болон тайгыг тэжээж байдаг. 2 Өнжмөл цэвдэг нь 1-5 жилд гэсэж хөлдөх байдалтай байдаг. 3 Улиралын цэвдэг нь зундаа гэсээд өвөлдөө хөлддөг ус мөсний агууламжтай Цэвдгийн тархалтын байдлаар нь: 1 Тохиолдлын ( Өмнөд хилээр) 2 Ховор ( Арай хойшоо) 3 Алаг цоог( Хоридал сарьдаг, Монгол Алтай орчмоор) 4 Үргэлжилсэн(Төв хэсгээр) 5 Тасралттай( Урд хэсгээр) Ул хөрс чулуулаг дахь олон жилийн цэвдгийн үүслийг эрдэмтэд янз бүрээр тайлбарлах боловч уур амьсгал сэрүүн өвлийн цагт цасан бүрхүүл тогтохгүй буюу нимгэн байх явдал олон жилийн цэвдэг үүсэх гол шалтгаан байх ёстой. Ул хөрсний хөлдөлт гэсэлтэнд:• Цасан бүрхүүлийн үзүүлэх нөлөө- Цас их орж дулаацуулах нөлөө үзүүлдэг. Учир нь дулаан тусгаарлагч болдог.• Хур борооны дулааныи нөлөө- Хур борооны усны температур хөрсөнд шингэхдээ хөрсний температурыг нэмнэ.
  16. 16. • Ургамалан нөмрөгийн үзүүлэх нөлөө- Ургамалан нөмрөг зун нарны шулуун ба сарнисан цацрагийг саатуулж чулуулагт хөргөх нөлөө үзүүлдэг бол өвөл дулаан тусгаарлагч болж хөрснөөс алдагдах дулааныг багасгана.• Нуур голын ёроЀ

×