ئۆڭۈك ئادالەت

520 views

Published on

Published in: Technology
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
520
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
4
Actions
Shares
0
Downloads
2
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

ئۆڭۈك ئادالەت

  1. 1. ‫غ. ئو. زۇلپىقار‬ ‫ئۆڭۈك ئادالەت‬ ‫مۇندەرىجە‬ ‫01‬ ‫بىرىنچى باب. جىددى تېلىفون‬ ‫71‬ ‫ئىككىنچى باب. نەخ مەىداندىكى تەكشۈرۈش‬ ‫52‬ ‫ئۈچىنچى باب. »نەتىجە« ۋە گۇمان‬ ‫33‬ ‫تۆتىنچى باب. ئىككى خىل ئەقلى خۇلسە‬ ‫34‬ ‫بەشىنچى باب. ئاخىرلىشىش ۋە باشلىنىش‬ ‫05‬ ‫ئالتىنچى باب. گۇمان كۆلەڭگۈسى‬ ‫26‬ ‫ىەتتىنچى باب. ئاخىرقى ئۇرۇنۇش‬ ‫07‬ ‫سەككىزىنچى باب. ئاخىرقى پاكىتنى ئىزدەپ‬ ‫68‬ ‫توققىزىنچى باب. قاش بىلەن كىرپىكنىڭ ئارىسىدا‬
  2. 2. ‫49‬ ‫خاتىمە‬ ‫.قىڭغىر ئىش قىرىق ىىلدىن كېىىن بىلىنەر‬ ‫خەلق ماقالى—‬ ‫.بۇ ئالەمدە ھېچ نەرسە بەختسىزلىكتەك مۇكەممەل بولماىدۇ‬ ‫»بالزاك »ساغرا تېرە—‬ ‫ۋىلىەتتە ىېڭىدىن تەسىس قىلىنغان »سىىاسەتنى ئەمەلىىلەشتۈرۈش ئىشخانىسى« ھېلىدىن ـ ھېلىغا ىېڭى‬ ‫مېھمانلر بىلەن تولۇپ تۇراتتى. ئاندا – ساندا كىشىلەر رەڭگىەە كۈلگە ىۈگۈرتكەن ھالدا قاىتىپ چىقسا،‬ ‫.كۆپچىلىكى مەىۈس ۋە سۇلغۇن ھالدا قاىتىپ چىقىشاتتى‬ ‫!ئىش شۇنداق ئېنىق تۇرسىمۇ، »مۇزاكىرە، مۇزاكىرە« نېمانداق تۈگىمىگەن مۇزاكىرە بۇ؟ —‬ ‫ئالتە ىەردىن خەت، تونۇشتۇرۇش، ئىسپات ئېلىپ كەلسەم، ىەنە تۆت ىەرنىڭ چال قاپتۇ دەىدۇ، قانداق گەپ —‬ ‫بۇ؟‬ ‫ھېلىدىن - ھېلىغا غۇدىرىغان ئاۋازلر، نارازىلىق سادالىرى ئاڭلىنىپ تۇراتتى. دېمىسىمۇ »مەدەنىىەت ئىنقىلبى«‬ ‫دەپ ئاتالغان بالىى- ئاپەت ئاز بولمىغان ئادەملەرگە ۋابال قىلىپ، ناھەق دىللر ئۆمۈچۈك تورىدەك چېگىلىشىپ‬ ‫كەتكەنىدى. بۇلرنى ىېشىپ ھەقنى — ھەق، ناھەقنى — ناھەق قىلىپ ئاىرىماق ئۇنداق ئاسان ئىش ئەمەس ـ‬ ‫!تە‬ ‫مەھىكىمىلەر جاىلشقان ىوغان قورانىڭ ئىچىدىكى زىننەت ئورمانلىرى تېگىدە ىىراق- ىىراقلردىن كېلىپ، ئاىلپ‬ ‫ىېتىپ، دەۋا قىلىۋاتقانلر مىغىلىدىشاتتى، ئۇلر ۋەىران بولۇپ، نامراتچىلىق ئىچىدە ئىڭراۋاتقان غېرىپ‬ ‫كەپىلىرىدىن كەلگەن كىشىلەر بولغاچقا، ئۇلرنىڭ مېھمانخانىلردا ىېتىشقا پۇلى ىوقىدى. بەزىلەرنىڭ قاىتىپ‬ ‫.كېتىشكىمۇ پۇلى قالماي، چىراىلىرىنى سارغاىتىپ ماغدۇرسىز ھالدا كۆلەڭگىدە ىېتىشاتتى‬ ‫ئىشخانىغا كىرىپ چىققانلر سوغۇق گەپ ئاڭلپ، ىىلىمان داڭقان پۇتى مۇئامىلىلەردىن كۆڭلى قېلىپ قاىتىپ‬ ‫چىقسىمۇ، لېكىن »پىتنىڭ ئاچچىقىدا چاپاننى ئوچاققا سېلىپ« قېىداپ كېتەلمەىتتى. ئۇلر قاىتا ـ قاىتا ئىلتىماس‬ ‫قىلىشاتتى، ىالۋۇراتتى، تەلەپ قىلىنغان ئىسپاتلرنى تېپىپ ىەنە كېلىشەتتى، ىەنە قانداق باھانىلەر كۆرسىتىلىشىگە‬
  3. 3. ‫قۇلق سالتتى، جېنى قاشاىدىغانلىرى ۋارقىراىتتى، تىللىتتى، بولدى قىلىپ قاىتىپمۇ چىقاتتى، بۇ ئىش دەسلەپ‬ ‫ئىنسانپەرۋەرلىك قىلىش نوقتىسىدىن باشلىنىپ، بېجىرگۈچىلەرنىڭ زىىانكەشلىككە ئۇچرىغانلرغا چوڭقۇر‬ ‫خەىرىخاھلىق، ئېچىنىش تۇىغۇسى بىلەن چىن ۋە قېتىرقىنىپ ئىشلىگەن بولسا، بارا ـ بارا »جاھاننىڭ رەپتاىى«‬ ‫نى چۈشىنىۋېلىپ، ئىشقا ساختىپەزلىك ئارىلشتۇرۇلۇشقا باشلىغانىدى. ئەسلىدە ئىش بىجىرگۈچىلەردىغۇ ئەىىپ‬ ‫ىوقىدى، بىراق، ھەمىشە پۇرسەت كۈتۈپ تۇرىدىغان كاززاپلر بۇ ئىشتىمۇ ئۆزلىرىنىڭ بەزى ئادەملىرىنى )ىېزىدىكى‬ ‫تۇققانلىرى، خىزمەتسىز ىېقىنلىرى، ۋاھاكازا( مۇشۇ پۇرسەتتە خىزمەتكە ئورۇنلشتۇرۇۋېلىش مەقسىتىدە‬ ‫ئاللىقانداق ىالغان ئىسپاتلرنى كۆتۈرۈپ كېلىپ، ھەقىقىي دەرتمەنلەردىن چاپسانراق »سىىاسىتى ئەمەلىىلىشىپ«‬ ‫كېتىشەتتى. ئىسپات بەرگۈچىلەر، ئىش بىجىرگۈچىلەرنىڭ ھەممىسىدە تېنىمسىز گال — قوشۇقلپ ئالسىمۇ‬ ‫توننىلپ ئاشلىقنى ىەپ تۈگىتىدىغان گال بولغاچقا ئۇلر »سوغات« ئۈچۈن »قولىدىن كېلىدىغان ىاردىمى« نى‬ ‫ئاىىماي بىرەر پارچە ئىسپاتنى ىېزىپ بېرەتتى. ئەلۋەتتە بۇنىڭ بىلەن ھەقىقىي دەرتمەنلەرگە نىسبەتەنمۇ ئەنە‬ ‫شۇنداق »سوغات« تەلىپى پەىدا بولۇپ، بۇ »ىول«بىلمەىدىغان بىچارىلەر قىىنىلىپ قېلىشقا باشلىغان كېىىنكى‬ ‫.مەزگىللەر ئىدى‬ ‫قارى]0[، سىلىنىڭ ئىشلىرىنى نېمە دەىدا؟ — دەپ سورىدى كۆلەڭگۈدە ىاتقانلردىن بىرى كارىدۇر ئىشىكىدىن —‬ ‫چىقىپ ئۆزى تەرەپكە كېلىۋاتقان ئۇستىخانلىق، بۇلجۇڭ گۆشلىرى بۆرتۈپ چىققان، چىراىى ھېلىل خامانلىقتىن‬ ‫.كەلگەندەك قىزغۇچ قارامتۇل، چاچلىرىغا مەزگىلسىز ئاق كىرگەن كىشىگە قارىتىپ‬ ‫ھېچ نۆۋەت تېگىدىغاندەك ئەمەس، ئاغىنە، تاماكىلىرى بارمۇ؟ ىېنىمدا بىر تىىىنمۇ پۇل قالمىدى، بالىلىرىم —‬ ‫سەھرادا ىېرىم ئاچ، ىېرىم ىالىڭاچ قالغان، ئۇلر نېمە ئىش تۇتىۋاتقاندۇ، دېسىلە،... — ئۇسقانلىق كىشى‬ ‫تاماكا ىۆگىگەچ سۆزلەىتتى، — ھەرھالدا مېنىڭ بۇ ىەردە ساۋاقداشلىرىم، ئىلگىرىكى خىزمەتداشلىرىم كۆپ‬ ‫بولغاچقا، بىر ئاز قېلىنلىق قىلىپ بولسىمۇ نۆۋەت بىلەن ئۇلرنىڭكىدە ئانچە ـ مۇنچە جان بېقىپ كېتىۋاتىمەن،‬ ‫...لېكىن- زە، ىاندا پۇل بولمىغاندىكىن ئالغان قەدەملىرىمۇ بوش، جانسىزدەك ىۈرەك پوك ـ پوك بولىدىكەن‬ ‫سىلى بۇ ىەردە چۆرگىلەپ ىۈرگىلى خېلى بولدى، تېخى ئەھۋاللىرىنى ئېىتمىدىلىمۇ؟ —‬ ‫ئىش بىجىرگۈچىلىرىگىغۇ ئېىتتىم، ئۇ خەق شۇ، ھېلىقىدەك ىىلىمان گەپ بىلەن ئاغا تارتىپ تۇرىدۇ، چامامدا بىر —‬ ‫نېمە تاما قلىشىۋاتسا كېرەك، مەندە نېمە بولتتى؟ مېنىڭ ھازىر كۈتىۋاتقىنىم بۇلرنىڭ باشلىقى بىلەن بىر‬ ‫...كۆرۈشۈپ بېقىش‬ ‫خۇدانىڭ بىر بۇىرىقى باردۇر، كەلسىلە، بۇ ىەردە مۇڭدىشىپ ئولتۇرىمىز، ئىنشائالل، تاماكام بۇ گۈن كەچكىچە —‬ ‫.راۋىرۇس ىېتىدۇ‬
  4. 4. ‫ئۇلر شۇ ىەردە كونا پاختىلىق چاپانلرغا ىامپاشلپ پاراڭغا چۈشتى، ىېزىغا پالنغاندىن كېىىنكى كۆرگەن‬ ‫كۈنلىرى ھەققىدە، تارتقان رىىازەتلىرى ھەققىدە، دەسلەپ بارغاندا جىسمانى ئەمگەك ئېغىر كېلىپ ۋەزىپىنى‬ ‫.پۈتتۈرەلمەي قىىنالغانىدى،... ھەممە نەرسىلەر ھەققىدە سۆزلىشىپ كۈننى كەچ قىلدى‬ ‫كەچكە ىېقىن ئۇلرنىڭ ئەتراپىدا بىر گۇمانلىق ئادەم ئاىلىنىپ قالدى، ئۆزى كېلىشكەن ىىگىت بولۇپ، ىېڭى‬ ‫باىلردەك راۋىرۇس كىىىنگەنىدى. ئۇ پات ـ پات دەرەخلىك ئىچىدە ىامپاشلپ ىاتقانلرغا قاراپ قوىاتتى. گىپى‬ ‫باردەك، ھېلىل ئۇلرنىڭ ئالدىغا بارىدىغاندەك قىلتتى- ىۇ، ىەنە چۆرگىلەپ نېرى كېتىپ قالتتى. ىامپاشلپ‬ ‫ىاتقان دەرتمەنلەر ئۇنىڭ بىركىمنى ئىزدەپ ىۈرگەنلىرىنى قىىاس قىلغان بولسىمۇ، بىرىنچى بولۇپ گەپ سوراپ‬ ‫.بېقىشقا ئېغىرلىق قىلدى‬ ‫.مەھكىمىلەر ئاللىقاچان ئىشتىن چۈشۈپ كەتكەنىدى. ىوغان گەۋدىلىك كىشى ئورنىدىن تۇردى‬ ‫بۈگۈن بىر تونۇشۇم ئۆىگە كېلىپ كەتكىن دېۋىدى... —دېدى ئۇ تەقدىردىشىغا قاراپ،— سىلىمۇ تونۇملىكىن، —‬ ‫مەتتۇردى، ساقچى. ئىلگىرى بىزنىڭ ناھىىىدە ئىشلىگەن، خىزمەتدىشىم ئىدى، مەن ھېلىقى كۈنلەرنى كۆرۈپ‬ ‫سەھرادا ىۈرگەن چاغلردا ۋىلىەتكە ىۆتكىلىپ كەپتىكەن، شۇ ئاغىنىمىز كەچتە كېلەرسەن دېۋىدى،...ـ ئۇ سەل‬ ‫ئىككىلىنىپ تۇرۇپ ىامپاشلپ ىاتقان ھەمراھىغا ئادىمىگەرچىلىك ىۈزىسىدىن،— ىۈرمەمل بولمىسا، بىللە بېرىپ‬ ‫.كېلىلى،... — دېدى‬ ‫خوش، سىلى بېرىىپ كەلسىلە، »ئۆزەم پاتمىغان كاماغا، غەلۋىر باىلي قوڭامغا« دېگەندەك ئىشنى —‬ ‫.قىلماىلى، رەخمەت، ىاخشى كۆڭۈللىرىگە، پاتراق كەلسىلە پاراڭلىشىپ ىاتىمىز‬ ‫...خۇدا بۇىرىسا،... بىر بولسا قونۇپ قالرمەنمىكىن —‬ ‫ئۇ كەتتى، ئۇ كېتىشى بىلەنل ھېلىقى ئالىپتە كىىىنگەن، »ئاللمىغان سادەك« ئاىلىنىپ ىۈرگەن كىشى ئالدىراپ‬ ‫.ىامپاشلپ ىاتقان كىشىنىڭ قېشىغا كەلدى‬ ‫.رەنجىمىسىلە، ئاكا، بىر گەپ سوراي دىۋىدىم... —ئۇنىڭ تاۋۇشلرنى تەلەپپۇز قىلىشى تازا توغرا ئەمەس ئىدى —‬ ‫.سورىسىل، مەنمۇ سىلىنى ھەقىچان بىرنېمە سورىماقچى دەپ تۇرغانىدىم —‬ ‫ھېلى بۇ ىەردىن كەتكەن كىشى تونۇشلىرى بولمدۇ؟ —‬ ‫ئىلگىرى تونۇشماىتۇق، خۇدا تەقدىرىمىزنى ئوخشاش قىلغانىكەن، مۇشۇ ىەردە سۆرىلىپ ىۈرگەن جەرىاندا —‬ ‫تونىشىپ قالدۇق، قانداق دەىل؟‬ ‫ئۇ كىشىنىڭ ئىسمى ئابلەي ئەمەستۇر؟ —‬
  5. 5. ‫.شۇنداق، شۇنداق دېگەنىدى —‬ ‫ئىلگىرى ساقچى بولغانمىكەن؟ —‬ ‫...ھە، ھە، شۇنداق ! سىلى؟ —‬ ‫ئۇ قاىاققا ماڭدى؟ بىلەمل؟ —‬ ‫.ئۇ بىر دوستىنىڭكىگە... مەتتۇردى دېگەندەك قىلىدىغۇ دەىمەن —‬ ‫.شۇ، ئەمسە شۇ! مەتتۇردى! خەىر، سىلىنى مالل قىلدىم،— ىوچۇن كىشى ئالدىراپ كېتىپ قالدى —‬ ‫**************‬ ‫.ئەتىسى قاق سەھەردىل كارىدۇر ئىشكىدە تەقدىرداشلر ئۇچرىشىپ قالدى‬ ‫ئاخشام كېلەلمەي قالدىم، —دېدى ئابلەي ئەىىپكاردەك،— بۈگۈن نەدىن بولسا باشلىق بىلەن كۆرىشىمەن —‬ ‫.دەپ، سەھەر كېلىۋاتىمەن‬ ‫تاماكا چېكەمل؟ ئاخشام ھېلىقى ئەگىپ ىۈرگەن باىۋەچچە سىلىنى سورىغانىدى ئۇچراشتىلىمۇ؟ —‬ ‫ىاق، ئىشى بولسا ىەنە ئىزلەر، ماقۇل ئەمسە...ـ ئۇ ئىزلىگەن ئادەمنىڭ كىملىكىگە ئېرەن قىلمىغان بولىۋالدى. —‬ ‫تەقدىردىشىنىڭ سۆزى ئۇنىڭ خىىالىغا ئاخشام مەتتۇردى دېگەن گەپلەرنى كەلتۈرۈپ، كۆڭلىنى پاراكەندە قىلىپ‬ ‫قوىدى، مەتتۇردى ئۇنىڭغا »ئۆمەر ھازىر ئىدارە باشلىقى بولۇپ قالدى. سېنىڭ ئىشىڭنىڭ ئاقلىنىپ چىققىنى‬ ‫ئۇنىڭ ئىناۋىتى ئورنىغا بېرىپ تاقىلىدۇ. شۇڭا ئۇ قارشى ھەرىكەت قىلماسلىقى مۇمكىن، ئەمەس ئىشقىلىپ‬ ‫سېنىڭ ئىشىڭ كاشال، ئاغىنە، مېنىڭ ھېچ كۆزۈم ىەتمەي تۇرىدۇ،... ھەرھالدا ئانچە بەك داۋراڭ قىلماي ىول‬ ‫.ماڭارسەن...« دېگەندەك گەپلەرنى قىلغانىدى‬ ‫ئۇلر شۇ تەقلىدتە خادىملرنىڭ ئىشقا چۈشۈشىنى كۈتتى خادىملر ئىشخانىلىرىنى ئېچىشى بىلەنل گۈلدۈرلىشىپ‬ ‫ئارقىدىنل كىرىشتى، ئابلەي باشلىقىنىڭ ئىشخانىسىغا، ھەمراھى ئىش بىجىرگۈچىلەر ئالدىغا كىرىپ كەتتى. ئابلەىنىڭ‬ ‫كۆڭلىگە بىر خىل دەرماننى سۇسلشتۇرغۇچى تۇىغۇ چاڭگال سېلىۋالغانىدى. نىھاىەت باشلىق ئىشخانىسىغا‬ ‫.بىرل ۋاقىتتا بىر توپ ئادەم كىرىۋالماىتتى. شۇڭلشقا ئابلەي ئۈچۈن قولي پۇرسەت كەلدى‬
  6. 6. ‫ئولتۇرسىل،— باشلىق ساپانى كۆرسىتىپ قوىۇپ، ئۆزى شىرەنى سۈرتۈش، ئالل نېمىنى ئاختۇرۇش بىلەن —‬ ‫بولۇپ، ئۇنى تازىمۇ تەقەززا قىلدى. ئاندىن بىر تال سۈزگۈچلۈك تاماكىنى ئاغزىغا قىستۇرۇپ تۇتاشتۇرىۋالغاندىن‬ ‫كېىىن، ئالدىرىماي جاىىغا كېلىپ جاىلشتى ۋە ئۆز دەۋاگىرىگە بۇرۇلۇپ قارىدى،— سىلىنىڭ ئىسىملىرى نېمە‬ ‫ئىدى؟‬ ‫.ئىسمىم ئابلەي —‬ ‫ھە،... ئابلەي، ئابلەي... خوش، نېمە ئىش بىلەن كەلدىلە؟ —‬ ‫ھېلىقى، شۇ، خەقنىڭكىدەك، مېنىڭمۇ شۇ، بىر داۋا ئىشىم بار ئىدى،— ئابلەي ھە دېگەندە مەڭدەپ —‬ ‫كەتتى. نېمىل دېگەن بىلەن ئۇ ئاساسى جەھەتتىن سەھرالىققا ئاىلىنىپ بولغان، ۋۇجۇدىدا ھۆكۈمەت‬ ‫...مەھكىمىلىرىدە قورۇنىدىغان ئالەمەتلەر پەىدا بولغانىدى،— شۇ ناھەت دىلو- دە! شۇ ئىش بىلەن‬ ‫ھە، قانداق دەۋا دېدىلە؟ —‬ ‫ناھەق دىلو... مەن ئىلگىرى ج خ ئىدارىسىنىڭ رازۋىتكا بۆلىمىدە ئىشلەىتتىم، ھە، ئەلۋەتتە ۋىلىەتتە ئەمەس، —‬ ‫ناھىىىدە، ناھىىىلىك ج خ ئىدارىسىنىڭ...ـ ئابلەي سەل ئۆزىگە كېلىپ، ئالدىرىماي سۆزلەشكە باشلىدى،— ىامان‬ ‫...ئەمەس رازۋىدچىك ئىدىم، كېىىن... شۇ »كەلمىگەن سودىگەرچىلىك« دېگەندەك ئاق ىەردىن بالغا ئۇچراپ‬ ‫خاتالىشىپ قالغانمىدىلە؟ نېمە بولغان؟ —‬ ‫ئىشقىلىپ خاتالشتۇرۇشتى، داۋاىىم ئاقمىدى، ھاىت- ھۇىت دېگۈچە ئۈچ ىىللىق كەستى، ئائىلەمنى ىىراق بىر —‬ ‫ىېزىغا تارقاقلشتۇرىۋەتتى، تۈرمىدىن چىقىپ شۇ ىېزىغا باردىم، ىەتتە ىىلدىن بېرى شۇ ىەردە ئىشلەۋاتىمەن،‬ ‫...!ئىش دېسە ئىشخانىدا ئولتۇرىدىغان ئىش دەپ قالمىسىل، كەتمەن چاپتىم، تۈگىمەس ھاشار‬ ‫نېمە گۇناھىڭ بار دېگەنىدى؟ —‬ ‫نېمە گۇناھىم بولتتى، شۇ، خاتانى توغرىلىغان، ناھەقنى ھەق قىلغان، بىر ئادەمنىڭ بىھۇدە ئۆلۈپ —‬ ‫كېتىشنىڭ ئالدىنى ئېلىپ، ئۆلۈم جازاسى ئىجرا قىلىنىۋاتقان جاىىدىن قۇتقۇزۇۋالغان گۇناھىم بار! ئۇلرنىڭ ماڭا‬ ‫ئارتقىنى »خەلق سودىنىڭ ئىناۋىتىگە تەسىر ىەتكۈزدى، قانۇنسىز ھالدا ماشىنا بۇلپ،... جىناىەتچىنى ئېلىپ‬ ‫!قاچتى... « دېگەندەك شۇ، ئىشقىلىپ تاغاردا بىر‬ ‫.باشلىق ئۇنىڭ سۆزلىرىگە قىزىقىپ قالدى، چۈنكى بۇ سۆزلەر تولىمۇ قارىمۇ – قارشى، غەلىتىدەك قىلتتى‬ ‫نېمە؟ نېمە؟ نېمىلەرنى دەۋاتىل؟ تەپسىلىراق سۆزلەپ باقسىلىچۇ؟ نېمە گەپ بۇ؟ — باشلىق دەرھال —‬ ‫.ىانچۇقىنى كوچىلپ ئىلتىپات كۆرسىتىپ ئابلەىگە بىر تال سىگارت تۇتتى‬
  7. 7. ‫:ئابلەي سىگارتنى تۇتاشتۇرۇۋېلىپ، ھۇزۇرۇلىنىپ بىر تارتىۋالدى- دە، گەپ باشلىدى‬ ‫:بۇ مۇنداق گەپ —‬ ‫بىرىنچى باب. جىددى تېلىفون‬ ‫مەلۇم ناھىىىلىك ج خ ئىدارىسىنىڭ دىژۇرنى بۆلۈمىدە بىر مۇنچە ىاش ساقچىلر قۇرۇق پاراڭ سېلىشىپ‬ ‫ئولتۇرىشاتتى. ئۇلرنىڭ خىزمەت ۋاقتىدا بۇ تەقلىدتە ئولتۇرۇشلىرى ئادەتكە ئاىلىنىپ كەتكەنىدى. ئۇلر ۋەزىپىلىرىنى‬ ‫.ئالدىراپ ـ تىنەپ، قول ئۇچىدىل »تەپمە ھالل« قىلىشاتتى ـ دە، پاراڭ ئۈچۈن ۋاقىت ئاشۇراتتى‬ ‫ئوقۇش پۈتتۈرۈپ كەلگىنىگە بىر ىېرىم ىىلچە بولۇپ قالغان ئابلەي ئاللىقانداق روھى خۇمارلىق ئىچىدە ىاشاىتتى.‬ ‫ھاردۇقى چىقماىۋاتقاندەك ئېغىر ـ ئېغىر تىناتتى. ئۇنىڭ بەىگە مەىدانىدا راسا چېپىپ چەۋاندازلىق ماھارىتى‬ ‫كۆرسەتكۈسى بارىدى ـ ىۇ، ئەمما ئۆزى تار قەپەزگە ئوخشاش مۇھىتتا سىقىلىش ئىچىدە تۇراتتى. شۇڭلشقىمۇ‬ ‫.ئۇ پۇخادىن چىقماي كۆڭۈل خاھىشى چال قىلىۋاتقان ئادەمدەك ھامان كەڭلىكلەرگە تەلپۈنۈپ تۇراتتى‬ ‫ئۇ شۇ تاپ بىكارچىلر توپىدا ئۇلرنىڭ ۋاراڭ ـ چۇرۇڭ ئىچىدە قارت ئوىنىشىغا قاراپ، بۇلۇڭدا ئولتۇراتتى. بەزىلەر‬ ‫ئورۇندۇق ىېتىشمىگەنلىكتىن شىرەنىڭ ئۈستىگە چىقىۋېلىپ، قىستىلىشىپ ئولتۇرۇشقاچقا، ئابلەىگە ئوخشاش‬ ‫ھەم پەستە، ھەم بۇلۇڭدا ئولتۇرغانلرنى كۆرگىلىمۇ بولماىتتى. ئابلەي جەىنىكىنى شىرەگە تاىىنىۋېلىپ، ئالقىنىدا‬ ‫چېكىسىنى تۇتۇپ ئولتۇرۇپ، مەكتەپ ھاىاتىنى ئوىلپ كەتتى. ئۇ چاغلردا ئۇ ئەل ئوقۇغان، غاىىسى ئۇلۇغ ىىگىت‬ ‫ئىدى. ئۇ ئۇىغۇرلرنىڭ ھولمېسى ]1[ بولۇپ چىقىشنى خىىال قىلتتى. بەزى ساۋاقداشلىرى ئۇنى »گەپنى بەك‬ ‫ىوغان قىلىۋەتتىڭ، بۇنىسى پوچىلىق بولرمىكىن« دېىىشكىنىدە، ئۇ ناپالىئوننىڭ »مارشال بولۇشىنى ئوىلىماىدىغان‬ ‫ئەسكەر — ىاخشى ئەسكەر ئەمەس« دېگەن سۆزى بىلەن رەددىىە بېرەتتى. بىر جەڭچىدە مارشال‬ ‫بولۇشتەك بۈىۈك نىشان بولغاندىل ئۇ جان جەھلى بىلەن تىرىشىپ جەڭ قىلىدۇ، نىشاننىڭ ىۈكسەكلىكى كىشىدە‬ ‫....تىرىشچانلىق، سەۋر ۋە چىدام پەىدا قىلىدۇ، ئالغا ئىنتىلدۈرىدۇ‬ ‫ئۇ خىزمەتكە چىققان ھامانل ئۆزىنىڭ غاىىلىرىنى ئىشقا ئاشۇرۇشقا ئىمكانىىەت ئازلىقىنى ھىس قىلدى. قابىلىىەتسىز‬ ‫كىشىلەر شوئارنى كۆپ توۋلپ باشلىق بولىۋېلىشقان، قولىدىن ھەقىقىي ئىش كەلمەىدىغان بۇنداق كىشىلەر‬ ‫باشقىلرنىڭ مۇۋەپپىقىىەت قازىنىشىغا ىول قوىۇشماىتتى. خۇددى ئەقلى ۋە كۈچى بىلەن شەھەر بىنا قىلغانلر‬ ‫شەھەر پۈتكەندە پۇخرا بولۇپ، ئاغزىدا شەھەر سالىدىغانلر شەھەرنىڭ تۆرىگە چىقىپ ) ھاكىم بولۇپ( لېنتا‬ ‫كەسكەندەك، بۇ ىەردىمۇ ئەنە شۇنداق ئىدى. قانۇن ئىجرا قىلىدىغان بۇ ئورۇندا قانۇنسىزلىق جەمئىىەتتىكىدىنمۇ‬ ‫ئېغىرىدى. خۇددى كارىۋانلرنىڭ ئادىتىدىكىگە ئوخشاش بۇ ىەردىمۇ ىۈكنىڭ ئېغىرىنى كۆتىرىدىغان قاۋۇل تۆگىلەر‬
  8. 8. ‫پاكار ۋە نىمجان ئىشەكلەرنىڭ قۇىرىقىغا چېتىپ قوىۇلتتى. بۇنداق مۇھىتتا ئۇ ئەگەر بىرەر ىېڭىلىق ىاراتسىمۇ ـــ‬ ‫.مۇرەككەپ دىلولرنى ىەشسىمۇ شەرەپ »ىول باشلىغۇچى« نىمجان جانۋارغا مەنسۇپ بولتتى‬ ‫ئەمەلىىەتتىمۇ شۇنداق بولدى. ئۇ بىر قانچە دىلونى پاش قىلىشقا قاتناشتى لېكىن »پىشقەدەم« ىاكى‬ ‫»تەجرىبىلىك« كونا رازۋىدچىكلرغا ىاردەمچى بولۇپ ئىشلىدى. »تەجرىبىلىك« لەرنىڭ ئاڭسىز ۋە نادانلىقى، قوپال‬ ‫ۋە بولۇمسىزلىقى تۈپەىلى، ئۆزى قول سېلىپ ئىشلەشكە مەجبۇر بولغان... ئاخىرىدا بۇنىڭ »ھەشقاللىسى«‬ ‫.ئۇنىڭغا تەگمىدى‬ ‫تېلىفوننىڭ قاتتىق جىرىڭلىشى ئابلەىنىڭ خىىالىنى بۆلىۋەتتى. قارت ئوىناۋاتقانلر، پاراڭ سېلىۋاتقانلرمۇ ئىتتىك‬ ‫.تېلىفون ئاپپاراتى تەرەپكە قاراشتى‬ ‫...ئاناڭنى!... ئەجەب چۆچۈپ كەتتىما، قۇلققا مۇشت ئۇرغاندەكل —‬ ‫.دېسەم ـ دېمىسەم بىر ىەردە بىر ئىش بولدى —‬ ‫تېلىفونغا ىېقىن ئولتۇرغان بىرى تىرۇپكىنى قۇلىقىغا تۇتۇپ »ھە، ھە« دەۋاتقاندا باشقىلر شاۋقۇن بىلەن ئۆز‬ ‫.پەرەزلىرىنى سۆزلىشىۋەردى‬ ‫...خۇشىاقمىغاندا بۇ نەدىن كەلگەن تېلىفون بولدى، دەڭل —‬ ‫.نېمە دەىدۇ؟ دېمەمسەن —‬ ‫توختا، ھە، ھە، ماقۇل، مەن بۆلۈم باشلىقىغا ئېىتاي،— تېلىفوننى ئالغۇچى تىرۇپكىنى قوىۇپ دەرھال —‬ ‫ئورنىدىن تۇردى ۋە ئىشىك تەرەپكە كېتىۋىتىپ،— دىلو، قاتىللىق دىلوسى! تالتىرەك ىېزىسىدىن كەپتۇ، بىر ئاىالنى‬ ‫.ئۆلتۈرۈپ چوڭ ىولغا تاشلپ قوىۇشۇپتۇ!... — ئۇ چىقىپ كەتتى‬ ‫ئەمدى قارتمۇ، پاراڭمۇ توختىدى، ئۇلر بۆلۈم باشلىقى ھېلىل كىرىپ كېلىپ ئىشقا بۇىرۇىدۇ دەپ ئوىلپ، مۇشۇ‬ ‫.ھەقتە غۇلغۇل قىلىشىپ، كۈتۈپ ئولتۇرىشاتتى‬ ‫ئابلەي ھامان رومانتىك خىىاللرغا بېرىلىپ، ئۆزىنى شېرىن ئوىلىرى بىلەن بەزلەشكە ئادەتلىنىپ قالغاچقا، بۇ‬ ‫.خەۋەر ئۇنىڭدا ىەنە خىىالى كارتىنىلرنىڭ باشلىنىشىغا سەۋەبچى بولدى‬ ‫ئەگەر بۇ دىلو ناھاىىتى مۇرەككەپ بولۇپ، مەن ـ مەن دېگەنلەرمۇ پاش قىللمىسا، ئاخىر ئۆزەم پاش قىلىپ«‬ ‫چىقسام... ئەنە شۇ چاغدا ئۆمەردەك نېمىلەرنىڭ ئىچى ئېچىشىپ كېتەرمىدى؟... باشلىق دېگەن پوق‬ ‫قوساقمۇ شۇنىڭدىن كېىىن »ۋاي ئابلەي« دەىدىغان بولر ئىدى. ھە دېسە ئىنقىلبى پىشقەدەم ىولداش، ىاكى،‬ ‫تەركىۋى ساغلم، ئىدىىىسى قىزىل، پارتىىە ئۆزى تەربىىىلىگەن ئىنقىلبى ىولداشلر باشلمچىلىق، ئاۋانگارتلىق‬
  9. 9. ‫رولىنى جارى قىلدۇرىشى،...« ۋاھاكازا دەپ، ھەممە ئىشتا ئاغزىدا شەھەر ئالىدىغانلرنى ئىشنىڭ بېشىغا‬ ‫قوىىدىغان ئادىتىنى تاشلرمىدى؟ ھەي، خۇدا كونىلر دەىدىكەن، بۇ دۇنىادا ئادالەت ىوق، بار دېسەكمۇ سەن‬ ‫كۆرگەنچىلىكل، شۇڭلشقا خۇدا باقى دۇنىادا جەننەت بىلەن دوزاقنى تەىىارلپ قوىغان، چاغدا ئادىللىق بولسا‬ ‫ئۇنىڭ ھاجىتى بولماس ئىدى«... راست، دېگەندەك، قاچان ئادەمنىڭ مەنىۋى قىممىتىگە قاراپ مۇئامىلە قىلىش،‬ ‫»...كەسپىي ئىقتىدارىغا قاراپ ئىشقا قوىۇش بولىدىغاندۇ؟‬ ‫ئابلەي ئۆزى ئۇچرىغان ناھەقچىلىكلەر، باشلىقلرنىڭ خۇشامەت تاما قىلىشى، ئۇنى بىجا كەلتۈرمىگەنلەرنى بىر‬ ‫ئامال قىلىپ چېقىۋېلىشقا، پۇتلشقا تىرىشىشلىرى كۆز ئالدىدىن ئۆتۈشكە باشلىدى. شۇ چاغدا، تېلىفون‬ ‫.خەۋىرىنى بۆلۈم باشلىقىغا ىەتكۈزۈشكە چىقىپ كەتكەن ساقچى قاىتىپ كىردى‬ ‫ئېىتتىڭمۇ؟ ئۇلر كىمنى ئەۋەتكۈدەك؟ —‬ ‫كىمنى ئەۋەتىش تېخى ئەتتىگەنكى گەپ، ھازىر ئۇلر جىددى ىىغىن چاقىرىش ئالدىدا تۇرىدۇ، ئىدارە باشلىقى —‬ ‫بۆلۈم باشلىقلىرىنى ىىغىپ ئاۋال ىاچاىكا ىىغىنى، ئاندىن دىلونى قانداق قىلىمىز دېگەندەك ئىشلر ھەققىدە ىەنە‬ ‫.بىر نېمە ىىغىنى ئاچقۇدەك‬ ‫.قېنى ئەمسە، بىز قارنىمىزنى ئوىناۋەرسەكمۇ بولغىدەك —‬ ‫.راست، ئۇلر ىىغىنىنى بىر كۈنسىز تۈگەتمەىدۇ، ئەمدى تامامەن خاتىرىجەم بولۇشقا بولىدۇ —‬ ‫راست، دەپ ئوىلىدى ئابلەي ىەنە خىىالغا پېتىپ،— ئۇلر ىىغىننى بىر باشلىۋالدىمۇ، بولدى، ئادەتكە ئاىلىنىپ —‬ ‫كەتكەن، گېزىتلەرنىڭ بىرىنچى بەتلىرىگە بېرىلىدىغان »مۇھىم ماقالە« لردىكى سۆزلەرگە ئوخشاش، بىر تەرتىپتە‬ ‫»...تىزىۋېلىنغان سىىاسى گەپلەرنى بىلجىرلىشىدۇ‬ ‫مېنىڭچە، بۇ سىنىپى كۆرەشنىڭ بىر خىل ئىپادىسى بولۇشى مۇمكىن...ـ دەىتتى بىرى گوىا بىر پەىلسوپتەك، —‬ ‫ىېڭى بىر نەزەرىىىنى ئوتتۇرىغا قوىىۋاتقاندەك ىاكى ئىلىم ـ پەن ساھەسىدە بىر كەشپىىات ىارىتىپ ئىلن‬ ‫قىلىۋاتقاندەك كىبىرلىنىپ، ئەمەلىىەتتە بولسا بۇ سۆزلەر ئاللىقاچان كۈچىنى ىوقاتقان، تول تەكرارلش نەتىجىسىدە‬ ‫.تەسرىمۇ قالمىغان كونا موقام ئىدى‬ ‫...توغرا، پىكرىڭىز ئورۇنلۇق! بۇ سىنىپى كۈرەشنىڭ ىېڭى ىۈزلىنىشى —‬ ‫بىز ئاممىنى دادىل ھەرىكەتلەندۈرۈپ، ئىچكى- تاشقى ئاغدۇرمىچىلرنىڭ، سىنىپى ىات ئۇنسۇرلرنىڭ، كونا- —‬ ‫...ىېڭى بۇرژۇئازىىە داشقاللىرىنىڭ ... بۇزغۇنچىلىق ھەرىكەتلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىپ‬ ‫...قەتئى نىىەتكە كېلىپ قۇربان بېرىشتىن قورقماي—‬
  10. 10. ‫ھە، قېنى ىولداشلر، ئىپادە بىلدۈرەىلى،— دەىتتى. باشلىق گوىا ئىنتاىىن مۇھىم بىر ىىغىن ئۈستىدە —‬ ‫تۇرغاندەك،— ھەربىر ىولداش ئىپادە بىلدۈرۈپ باقسۇن، قانداق قىلىمىز؟‬ ‫بۇ ئىپادىلەرمۇ ھەرقاچان تەكرارلىنىپ تۇرغان، سىلىقدىنىپ كەتكەن كىتابى سۆزلەرىدى، ئەلۋەتتە نىھاىەت بۇ‬ ‫رەسمىىەتلەر تولۇق ئادا قىلىنمىغىچە گوىا ئىشقا كىرىشكىلى بولماىدىغاندەك قىلىشاتتى. بۇ قۇرۇق گەپلەر تولۇق‬ ‫بىر كۈننى ئىگىلىگەندىن كېىىنل سەل ئەمەلىىرەك مەسىلىگە،— »كىمنى ئەۋەتىش كېرەك؟« كە — كېلىشەتتى.‬ ‫ئەمما بۇ »ئەمەلىي ماددا« مۇ نۇرغۇن »ئىنقىلبى نەزەرىىە« لەر بىلەن بېىىتىلىپ، ىەتكۈچە لۋزىلشتۇرۇلۇپ، ئەڭ‬ ‫.ئاخىرىدا قارار چىقىرىلتتى‬ ‫...،ئابلەي بېرىپ كەلسۇنمىكىن —‬ ‫مېنىڭچە، ئابلەىنىڭ كەسپى بىلىمى مول بولغىنى بىلەن سىنىپى كۈرەش ئاڭلىقلىقى ىوقۇرى ئەمەس، ئۇنىڭ —‬ ‫...تېنىدىن ئاق ئىقتىساسلىقلرنىڭ بىر خىل پۇرىقى كېلەمدۇ قانداق؟‬ ‫توغرا، مەن بۇ پىكرىگە قوشۇلىمەن، مېنىڭچە ئۆمەرنىڭ بارغىنى ىاخشىراق، نېمىشقا دېگەندە ئۇنىڭ —‬ ‫مەىدانى ئېنىق، كۆزى روشەن، تەركىۋى ساغلم،...ـ ئۇنىڭ بىر مۇنچە ئارتۇقچىلىقلىرى كۆرسىتىلەتتى،—‬ ‫شۇڭلشقىمۇ مۇشۇنداق بىر ىولداش مەسئۇل بولسا بۇ ئىش تېخىمۇ ىاخشى بىر تەرەپ بولمامدۇ، بولمىسا‬ ‫...ئابلەي ئۇنىڭغا ىاردەملەشسۇن‬ ‫ئابلەي ىىغىنلرنىڭ ئەنە شۇنداق تەرتىپل ئېچىلىپ، ئەنە شۇنداق ئاخىرلىشىدىغانلىقىنى ئوبدان بىلەتتى. ئۇ بۇنداق‬ ‫ىىغىنلردىن شۇنچىلىك بىزار ئىدىكى، كۈن بوىى ھەجىۋى قىلىپ، خەلقى ئالەم ئالدىدا شاڭخوغا قالدۇرغۇسى،‬ ‫مەسخىرىگە كۆمۈۋەتكۈسى كېلەتتى. بىراق، چىدىماي نېمە ئامال؟‬ ‫ئۇ خىىالدا باشقىلرنىڭ مۇزاكىرىسىگە ئۆزىمۇ قاتنىشىۋاتقاندەك ھەممىنى كۆز ئالدىدىن ئۆتكۈزدى. ىىغىننىڭ قاچان‬ ‫تۈگەپ، نەق مەىدانغا قاچان ىولغا چىقىش مۇمكىنلىكىنىمۇ تەخمىن قىلدى. چۈنكى بۇنداق تەخمىن قىلىش،‬ ‫.ئەقلىي ىەكۈن چىقىرىش بىر رازۋىدچىكىنىڭ تەبىئى خۇسۇسىىىتى، كەسپى ئادىتى ئىدى، ئەلۋەتتە‬ ‫.كەچقۇرۇن باشلىقلر ىىغىندىن چىقىپ، نۆۋەتچىلەر ئىشخانىسىغا رازۋىد بۆلۈمىنىڭ باشلىقى كىرىپ كەلدى‬ ‫.ئۆمەر! سەن ھېلىقى قاتىللىق دىلوسىنى پاش قىلىشقا مەسئۇل قىلىندىڭ، ئابلەي ساڭا ىاردەملىشىدۇ —‬ ‫قاچان ماڭىمىز؟ —‬ ‫!ئىشقىلىپ ئەتىگىچە ىېتىپ بارساڭل بولىدۇ، بۇنى ئۆزەڭ بەلگىلە —‬
  11. 11. ‫ئابلەي ىەنە »تۆگىنى ئىشەكنىڭ قۇىرىقىغا چېتىپ قوىۇپتۇ« دەپ ئاغرىنغان بولسىمۇ، قۇرۇق پاراڭ سالىدىغان‬ ‫ئىشخانىدىن كائىناتنىڭ قوىنى — ئۇنىڭ ھەقىقى خىزمەت ئورنى بولغان جەمىىەت ىاخشىراق بولغاچقا، بىر‬ ‫.تەرىپىدە خۇشالمۇ بولدى‬ ‫ئۇنىڭ قېشىدا تۇرغان تېخنىكا بۆلۈمدىكى دوستى ۋە ساۋاقدىشى مەتتۇردى ئۇنىڭ كۆڭلىدىكىنى‬ ‫چۈشەنگەندەك ئۇنى ئاستا نوقىدى ۋە ئۆمەرنى زاڭلىق قىلغاندەك ئاغزىنى پۈرۈشتۈرۈپ قوىدى. ئىككىسى‬ ‫.ھامان غۇملىرىنى ئورتاقلىشىپ تۇرغاچقا بىر ـ بىرىنى ئوبدان چۈشىنەتتى‬ ‫:ئابلەىنىڭ شۇ تاپتىل مېڭىپ كەتكۈسى بار ئىدى، بىراق ئۆمەر سائىتىگە قاراپ قوىۇپ‬ ‫بۇ چاغ بولغاندا ئىش ىاقماىدۇ، ئەمدى بىراقل ئەتە ماڭغىنىمىز ىاخشىراق، ئەتە سەھەردىرەك كېلەرسەن،— —‬ ‫.دېدى كۆرەڭلىك بىلەن‬ ‫ئۆمەر ئابلەي بىلەن تەڭتۈش كېلەتتى. بىراق ئۇىاخشى ئوقۇمىغاچقا تولۇقسىزدىنل چىقىپ كېتىپ جەمئىىەتتە‬ ‫ىۈرگەن ۋە كېىىن دادىسىنىڭ ىۈز خاتىرىسى بىلەن خىزمەتكە ئورۇنلشقانىدى. شۇڭلشقىمۇ ئۇنىڭ خىزمەت‬ ‫سىتاژى ئابلەىنىڭكىدىن ئۇزۇنراق، »تەجرىبىسى مولراق«، ئىككىنچى ئەۋلد »پىشقەدەم« لەردىن، مىجەزى بولسا‬ ‫.ئالدىراڭغۇراق ئىدى‬ ‫ئابلەي ئەتىسى سەھەردىل ئىدارىغا كەلگەنىدى، بىراق ئۇنى سەھەر كېلىشكە تاپىلىغان ئۆمەر ئۆزى ساق بىر‬ ‫سائەت كېىىن كەلدى. ئابلەي بارلىق جىمخۇر، ئىچى كۈچلۈك ئادەملەرگە خاس ئېغىرلىق بىلەن ئۇنىڭ بۇ‬ ‫.قېلىقىنى ىۈزىگە سالماي، ئىچىگە سىڭىرىۋەتتى‬ ‫بەرىبىر شوپۇرنى ساقلىدىغان گەپ، دەپ ئەمدى كېلىشىم،— دېدى ئۆمەر ئۆزىنى ئاقلپ،— مانا تېخى —‬ ‫!كەلمەپتۇ، ئەتتىگەندە كەلگەننىڭ پاىدىسى ىوق ئىدى -دە‬ ‫ھوي، سىلەر نېمە بۇ ىەردە لەلەڭلەپ ىۈرىسىلەر؟— دېدى ئۇلرنىڭ خىزمەتداشلىرىدىن بىرى،— تېخى —‬ ‫نەق مەىدانغا ماڭمىدىڭلرمۇ؟‬ ‫ماشىنىنىڭ شوپۇرى كۆرۈنمەىدىغۇ؟ شۇنى ساقلپ تۇرۇپ قالدۇق،— دېدى ئۆمەر باشلىقلردەك ىوغانچىلىق —‬ ‫.بىلەن‬ ‫ئۇ دېگەن ئىدارە باشلىقىنىڭ ئاىالىنى ئاپىسىنىڭ ئۆىىگە ئاپىرىپ قوىغىلى كەتمىدىمۇ؟ ساقلىغىنىڭلر بىكار، —‬ ‫.كەچكىگە ئاران كېلىدۇ، كىرا ماشىنىسىدا بېرىڭلر‬
  12. 12. ‫ئابلەىنىڭ زەردىسىنى قاىنىتىدىغان ئىشلرنىڭ بىرى مۇشۇ ئىدى. بىراق ئۇ چىراىىنى پۈرۈشتۈرۈپ، چىشىنى چىڭ‬ ‫چىشلەپ قوىدىىۇ، قاىناپ كەتمىدى. بىراق، ماشىنا بىلەن بېرىپ ئىناۋەت قازىنالماسلىق« باشلىقلىق شەنىگە‬ ‫تەگكەن ئۆمەر، شوپۇرنى بىر مۇنچە سۆكۈپ، بىزگە دەپ قوىماپتۇ دېگەندەك ئاغرىندى، ئەمما ئىدارە باشلىقىغا‬ ‫.ئىۋەن قوىمىدى‬ ‫قانداق قىلدۇق ئەمدى؟ تازا نەس باستىغۇ بىزنى، ئەتتىگەندىل كېلىشمىدى بۇ ئىش، ئاخىرى نېمە بولركىن... —‬ ‫.— دېدى ئۆمەر‬ ‫تۇرغاننىڭ پاىدىسى ىوق، ئەمدى كىرا ماشىنىسى بىلەن باراىلى ىاكى بىزمۇ قانداق قىلىش توغرىسىدا ىىغىن —‬ ‫.ئېچىۋالمتۇق؟— دېدى ئابلەي تەلەتىنى سۈرلۈك قىلىپ، بۇ ئۇنىڭ تۇنجى ئېغىز سۆزى ئىدى‬ ‫ئىككىنچى باب. نەخ مەىداندىكى تەكشۈرۈش‬ ‫ئۇلر تالتېرەك ىېزىسىغا ىېتىپ كەلگەندە چۈش بولۇپ قالغانىدى، ئۇلرنى دادۈي رەھبەرلىرى قارشى ئالدى،‬ ‫سېكرىتار ىاشىنىپ قالغان، ئەللىكىنچى ىىللردىكى ھەرىكەتلەردە ئاكتىپ بولۇپ تونۇلۇپ شۇنىڭدىن بېرى كادىر‬ ‫بولۇپ كېلىۋاتقان، لېكىن ساۋاتسىز بولغىن ئۈچۈن ئۆسەلمەي تۇرۇپ قالغان كىشى ئىدى. ئۇنىڭ ئەىنى‬ ‫زامانلردىكى »زالىملر ئۈستىدىن دەرت تۆكۈش« ىىغىنلىرىدا چاڭىلداپ سۆزلەپ تۇرىدىغان ئاغزى تالغاندەك،‬ ‫ئەمدى سەل جىمغۇر كۆرىنەتتى. دادۈىجاڭ بولسا ئۆزىنى ئەمدىل ئۆىلىنىش ىېشىغا ىەتكەن ىىگىتلەردەك‬ ‫تۇتىدىغان، شۇ زاماننىڭ مودىسى بولغان ھەربىىچە شىم ـ پەشمەت ۋە ھەربىىچە شەپكە كېىىۋالغان، كۆزلىرى‬ ‫.ئوىناق، 53 ىاشلر چامىسىدىكى كىشى ئىدى‬ ‫بىزنى نەخ مەىدانغا باشلپ بېرىڭلر،— دېدى ئابلەي كەسپىي قىزغىنلىق بىلەن،— نەخ مەىداننى —‬ ‫بۇزىۋەتمىگەنسىلەر؟‬ ‫ىاق شۇ پېتى، بىزنىڭ قىرغاۋۇلدەك ىىگىتلىرىمىزدىن تۆتنى ساقلشقا قوىغان، ھېلىقى شۇ، ئۆزىمىزنىڭ —‬ ‫مېڭبىڭلىرى- دە،— دېدى سېكرىتار ئالدىراپ، ھولۇقۇپ،— ئەمدى چۈشمۇ بولۇپ قالدى، قوساقنى ئاز- پاز‬ ‫ئەستەرلىۋېلىپ ئاندىن ئىشقا چۈشمەىلىمۇ؟ مەنغۇ سىلەرگە ھەمرا بوللماىمەن، ساقلىقىم تازا ساز ئەمەس،‬ ‫.ئەمما دادۈىدىن بىزلەرگە ۋاكالىتەن دادۈىجاڭ ئىنىمىز سىلى بىلەن بىللە بولىدۇ‬ ‫ھەئە، شۇنداق قىلىمىز- دە،— دېدى ئۆمەر قوللىرىنى ئىشقىلپ، تاماخورلۇق بىلەن كۆزلىرىنى پىلدىرلىتىپ، —‬ ‫.ئاندىن خىزمەتدىشىغا قاراپ قوىۇپ،— كېچىكمەىدۇ،—دېدى ئىزاھلپ‬
  13. 13. ‫شۇ،— دېدى دادۈىجاڭ تەستىقلپ،—ئىش دېگەن ئۆلگەندە تۈگەىدۇ،— ئۇنىڭ سۆزلىرىدىن ئوىۇنپەزلىك —‬ ‫.چىقىپ تۇراتتى‬ ‫ئابلەي »ىاردەمچى« بولغاچقا غىڭ قىللمىدى. قارار چىقىرىش ھوقۇقى ئۆمەردە ئىدى. شۇنداق بولسىمۇ ئابلەي‬ ‫ماھارەت كۆرسىتىشكە تەشنا بولۇپ كەتكەن چەۋاندازدەك، ماھارەت مەىدانىغا ئالدىراپ تۇرغاچقا دادۈىجاڭ‬ ‫:داستىخنىغا ئانچە قىزىقمىدى‬ ‫مېنىڭ قورسۇقۇم توقتەك تۇرىدۇ، بولمىسا مەن نەخ مەىداندا سىلەرنى ساقلپ تۇراي،— دېدى ۋە ئۆمەرگە —‬ ‫.قاراپ،— سەن بىر نېمە ىىگۈڭ بولسا بېرىپ كەل،— دېدى‬ ‫گەپ ىېمەك ـ ئىچمەكتىمۇ؟ ىۈرسىلە، بىردەم ئولتۇرۇشۇپ بەرسىلىمۇ بولىدۇ،— دېدى دادۈىجاڭ قىزغىنلىق —‬ ‫.بىلەن ئابلەىنى چىڭ تۇتۇپ‬ ‫ئۇنىڭغا كۆرسىتىلىۋاتقان ئىلتىپاتقا تارلىقى كەلگەن ئۆمەر ئۆزىنىڭ بۇ ىەردە »رەھبەر« ئىكەنلىكىنى تەكىتلەپ‬ ‫:قوىۇشنى، دادۈىجاڭغا ئۆز ئورنىنى سەزدۈرۈپ قوىۇشنى زۆرۈر تېپىپ‬ ‫مەىلى، بارمىسا بارمىسۇن، بىزنى نەخ مەىداندا كۈتۈپ تۇرسۇن،— دېدى ئۆزىگە سۈر بېرىپ،— شۇنداق —‬ ‫.قىلىمەن دېسەڭ قارشى ئەمەسمەن،— دېدى خىزمەتدىشىغا قاراپ‬ ‫.دادۈىجاڭ بىللە كېلىۋاتقان خەلق ئەسكەرلىرىدىن بىرىگە ئابلەىنى نەخ مەىدانغا باشلپ بېرىشىنى تاپلىدى‬ ‫.ئابلەي ىاش ھەمراھى بىلەن بىللە كېتىۋىتىپ، دىلوغا مۇناسىۋەتلىك پاراڭ باشلىۋەتتى‬ ‫ئۆلگۈچى ئېرى بار ئاىالمۇ؟ —‬ ‫.ھەئە، ئېرى بار، ئىككى بالىلىق بولۇشقان —‬ ‫ئېرى قانداقراق ئادەم؟ —‬ ‫.زاھىر »كۆكەمە« نى دەمل؟ سەل قاپىقىنىڭ بېزى بار، خۇىى ىامانراق ئادەم، تەرسا —‬ ‫ئاىالىچۇ؟ ئۇنىڭ مىجەزى قانداقراق؟ —‬ ‫شىرىننىسا ىېزىمىزدىكى ھەممە ئادەمنىڭ كۆزىنى قىزارتىدىغان چوكان ئىدى. مىجەزى ئوچۇق، ئۆزى ئوڭلۇق، —‬ ‫كاساپەتنىڭ، ھوي، ئاپل! رەھمەتلىكنىڭ ئۆزىمىغۇ تول كېلىشكەن ئاىالىدى. دادۈىجاڭدىن سورىسىل ئۇ چوكاننىڭ‬ ‫تەرىپىنى ئوبدان دەپ بېرىدۇ،— دېدى ىىگىت بىر خىل سىرلىق كۈلۈمسىرەش بىلەن، ئەمما ئۇنىڭدىكى سىرنى‬
  14. 14. ‫ئابلەىل باىقىۋاللىتى. ئۇ ئابلەىنىڭ ىالت ئېتىپ قارىشىدىن ھودۇقۇپ كېتىپ، ئۆزىنى ئاقلىماقچى بولغاندەك،—‬ ‫.دادۈىجاڭ دېگەن رەھبەرلىك ئەمەسمۇ، شۇڭا بىز بىلمىگەن تەرەپلەرنى بىلىدۇـ دە،— دەپ قوشۇمچە قىلدى‬ ‫:ئابلەي سەلدىن كېىىن سورىدى‬ ‫ئېرى ئۇنى كۈنلەمتى؟ —‬ ‫مەنغۇ تازا بىلمەىمەن، ئىشقىلىپ خۇلۇم- قوشنىلىرىنىڭ دېىىشىچە كۈنلەىدىغانمۇ ئوخشاىدۇ. ئىلگىرى ئۇنىڭ —‬ ‫بىلەن كۆىدۈم، پىشتىم دەپ ىۈرگەن بىرسى بار ئىدى. شۇنىڭ بىلەن گېپى چىقىپ كۈنلىدىغۇ دەىمەن، زاھىر‬ ‫كۆكەمىنى شۇنىڭ بىلەن قىزىرىشىپ قاپتۇ دېگەننى ئاڭلىغانتىم، ئۇ كۆكەمىمۇ شۇ تۆمۈرچى - دە، بولمىسا شۇنىڭ‬ ‫....بىلەن قىزىرىشامدۇ، بوزەكنى بوزەك ئېتىپ، ىاماندىن قورقۇپ دېگەندەك‬ ‫كۈنلىشى كېرەك، شۇنداق بولىشى كېرەك...« دەپ ئوىلىدى ئابلەي، بىراق، ئۇ ھەمراھىنىڭ چۈشىنىكسىز«‬ ‫سۆزلىرىنى ئوىلىنىپ قالدى، »ئۇ نېمە دېمەكچى؟ كۈنلەشكە تېگىشلىك ىەنە بىر »نوچى« مۇ بارمۇ؟«‬ ‫دېگەنلەرنى كۆڭلىدىن ئۆتكۈزدى، بىراق ئۇ بۇ ھەقتە كوچىلپ سورىمىدى. چۈنكى بۇ سۆزلەرنى دېگۈچىمۇ‬ ‫:»نوچى« دىن قورقىدىغانلىقىنى سەزدۈرۈپ تۇراتتى. شۇڭا ئۇ بۇنى قوىۇپ باشقا سوئالنى سورىدى‬ ‫جەسەت بىلەن ئۆىنىڭ ئارىلىقى ىېقىنمۇ؟ —‬ ‫.ىېقىن دېگىلىمۇ بولماىدۇ، ئىشقىلىق ىۈز ئەللىك مېتىرچە كېلەرمىكىن —‬ ‫ىىراق ئىكەن... — ئابلەي سەل ئوىلىنىپ قالدى، ئاندىن ىەنە،— ئۆلگۈچىنىڭ ئىرى تەمبەل، جېنى بار ئادەممۇ؟ —‬ ‫.—دەپ سورىدى‬ ‫:خەلق ئەسكىرى ھەىرانلىق بىلەن ساقچىغا قاراپ قوىدە ۋە‬ ‫ھەئە، ئۆزى چېلىشچى، خېلى نامى بار چېلىشچىدى، ئەمما كېىىنكى چاغلردا چېلىش ـ پېلىش —‬ ‫.دېگەندەك ئىشلرغا ئارىلشماس بولۇپ كەتتى‬ ‫ئابلەي ئەمدى شۈك ماڭدى، ئۇ خىىال سۈرۈپ، خىىالىدا ھالقىلرنى بىر ـ بېرىگە تۇتاشتۇرۇپ باقتى، بىراق،‬ ‫ھازىر زەنجىر تېخى تولۇق بولمىغاچقا، ھېچنەرسە ھاسىل قىلغىلى بولماىتتى. ئۇنىڭ قىلغۇدەك گېپىمۇ ىوق‬ ‫:ئىدى. سوئالمۇ تۈگەپ قالغان ئىدى. بىراق ئۇنىڭ ھەمراھى جىملىقنى بۇزدى‬ ‫ئاىالىنىڭ ئاغزىدىن سەل-پەل قان ىۇقى چىقىپ تۇرىدۇ، باشقا بىر ىېرىدە زېدە ىوق، ئاغزىدا بىر نېمە —‬ ‫...باردەك‬
  15. 15. ‫ئاغزىدا بىر نەرسە چىشلەكلىكمۇ؟‬ ‫ھەئە، قان بىلەن بوىىلىپ كەتكەچكە نېمىلىكىنى تازا ئاڭقىرىۋالغىلى بولماىدۇ، ئىشقىلىپ، گۆش...تەك بىر —‬ ‫...نېمىغۇ‬ ‫بارماقنىڭ ئۇچىمۇ ىا؟!ـ ئابلەي جىددىىلىشىپ كەتتى، بۇنداق بولغاندا قاتىل ناھاىىتى ئاسانل تېپىلتتى. بۇ —‬ ‫.دېمەك، قاتىلنىڭ بىر بارمىقى چولق دېگەن سۆز ئىدى‬ ‫.بارماقنىڭ ئۇچىمۇ ـ ئەمەسمۇ، بىز ئېلىپ كۆرۈپ باقمىدۇق، نەخ مەىداننى بۇزىۋەتمەىلى دېدۇق —‬ ‫ىەنە باشقا ئالمەتلەر بارمۇ؟ —‬ ‫.ىوق، بىز بىلمىگەن بولساق ھەربىرلىرى بىلىپ بېقىشال —‬ ‫ئاىاق ئىزلىرىدىن بىر نېمىنى بىلىشكە بولمدۇ قانداق؟ —‬ ‫ئاىاق ئىزى جىق، قاىسى بىرسىنى بىلگىلى بولىدۇ، ئۇ ىەرمۇ تازا تۆت كوچىدەك بىر ىەر، سازلىقتىكى تۈگمەنگە —‬ ‫قاىرىلىدىغان ىەر بولغاچمىكىن، ىەنە كېلىپ شۇ تەرەپكىمۇ شۇنداق ماڭىدۇ، شۇڭا ئۇ ىەردە ئىز دېگەن تول‬ ‫.گەپ ـ تە‬ ‫بۇ گەپلەرگە قاراپ ئابلەي ئىزدىن ئۈمىد ئۈزدى، قاتىلنىڭ جەسەت كۆتۈرۈپ ئېلىپ كېلىپ شۇ ىەرگە —‬ ‫تاشلىغانلىقىنى قىىاس قىلدى، بولمىسا بۇنداق جاىدا ئادەم ئۆلتۈرگىلى بولماىتتى. »ئۇنى خالى جاىدا ئۆلتۈرۈپ،‬ ‫مۇشۇ ىەرگە ئېلىپ كېلىپ تاشلپتۇ...‹ دېمەك، ئاچقۇچلۇق مەسىلە ئاشۇ ›خالى ىەر‹ نى تېپىش« دېگەنلەرنى‬ ‫.ئوىلىدى ئۇ‬ ‫ئۇلر نەق مەىدانغا ىىتىپ كەلدى، جەسەت ساقلۋاتقان خەلق ئەسكەرلىرى ىول بوىىدىكى دەرەخ ساىىسىدا‬ ‫ئولتۇرىشاتتى. جەسەت بولسا كىچىك ھارۋا ىولى بىلەن چوڭ ىول كېسىشكەن جاىدا توپىغا مىلىنىپ ىاتاتتى. ئۇنىڭ‬ ‫بېشى ئاسمانغا قارىغان، قورساق قىسمى سەل ىانتۇ ھالەتتە، پۇتلىرى بولسا تېخىمۇ ىېنىچە بولۇپ، پەركانىڭ‬ ‫]2[ پۇتىدەك ئېچىلىپ تۇراتتى. جەسەتنىڭ چىراىلىق ئاق ىۈزى تېخىمۇ تاتىرىپ سۇزۇلۇپ كەتكەن بولۇپ،‬ ‫قوشۇمىسىنىڭ تۈرۈلگەن ھالىتى، كۆزلىرىنىڭ قورقۇنۇچلۇق پارقىراپ تۇرۇشىدىن قاتتىق غەزەپ ئالمىتى چىقىپ‬ ‫تۇراتتى. بۇ كۆزلەردە ھاىاتىنىڭ دۈشمەنلىرىگە بولغان غەزەپ بىلەن بىللە ىاشاش قىزغىنلىقىمۇ بىلىنەتتى. سۈزۈك‬ ‫لەۋلىرى سەل ئېچىلغان بولۇپ، ئېغىز بوشلۇقىدا قارىداپ كەتكەن قان ئۇىۇمىسى بار ئىدى. مۇشۇ قان‬ ‫سوۋۇمىغان ۋاقتىدا جاۋغىىىدىن ئازراق ئېقىپ چىقىپ، كېىىن قېتىشىپ قالغانىدى. ئېچىلىپ تۇرغان ئاغزى ۋە‬ ‫سەدەپتەك چىشلىرىنىڭ ئارىسىدا كىچىككىنە بىر نەرسە چىشلەكلىك تۇراتتى. بۇ نەرسىمۇ قانغا بوىالغان ھالەتتە‬ ‫.بولغاچقا نېمە ئىكەنلىكىنى بىلىپ بولماىتتى‬
  16. 16. ‫ئابلەي جەسەتنىڭ ىېتىش ھالەتلىرىنى ئانچە مۇھىم ھېسابلىمىدى، چۈنكى بۇ قاتىللىق ىۈز بەرگەن مەىدان‬ ‫ئەمەس ئىدى. ئۇ دەرھال جەسەتنىڭ قولىنى تارتىپ، ئىككى ئالقىنىنى ئاچتى... ئەگەر ئۇ مەجبۇرى ئۆلتۈرۈلگەن‬ ‫بولسا قارشىلىق قىلغان بولىدۇ. ئۇنىڭ قولىدا قاتىلدىن قالغان بىر نەرسىلەر بولۇشى مۇمكىن... دېگەنلەرنى‬ ‫.ئوىلىدى ئۇ‬ ‫جەسەتنىڭ بارماقلىرى ئارىسىدا چىمداپ ىۇلىۋېلىنغان بىر توپ قىسقا چاچ تۇراتتى. ئابلەي بۇ چاچلرنى قىسقۇچ‬ ‫بىلەن ئېلىپ خاتىرىسى ئارىسىغا سالدى. ئۇ ىەنە ئىنساننىڭ ئەڭ ئاداققى قارشىلىق قورالى بولغان تىرناقلرنىڭ‬ ‫بىرنەرسە سۆزلەپ بېرىدىغانلىقىغا ئىشىنەتتى. شۇڭا ئۇ لوپا ئەىنەك بىلەن ھەربىر تىرناققا سەپ سېلىپ قاراشقا‬ ‫باشلىدى. دەرۋەقە ئوڭ قولىنىڭ بىگىز بارمىقىنىڭ تىرنىقىدا ئاقۇش بىر نەرسە تۇراتتى. بۇ تېرىنىڭ پارقىراق‬ ‫قەۋىتىگە ئوخشاپ كېتەتتى. ئۇ قۇرۇپ قالغاچقا ئۇۋۇلۇپ كېتىشى مۇكىن ئىدى. شۇڭا ئابلەي ناھاىىتى ئاۋاىلپ‬ ‫ئېلىپ، ئەىنەك قۇتا ئىچىگە سالدى. ئۇ جەسەتنىڭ كۆزىگە سەپ سېلىپ قارىغانىدى، ئۇنىڭدا سۈرەتلەر ئۆچكەن‬ ‫بولغاچقا ھېچنەرسىگە ئېرىشەلمىدى، ئەمدى ئۇ جەسەتنىڭ ئاغزىنى تەكشۈرۈشكە باشلىدى. ئۇ بۇنىڭ پاش‬ ‫قىلىشتىكى ئاچقۇچ ئىكەنلىكىنى ھېس قىلىپ تۇراتتى. شۇڭا ئېغىزدىكى نەرسىنى چىقىرىۋېلىشقا ئالدىرىمىدى.‬ ‫ئاۋال لوپا بىلەن بۇ نەرسىنىڭ ئېغىزغا قىستۇرۇلۇش )ىاكى چىشلىنىشى( ھالىتىنى تەپسىلى كۈزەتتى. ئېغىزدىكى‬ ‫.نەرسىنىڭ ئازراق بىر قىسمى چىش ئارىسىدا، كۆپرەكى كالپۇك ئارىلىقىدا قىسىلىپ تۇراتتى‬ ‫بۇ نېمىدۇر؟ بارماقنىڭ ئۇچىمىدۇ؟ ىاكى...؟ مەىلى نېمە بولسا بولسۇن، ئەگەر ئۆلگۈچى ئۆزى چىشلەپ «‬ ‫ئۈزىۋالغان نەرسە بولىدىغان بولسا ئۇ ئېغىز بوشلۇقى ئىچىدە بولىشى كېرەكقۇ؟ ئۇ نېمىشكە چىشنىڭ سىرتىدا‬ ‫تۇرىدۇ؟ ئەجەبا بۇنى باشقىلر قىستۇرۇپ قوىغانمۇ؟ ىاكى چىشلەپ ئۈزىۋالغاندىن كېىىن تىلى بىلەن ئىتتىرىپ‬ ‫»...چىقىرىۋەتمەكچى بولغان، ئەمما تولۇق چىقىرىۋېتىشكە ئۈلگۈرمەي نەپەستىن توختىغانمۇ؟‬ ‫ئۇ ئۆمەرنى كۈتۈپ تۇرماقچى بولدى. ئۆمەر كەلگەندىن كېىىن جەسەتنىڭ ئېغىزىدىكى نەرسىنى چىقىرىۋېىشنى‬ ‫زۆرۈر تاپتى. چۈنكى ئۇ بۇ دىلونىڭ مەسئۇلى- دە! مۇشۇ پۇرسەتتە ئۇ ئازراق خاتىرە ىازدى ۋە گۇمانلىق‬ ‫نوقتىلرنى ئەسكەرتتى. ئاندىن پىكىر ىۈرگۈزۈپ، بىردىنل »ئەگەر جەسەتنىڭ ئاغزىدىكى نەرسە باشقىلر تەرىپىدىن‬ ‫قىستۇرۇپ قوىۇلغان بولسا جەزمەن ئۇنىڭدا بارماق ئىزى بولىدۇ. بارماق ئىزى بولمىسا، دېمەك، ئىككىنچى خىل‬ ‫.ئېھتىمال مۇقىملىشىدۇ... « دېگەنلەرنى ئوىلپ قالدى. ھەمدە بۇ ئوىلىغانلىرىنى خاتىرىسىگە ىېزىپ قوىدى‬ ‫دادۈىجاڭ ۋە باشقا بىر نەچچەىلەننىڭ ھەمرالىقىدا ئۆمەرمۇ ىېتىپ كەلدى. سىكرىتار ئۆزى ئېىتقاندەك ھەمرا‬ ‫بوللمىغانىدى. ئۆمەر بىلەن دادۈىجاڭنىڭ مۇناسىۋىتى ئالھىدە ئىلگىرىلىگەن بولۇپ، ئۇزۇن ىىللىق قەدىناسلردەك‬ ‫.چاقچاقلىشىپ كېلەتتى‬ ‫خوش، تەكشۈرۈپ كۆردۈڭمۇ؟ بىر قاتارلىق؟— دېدى ئۆمەر، دېھقانلر ئالدىدا ئۆزىنىڭ ھوقۇقلۇق ئورۇندا —‬ ‫.ئىكەنلىكىنى بىلدۈرۈشكە ئالدىراپ‬
  17. 17. ‫ھە، ئازراق بىر نېمىلەرنى قىلدىم،— دېدى ئابلەي ئانچە ئوچۇق چىراي ئاچماي، ئۇ ئادەتتىمۇ ئۆمەرنى كۆزگە —‬ ‫ئىلماىتتى، دادىسىنىڭ ئابروىىغا تاىىنىپ ئىشقا ئورۇنلىشىۋالغان بۇ ىىگىت كەسپىي بىلىمى ىوق، ئۆزى تەنتەك‬ ‫بولغاننىڭ ئۈستىگە ئەمەلدار مىجەزى بار ئىدى. ئۇنىڭ ئەمدى ئۆزىگە »باشلىق« لىق قىلىش ئۇنىڭغا تازىمۇ ھار‬ ‫.كېلىپ تۇراتتى‬ ‫ئەمسە ئۆزەڭنىڭ ئېنىقلىغانلىرىنى دوكلپ قىلىپ باقمامسەن،— دېدى ئۆمەر ھېچبىر خىجىل بولماىل —‬ ‫.بۇىرۇق چۈشۈرۈپ‬ ‫ئالدى بىلەن ئۆزەڭمۇ بىر قۇر تەكشۈرۈپ كۆرۈپ باقمامسەن، ئاندىن قاراشىلىرىمىزنى سېلىشتۇرۇپ —‬ ‫باقمامدۇق،...ـ دېدى ئابلەي. ئۇ ھەم رازۋېدكىنىڭ مەخپىىەتلىكىنى ساقلش، ھەم ئۆمەرنىڭ تەىىار نەتىجىگە‬ ‫.ئېگە بولىۋېلىشىدىن ساقلىنىش ئۈچۈن شۇنداق پوزىتسىىە تۇتقانىدى‬ ‫ئۆمەر تەرىنى سوغۇق تۈرۈپ، جەسەتنى ئۆرۈپ- چۆرۈشكە باشلىدى. ئاخىرىدا جەسەنتنىڭ ئاغزىدىكى نەرسىنى‬ ‫)چىشلىنىش ھالىتىگە قارىماىل( چىقىرىۋالدى. ئاندىن كۆزىگە ىېقىنراق ئەپكېلىپ سەپ سېلىشقا باشلىدى‬ ‫.بارماقلىرى بىلەن مىجىپ باقتى‬ ‫.قاراپ باقە، نېمە بۇ؟ — دېدى ئاخىرىدا ئابلەىگە ئۇزىتىپ —‬ ‫ئابلەي قانغا مىلىنىپ قېتىپ قالغان بۇ نەرسىنى قولىغا ئالدى ئۇ بۇ نەرسىنىڭ نېمىلىكىدىنمۇ كۆرە ئۇنىڭدا بارماق‬ ‫ئىزى بار، ىوقلىقىغا دىققەت قىلدى، ئۇنىڭ ئوىلىغىدەك ئۇنىڭدا رۇشەن بارماق ئىزى باركەن! ئابلەي شۇندىل‬ ‫:ئۆمەرنىڭ سوئالىنى ئېسىگە ئېلىپ جاۋاب بەردى‬ ‫....بۇ ئادەمنىڭ تىلىكەن، تىلىنىڭ ئۇچى —‬ ‫ھە!؟ — ئۆمەر قولىغا ئېلىپ ىېڭىۋاشتىن...»تەكشۈرۈپ« كۆردە ۋە — راست، تىل ئىكەن! — دەپ —‬ ‫.ۋارقىرىۋەتتى‬ ‫.دېھقانلر ھەىران بولغىنىدىن ىاقىلىرىنى تۇتۇشتى‬ ‫ئۈچىنچى باب. » نەتىجە« ۋە گۇمان‬ ‫.توۋا، ئادەمنىڭ تىلى؟— دېدى دادۈىجاڭ ئەتراپتىكىلەرگە قاراپ —‬
  18. 18. ‫سىنىپىي كۆرەشنى تۇتۇشۇڭلر تازا دېگەندەك بولماپتۇ، دادۈىجاڭ، سىنىپى كۈرەشنى چىڭ تۇتۇش —‬ ‫سەپەرۋەرلىك چوڭ ىىغىنى ئېچىش ئىنتاىىن زۆرۈر بولۇپ قاپتۇ،— دېدى ئۆمەر كۆرەڭلىك بىلەن،— ئۆزەم تۆت‬ ‫.ئېغىز بىر نېمە دېمىسەم بولمىغۇدەك‬ ‫.شۇنداق قىلسىلىرىغۇ، دەمدىغان،— دېدى دادۈىجاڭ دوستانىلىق بىلەن،— ئەجرىلىرىنى ىەردە قوىماىتتۇق —‬ ‫بۇنى كېىىن قاراپ بېقىپ بىر نېمە دەي، ھە، بۇ دىلوغا كەلسەك، بۇنى پاش قىلىش ئاسانل گەپ! — ئۆمەر —‬ ‫.كۆرەڭلىك بىلەن ئەتراپتىكىلەرگە پو ئېتىشقا باشلىدى‬ ‫بۇ چاغدا ئابلەي ىەنە بىر گۇمانلىق نوقتىنى ئاىدىڭلشتۇرۇۋېلىش زۆرۈرلىكىنى ھېس قىلىپ جەسەت بىلەن‬ ‫ھەپىلەشمەكتە ئىدى. چۈنكى جەسەتنىڭ ئاغزىغا قىستۇرۇلغان نەرسە تىل بولغانىكەن بۇ جەسەتنىڭ ئۆزىنىڭ‬ ‫تىلىمۇ؟ ىاكى ئىككىنچى شەخسنىڭمۇ؟ دېگەن سوئال تۇغۇلتتى. ھەمدە ئۇنىڭ مۇشۇ ئاىالنىڭ چىشىدا‬ ‫.چىشلەنگەن ىاكى باشقىلرنىڭ چىشىدا چىشلەنگەنلىكىنى ئېنىقلشمۇ كېرەك ئىدى‬ ‫.ھە، سەن ىەنە نېمە قىلىپ ىۈرۈىسەن؟—دەپ سورىدى ئۆمەر —‬ ‫بۇ تىل كىمنىڭ تىلى، شۇنى ئېنىقلش كېرەككقۇ؟ شۇڭا مەن جەسەتنىڭ ئۆزىنىڭ تىلىمۇ قانداق دەپ قاراپ —‬ ‫.باقتىم. ئۇنىڭ تىلى ساق ئىكەن‬ ‫مەن ئۇنىڭسىزمۇ بىلەتتىم، بۇ چوقۇم قاتىلنىڭ تىلى!ـ ئۆمەر شۇنداق دېدى ۋە خەلق ئەسكەرلىرىگە،— —‬ ‫ئەمدى جەسەتنىڭ ئىشى تۈگىدى، ىەرلىكىدە قوىسا بولىدۇ،— دېدى ئاندىن دادۈىجاڭغا،— بىز ئىشخانلىرىنى‬ ‫.ئىشلىتىپ تۇرساق قانداق؟ دىلو ئەھۋالىنى مۇزاكىرە قىلىۋالىلى‬ ‫.بولىدۇ، بولمامدىغان قولىمىز كۆكسىمىزدە —‬ ‫.ئۇلر دادۈىگە قاراپ كەتتى‬ ‫دادۈي ئىشخانىسىدا ئىككى رازۋىدچىكنىڭ مۇزاكىرىسى باشلندى. ئەمما ئۇلرنىڭ چىققان قۇتۇپلىرى قارىمۇ-‬ ‫.قارىشى بولغاچقا ھە دېگەندىل تالىشىپ قېلىشتى‬ ‫مېنىڭچە، جەسەتنى تەكشۈرۈشتە بىزگە كېرەكلىك ىىپ ئۇچى كۆپ بولمىدى، ىەنى پەقەت ئۇنى ئاغزىدىن —‬ ‫چىققان تىلنىڭ ئۇچىل بىز ئۈچۈن بىردىن- بىر ىىپ ئۇچى لېكىن بۇ ناھاىىتى مۇھىم ىىپ ئۇچى بولغاچقا‬ ‫باشقىسىنىڭ زۆرۈرىىىتىمۇ ىوق. سېنىڭچە قانداق؟‬ ‫.بەلكىم شۇنداقتۇر، بىراق باشلىقلىرىنىڭمۇ زۆرۈرىىىتى بار —‬
  19. 19. ‫!نېمە زۈۆرۈرىىىتى بار؟ بىز تىلنىڭ ئۇچىغا ئاساسەن قاتىلنى ئاسانل تېپىۋالىمىز، ۋەسسالم —‬ ‫!مېنىڭچە ئۇنچە ئاسان ئەمەس —‬ ‫نېمىشكە ئاسان ئەمەس؟ دادۈىجاڭغا »دەىمىز بارلىق ئەزالرنى دادۈىجاڭنىڭ ھوىلىسىغا توپلىمىز. كىمنىڭ —‬ ‫.تىلىنىڭ ئۇچى ئۈزۈۋېلىنغان بولسا شۇنى قولغا ئالىمىز‬ ‫شۇنداق، بىزنىڭ تىلى ئۈزۈۋېلىنغان ئادەمنى تېپىۋېلىشىمىز ئانچە تەسكە چۈشمەس، بىراق ئۇنىڭ قاتىل —‬ ‫!بولۇشى ناتاىىن‬ ‫نېمىشكە ئۇنداق بولماىدىكەن؟ ئەگەر قاتىل ئۇ ئەمەس بولسا ئۇنىڭ تىلى خەقنىڭ ئاغزىدا نېمە قىلىدۇ؟ —‬ ‫بىراق، ئەگەر ئۇ قاتىل بولسا خەقنى ئۆلتۈرۈۋاتقىچە »تىلىمنى چىشلىۋالغىن« دەپ تىلىنى خەقنىڭ ئاغزىغا —‬ ‫سېلىپ بېرەمدۇ؟ ئەگەر ئۇ بارماقنىڭ ئۇچى بولغان بولسا بۇنى چۈشەندۈرۈش ئاسانراق بولغان بولتتى.‬ ‫!بىراق، تىل دېگەن ئېغىزنىڭ ئىچىدە، ئۇنى ئىختىىار قىلىپ چىقىرىپ بەرمىسە چىشلىۋالغىلى بولماىدۇ ـ دە‬ ‫ئەگەر مۇنداق ئەھۋال بولغان بولسىچۇ،— ئۆمەر دانالرچە ئەلپازدا سەل توختىۋېلىپ، ھېكاىە قىلىشقا —‬ ‫باشلىدى،- ئۇلر ئىزچىل تۈردە غەىرى ئەخلقى مۇناسىۋەتتە بولۇپ كەلگەن، ئاخىرقى قېتىمدا ئۇلر ىەنە خالىدا‬ ‫ئۇچراشقان، ئامراقلىقىنى ئىپادە قىلىدىغان جىمى قىلىقنى قىلىشقان، شۇ چاغدا ئاىال ئەرنىڭ تىلىنى شورىغان ۋە‬ ‫چەكتىن ئاشقان چاقچاق بىلەن »ئامرىقى« نى تېرىكتۈرۈشكە نىىەت قىلىپ قاتتىق چىشلىۋالغان. ئەر جان‬ ‫ئاچچىقىدا ئىختىىارسىزل ئۇنىڭ گېلىنى بوغقان ئاىال نەپەس ئاللماي قېلىپ چاخچىقى ئاچچىققا ئاىلنغان - دە،‬ ‫رەسمى چىشلەشكە ئۆتكەن، ئەرمۇ ئۇنىڭ گېلىنى تېخىمۇ بوغقان. بۇنداق ىامان ئادەملەر ئەسلىدىمۇ گۇمانخۇر،‬ ‫بىر – بىرىگە ئىشەنمەسلىك پوزىتسىىىسىدە بولغاچقا ئەر »ئۇ مېنى ئەىىپناق قىلىپ قوىماقچى بولسا كېرەك،‬ ‫ئۇنىڭ نىىىتى بۇزۇلۇپتۇ« دەپ ئوىلپ، تىلىنى قوىۇپ بېرىشكە مەجبۇر قىلىش ئۈچۈن قاتتىقراق كۈچەپ ئاىالنىڭ‬ ‫گېلىنى سىقسا ؛ ئاىال :» ئۇ مەندىن زېرىكىپ مېنى ىالتاىتىش ئۈچۈن شۇنداق ئەسكىلىك قىلىۋاتسا كېرەك«‬ ‫دەپ ئوىلپ تېخىمۇ قاتتىقراق چىشلىگەن... ئاخىرىدا ئاىال ئۆلۈپ قالغان، بۇ قەستەنلىك بولماي، ئىختىىارسىز‬ ‫قاتىللىق بولۇپ، ھاىت ـ ھۇىت دېگۈچىل بولۇپ ئۆتكەن، ئەر قورقۇپ كېتىپ، جەسەتنى كوچا دوقمۇشىغا‬ ‫...ئەپكېلىپ تاشلىغان‬ ‫.ئابلەي ئوىلىنىپ قالدى، بۇنداق ئېھتىمالنى ىوققا چىقارغىلى بولماىتتى‬ ‫...بەلكىم —‬ ‫بەلكىم« دەىدىكەنسەن! شۇنداق، دەل شۇنداق! ىەنە نېمە؟ بىز دەرھال دادۈىجاڭغا دەپ جىمى ئەر-« —‬ ‫.ئاىال، قېرى ـ ىاش ئەزالرنى مۇشۇ ىەرگە ىىغدۇراىلى، تىلى چىشلىۋېلىنغان ئادەمنى تاپساقل بولدى‬
  20. 20. ‫بولىدۇ، شۇنى تاپاىلى، بىراق، بۇنىڭ ئۈچۈن پۈتۈن كەنتنى قوزغاشنىڭ، بۇ ىەرگە توپلشنىڭ نېمە ھاجىتى؟ —‬ ‫خەلق ئەسكەرلىرىگە تاپشۇرساقل تېپىپ كەلمەمدۇ؟‬ ‫بىراق، بىز خەلق ساقچىلىرى بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن، دېھقان قېرىنداشلىرىمىزغا بىر قېتىم سىنىپى —‬ ‫كۈرەش دەرسى بەرسەك تېخىمۇ ىاخشى ئەمەسمۇ؟— دېدى ئۆمەر ئۆزىنى كۆرسىتىشنىڭ كەم تېپىلىدىغان‬ ‫.پۇرسىتىنى قولدىن بەرگۈسى كەلمەي‬ ‫ئابلەي ئۇنىڭ كۆڭلىدىكىنى چۈشىنىپ »بىلگىنىڭنى قىل« دېگەندەك قول سىلكىپ قوىدى. ئۆمەر دادۈىجاڭغا‬ ‫.ئۇقتۇرغىلى چىقىپ كەتكەندە ئۇ جىددى تۇتۇش قىلىپ، ھېلىقى تىل ئۇچىدىكى بارماقنىڭ ئىزىنى سۈرەتكە ئالدى‬ ‫دادۈىجاڭ بارلىق ئەزالرنى دادۈي ھوىلىسىغا ىىغىش ھەققىدە ئەترەت باشلىقىغا ىولىۇرۇق بېرىپ، ئۆمەر بىلەن‬ ‫ئىشخانىغا كىرگەندە ئابلەي ئىشلىرىنى تۈگەتكەنىدى. ئۇ ئۆزى ئىگىلىگەن ىىپ ئۇچلىرى ھەققىدە تەھلىل‬ ‫ىۈرگۈزىۋاتقان ئارىلقتا ئۆمەر بىلەن دادۈىجاڭ ئىككىسى پاراڭلىشىپ ئولتۇرۇشتى. سىرتتا ئەترەت باشلىقلىرىنىڭ‬ ‫كاناىلىرى ىىراق- ىېقىندىن ىاڭراشقا باشلىغانىدى. كاناىنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلىغان ھامان مىسلىسىز ئېغىر ىۈك‬ ‫ئۈستىگە ئارتىلىۋاتقاندەك سەلبى تەسىرگە ئۇچراىدىغان دېھقانلرنىڭ بەدەنلىرى تىكەنلىشىپ كېتىۋاتقان‬ ‫بولسىمۇ، لېكىن ئۇلر كاناي ئاۋازىنى ئاڭلىغان ھامانل بەلگىلەنگەن جاىغا ىېتىپ بېرىشىقا ئادەتلەنگەچكە بۇ‬ ‫.ئىشمۇ كۆپ كېچىكمىدى‬ ‫ئەزالرنىڭ ىىغىلىپ بولغانلىقى خەۋەر قىلىندى. پۇرسەتنى غەنىمەت بىلگەن ئۆمەر خۇددى ىوقۇرىدىن كەلگەن‬ ‫باشلىقتەك كىرىلىپ ئىشخانىدىن چىقىپ، سۇپىنىڭ لىۋىگە كەلدى. ئۇنىڭ خىىالى تەسەۋۋۇرىدا مەشھۇر ىىغىن‬ ‫زاللىرىدا- ىاسىداق سەھنىدە مىكرافون ئالدىدا تۇرغاندەك ئىدى. ئۇ ئۆز نۇتىقىنى ئەنە شۇندا ئۇلۇغلۇق ئىچىدە‬ ‫:باشلىدى‬ ‫سىنىپى دۈشمەنلەر، كونا- ىېڭى ئەكسىلئىنقىلپچىلر، سىنىپى ىات ئۇنسۇرلر پىرۇلتارىات دىكتارتۇرسىنىڭ —‬ ‫...پولت مۇشتىدىن مەڭگۈ قېچىپ قۇتۇللماىدۇ! بىز ھۇشىارلىقنى ئۆستۈرۈپ، سىنىپى كۈرەشنى چىڭ تۇتۇپ‬ ‫.ئابلەىنىڭ سەپراىى ئۆرلەشكە باشلىدى، ئەمما ئاچچىقىغا ھاي بېرىپ، »نۇتۇق« نىڭ تاماملىنىشى كۈتتى‬ ‫سىنىپى كۆرەش ھەرۋاقىت، ھەرسائەت بولۇپ تۇرىدۇ، دۈشمەن بىزنىڭ ئىچىمىزدە. شۇڭا بىز ھەممىمىز پائال —‬ ‫ھەرىكەتكە كېلىپ، ھەرخىل قىىىنچىلىقلرنى ىېڭىپ، غەلبىنى قولغا كەلتۈرۈشىمىز كېرەك!... ئاممىنى دادىل‬ ‫ھەرىكەتلەندۈرۈپ... ئاممىۋى لۇشىەندە مېڭىپ،... ئاممىغا تاىانساقل، بۆسۈپ ئۆتكىلى بولماىدىغان توسالغۇ‬ ‫...!ىوق‬
  21. 21. ‫ئابلەي ئىختىىارسىزل مىىىقىدا كۈلۈپ سالدى، بۇ گەپلەرنى ئەترەت باشلىقى ىىغىن ئاچسىمۇ، ھاكىم ىىغىن‬ ‫ئاچسىمۇ، ۋالى دوكلت بەرسىمۇ دەىدىغان گەپلەر بولۇپ، گېزىتلەرنىڭ بەتلىرىدىكى »مۇھىم« سەھىپىلەرمۇ‬ ‫.مۇشۇنداق گەپلەر بىلەن تولغانىدى‬ ‫...دۈشمەن بىزنىڭ ئىچىمىزدە! سۇ ئۇخلىسا ئۇخلىدۇ، دۈشمەن ئۇخلىماىدۇ! بىز ھازىر تەكشۈرۈشنى باشلىمىز —‬ ‫ئۆمەر ئابلەىنى چاقىردى ۋە بىر نەچچە قوراللىق خەلق ئەسكىرىنىڭ ھەمرالىقىدا دېھقانلر توپىنى تەكشۈرۈشكە‬ ‫باشلىدى چىشى ئاغرىپ قېلىپ ئاغزى- بۇرنىنى چۈمكىۋالغان كىشىلەرنىڭ ماسكا، ىاغلىقلىرى تارتىپ‬ ‫...!ئېچىۋېتىلدى. ئۇلرنىڭ ئىزدەۋاتقان دۈشمىنى ئاغزى ئاغرىق كىشى ئىدى- دە‬ ‫.نىھاىەت بۇلرنىڭ ئىچىدىن ئۇلر ئىزدىگەن ئادەم تېپىلمىدى‬ ‫:ئۆمەر ئىنتاىىن جىددىىلەشكەن ھالدا دادۈىجاڭنىڭ ئالدىغا كەلدى‬ ‫دادۈىجاڭ، بۇ قانداق بولغىنى؟ ىا جىناىەتچى قاچقان! ىا بولمىسا كەلمىگەن! كەلمەي قالغان ئادەملەر بارمۇ- —‬ ‫!ىوق، ئەترەتلەر بوىىچە ىوقلىما قىلىڭلر‬ ‫دادۈىجاڭ دەرھال ئەزالرغا ىېقىملىق ئاڭلىنىدىغان كاناىنى ئاغزىغا تۇتۇپ، ئەترەت باشلىقلىرىغا ىېڭى‬ ‫بۇىرۇقنى جاكالىدى. ئەترەت باشلىقلىرى ئۆز تەۋەسىدىكى ئادەملەر تۈگۈل چارۋا- ماللرغىچە بەش قولدەك‬ ‫:بىلىدىغان بولغاچقا ىوقلىما قىىشقا ھاجەت بولماىل بىرى دادۈىجاڭنىڭ ئالدىغا كەلدى‬ ‫.بىزنىڭ ئەزالردىن بىرسى كەلمىگەن —‬ ‫نېمىشقا؟ —‬ ‫...ئېغىر كېسەلكەن، باش- كۆزىنى تېڭىپ، ئورۇن تۇتۇپ ىېتىپتىكەن، كېلەلمەىدىغاندەك تۇردى. شۇڭا —‬ ‫ھەي، سىلەرنىڭ سىنىپى ھۇشىارلىقىڭلر نېمە دېگەن تۆۋەن!،— دەپ ۋارقىرىدى ئۆمەر،— دۈشمەننىڭ —‬ ‫مىكرىسى تول بولىدۇ، بىزگە كىرگىمۇ دەل ئاشۇنداق كېسەل كىشى! دادۈىجاڭ، دەرھال ئادەم بۇىرىسىل، ئاشۇ‬ ‫.ئادەمنى پۇتىنى ىەرگە تەككۈزمەي ئېلىپ كەلسۇن‬ ‫.كىم ئىدى ئۇ؟— دادۈىجاڭ ئەترەت باشلىقىدىن سورىدى —‬ ‫.»تاھىر »شوخ —‬
  22. 22. ‫ھە!؟—دادۈىجاڭنىڭ چىراىىدا ھەم ھەىرانلىق، ھەم خۇشاللىق ئىپادىلەندى، بۇ شۇنداق خۇشاللىق ئىدىكى، —‬ ‫مەخسەدكە ىەتكەن ئاداۋەتچىلەر ئەنە شۇنداق خۇشاللىق تۇىغۇسىدا بولتتى. شۇڭا ئۇ دەرھال شۇ ىاققا خەلق‬ ‫ئەسكەرلىرىدىن تۆتنى بۇىرىدى. ئارقا- ئارقىدىن تاپىلىدى، لۋزىلىق بىلەن بۇىرۇقنى تەكرارلپ، تاكى ئۇلرنىڭ‬ ‫.قارىسى كۆزدىن ىوقالغىچە ۋارقىراپ، ئۈگىتىل تۇردى‬ ‫باش- كۆزلىرى تېڭىلغان »كېسەل« سورۇنغا ئېلىپ كېلىندى. دادۈىجاڭ بىلىنەر- بېلىنمەس كۈلۈمسىرىۋىدى،‬ ‫ئابلەي كۆرۈپ قالدى، ئارقىدىن دادۈىجاڭ ئۆمەرنىڭ قۇلىقىغا بىر نېمىلەرنى پىچىرلىدى. ئۆمەر خەلق‬ ‫ئەسكەرلىرىگە تاھىر »شوخ« نىڭ باش كۆزىدىكى تېڭىقلرنى ىېشىشنى بۇىردىكى، تاھىرنىڭ بېشى، بولۇپمۇ‬ ‫ىۈزى ئادەتتىن تاشقىرى ئىششىپ كەتكەن بولۇپ، ئاغزىنىڭ چۆرىسىدە قېتىشىپ قالغان قان داغلىرى مانا مەن‬ ‫.دەپ كۆرىنىپ تۇراتتى‬ ‫.ھە، نېمە بولدۇڭ؟— قەھرى بىلەن سورىدى ئۆمەر —‬ ‫تاھىر جاۋاب بېرەلمىدى. ئۇ جاۋاب بېرىشكە قادىر ئەمەس ئىدى. ئۇنىڭ ئىششىپ كەتكەن قوۋزى شۇ تاپ ئۇنىڭ‬ ‫.تىلى ئىششىپ ئېغىز بوشلىقىغا لىق كەپلىشىپ قالغانلىقىنى مانا مەن دەپل بىلىندۈرۈپ تۇراتتى‬ ‫.نېمە بولدۇڭ دەۋاتىمەن! — تەكرارلىدى ئۆمەر —‬ ‫.ئۇ سۆزلىىەلمەىدۇ، نېمىشكە بىھۇدە ۋارقىراىسەن،— دېدى ئابلەي نارازىلىق بىلەن —‬ ‫سەن قولغا ئېلىندىڭ! — دېدى ئۆمەر جاكارلپ،— بۇنى ھازىرچە دادۈىدە بىر ىەرگە سولپ قوىۇپ —‬ ‫تۇرۇڭلر،— ئۇ خەلق ئەسكەرلىرىگە شۇ بۇىرۇقنى بېرىپ، ئارقىدىن خالىىققا سىنىپى ھۇشىارلىقنى ئۆستۈرۈش‬ ‫.توغرىسىدا ۋەز ئېىتىشقا باشلىغاندا تاھىر »شوخ«نىڭ ئاىالى ئۈن سېلىپ ىىغلپ ئۇنىڭغا ھالقەت بەردى‬ ‫.شۇ پۇرسەتتە ئابلەي تاھىر »شوخ«نىڭ ىۈزىگە ئىنچىكىلىك بىلەن سەپ سېلىپ نېمىدۇر بىر نەرسىنى ئىزدىدى‬ ‫ئابلەي ئۆمەر بىلەن بىللە دادۈىجاڭنىڭ ئىشخانىسىغا كىرگەندىن كېىىن ئۆمەر خۇشاللىق بىلەن قوللىرىنى ئىشقىلپ،‬ ‫:تەنتەنە بىلەن‬ ‫ئەمدى دىلونى نەتىجىلەندى دەپ قارىساق بولىدۇ، قاتىلنى سوراق قىلغاندىن كېىىن دوكلتنى ىازساقل بولىدۇ، —‬ ‫.ئىش تامام‬ ‫.تېخى ئۇنى قاتىل دېىىشكە تولۇق ئاساس ىوق،— دېدى ئابلەي خاتىرىجەم ھالدا —‬
  23. 23. ‫نېمىشكە؟ تىلى چىشلىۋېلىنغان شەخس دەل تاھىرنىڭ ئۆزى ئىكەنلىكىنى ئىنكار قىلماقچىمۇ سەن؟ مەن —‬ ‫باشتىل بۇ سىنىپى كۈرەشنىڭ بىر خىل ئىپادىسى بولۇشى، ئۇنىڭ ئۈستىگە تەركىۋى ساغلم ئەمەس دەپ پەرەز‬ ‫.قىلغانىدىم‬ ‫.بۇنىڭدىن گۇمانلىمانمەن، بىراق، بۇ ھەممىنى چۈشەندۈرۈپ بېرەلمەىدۇ —‬ ‫مېنىڭچە قەتئى شۇ! مەن بۇنى ئىسپاتلپ بېرەلەىمەن. شۇڭلشقا دەرھال خۇلسە ماتىرىىال ىېزىش —‬ ‫!كېرەك. مەن بۇ ئىشنى ساڭا تاپشۇرىمەن‬ ‫.مەن تېخى بۇ خۇلسەڭگە قۇشۇلغىنىم ىوق، شۇڭا ماتىرىىال ىازماىمەن —‬ ‫نېمە ؟ سەن مېنىڭ بۇىرۇقۇمدىن باش تارتماقچىمۇ؟ —‬ ‫ئۇنداق ئەمەس، بۇ ئىلمى پاكىت تەلەپ قىلىدۇ. بىز تاھىرنىڭ ئاىالى بىلەن سۆزلىشىشىمىز كېرەك. ئاندىن —‬ ‫شىرىننىسانىڭ قوشنىلىرى بىلەنمۇ سۆزلىشىشكە توغرا كېلىدۇ. مېنىڭچە بۇ دىلودا ئۈچىنچى شەخسنىڭ قولى بار.‬ ‫!دەل شۇ ئۈچىنچى شەخس قاتىل‬ ‫مەن تاھىرنىڭ ئاىالى بىلەن سۆزلىشىشكە قارشى ئەمەس، بىز قاتىللىق ىۈز بەرگەن كېچىسى تاھىرنىڭ ئۆىىدە —‬ ‫بولغان بولمىانلىقىنى سۈرۈشتۈرۈپ باقساق ىامىنى ىوق، باشقىلر بىلەن سۆزلىشىشكىمۇ بولىدۇ، مېنىڭچە‬ ‫.بۇلرنىڭ ھەممىسى مېنىڭ قاراشلىرىمنى ئىسپاتلىدۇ‬ ‫نېمىنى ئىسپاتلىسا مەىلى، بىراق، خۇلسە ئالدىراپ چىقىرىلسا بولماىدۇ، ماتىرىىاللر تولۇق بولغاندىن كېىىن —‬ ‫.خۇلسە قىلساقمۇ كېچىكمەىمىز‬ ‫.بولىدۇ، ئەمسە ئاۋال تاھىرنىڭ ئاىالىنى بۇ ىەرگە چاقىرىتاىلى —‬ ‫بۇنىسى ئانچە ىاخشى بولماسمىكىن، ئۇ بۇ ىەردە قورۇنۇپ ىاكى باشقا سەۋەپلەر بىلەن چەكلىنىپ قېلىپ —‬ ‫.سۆھبەت ىاخشى ماڭماىدۇ. ئەڭ ىاخشىسى بىز ئۇنىڭ ئۆىىگە باراىلى‬ ‫.ئۆمەر ئابلەىنىڭ كۆزىگە نارازىلىق بىلەن بىر قارىۋالغاندىن كېىىن بېرىشقا قۇشۇلدى‬ ‫تۆتىنچى باب. ئىككى خىل ئەقلى خۇلسە‬
  24. 24. ‫ئۇلرنى ىىغىدىن كۆزلىرى قىزىرىپ كەتكەن، ىاش جۇۋان كۈتىۋالدى. ئۇنىڭ قورقۇۋاتقانلىقىنى قىىاس قىلىش تەس‬ ‫.ئەمەس ئىدى‬ ‫بىز سىلىگە مېھمان بولغىلى كەلمىدۇق، گەپ سورىغىلى كەلدۇق!ـ دېدى ئۆمەر داستىخان سېلىش بىلەن —‬ ‫.ئاۋارە بولىۋاتقان ئاىالغا توڭلۇق بىلەن دوق قىلىپ ئاىالنىڭ كۆزلىرى بىچارىلىك بىلەن مۆلدۈرلەپ كەتتى‬ ‫: ئابلەي خىزمەتدىشىغا نارازىلىق بىلەن قاراپ قوىدى ۋە‬ ‫. ئېىپ كېلىۋەرسىلە، بۇ ئاغىنىمىز چاي ئىچمىسە مەن ئىچىمەن،— دېدى مۇلىىم ئاھاڭدا، دوستانىلىق بىلەن —‬ ‫بىر قوللىغۇچىنىڭ بولىشى ھەرقاچانقىدەك ئۆز رولىنى كۆرسىتىپ، ئاىالغا جۈرئەت ۋە ئۆز ئىززەت نەپسىنى‬ ‫:قوغداش تۇىغۇسىنى بەخش ئەتتى‬ ‫گەپ سورامل، سورىمامل ئۇ ئۆزلىرىنىڭ ئىشى، ئۆىگە كىرگەن ئىكەنل، داستىخان سېلىش مۇسۇلمانچىلىق، —‬ ‫!ئادىمىگەرچىلىك قەرزىمىز، ئىچمىسىلە زورلىماىمەن، ۋىىەي‬ ‫ئۆمەرنىڭ تېنى سەل تىكەنلەشكەندەك بولۇپ كەتتى، شۇنداق بولسىمۇ چەك- چېگرىسى تازا ئېنىق‬ ‫بولماىۋاتقان خىزمەتدىشىغا نارازى بولدى، بىراق گەپ قىلمىدى. ئۇ مۇشۇ جەھەتلەردە پاسسىپ ئورۇنغا چۈشۈپ‬ ‫قالغانلىقىنى ھېس قىلغان بولسىمۇ، ئاشكارا ئېتىراپ قىلىشنى ئۆز شەنىگە توغرا كەلمەىدىغان ئىش دەپ‬ ‫قارىدى. شۇڭا پېتىدىن چۈشمەي ئولتۇرۇپ، لەۋزىگە ئەمەل قىلىپ داستىخانغا نەزەرمۇ سالمىدى. ھەقىقەتەنمۇ‬ ‫داستىخان كىشىنى جەلىپ قىلغۇدەك ئەمەس ئىدى. بۇ كۈنلەردە »مال باھاسى مۇقىم، بازارلر ئاۋات، خەلق‬ ‫تۇرمۇشى كۈندىن- كۈنگە ىۈكسەلمەكتە...« دەپ گېزىت- ژۇرنال، رادىئولردا لپ ئېتىلىپ تۇرۇلغىنى بىلەن،‬ ‫داستىخاندا ئات چىشى شەكىلدىكى سېرىق كۆممە زاغرىسىدىن باشقا نەرسە بولماىتتى. ئابلەي زاغرىنىڭ نېپىز‬ ‫:تەرىپىدىن ئۇشتىۋېلىپ، ئىشتىھا بىلەن نان ىېگەچ‬ ‫مالل كۆرمىسىلە، سىلىدىن بىر نەچچە ئېغىز گەپ سورىماقچىمىز، بۇنىڭغا توغرا جاۋاب بەرسىلە تاھىرنىڭ —‬ ‫.ئىستىقبالى ئۈچۈن پاىدىسى بار، — دېدى‬ ‫.سورىسىل، بىلگىنىمنى دەپ بېرىمەن،— ئاىال ىەنە ىىغلمسىراشقا باشلىدى —‬ ‫شىرىننىسانى بىرسى ئۆلتۈرۈپ كوچا دوقمۇشىغا تاشلىۋەتكەن كېچىسى تاھىر ئۆىدە بارمىدى؟ —‬ ‫...ھە، ئۆىدە بار... مىجەزى ىوق ىېتىپ قالغان —‬ ‫مىجەزى نەگە كەتكىنىنى بىز بىلىمىز، ىېتىپ قېلىشتىن ئىلگىرىكىنى دېسىلە! راستىنى دېسىلە، راستىنى،— —‬ ‫.دېدى ئۆمەر گەپ قىستۇرۇپ‬
  25. 25. ‫.راستى شۇ، مانى! بىلگەن ئادەم سورىمىسىمۇ بولىدىغۇ...،— ئاىالنىڭ سەل تۈكى تەتۈر ئۆرلىدى —‬ ‫ىاخشىراق ئەسلەپ باقسىل،— دېدى ئابلەي تېخىمۇ مۇلىىم بولۇشقا تىرىشىپ،— ئۇ ئەمگەكتىن قاىتىپ —‬ ‫ئۆىگە كەلگەن، شۇنداقمۇ؟‬ ‫ھەئە، ئاندىن كەچتە دولقۇنغا چىقتۇق...،— ئابلەىنىڭ ئاۋازى ئاىالنىڭ كۆڭلىنى سەل ىۇمشاتتى ۋە سىر —‬ ‫.ساقلش توساقلىرى بىر ـ بىرلەپ ىىمىرىلىپ، كارغا كەلمەىۋاتقاندەك تۇىۇلۇپ ئۆزىنىمۇ ھەىران قالدۇردى‬ ‫كەچلىك تاماقنى ئۆىدە ىىگەنمۇ ىاكى شۇ چاغدا چىقىپ كەتكەنمۇ؟ —‬ ‫.تاماقتا ئۆىدە بار ئىدى، مەن ئاشنى پىشۇرغىچە قوتاننىڭ قىغىنى چىقارغان —‬ ‫تاماقتىن كېىىن...؟ —‬ ‫تاماقنى ىەپ بولىشىمىزغىل كاناي تولىدى، دولقۇنغا ماڭدۇق. بىزنىڭ بۇ ىەردە شۇ، تاۋاق- قوشۇقنى جاىىغا —‬ ‫... .تاشلپ، قازان- قۇمۇشنى ىۇىۇشقا ئۈلگۈرمەىل، دولقۇنغا توۋلىدۇ‬ ‫دولقۇندىن كىرىپ ئۇ...؟ — ئابلەي ناھاىىتى ئىھتىىات بىلەن سوراۋاتقاچقا سوئالنى تولۇق سوراشنىمۇ بىر خىل —‬ ‫.قوپاللىقتەك ھېس قىلىپ، ئاھاڭ بىلەنل مەقسەدنى ئىپادە قىلىدىغان بولدى‬ ‫دولقۇندىن كىرىپ مەن قازان قۇمۇشنى ىىغىشتۇرغىلى تۇردۇم ئۇ... ئۇ شۇ چاغدا ئۇ ...ـ ئاىال مەڭدەپ —‬ ‫قالدى ئۇ نېمە دېسەم پاىدىلىقراق بولىدىكىن دەپ ئۇىاق- بۇىاققا قارىدى، ئابلەىگە، ئۆمەرگە نۆۋەت بىلەن‬ ‫.قارىدى‬ ‫راستىنى ئېىتىسىل، بۇنىڭ تاھىر ئۈچۈن پاىدىسى بار، تاھىرغا ھېچ ئىش كەلمەىدۇ، قورقمىسىل، ماڭا —‬ ‫.ئىشەنسىلە‬ ‫:ئۆمەر ئابلەىنىڭ بۇ خىل سوئال سوراش پۇزىتسىىىسىدىن ىەنە ئاچچىقى كېلىپ قالدى، شۇڭا‬ ‫.راستىنى ئېىتقانلىرى ىاخشى، بىز بەرىبىر ئىسپاتنى قولغا چۈشۈرىمىز، ئۇ چاغدا... دېدى پوپوزا قىلىپ —‬ ‫ئاىال مەدەت تىلىگەندەك ئابلەىگە قارىدى، نېمىشكىدۇر ئۇنىڭ سەزگۈلىرى ئابلەىنى ئۆزىگە ىاردەم‬ ‫.بېرىدىغاندەك ھېس قىلدۇرۇپ تۇراتتى‬ ‫. خاتىرىجەم بولۇپ راستىنى دەۋەرسىلە،— دېدى ئابلەي ئۇنىڭ روھى ھالىتىنى چۈشىنىپ —‬ ‫..ئۇ ... ئۇ چاغدا بىر ىاققا چىقىپ كەتكەن —‬
  26. 26. ‫قەىەرگە بارىدىغانلىقىنى ئېىتقانمۇ؟ —‬ ‫.ىاق،...ھە، بىر ئاغىنەمنىڭكىدە ئولتۇرۇپ كېلىمەن دېگەندەك قىلغان —‬ ‫ئۇ ىەردىن خېلى كەچ قاىتتىغۇ دەىمەن؟ —‬ ‫.ھە،... ئانچىمۇ كەچ ئەمەس، مەن بالىلرنى ئۇخلىتىپ، تېخى ئۆزۈم ىاتمىغان —‬ ‫بىراق، شۇ چاغ ئېغىر ىاتقۇ مەزگىلىمۇ قانداق؟ —‬ ‫...ىاق، خۇپتەن بىلەن،.. خەق خۇپتەندىن ىانمىغان چاغمىدىكىن —‬ ‫شۇ چاغدا ئۇ ئاغزىنى چاڭگاللپ، ئالل توۋا بىلەن كىرگەندۇ؟ـــ ئۆمەر سوغۇق پۇزتسىىە بىلەن مەسخىرىلىك —‬ ‫.سورىدى‬ ‫... —‬ ‫.راست شۇنداقمۇ؟— ئابلەي كۈلۈمسىرەپ تۇرۇپ سورىدى —‬ ‫ئاىال ئىلتىجا قىلغاندەك، كۆزلىرىنى مۆلدۈرلىتىپ ئابلەىگە بىردەم تىكىلدى، ئۇنىڭ كۆز چاناقلىرىدا ىاش لىغىرلپ‬ ‫:تۇراتتى. ئۇ ئابلەىنىڭ كۈلۈمسىرەپ تۇرغان چىراىىدىن ئىشەنچكە ئېرىشكەندەك‬ ‫.ھەئە...،— دېدى بوش ئاۋازدا —‬ ‫.تاھىر نېمە بولغانىكەن؟— سورىدى ئۆمەر —‬ ‫ئاغزىنى مەھكەم تۇتۇۋاپتىكەن، گەپ قىلمىدى، باش كۆزۈمنى تېڭىپ قوي دەپ شەرەت قىلدى، ئاغزىدىن —‬ ‫....قان ئېقىپ تۇراتتى‬ ‫.مېنىڭ ئوىغلىغىنىمدەك چىقتى،— دېدى ئۆمەر كۆرەڭلەپ، ئابلەىگە سەل ئىڭىشىپ —‬ ‫ئۇ كېىىنمۇ نەگە بېرىپ، نەدە شۇنداق بولغانلىقىنى ئېىتمىدىمۇ؟ —‬ ‫ىاق، تىلى ئىششىپ ئاغزىغا پاتماي قاپتۇ،... ئەتىسى مەن تېڭىقنى ىېشىپ ئېغىز باشلىرىنى ىۇىۇپ، —‬ ‫...باشقىدىن تېڭىپ قوىاي دەپ قارىسام شۇنداق... ىۈز ـ كۆزىمۇ ئىششىپ كېتىپتۇ‬ ‫سىلىنىڭچە تاھىر قەىەرگە بېرىشى مۇمكىن؟ بىرەر گۇمانلىرى بارمۇ؟ —‬
  27. 27. ‫... ـــ‬ ‫تاھىرنىڭ شىرىننىسا بىلەن مۇناسىۋىتى بارمىدى؟ ئىلگىرى سىلى گۇمانلنمىغانمۇ؟ —‬ ‫!ىاق، ئۇ ئۇنداق ئادەم ئەمەس، تالغا قاراىدىغان قىلىقى ىوق —‬ ‫.تاھىر »شوخ« دېگەن لەقەم نېمىشكە قوىۇلغان ئەمىسە؟!ـ ئۆمەر ىەنە ھۆرپەىدى —‬ ‫ئۇ دېگەن ناخشا- سازغا ئامراق، ئۆزى چىقىشقاق، مىجەزى ئوچۇق بولغاچقا شۇنداق دەۋالغان گەپ!... ئۇ —‬ ‫بىردەم چاناقلىرىنى كېرىپ، تېز- تېز نەپەس ئالغاندىن كېىىن قوشۇپ قوىدى،— تاھىردەك ىالڭتۆشكە كىم‬ ‫قاراىدۇ، شىرىننىسا دېگەن ئوقۇرى ئىگىز، ھالى ئۈستۈن ئاىال ئىدى، رەھمەتلىكنىڭ غەىۋىتى بولمىسۇن،‬ ‫...ئىشقىلىپ ئۇنىڭ باشقا ئادەملەر بىلەن، ھېلىقىدەك نام ـ ئەمەلى بار ئادەملەر بىلەن گىپى چىققان‬ ‫.كىم بىلەن؟ كىم بىلەن!؟— ھولۇقۇپ سورىدى ئۆمەر —‬ ‫...ئىشقىلىپ، كادىرلر بىلەن ـ دە —‬ ‫ئابلەي كۆڭلىدە پەىدا بولىۋاتقان ئاللىقانداق گۇمان كۈلەڭگۈسىنىڭ بارغانسېرى روشەنلىشىۋاتقانلىقىنى ھېس‬ ‫.قىلىپ، ئۆزىنىڭمۇ كۆڭلى روشەنلىشىپ قالدى‬ ‫ئۇلر سۆھبەتنى شۇ ىەردە توختاتتى، سوراق خاتىرىسىگە ئاىال ئىمزا قوىغاندىن كېىىن، ئابلەي ساھىپخانغا ئۆزرە‬ ‫.ئېىتىپ ئورنىدىن تۇردى‬ ‫بىز ىەنە كېلىپ سىلىنى مالل قىلىشىمىز مۇمكىن، كېىىنكى ئەھۋاللردا ىەنە سوراىدىغان بىر ئىش چىقىپ —‬ ‫.قالسا‬ ‫************‬ ‫:ئۇلر ىولدا كېلىۋاتقىچە ئۆمەر كۆرەڭلىك ۋە مەنسىتمەسلىك بىلەن ئابلەىگە‬ ‫قانداق ؟ مېنىڭ دېگەنلىرىم راست چىققاندۇ؟ —‬ ‫.ىاق تېخى، بۇ خېلى كۆپ ئىسپات تەلەپ قىلىدۇ —‬
  28. 28. ‫سەن تازىمۇ سېسىق زىىالى ئىكەنسەنغۇ؟ ئۆزەڭنىڭكىنىل راست قىلمسەن؟ سەن ىەنە نېمىگە ئىسپات —‬ ‫كېرەك دەىسەن؟‬ ‫تاھىرنىڭ تىلى چىشلەنگىنى، بۇ تىلنىڭ شىرىننىسانىڭ ئاغزىدىن چىققان تىلنىڭ پارچىسى شۇ ئىكەنلىكى ئېنىق، —‬ ‫ئەمما ئۇنى زادى كىم چىشلەپ ئۈزىۋالدى، بۇنىسى تېخى ئېنىق ئەمەس، توغرا، بۇنى تاھىرنىڭ ئۆزىدىن‬ ‫سوراپ بىلگىلى بولىدۇ، بىراق، بۇنىڭ قاتىللىق بىلەن مۇناسىۋىتى بارمۇ ـ ىوق، بولسا قانچىلىك؟ بۇلر تېخى‬ ‫.نامەلۇم‬ ‫تاھىرنىڭ ئۆلگۈچى بىلەن غەىرى ئەخلقى مۇناسىۋىتى بارلىقى جەزمەن، بۇنىسى ئېنىقلنسىل قاتىللىقنىڭ —‬ ‫جەرىانى مەن دېگەندەك بولغان بولىدۇ، بۇنى قاتىل ئېتىراپ قىلمىسىمۇ بەرىبىر، ھەقىچان ئۇ جىناىەتنى بوىنىغا‬ ‫ئالماىدۇ، ئۇلرنىڭ ئىستىلى مۇناسىۋىتىنى ئېنىقلش تەس ئەمەس، بۇنىڭ ئۈچۈن ئاممىغا تاىانساقل ھەممە ئىش‬ ‫.ئۆز- ئۆزىدىن ىېشىلىدۇ، دادۈىجاڭغا دەىمىز ـ دە، ئۇنىڭ ىاردىمى بىلەن ىىپ ئۇچىغا ئېرىشىمىز‬ ‫.مەن ئۆلگۈچىنىڭ قوشنىلىرى بىلەن كۆرۈش زۆرۈر دەپ قاراىمەن —‬ ‫مەن ئۆز پىكرىمدە قالىمەن، بارىمەن دېسەڭ بېرىۋە، مەن دادۈي رەھبەرلىرى بىلەن كۆرىشىمەن، دادۈىجاڭ —‬ ‫.ئۆز تەۋەلىكىدىكى ئاشكارا- ىوشۇرۇن ئىشلرنىڭ ھەممىسىنى بىلىشى چوقۇم‬ ‫شۇنداق قىلىپ ئۇلر ئۆز ىوللىرىغا مېڭىشتى. ئابلەي بۇ ئىشتا ئۆمەرنىڭ جەزمەن مەغلۇپ بولىدىغانلىقىنى‬ ‫جەزملەشتۈردى ھەمدە ئۇنىڭغا ئۆزى ئېرىشكەن مۇھىم ىىپ ئۇچى، نازۇك ھالقىلر ھەققىدە سۆز ئاچماي،‬ ‫ئۇنىڭ شەرمەندە بولۇشىنى كۆرۈپ باقماقچى بولدى. ئەمەلىىەتتىمۇ ئۇلر ئاللىقاچان ئىككى قۇتۇپقا بۆلۈنگەن‬ ‫.بولۇپ، ھەرئىككىسى ئۆز ئالدىغا ئۇتۇق قازانماقچى ئىدى‬ ‫ئابلەي شىرىننىسانىڭ ئۆىى ئالدىغا كەلدى. ئۇلرنىڭ دەرۋازىسىنىڭ قانىتى ئوچۇق بولۇپ، ئېغىلنىڭ ىېنىدىكى تونۇر‬ ‫كۆرىنىپ تۇراتتى. ئۇ ئەتراپنى بىر قۇر كۆزدىن كەچۈرگەندىن كېىىن ئاىاقتىكى قوشنا ھوىلىغا كىرىپ كەلدى. ئۇ‬ ‫زاھىرنىڭ قوشنلىرى ھەققىدە ىولدىل بىر نەچچە دېھقاندىن سۈرۈشتۈرۈپ، بەزىبىر مەلۇماتلرنى بىلىۋالغان ھەم‬ ‫.مۇشۇ ھوىلىغا كىرىشنى قارار قىلغانىدى‬ ‫ھوىلىدا بىر موماي تونۇر بېشىغا تېزرەك ىېىىۋاتاتتى. ئابلەي ئۇنىڭ زەىنەپخان موماي ئىكەنلىكىنى پەرەز قىلىپ‬ ‫.بىلىۋالدى‬ ‫.ئەسسالمۇ ئەلەىكۇم، چوڭ ئانا،— دېدى ئابلەي سالم بېرىپ —‬ ‫كەلسىلە، كەلسىلە بالم،— دېدى موماي سىۋەتنى ىەردە قوىۇپ، قوللىرىنى قولتۇقىغا ئېرىتقاچ بۇ تەرەپكە —‬ ‫.كېلىپ،— ئۆىگە چىسىلە‬
  29. 29. ‫موماي كونا زاماندىن قالغان قوش قاناتلىق ئىشىكنى ئېچىپ، مەڭدىگەن ھالدا مېھماننى تەكلىپ قىلدى. ئۇنىڭ‬ ‫ئۆي بىر ئاشخانا، بىر دالندىن تەركىپ تاپقان، ھەممە ىېرىدىن غېرىپچىلىق ىىغىپ تۇرغان ئۆي بولۇپ، ئۇنىڭ تۇل‬ ‫.خوتۇن ئىكەنلىكىنى بىلىندۈرۈپ تۇراتتى‬ ‫ھوىلىدىل ئولتۇراىلى،— دېدى ئابلەي ھوىلىدىكى سۇپىدا بىر پارچە ئۆچكە تېرىسى ئۈستىگە ئولتۇرۇپ،— —‬ ‫.سىلىنى ئاۋارە قىلىدىغان بولدۇم، ئازراق ۋاقىتلىرىنى ئېلىپ، سوراىدىغان گەپ بار ئىدى‬ ‫بولىدۇ، غۇجام، بولىدۇ، ئۆىگە چىسىلە بولتتى، مەىلى، ئىختىىارلىرى، توختىسىل، كۆرپە سالي، بىر قوشۇق چاي —‬ ‫.ئىچسىلە‬ ‫بولدى، بولدى، چوڭ ئانا، ئاۋارە بولمىسىل، مەن بەك ئالدىراىمەن، چاىنى ئىچىشكە ئۈلگۈرىمىز، مەن تېخى —‬ ‫.ىەنە كېلىمەن، ماقۇل دېسىلە‬ ‫.ئابلەي موماىنىڭ مېھماندوستلىقىغا تەشەككۈر ئېىتىپ، ئۇنى قېشىدا ئولتۇرۇشقا ئۈندىدى‬ ‫مەن سىلىدىن قوشنىلىرى ھەققىدە بىر نەرسە سورىماقچىدىم، بىلگەنلىرىنى ئاڭلىغانلىرىنى ئېىتىپ بەرسىلە —‬ ‫.بولدى‬ ‫،ماقۇل، بىلسەم دەپ بېرىەن، ھۆكۈمەت دېگەنننڭ گېپىگە ىاق دېسە بولماىدۇ ـ دە —‬ ‫سېلى شىرىننىسانىڭ ئۆلۈمىگە نېمە دەپ قاراىدىل؟ سىلىنىڭچە ئۇنىڭ دۈشمىنى كىمدۇ؟ —‬ ‫دېگەن بىلەن ئۆلگەن كەتتى، بۇ دۇنىانىڭ مۇشەققىتىدىن قۇتۇلدى، بالىلىرىغا ئۇۋال بولدى - دە، ئۇنىڭغا —‬ ‫قەست قىلغاننى خۇداىىم پەست قىلر، ئۆزى ئوچۇق، لىۋەن چوكان ئىدى. شۇڭىمۇ زاھىر »كۆكەمە« دەرت ـ‬ ‫...ئەلەمدە ىۈزلىرىنى تاتىلپ، تازا ىىغلىغان ئوخشاىدۇ، ىۈزلىرىدە تىرناق ئىزى‬ ‫ىۈزلىرىنى تاتىلىۋاپتۇ دېدىلىمۇ؟— دېدى ئابلەي چۆچۈپ، ئۇ باىا بۇ ئالمەتنى تاھىرنىڭ ىۈزلىرىدىن —‬ ‫ئىزلىگەنىدى،— ئۆزى تاتىلىۋالغاندىمۇ، ىا...؟‬ ‫ئۆزى تاتىلىۋالمىسا مۈشۈك تاتىلىۋالمتى ئەمسە، قىزىقكەنل، ئادەم دېگەن دەرت كەلگەندە نېمە قىلماىدۇ —‬ ‫.دەىل‬ ‫:ئابلەي مۇماىنى گومانغا كەلتۈرۈپ قوىماسلىق ئۈچۈن نىشاننى بۇرىدى‬ ‫دېمەك، زاھىر بىچارە ئەلەمگە چىدىماپتۇ- دە؟ ئىككىسى تازا ئامراق ئەر ـ خوتۇنلر ئىكەندۇق- ھە؟ —‬
  30. 30. ‫ھەي، نېمىسىنى ئېىتىل، »سەتنىڭ ھالى چوڭ، چىراىلىقنىڭ دەردى« دېگەندەك، دەردى بار ئىدى، ئۇ —‬ ‫چوكاننىڭ . بۇلرنىڭ ئۆىىدە جىدەل قۇرىماىتتى. قاچاندا قارىسا تالىشىپل ىۈرگەن... ئەمدى شۇ »تىرىكلىكىدە‬ ‫.ئەىلىمىدىڭ ىاد، ئۆلگەندە ئاھۇ – پەرىاد« دېگەندەك گەپ بولمامدۇ‬ ‫نېمە تالىشىپ ئۇرىشاتتى؟ سىلىگە ئەھۋال ئېىتىدىغان بولغىدى؟ —‬ ‫نېمە تالىشاتتى، كۈندەشلىك بولمامدۇ! نېمىسىنى ئېىتىل، ئۇ چوكانمۇ ئۆزى ئۇز بولغاچمىكىن، ئاللمىغان —‬ ‫.سادەك ئاىلىنىپ ىۈرىدىغانلرمۇ ئاز ئەمەس ئىدى‬ ‫قارىسىغىل كۈنلەپ ئۇرىشامتى، ىاكى بىرەر گۇمانى بارمىدى؟ —‬ ‫ئىشقىلىپ، قارىسىغا ئەمەس،... بىرسىگە ئاغىنىسىدىن كۈنلەىتىغۇ، دەىمەن، ئىككىسى دەسلەپ جان- جىگەر —‬ ‫ئاغىنە بولۇشتى، ھەي، مۇشۇنىڭ ئاخىرىسى ىاخشى چىقماىدىغۇ، دەىتتىم، نېمىشقا دېگەندە پەھلى شەىتان،‬ ‫...كۆڭۈل دېگەن ساراڭ نېمە، خوتۇن جىنى خىزىرنىمۇ ئازدۇرىدۇ دەپ، بىر بالسى تاشىدىغۇ دەىتتىم‬ ‫ئۇنىڭ قاىسى ئاغىنىسىنى دەىل؟ —‬ ‫تاھىر »شوخ« دېگەن بىر ئالىقاپ بار، جىمى سازنى چالىدۇ، چاقچاقنى بولىشىغا قىلىپ، ناخشا توۋلپ ئاغزى —‬ ‫بېسىقماىدىغان بىر نېمە، شىرىننىساغۇ تازا شۇنىڭ خىلىدى. نېمىسىنى ئېىتىل، خۇداىىمنىڭ ئۆزىنىڭ ئوىلىغىنى بار،‬ ‫.بەندىنىڭ دېگىنىدەك بولسىغۇ، ئىككىسىنى قوشۇپ قوىغۇدەك‬ ‫:ئابلەي چېكىپ بېقىش مەقسىتىدە ئەتەي سورىدى‬ ‫ئۇلرنىڭ قىلىپ ىۈرگەن ئىشلىرىنى ھەممە خەلق بىلگەن ىەردە دادۈي رەھبەرلىرى بىلمەمدۇ؟ بىلگەن بولسا —‬ ‫دادۈىجاڭ ئەجەب ئۇلرغا تەربىىە بەرمەپتىكەن ـ ھە؟‬ ‫كىم؟ كىمگە تەربىىە بېرىدۇ، دېدىلە؟ دادۈىجاڭمۇ؟ ھە، ئۇ كىشى... ئۀ0

×