Makedonski jazik i literatura iv godina.tmd

11,683 views

Published on

Текстови од презентациите за четврта година средно стручно образование

Published in: Education
1 Comment
2 Likes
Statistics
Notes
No Downloads
Views
Total views
11,683
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
5
Actions
Shares
0
Downloads
77
Comments
1
Likes
2
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Makedonski jazik i literatura iv godina.tmd

  1. 1. Trajan Bo`inov Текстови од пдф. презентации на содржинитепо Македонски јазик и литература IV година средно стручно четиригодишно образование
  2. 2. ПОСЛЕДНА ИЗМЕНА НА 19. 07. 2012 1
  3. 3. ДОБРОДОЈДОВТЕ! Вие сте на почетокот на презентациите од содржините по Македонскијазик и литература за четврта година на средното стручно образование. Тие се правени според новата наставна програма за четиригодишно образование, приготвена од Бирото за развој на образованието на Република Македонија.Во првиот дел е предаден граматичкиот материјал, а во продолжение се изложени содржините од подрачјето светска и македонска литература.Во недостаток на учебници и други помагала за делот од литература, секористени податоци од разни извори, најчесто од интернет и особено се внимаваше да не бидат тоа страници со застарени (неажурирани)податоци, или такви кои поради нечија неодговорност престанале да се отвораат (на пример, страницата на Друштвото на писателите на Македонија). Опитот стекнат со презентациите (и текстовите) за втора и трета годинасе користеше да се внесат некои новини во изложувањето на податоците. При обработката на слајдовите е користена програмата за презентации на Softmaker office. За да може да се читаат комента рите кон некои ав- тори (или лекции) препорачуваме да се инсталира adobe reader x илиpdf-xchange-viewer. Материјалите можат слободно да се користат и печа- тат (но не за комерцијални цели). Вашите коментари и забелешки за евентуални пропусти ќе ми бидат драгоцени за нивно отстранување. Мојата адреса: trajan.vapcar@yahoo.com и мојот блог: trajan-vapcar.blogspot.com Трајан Божинов професор Божинов, Успех на матурата! 14. 05. 2011, Струмица 2
  4. 4. ФРАЗЕОЛОГИЈА Фразеологијата е дел од лексикологијата која ги проучува зборовнитесостави како одделни лексички единици, наречени фразеологизми или фразеолошки изрази (грч. phrasis = израз; logos = наука, учење). Во реченицата зборовите се поврзуваат меѓу себе во состави илицелости. Врската меѓу зборовите во тие состави може да биде слободна,при што зборовите си ги задржуваат основните значења: Мие раце пред секое јадење. Но во реченицата Мие раце од таа работа; врската е неслободна и постојана, а одбележаниот состав има значење: отфрлаодговорност од себе за нешто.Тоа значење е ново и сосема различно од основното значење на составот. Составите од овој тип имаат ново значење кое не е збир од значењатана составните зборови. Спореди уште: прст и плева = многу (прст, арх.= ровка земја); од новина на гинеж = многу ретко; скрши глава =отиде некаде. Фразеологизмите ги имаат следниве одлики: 1. Тие се со скаменети,неизменливи форми: не може да се каже прстот и плевата, или дедови деветини, ами само прст и плева, и бабини деветини. 2. Имаат ново иединствено значење, еднакво на одделни лексички единици (лексеми):му ја покажа вратата =го истера; скрши глава =отиде; мед и млеко = сѐ; стара коска = издржлив; петта колона = предавници. 3. Имаат посебна стилска вредност, се користи преносното (метафорично) значење назборовите: огин и пламен =многу е скапо; како од мајка роден = сосема гол; од комарецот масло вади =голем скаперник е; мувата камила ја прави = ги преувеличува работите. Фразеологизмите настанале во одреден момент, како резултат на одредено животно искуство, се поврзани за некој настан и сл. Тие сеспецифични за секој јазик и многу е тешко да се преведуваат буквално на друг јазик. Цитат за овој час: Јазикот коски нема, коски крши. Народна поговорка ПОДЕЛБА НА ФРАЗЕОЛОГИЗМИТЕ Фразеологизмите можеме да ги поделиме врз повеќе основи: според степенот на слеаноста (неделивоста), според граматичкиот состав, според потеклото, според значењето, според функциите и сл.I. Според степенот на слеаноста фразеологизмите ги делиме на: а. Фразе олошки срастувања, б. фразеолошки единства и в. фразеолошки спојки. 3
  5. 5. а. Кај фразеолошките срастувања степенот на слеаноста е најголем и тоа се зборовни групи неделиви по своето значење. Се викаат уште и идиоми. Врската меѓу зборовите е најнеслободна. Значењето што го имаат е сосема различно од значењето на составните зборови: рака на срце = отворено; фрла пушка = пука (арх.). Поради големата сраснатост меѓу зборовите, тие најчесто не ја менуваат ни граматичата структура: на лице место; се фатија за гуша; не може: се фатија за гушата. б. Фразеолошките единства се изрази кои можат да имаат и основнозначење, но и преносно. Кај овие фразеологизми врската меѓу значењата нее сосема прекината. Така во Го обра бостанот и го продаде; и Притиснат е до ѕидот и одвај дише; значењето на составите е основно, директно. Но во примерите: Го обра бостанот дури сега и Притиснат е со докази и мораше да признае, значењето на составите е преносно и сликовито.Тоа се фразеолошки единства кај кои врската меѓу зборовните состави може да биде полабава, па меѓу нив може да се вметнуваат и другизборови. Спореди уште: Има мува (пчела) на капата; лови во матно; јаврти водата на својата (твојата) воденица. Тоа значи дека врската меѓу основното и преносното значење не е целосно прекината. в. Фразеолошките спојки се зборовни состави кај кои само едниот од зборовитеима преносно значење, а другиот се јавува со своето основно значење. Кај овие изрази едниот член се јавува како постојан дел, а другиот епроменлив и може да се замени.Спореди: златна (сребрена свадба = 50. сребрена сребрена)(25.) годишнина од брак; железна (челична дисциплина; леден (студен, челична челична) мрачен) поглед. Овие спојки не се целосно лексикализирани и дури некои од нив можат да претрпат и морфолошки промени. г. Некои лингвисти (Ружа Паноска во посебна група ги одделуваат т.н. Паноска) фразеолошки изрази кои стојат близу до фразеолошките срастувања и фразеолошките единства. Тоа се неделиви зборовни состави и со постојано значење. Некои од нив се добиени по литературен пат (Ахилова петица Авгиеви обори, алфа и омега). Во оваа група се Ахилова петица, поместуваат пословиците, поговорките цитатите и сл: седи како на трње ги продаде рибите - го напрчи кошот го зеде на душа сега му е трње; кошот; душа;мајката коцката е фрлена; во четири очи; со половина уста; Тука спаѓаатмајката, пред сѐ оние кои во себе содржат преносно (метафорично) значење.II. Според граматичкиот состав фразеологизмите делиме во две основни групи: а. фразеологизми во форма на реченица и б. фразеологизми во форма на зборовна група (синтагма). 4
  6. 6. а. Фразеологизмите со структура на реченица можат да бидат во вид на проста реченица, (си легна на брашното; го зеде на око; има вујко владика); како сложена реченица, (кај скокала козата, таму ќе скока и јарето; посакала шута рогови, останала и без уши) или, пак, како дел-реченица од сложената реченица (Сите знаевме дека има зајачко срце; Слушнавме како само со еден збор му ја затвори устата).б. Фразеологизмите во форма на синтагма можат да бидат составени од различни зборовни групи: 1. од придавка и именка (железна завеса; цврста рака; здрав разум); 2. од именка и именка (забот на времето; ветар и магла; од лулка до дупка). Спореди уште во народниот јазик: како брашно на заем; повторија - потресија (повторниот брак може дапредизвика непријатности); вересија - потресија; ортаклак - кипезлак (= срамотилак; ортачката работа може да донесе срамота ако не се работи чесно) 3. од придавка и придавка (носен недоносен; од мил помилстана); 4. од број и именка (два-три дена, пет-шест месеци); 5. од прилог и прилог (криво-лево; згора-згора криво ти право ти, така си е; колку- згора-згора; толку доволно ни е). толку, Надвор од именските групи (синтагмите), можат да се разгледуваат фразеологизмите составени од глаголски форми со спротивставен(антонимен) однос (коли-беси; врти-сучи; оди ми дојди ми прави); или пак од глаголски именки (кои пак се на границата меѓу глаголите и именките: земање-давање). Според уште и: на ти, дај ми. Цитат за овој час: Живо живољанче, на жив скут седе, живо месо тегле. (дијалектно, гат. бебе кое цица) СТИЛИСТИКА Стилистиката е научна дисциплина чиј предмет на проучување е стилот. Самиот поим стил е повеќезначен и се користи во јазикот, во литературата и другите гранки на уметноста, како и во речиси ситесфери на животот (модата, спортот, политиката). Во краен случај стилот е начин на однесување на секој човек како индивидуа (Стилот, тоа е самиот човек - Ж. Бифон Бифон).Што се однесува до тој поим во јазикот и литературата, стилот можемеда го определиме како начин на изразување, како начин на пишување изборување; уште како начин на употреба на јазичните и литературните изразни средства и т.н . Науката која се занимава со проучување на стилот во литературните дела се нарекува литературна стилистика, додека лингвостилистиката ги проучува јазичните средства во 5
  7. 7. литературните дела. Во нивните рамки постојат повеќе подвидови и правци. Меѓу нив се задржуваме на функционалната стилистика, која се занимава со проучување на функционалните стилови. Под функционален стил се подразбира начин на користење на јазикот воопределени услови. Тука мислиме пред сѐ на областа во која се одвива општењето; дали тоа општење се јавува во писмена или говорена форма; дали карактерот на општењето е службен (официјален) илинеслужбен и сл. Иако понекогаш е тешко да се разграничи еден стил од друг, затоа што меѓу нив нема остра граница, сепак ги издвојуваме следниве функционални стилови: научен, административен, публицистички, уметничколитературен и разговорен. 1. Научниот стил се користи во науката, во образованието, како и запопуларизација на научните достигнувања. Се дели на три потстилови: строгонаучен, научно-популарен и научно-учебнички. а. Строго научниот потстил се употребува при пишување на дела со научна содржина кои се наменети за специјалисти од одредени области. При тој потстил се оперира со поими и факти кои не се секогаш, или малку се, разбирливи за пошироката читателска публика. Исто такамногу често при формулацијата на некои докази и термини се цитираат (се пренесуваат) мислењата на други научници. Писмени форми (родови) преку кои се застапува овој потстил се: монографија, дисертација, реферат и сл.б. Научно-популарниот потстил ги има меѓу другите функции, и таа даги запознава читателите со научните сознанија, на разбирлив начин, со едноставен јазик. Форми (родови) преку кои се пројавува се: книга, статија. Во последно време тој потстил е доминантен во научно- популарните серии на телевизија и на интернет. в. Научно-учебнички потстил се користи при пишување на учебници, прирачници и сл. Научните сознанија и факти се предаваат за оние накои им се наменети учебниците, на разбирлив начин (или дури забавен - за најмалите!). Во врска со областите што се предмет на проучување науките ги делимена хуманитарни (науката за јазикот, науката за литературата, историјата, филозофијата и сл.); природноматематички (математиката, физиката, хемијата и сл.) и технички науки (електротехниката, машинството, градежништво). 6
  8. 8. Што се однесува до лексиката која се користи во овој стил, таа во основа е општонародна, со висок степен на интернационализми (особено кај техничките науки), како и на зборови од апстрактната лексика. И вопоглед на морфологија и синтаксата овој стил има свои особености што го разликува од другите стилови (засилена употреба на именките наспроти глаголите; зачестена употреба на безличните и пасивните реченици и сл.).2. Административниот стил (канцелариски, официјално-деловен) зафаќашироко подрачје на употреба. Се користи во општењето меѓу државите, во институциите на една држава, како и во обраќањето на граѓаните до институциите во државата. Овој стил ги апсорбира исто така актив ностите и комуникацијата на разни организации и политички партии.Особености на овој стил се одмереност, објективност и информативност.Користи востановени форми на изразување преку употреба на однапред изготвени формулари. Потстилови на административниот стил се: дипломатскиот, законодавно-правниот, деловниот , личниот (персоналниот) и општествено-политичкиот потстил . Во зависност од тоа за кој потстилсе работи, лексиката може повеќе или помалку да се разликува. Така, за дипломатскиот потстил се вобичаени зборови и изрази како: акредитација, протестна нота, аташе. Дури и се претпочитува оригиналната форма persona non grata (непожелна личност). Фрази и термини од интернационалната лексика се вообичаени и за законодав но-правниот потстил: предлог-резолуција, амандман, параграф. Поука за овој час: Зборот дупка не дупнува, ама се паметува. Народна За деловниот и личниот потстил се својствени термини како молба, приговор, подносител (на барањето). Во поглед на морфологијата кај овој стил, употребата на именките е повообичаена за сметка на глаголите; и уште: за лицата од женски род кои вршат функции да се користи формата за машки род: директор, претседател, судија (но во разговорниот јазик – судијка). Во областа на синтаксата се користат веќе востановени обрасци од типот на Врз основа на член ...од Законот за...; На барање на ... Заради потребата од точни и недвосмислени искази, во еден текст често има повторување на исти формулации. Тоа особено се однесува за законодавно- правниот потстил. 3. Публицистички стил . Овој стил ги зафаќа сите сфери на 7
  9. 9. општествениот и политичкиот живот: образованието, науката, политиката, економијата културата и сл. Се јавува во пишувана (почесто) и во говорена форма (поретко). Се реализира преку следниве медиуми: весниците, радиото, телевизијата и во последните години преку интернетот, кој пак, ги обединува другите медиуми. Одфункциите што ги остварува овој стил најважна е информативната. Со неа се има за цел да им се пренесе информацијата на широкиот круг корисници, при што брзината на преносот е исто толку важна колку исамата информација. Многу често преку новостите што се објавуваат се искажуваат и личните ставови на авторите, со кои се сака да се влијае на создавање на јавното мислење. Кај овој стил може да разграничат два потстила: новинарски со кој најмногу се информира (преку вести, соопштенија, интервјуа); сеанализира (преку уводници, коментари, полемики, критики; се забавува(преку додатоци за енигматика) и публицистички во потесна смисла, во кој се доминантни монографијата и фељтонот и преку кои се осветлуваат настани и личности од минатото и сл. Иако во основата на овој стил (и на другите стилови) треба да биделитературниот (стандардниот) јазик, многу често се наидува на јазични пропусти и недоследности. Како олеснителна околност не може да се земе оправдувањето дека поради брзината со која треба да се соопшти веста, се заборава на јазикот, или пак, дека слободата на изразувањето вклучува и слобода на користење на јазичните средства. 4. Уметничколитературниот стил се негува во литературата која е една од гранките на уметноста. За овој стил е значајно тоа што провладува естетската функција, за разлика од другите стилови, каде што едоминантна комуникативната функција. Уметничколитературниот стилсе остварува низ трите родови (лирика, епика и драма), кои пак, во себе содржат по повеќе видови. За доловување на естетската функција авторот користи стилски фигури и тропи. Богатството на лексичкиотсостав на јазикот најцелосно се одразува токму преку овој стил. Иако во основата на уметничколитературниот стил е стандардниот (литературниот) јазик, писателот по потреба посегнува подијалектизми, архаизми и други нестандардни елементи за да наслика поуверливо некој лик или некоја средина. Понекогаш авторот прибегнува и кон создавање на нови зборови (неологизми), ако тие ги спазуваат нормите за зборообразување на јазикот.5. Разговорниот стил има широка област на користење во секојдневниот 8
  10. 10. живот и главно служи за комуникација. Со мали исклучоци, се користиговорената форма преку раскажување, дијалог, полилог. Во зависност од тоа кој општествен слој го користи, можеме да зборуваме за повеќе потстилови на разговорниот стил: разговорен потстил на ученици и студенти, разговорен потстил на затвореници, разговорен потстил на занаетчии и трговци т.н. Овој стил има повеќе особености како што се: економичност воизразувањето (како си?, каде?, пријатно!) при што се користат гестови и сл. за дополнување на исказот; непосредност и спонтаност кои сесоздаваат при самото општење како резултат на меѓусебните реакциина соговорниците; слобода во изразување при што почесто се користат зборови за искажување на емоционални состојби. Во поглед на јазичните особености многу често има отстапување од литературната норма, како на фонетски и морфолошки план, така и во областа на лексиката: елизија на гласовите: глеам, ќ одиме и ќе ојме;користење на интонацијата за искажување на значење спротивно на она што би го очекувале: Многу му знае устата!; употреба на наставки нетипични за нормата: пивара, лебара филмаџија, зачестена употреба ара ара џија на сврзници заради поголема сликовитост и изразност; лексеми какомерак, шиткач, апаш, фразеологизми од типот на за сто мерака. За овој стил и во областа на синтаксата се среќаваат типични конструкции: Слушај сега вака; Абе види тоа! Треба многу, што се вели, пот! Поука за овој час: Зборот дури не го продумаш и преживаш добро, не збори го пред секого. Народна поговорка ДИЈАЛЕКТОЛОГИЈА Дијалектологијата е дел од науката за јазикот која се занимава сопроучување на дијалектите (говорите) на еден јазик. Во рамките на еден општонароден јазик постои литературна (стандардна) норма која е задолжителна (официјална) за образованието, културата, науката и другите области на општествениот живот, и на целата територија надржавата. Но исто така постои и јазик кој е ограничен на поголема или помала територија и кој служи за комуникација меѓу луѓето од таа територија. За тој јазик велиме дека е дијалектен или дијалект (од грч. dialektos = говор, зборување; и logos = наука). Во поново време на проучувањето на дијалектите им се посветува особено внимание,бидејќи тие претставуваат системи со изградена внатрешна структура, а не обичен збир на јазични особености. Во тесна врска со дијалектната диференцијација (поделба, разграничување) на јазикот, стои 9
  11. 11. објаснувањето на поимите: дијалект, говор и наречје. Под поимот дијалект подразбираме поголема јазична целина ограничена на одредена територија, или како територијална варијанта на еден јазик, кој служи како средство за општење на поголема група луѓе. Поимот говор го објаснуваме како помала јазична целина којa е територијално и социјално е ограничена. Говорот служи за изразувањена помала група луѓе, понекогаш професионално и социјално поврзани(говор на ѕидарите, = дулгерски говор, арх., говор на трговците, говор на затворениците и сл.). Наречјето е најголема јазична целина која обединува повеќе блиски дијалекти или група дијалекти и говори, кои имаат повеќе заеднички јазични особености. Врз основа на фонетските, морфолошките и синтаксичките разновидности, македонската јазична територија се дели на тринаречја: западно наречје, југоисточно наречје и северно наречје (според проф. Божидар Видоески Видоески). 10
  12. 12. Покрај ова, позната е поделбата на македонските говори на две основни групи: на западна и источна група меѓу кои се преодните говори група, тиквешко-мариовските и костурско-леринските (според проф. Блаже Конески Конески).Секое од овие наречја покрај општонародната лексика која е заедничка за сите дијалекти и говори, има и зборовен (лексички) фонд карактеристичен само за тоа наречје. Дел од особеностите на македонските говори се јавиле како резултат на внатрешниот развој намакедонскиот јазик и се прошириле на поголемиот дел од македонската јазична територија (замената на еровите ъ и ь, со о, односно е;наставката -ме за прво лице множина, појавата на членот, удвојувањетона предметот и сл.). Но има и особености кои настанале под влијание на соседните словенски и несловенски јазици (губењето на падежите,губењето на инфинитивот, постпозицијата на членот). Дел од јазичните црти, пак, се карактеристика само на одделни говори. ИЗГОВОРОТ НА НЕКОИ ГЛАСОВИ ӑ Се изговара како старословенските ъ, ь: вӑк, пӑно ạ Гласот а кој клони кон изговорот на ӑ: нạ-тạвано ọ Гласот о кој клони кон изговорот на у: пọчнала ẹ Гласот е кој клони кон изговорот на и: сẹга ӑа Гласот ӑ кој клони кон изговорот на а: сӑас, огӑањ а: о: и: е: у: Долго а, о, и, е, у во некои говори: ва:, а:, о:, и:, е:, у:, (лит. оваа) да:м (лит. дадам), ут-ко: (лит. од кога), ти: (лит. тие) гк Звучно г на крајот на зборот: пологк, ў , л кое поминува во неслоговно у: жоўтице, тоўкуИлустративниот материјал кон одделните говори е позајмен од книгатана Божидар Видоески Текстови од дијалектите на македонскиот јазик, Видоески:Скопје 2000. За некои прашања е консултиран и учебникот на авторитеВенко Андоновски и Марјан Матковиќ Македонски јазик и литература Матковиќ: за IV година, Култура. ЗАПАДНО МАКЕДОНСКО НАРЕЧЈЕ Ова наречје го зафаќа западниот дел на македонската јазичнатериторија. Се простира од западните делови на Шар Планина на север, сѐ до јужниот дел на Преспанското Езеро. Јужната граница е нешто малку посеверно од градот Лерин и на исток оди нешто позападно од течението на Црна Река, излегува малку по на исток од Велес. Североисточната граница продолжува кон Скопје и излегува нешто 11
  13. 13. посеверно од Скопје. Со правецот Скопје-Тетово-Шар Планина се затвора северната граница. Западното наречје се дели на две основни групи говори: Централниговори и периферни говори. 1. Централната група говори ја сочинуваатговорите: скопско-велешки, прилепско-битолски, кичевски-поречки. 2. Во периферната група говори влегуваат говорите: горнополошки, дебарски, малорекански дебарски, рекански торбешки, дримколско- голобрдски, струшки, охридски, преспански и вевчанско-радошки.Говорите од западното наречје имаат повеќе заеднички особености кои ги поврзуваат меѓу себе, а со кои се одделуваат од југоисточното наречје. На фонетско-фонолошки план се: третосложниот акцент(него́вата, водени́цата, учите́лите, не ͜ ми ͜ се́ ͜ јаде); нормален изговор на неакцентираните самогласки; губење на интервокалното в (глаа,крастаица, суроица >суројца); замената на ѣ (јат) во е зад ц (цеди, цени, цедило); појава на протетичко (вметнато) ј (јаже, јадица, јаглен); губењето на х и негова замена со в/ф (страв/страф, стравот, бев/беф, мевот). Од морфолошките и синтаксичките особености ги истакнуваме:множинската форма -ови (столови, снопови); постоење на тројниот член(човекот - човеков - човекон); личната заменка за 3.л. (тој, таа, тоа, тие); употреба на дативните форми кај личните и роднинските имиња (мурече Стојану, Петреве/ Петрету); доследна употреба на двојниот предмет (Го видов човекот, ѝ реков на жената); зачестена употреба на конструкциите од типот има/нема и глаголска придавка (имам носено,имав носено, имал носено); испуштање на помошниот глагол во 3. л. во перфект (тој гледал, тие гледале); употреба на конструкции од помошниот глагол сум и глаголска придавка (е дојден, бил дојден);употреба на кратките заменски форми пред глаголот (го најде, му рече,).Сепак говорите од западното наречје имаат и повеќе особености со коитие меѓу себе се разликуваат и се одделуваат. Така, различна е замената на старословенското ѫ (он) во периферните говори (рӑка, рока, рӓка); замената на вокално р и л (пӑрсти, сӑрце, вӑлк, слӑнце, сӑлза); користење на фонемите шт и жд , односно шч, жџ (свешта, викаешти, межда), потоа чување на старото ѕ (ноѕе/ноѕе, бубреѕи). Разликувачки особености има и кај некои наставки во глаголските времиња и сл. Поука за овој час: Убаата жена е угодна на очите, а умната на срцето. Народна поговорка 12
  14. 14. ЗАПАДНО НАРЕЧЈЕ - ЦЕНТРАЛНИ ГОВОРИ Господ и Нојо (Прилеп) Му-кажал Госпо на-Ноја, ќе-биди потоп. Нојо рекол: Кога-ќе-биди потопо да-знам. Кога-ќе-биди, коа-ќе-јадиш на-железна синија, тогаш да-се-сетиш, да-се-сетиш оти-ќе-биди. Ама-да-си-напрајш корап поголем, да-земиш от-секоа лишка по-две да-не-се-загуби семето. Било лете, жнијале. Озгора врни, оздола вода извирај. И-клале српојте вака, и-скрстиле, и-клале леб да-јадат, и-тогаш се- сетиле оти-ќе-биди потоп, како-шо-рекол Госпо. Се-насобрале от-сите лишки по-две, по-две, влегле во корабо и-на-некој-рид најголем шо-бил на-светот, највисок, таму ќе-го терал Нојо. Се-скинал пусти корап негде, влегло вода, змијата со-опашката го-затнала. И-коа-излегле таму веќе на-суво, рекла змијата: от-која крф је-најблага од- неа да-пијат. Па-чоечката-крф била најблага. Гарванот зинал да- кажи, дури-рекол га, ластујцата му-го-скинала јазико со-клунот, останал гаврано без-јазик век и-сут. А-пак-ластојцата зела чес, сеа затоа во-куќа прај седела. Дунавка Конеска (Блаже Конески) ЗАПАДНО НАРЕЧЈЕ - ПЕРИФЕРНИ ГОВОРИ Имало и побудали (Вевчани) Биле мајка-и-ќерка. Ќеркава била трудна. Имале скепар на-полица клајно и-плачеле секој-ден, си-мислеле: ќа-се-родит дете, ќа-паднитскепарот и-ќа-го-оперит детето. Дошол зетоф и-нашол кaј-плачет. И-опитвит: "Што-плачете? И-тије му-кажвет оту-скепарот ќа-паднит и-ќа-г-оперит детето. Тој се-зачудил, немал што-да-им-прајт, се-чудил дал д-и-бијет али-не. "Сефте – рекол – ќ-ода да-бара побудали од- ними и-ако-најда не-и-бија".Одел, одел, и-нашол тројца браќа напрајле куќа бес-пенџере, внaтре темница. Тије зеле кошници д-ј-испaдет темницава. Тој им-велит: "Што-прајте, бре-другари, така?" И-тије му-рекле "Да-ј-истајметемницава". Тога тој им-рекол: "Ја-ќа-ви-је-иста: темницава, што-ќа-ми-дајете?" Тије му-рекле "Колку-пари сакаш, ќа-ти-дајме, само да-ј-истајш темницава". И-така тој се-запрегнал, дупи вамо, дупи таму и напрајл пенџери и-им-дошло видело."Ќ-ода – рекол – ќа-бара уште да-вида". Одел потака, нашол двајца браќа кaј-возет греда; фпрегнале петел и-мачорок, ама-никако не- может тије да-помaрднет. Тој им-рекол: "Што-прајте вака, бре- другари?" – "Је-возиме гредава" – му-рекле тије. – Добро – рекол – 13
  15. 15. может овје вака да-ј-истaргет?" "Ату што-да прајме – рекле тије – како-да-ј-однесиме?" – "Ја ќа-ви-је-однеса, колку-пари ќа-ми-дајте?" И-се-спогодиле. Туркај, тaргај, туркај, тaргај, им-ј-однесол гредата, парите им- зел и-заминал. Се-вратил дома и-жените не-и-гибал. Поука за овој час: Ако ( и да) врнит, (ама) пăтот врвит. Народна пословица - (Охрид. Запишал Кузман Шапкарев)Да не се плашиме од пречките што ни се испречуваат при нивното надвивање, и да не се запираме на нив. ЈУГОИСТОЧНО МАКЕДОНСКО НАРЕЧЈЕ Југоисточното наречје го зафаќа најголемиот дел од македонскатајазична територија. Се простира источно и јужно од западното наречје. Од северното наречје за гранична се смета линијата Скопје - Свети Николе - Злетово, со тоа што говорите на Свети Николе и Злетовоприпаѓаат на северното наречје. На југоисточното наречје му припаѓаат и говорите од Егејска и Пиринска Македонија кои поради историските околности се наоѓаат на териториите на Грција и Бугарија. Поради големата разновидност на јазичните црти ова наречје не еединствено и можеме да го поделиме на две поголеми целини: источно наречје и јужно наречје. 1. Источното наречје се дели на повеќе помали дијалектни групи: штипско-струмички, тиквешко-мариовски и малешевско-пирински говори. 2. Јужното наречје се дели на: солунско-воденски говори (долновардарски), серско-лагадински, костурско-корчански говори. Широката разгранетост на југоисточното наречје овозможило тоа да небиде единствена целина. Во него се изгубиле некои стари јазични црти,а се појавиле нови како резултат на меѓу дијалектните контакти. Сепак, меѓу заедничките црти би ги издвоиле: слободен акцентен систем, во многу говори утврден на парадигмата (ле́же, легна́, не́гов, не́говата,вудени́цата, учи́телите, не́ ͜ ми ͜ се ͜ ја́де); послабо изговарање (редукција) на неакцентраните самогласки кое е најсилно застапено водолновардарските говори (уфча́р, биља́, сӑма́р), самогласката ӑ (темниот вокал) има регуларна употреба во сите говори и сите позиции (ӑцка, лит. олцка, кӑце лит. чука, нӑ ͜ мене!) чување на меѓувокалното в, ногубење на меѓувокалните ж, д, г и сл. во брзоговорот (леен ‹ леѓен, глеам,ќи си до́ом ‹ дојдам дома, ќе ка́аш ле ‹кажеш, но кажа́ ле ); замената на ѣ со а зад ц (цане, цадник, цаде); чување на х на крајот на зборот (бех, страх, смех,), но губење на почетокот на зборот и во други позиции (не 14
  16. 16. се ране кут шо треба; бехме ›бееме› бēме); протетичко (вметнато) в на почетокот (важе, вадица, ваглен). Вокалните р и л дале повеќе разновидности (прсто, прӑсте, пӑрст, вӑк, вӑлк, длӑк, дӑлга, тӑрӑн лит. трн). На морфолошко-синтаксички план ова наречје има редица јазичницрти со кои се разграничува од западното: наставката -ове во множина овекај едносложните зборови (столове, снопове, царове); постоење на само еден член -о, (-от, -ут; чуве́ко, чуве́кут - долновардарските говори), -та, -то, -те; изедначување на номинативната со дативната и акузативната форма кај именките (Стојан, на Стојан, видех го на Стојан); личнатазаменка за 3. гласи он, она, оно, они; предлогот в/ф гласи у/уф во трето у/уф; лице на перфектот се употребува формата на помошниот глагол (он е гледал, они са гледале); кратките заменски многу често стојат зад глаголот (виде́ ме и мạ виде́); конструкциите од типот има/нема иглаголска придавка не се обични за повеќе од говорите; предлогот со се јавува во повеќе разновидности (сӑс, сас, сус,ус); само две презентски основи (-а и -е група). Цитат за овој час: Инате се куту магаре на мост . Народна поговорка ЈУГОИСТОЧНО НАРЕЧЈЕ - ИСТОЧНИ ГОВОРИ Лошата снаа (Струмица) Едạн чувек имал ного лоша жена. Ут-ко: дујдела дома, мајка-му пọчнала ного дạ-слạбее. Ден из-ден стạнувала сѐ послаба. Син-ѝсекуј ден јạ-питувал: "Мамо, как та-гледа снаата?" Мајка-му викала: "Арно мạ-гледа, синко!" Арно-ама сино усетил оти мајкạ-му кри: нешто ọд-него.И еднӑч куга па кути-секọга јạ-питал: "Как тạ-гледа снаата?", мајкạ-му речела: "Ак-сакạш дạ-знааш как-мạ-гледе, остạни дома скришно,ќе-видạш". И сино едạн ден ут-кạ-сạ-јạвил нạ-женạ-му оти ќ-оде нạ- рạбота место дạ-оде пọврнал-се и сạ-скријал нạ-тạвано. Пọминаломалко време, нạ-мајкạ-му ѝ-се-прӑјạдело и пọтерала ọт-снаата леп. А- снаата кạжала: "Пукни, тресни, дọдека не-испредạш три вртена, нема дạ-ти-да:м дạ-јадạш". И ќа-ги-испредела трите вртена, па пọтерала дạ-јаде. А снаата кạжала: "А-сẹга малку пуиграј оро и испеј еднạ-песна, после ќе-ти-да:м дạ јадạш". Мајкạта пọчнала дạ-ѝ-сạ-моле нạ-снаата: "Аман, мури- снао, как дạ-играам кạ-сạм-стạра, ноизте не-ми-држạт гаре!" А снаатакạжала: "Аку-сакạш дạ-јадạш, ќе-играаш!" И мајкạта пọчнала дạ-играа 15
  17. 17. и дạ-пее: "Тạка, бре-синко, тạка, тạка, играам секуј ден!"А снаата кạ-чујала ọти-тạка пее, зẹмала сукалто и пọчнала дạ-ạ-тепаọти-тạка пẹјала. И мажо нẹ-мужел гаре дạ-трпа и слẹгнал и пọчналдạ-ạ-тепа сӑс-сукалто нạ-женạ-му сѐ дọдека нẹ-тạксала ọти-нема дạ- праа гаре тạка. Цитат за овој час: Ако му дадеш поклупката, ќе ти сака и грнето. Народна пословица - Штип ЈУГОИСТОЧНО НАРЕЧЈЕ - ЈУЖНИ ГОВОРИ Тӑрговӑцо и нӑречниците (Дојран) Имало едно време некуј тӑрговạц кој шạтал уд-грат нạ-грат.Шạтајќи дујдел нạ-неко: пристанишче, испạднал уф-неко: село. Било доцкạна и то: тӑрговạцо видел дека свạте уф-неко: кӑшча свитило (тугај нạмало ламби, сạделе нạ-кạндила, нạ-свешчички) флạзел уф- дворо и чукнал нạ-вра:тта. Ти: испạднале газдите и-ọ- прạимале нạ- госте. Та: вечạр они-пạ ки-прạвиле пạржешка, имале родạно дете, женцко. Прạвиле шо-прạвиле тамка, вечạрта, ạдетто ѝ- нạправиле и- си-лạгнале. Оти селцка кӑшча, сирумашка, уф-една удạја ситеспијале, и то: лạгнал прạ-них. Ама не-о-фạтило сон, рạчел: "Стој дạ-видум ва: вечạр шо-ки-дојдạт, нạ-та: мома шо-ки- кажạт!" Тạмам сạ-чинило пулунуш дујделе нạречниците и-пучнале дạ-кạжувạт. Пӑрвạта рạчела: "Е, де-ј-жива и здрава, дạ пурасне гулема, убуф кӑсмет д- има." Другạта: "Ка ки пурасне, то: шо-ј-дојдạн нạ-госте мӑш дạ-ј-биде". Третта пạ-рạчела: "Уф-гулем грат д-оде". Ут-там стạнале ти:, си-удделе... (Мара Кречова, Запишал Коста Пеев) Цитат за овој час: Го велјат на сфакрвата, за да разбере снаата. (Долновардарско - запишал Стефан Верковиќ) СЕВЕРНО МАКЕДОНСКО НАРЕЧЈЕСеверното наречје ги опфаќа говорите кои на север допираат до јужните српски говори. На југ се простираат приближно до линијата Тетово - Скопје - Свети Николе - Пробиштип. Се дели на две групи: источна и западна група говори. 1. Источната група ја сочинуваат говорите: кумановски, кратовски, кривопаланечки. 2. Во западната групавлегуваат говорите: скопскоцрногорски, вратнички полошки и горански ( во областа Гора на Косово). Ваквата поделба е условена од особеностите на одделните говори. Говорите од источната група сонекои јазични црти се приближуваат до говорите од источната група на југоисточното наречје, додека, пак, оние од западната група 16
  18. 18. споделуваат некои црти со западното македонско наречје. Сепак, во ова наречје се среќаваат и повеќе заеднички јазични особености на целата негова територија, со кои тоа се разликува од другите две наречја. Меѓу поопштите црти на овие говори би ги спомнале: замената настарословенското ѫ (он) со у безмалку во сите позиции (зуби, пут, рука, иду); наставката у (‹ ѫ) дури се наложила во општата форма кај именките од ж. р. (жену, њиву); замената на ъ и ь со ӑ (дӑш, дӑн); вокалното л ги дало замените у/лу/лӑ (вук, јабука, слуза, слӑза); вторичното ъ (ъ2) дало ӑ (ветӑр, мӑгла, лӑга); се чува старото палаталнол (недеља, поље); предлогот в/во поминува во у (у градт, улезе, унутра). На морфолошко-синтаксички план од специфичностите ги одбележуваме: наставката -мо за прво лице множина (гледамо, одимо, носимо); настаката -ики кај именките од ср. род (телики, пилики);наставката -е во множина кај именките од ж. р. (жене, њиве); наставката -ше во 3. л. мн. (они гледаше, имаше). Својствени на овие говори се именските наставки: -ача, -оќа, -уша, -оња и сл. (капуљача староќа , чистоќа, деверуша, главоња).Речениците може да почнуваат со кратките заменски форми (за ж. р. = гу; за м. р. =га; Гу виду женуту; га фана њега).Сепак и во ова наречје може да се набројат повеќе црти со кои говорите меѓу себе се разграничуваат. Така за источните говори е карактеристичен слободниот акцент, (својствен на југоисточното наречје), додека во западните говори е фиксиран на третиот слог;употреба на една членска форма (-ӑт човекӑт), наспрема тројниот член во западните говори.Во западните говори е вобичаено губењето на меѓувокалното в; се испуштапомошниот глагол во 3 л. во перфектот (во источните се чува). Во источните говори на северното наречје е нормална употребата на кратките заменски форми зад глаголот (требе ͜ ми, поведе ͜ ме); удвојувањето на предлогот со (сас/сӑс; сӑс њега) како и употреба на повеќе други предлози: уз, из, више, проз (през). СЕВЕРНО НАРЕЧЈЕ - ИСТОЧНИ ГОВОРИ Овчар и змија (Куманово) Једӑн ноќ троица овчари пасле-си овце на-планину. И-едно време сакале-си да-запалив тутун, требало-ги огӑањ, а-немале куде-њи 17
  19. 19. ништо. Кӑт-гледав, угледале тамо на-ридТ горе едӑн огӑањ. И- рекнаја едӑн: "Ќе-иду да-запалу". Отишја он тамо, приближил-се, кӑт-гледа около огӑањ три девојке седив и-правив-си муабет. Ама-тија не-биле девојке, биле змије, па-се-претвориле у-девојке. И- збориле-си меѓу њи. Едната викала: "Три године воду не-сам пила,не-сам-се напила". Другата викала: "И ја еве три године не-сам пила воду..." А треќата вика: "Море, ви па-сте натопиле уста, ама-ја три године воду не-сам пила. Јутре, знам, поп ќ-иде у-туј њиву да- жњеје тамо, па-кӑт-ќе-биде пладне, по-једење после ќе-станепопова ќерка да-збира полози, ја ќе-се-скрију пот-прв пологк, кӑт-ќе-дојде она да-га-дигне, ја ќе-гу-уапу и-тӑгк ќ-иду да-се-напију воду"... ...Онӑј овчар слушал па-неќеал да-иде да-пали цигаре, врнаја-сенаѕат. Кӑт јутрето дӑн, истина, поп отишја да-жњеје. Жњејеле а-онӑј овчар овце си-ги-врти около аргати. Они закачали-га. Он беќар около девојке се-врти. Оне га-закачале, он си-све терал по-његово. Кӑт-стварно седнале да-ручав, ручале, ќерка рипнала да- га-вати онӑј пологк куде што змија била. "Стој, куде ќ-идеш?" – рекнал онӑј овчар. Пришӑал па сӑас-онај његову чамугу тргнал-гаполог, кӑт-тамо едӑн котељак змија толика. Овија сви се-исплашиле,фатило-ги стра. Што-ли-је овој. А-он земал онӑј стап па врз-њума и-вика: Бивај како што-си-била синоќ или сӑк ќе-те-смачкам, питиван ќе-те-направу. Бивај како што-си-била синоќ. А-онај змија копешка-се по-малко, не-мрда. По-други пут, по-треќи. И а да-измане да-гу-удри, и онабиднала девојка, тај змијата. Тима Ничова 80 г. (Божидар Видоески) Поука за овој час: Од искра пламен, од пламен пепел. Народна пословица. (Светиниколско - запишал Душко Брдарски) СЕВЕРНО НАРЕЧЈЕ - ЗАПАДНИ ГОВОРИ Дванаесе месеца и бабата (Тетово)Имало една-стара, га-неќеле дома, снӑата га-нејќела. Била зима, снег многу, и снӑата ѝ-рекла: "На-ти кошницава да-идеш у-планина да-ми-донесеш јагоде". Бабата рекла:"Кӑј-ќе-најдем сега јагоде, има многу снек?" "Ќе-најдеш, кӑј-ќе-најдеш, земи кошницава и ќе-идеш". И бабата таќе, га-зела кошницата и тргнала у-планина. Ишла, ишла, ишла и удубила у-планина. И видела таму негдека некој-оѓин да-гори, светело нешто ка:-оѓин, и 18
  20. 20. па ишла, ишла, отишла кӑј-огнот. Туе имало колиба, у-колибата имало, биле месеците, дванаесе месеца у-колибата. И она, бабатарекла: "Добро-вечер!" "Добро-ти бок, бабо:, што-мука имаш што-си- дошла?" "Е бре-синко, што-мука, имам една-снӑа многу лоша, ме- испрати у-планина по-јагоде, а кӑј-ќе најдем јагоде сеа, еве не-е- време да-берем јагоде, сеа има снек". И станаў децембар, па-јануар,ѝ-рекоў:"А мори-бабо, што-збори народот, тоўку снек штонападнаў?""А бре-синко, многу убо:, деца се-лизгаа, со-топке се-гаѓаа, за-децата радос". Таќе бабата ништо лошо не-рекла. И станаў јуни, пред-него мај: "Ела, бабо:, мие ќе-ти-дадемо јагоде". Зеле ѝ-дале јагоде нејзе,ѝ-напоўниле кошничето со-јагоде и је-рекле: "Ај-бабо:, со-зравје оди-си, од-устата да-ти-излагаа све златници, сребреници, ти добра душа си-имала, ај оди сеа.Дошла дома жената, кој-видела снӑата јагоде носи поўна кошница,кој-збори паре од-уста ѝ-паѓаа, жоўтице, ѝ-рекла: "Ја и-мајка-ми ќе- га-пратим". И зела мајка-е, га-пратила, ишла и ги-нашла нив, месеците. Ама кој-почнале да-га-прашуа нега за-зимата, она све лошо зборела, викала: "грга народот, од-зимата им-студи", и-ова, она, све најлошо. И тога месеците рекле: "Е ајде – од-устата све змие и смоко:ị да-ти-излагаа". Ни-јагоде ѝ-дале, ни-ништо. И кој- дошла дома, смоко:ị, змие, жабе ѝ-излагаа од-устата. И таќе, кој праị лошо, ќе-најде неарно. (Душица Нушеска) ОНОМАСТИКАОномастиката е дел од науката за јазикот (или пак, посебна наука) којасе занимава со проучување на сопствените имиња и презимиња, како и со проучување на имињата на местата или другите географските имиња. Стои во тесна врска со етимологијата, дијалектологија, митологијата и сл. Порано се сметала за помошна наука на географијата, етнографијата и на некои други научни дисциплини. Доаѓа од грчкото onoma = име; onomastikon = именослов, речник наимиња. Ономастиката се дели на две основни области: топономастика и антропономастика. Предмет на проучување на топономастиката се топонимите, односно имињата на местата, односно географските имиња. Се дели на хидрономастика (ги проучува хидронимите = имињата поврзани соводите: реки, езера, мориња); орономастика (се занимава со оронимите= имињата на планини, ридови, долини...); ојкономастика (ги проучува ојконимите = имиња на градови, села, населби...) 19
  21. 21. Антропономастиката се занимава со проучување на антропонимите = имињата на луѓето. Тука спаѓаат личните имиња, презимињата и прекарите. Личните имиња се најстариот слој од антропонимите и се појавиле пред прекарите и презимињата. Според составот може да бидат прости (Петре, Александар, Елена, Марија) и сложени (Божидар, Светомир). Според потеклото може да ги разграничиме на словенскиимиња (Весна, Драган, Вера), на христијански (Иван, Марија), на слој од други религии и култури (Давид, Наталија,), на помодни (Елвис, Касандра) и сл. Прекарите се појавиле пред презимињата и со нив се разграничувале луѓето со исти имиња. Со нив се означува(ла) некоја психичка или физичка особина, занимање, или пак, тие се поврзани со местото на живеење и сл. (Зелен Јован, Андон Туфекчијата, Ванчо Лисицата, Триводалијата = од с. Три Води). Со текот на времето некои прекари поминале во презимиња. Презимињата се појавиле најдоцна во нашиот јазик. Се образуваат најчесто со наставките -ов / -о(в)ски и -ев / -е(в)ски кои се додаваат намашките имиња (Стојанов/ски, Стојаноски, Ристов/ски, Ристески и сл.). Некои презимиња настанале од прекари (Ковачевски, Дујнимаглоски) или според населени места (Новоселски, Дојранлиев). Многупрезимиња се создале под различни околности и во различни периоди, така што понекогаш е тешко да се објаснат нивните значења.Покрај двете основни области, топономастиката и антропономастиката,ономастиката се занимава и со други сфери на имињата: космонимика(имиња на соѕвездија, на галаксии), астронимика (имиња на планети и други небесни тела), зоонимика (имиња на животни) ергонимика (имиња на фирми, на продавници и сл.) и т.н. Поука за овој час: Поарно ет да имаш име чесно, ошто многу стребро. Народна поговорка СВЕТСКА ЛИТЕРАТУРАРеализмот кој како литературен правец беше доминантен во 19. век, наизвесен начин продолжуваше да биде актуелен и на мода и во првите децении на следниот век. Некои од најголемите претставници на светската литература дел од своето творештво го создадоа токму напреминот меѓу двете столетија (Л. Н. Толстој А. П. Чехов Х. Ибзен А. Толстој, Чехов, Ибзен, Франс М. Пруст А. Жид ). Франс, Пруст, Жид, 20
  22. 22. Нешто подоцна реализмот ќе се возобнови во Советскиот Сојуз, а по Втората светска војна и во другите социјалистички земји. Всушност, политичките прилики во 20 век во многу нешто ги диктирале условитево кои се создавала уметноста, а во нејзии рамки, и литературните дела.Тоа е век на две светски војни, на многу регионални војни, на блоковскаподелба на светот, извесен период време на т.н. студена војна. Епоха во која беше срушен колонијализмот во Африка, Азија и ЛатинскаАмерика... Век на забрзан технолошки развој но и на светска економска криза (во триесеттите години). Сето тоа се рефлектираше и наоѓаше одраз во литературните дела.. Модернизмот кој како правец беше актуелен во првите децении на минатиот век, ќе биде заменет со егзистенцијализмот, кој во основабеше филозофско учење. Во рамките на модернизмот ќе се разграничат повеќе струења (футуризам, експресионизам, дадаизам и сл.). Се појавува нов тип на театар - театар на апсурдот, чиј производ еантидрамата. Во исто време се јавува и т.н. нов роман, во кој изразнитесредства и ефектите се во преден план за сметка на содржината, која, на пример, во натурализмот се предавала со фактографска прецизност. Во последните децении на 20. век широко се распространува еден нов поим постмодерна (постмодернизам), својствен на повеќе сфери на човековото живеење (архитектурата, филмот, сликарството, музиката). Бидејќи зафаќа повеќе области од животот, тешко може да му се определи точна дефиниција. Што се однесува до постмодерната во литературата, со неа се релативизира она што е значајно за другитеправци: нема оригиналност во уметничкото дело, тие се парафразираат, се земаат цитати од повеќе дела за да се направи ново, но се внимаватоа да не биде плагијат. Постои мешање на жанровите, во едно дело имаи фантастика и реализам, има и вметната критика и романтична љубов. Се зголемува улогата на читателот, се оставаат празни места во делото тој по своја желба да ги пополни или осмисли. Интересно е тоа што македонската литература, на која со децении природното право да се развива, ѝ беше оспорувано, за многу кратко време успеа во меѓународната распределба на културни вредности да понуди свои постмодернисти (Горан Стефановски, Венко Андоновски, Гоце Смилевски, Ермис Лафазановски, Игор Исаковски, Никола Маџиров...). Цитат за овој час: Пред си, постмодернизмот се стреми кон проширување на границите на книжевноста преку промена на нејзиниот жанровски статус во 21
  23. 23. однос на вообичаениот жанровски систем. Неретко, настанува мешање нажанровите или затскривање на еден жанр зад карактеристиките на друг, или ако сакате, наречете ја жанровска мимикрија или жанровска изместеност, која се коси со старите родово-жанровски конвенции. Јасмина М. -Гушева АНТОН ПАВЛОВИЧ ЧЕХОВ (1860 - 1904)Антон Павлович Чехов е автор кој на руската и на светската литература ѝ подарува ремек-дела во форма на куси раскази и кој преку лирскатадрама се вбројува меѓу творците на модерното во овој литературен род.Чехов е роден во Таганрог, Ростовска област, во повеќедетно семејство. Татко му Павел Јегорович, се занимавал со трговија во која и немал некој особен успех. Мајка му Евгенија Јаковлевна, била посветена на воспитување на децата и била личност која ја сакала уметноста, а особено театарот. Своите деца ги учела да имаат одговорност кон работата, сочувство и милосрдност кон послабите и угнетените.По неуспехот во трговијата, татко му со другите членови се преселил во Москва, а Антон останал во Таганрог и издржувајќи се самиот, со подучување на своите соученици, ја завршил гимназијата.По доаѓањето во Москва, Антон Павлович Чехов и покрај материјалните тешкотии успеал да го заврши медицинскиот факултет. Со солидно образование се стекнале и другите негови браќа и сестра му. Во 1880 година ги пишува своите први раскази под псевдонимот Антоша Чехонте и дури по шест години под вистинското име ќе ја објави својата прва збирка Одбрани раскази за која критиката ќе се изрази најпофално. Следната година ја објавува збирката Невини зборови со која ја потврдил својата раскажувачка дарба.Истата година Чехов дебитирал со драмата Иванов за која и гледачите икритиката биле поделени во мислењата. Но значајно е да се каже дека е ова првенец во драмската област на кој писателот ќе ѝ остане верен до крајот на својот живот. Врз расположбата на авторот влијание имала тешката положба на угнетените селани, како и смртта на еден од неговите браќа. Честите патувања низ Русија (низ Сибир и на крајниот исток - на островот Сахалин), како и престојот во Одеса и на Јалта, уште повеќе јаподзасилиле депресијата која се вгнездила кај него. Особено е значајна посетата на затворениците на Сахалин, чии потресни слики ќе ги опише во повеќе раскази и есеи. 22
  24. 24. Напоредно со писателската дејност Чехов се пројавил и како голем хуманист и како лекар, и како организатор на добротворни акции заизградба на училишта и библиотеки на кои им подарувал дел од своите творби. Домот во Мелихово, каде што едновреме живеел, било посетуван како од уметници, така и од обични селани.Тука меѓудругите доаѓал П. И Чајковски еден од најголемите руски композитори Чајковски, на 19. век, автор на повеќе опери и балети. Поради туберкулозата, која сериозно му го нарушила здравјето, понаговор на лекарите се преселил на југот, на Јалта. И покрај болеста не престанал да пишува. Во 1901 година се оженил со Олга Л. Книпер, артистка која ги играла главните улоги во некои од неговите драми.Таа ќе го придружува писателот на неговото последно патување во германското бањско лекувалиште Баденвајлер. Чехов е автор и на збирките раскази: Во самракот, Тмурни луѓе,повестите Степа и Три години, и стотина други раскази; збирките есеи: По Сибир и Островот Сахалин. Драмскиот опус го составуваат Вујко Вања, Галеб, Три сестри и Вишновата градина.Чехов во своите раскази ја слика руската стварност од крајот на 19. век. Повеќе од расказите се куси по форма во кои на преден план избивахуморот. Хуморот е овде за да ја ублажи противречноста меѓу желбите на ликовите и мрачната стварност која ја живеат. Во тој поглед со раскажувачката постапка Чехов е многу близок до приврзаниците на натурализмот.Мајсторството да навлезе во скришните места на душата можеме да говидиме преку расказот Шега, во кој главниот лик Надја во миговите на возбуда и страв неколку пати ќе ги слушне зборовите Јас ве сакам,Надењка! За авторот тогаш и по многу години,тоа било само една шега, За Надја, најнежен спомен во животот. Творештвото на Чехов се одликува со разнообразност во темите. Гислика сите слоеви на руското општество. Неговите симпатии се секогаш на страната на ситните чиновници, на обесправените и на селаните (Селани). На потсмев ги подложува понизноста и камелеонството (Смртта на чиновникот). Поради тоа што не ја идеализира стварноста, туку ја прикажува нечистотијата и примитивизмот на руското општество, на двојниот морал, на негрижата за болните и немоќните, Чехов своевремено 23
  25. 25. доживувал критики.Во поглед на драмското творештво, Чехов ја негува т.н. лирска драма, во која ликовите живеат меѓу минатото и иднината. Стварноста што ги опкужува е груба и неподнослива (Три сестри), или дека надежта за поубаво иднина ќе трае многу кратко (Вујко Вања). Дијалогот наликовите прозвучува како монолог. Тие како да зборуваат сами за себе. Чехов со начинот на раскажувачката постапка (да се биде кус воизлагањето, со дозата на хумор, со пресврти во дејството и со критиката на руското општество) е актуелен и популарен и по повеќе од едно столетие. Доказ за тоа е екранизацијата на многу од неговите дела. Цитат за овој час: Здравиот човек има илјади желби, болниот само една. Чехов СЕМЈУЕЛ БЕКЕТ (1906 - 1989)Средината на 20. век во литературата ја одбележа, меѓу другото, објавата на Чекајќи го Годо, (анти)драма од Семјуел Бекет, дело кое ќе предизвика спротивставени мислења кај критиката и кое ќе му ја донесе Нобеловата награда за литература (1969). И по повеќе од половина век од нејзиното прво прикажување (1953), драмата како образец на т.н. театар на апсурдот е сѐ уште е актуелна и се игра на сцените ширум светот.Семјуел Бекет е роден во близината на Даблин, каде што се школувал и каде што завршил студии по француски јазик и литература. Од 1938 година со мали прекини живее во Париз, работејќи едно време каколичен секретар на Џемс Џојс познат ирски писател (Одисеј, Даблинци). Џојс, Повеќе од своите дела (а особено по Војната) ги пишува на француски јазик, а потоа ги преведува на англиски. За време на Втората светска војна се приклучил на Движењето на отпорот, поради што живее во илегала. До 1950 година е сѐ уште во Париз каде што ги создава своите најзначајни дела. По добивањето на Нобеловата награда живее повлечено, одбивајќи да дава коментари за своите дела. Умира во Париз, на 83. годишна возраст, само неколку месеци по смртта на својата сопруга Сузан. Во одлуката на Нобеловиот комитет пишува: На Семјуел Бекет му седоделува наградата за пионерската работа во драмата и прозата во која трагедијата на современиот човек станува негов триумф. Бекет е автор на триесетина драми, дваесетина прозни дела (главно 24
  26. 26. романи, меѓу кои и трилогијата романи: Молоу, Малоне умира и Неименливото) како и на шест збирки поезија. Автор е и на повеќеесеистички трудови за Данте Алигиери за Марсел Пруст за Џемс Џојс Алигиери, Пруст, и сл. под чие влијание ќе ги создава своите дела. На почетокот на својата писателска дејност Бекет е преокупиран со човековата егзистенција и оттуѓеноста на модерниот живот. Под силно влијание е на егзистенцијализмот на Ж. П. Сартр кој му е современик, Сартр, и во чија основа е песимистичката визија на човекот. Поради идеитеизнесени во некои свои дела, Бекет не секогаш наоѓал издавач за нивнообјавување (Романот Марфи дури 42 пати бил одбиван за печатење пред да биде објавен).За да ја прикаже бесмислата на човековото опстојување, Бекет наместо вообичаените романескни постапки и драмски заплети, ги преповторува настаните и сцените со мали измени, а луѓето во нив себеспомошни да направат нешто и да се придвижат напред. Тие обично се слепи, неми, глуви и сл. Ги поднесуваат страдањата во очекување дека нешто ќе се случи, дека ќе излезат од кругот на беспомошноста. Дијалогот на ликовите повеќе прилега на монолог, на повторување наисти фрази во кои отсуствува дури и правилната граматичка структура. За да ја истакне бесмислата на сѐ, Бекет го разбива единството Ѐ

×