Makedonski jazik i literatura iv godina

18,362 views

Published on

Презентации на содржините по македонски јазик и литература за четврта година

Published in: Education
2 Comments
3 Likes
Statistics
Notes
  • @ddj8 Правилно е добродојдовте (и добредојдовте!) и уште добро дојдовте, но никако добре дојдовте како што е и во Правописот. Прилогот добре го има во бугарскиот јазик. Во случајот добредојдовте може да се смета дека о поминало во е. Во нашиот јазик нема одделен збор добре. За жал во Правописниот речник има многу примери кои треба да се исправат.
       Reply 
    Are you sure you want to  Yes  No
    Your message goes here
  • „Добродојдовте“ или „добре дојдовте“ ?
       Reply 
    Are you sure you want to  Yes  No
    Your message goes here
No Downloads
Views
Total views
18,362
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
8
Actions
Shares
0
Downloads
85
Comments
2
Likes
3
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Makedonski jazik i literatura iv godina

  1. 1. ДОБРОДОЈДОВТЕ! Вие сте на почетокот на презентациите од содржините по Македонски јазик и литература за четврта година на средното стручно образование. Тие се правени според новата наставна програма за четиригодишно образование, приготвена од Бирото за развој на образованието на Република Македонија. Во првиот дел е предаден граматичкиот материјал, а вопродолжение се изложени содржините од подрачјето светскаи македонска литература. Во недостаток на учебници и други помагала за делот од литература, се користени податоци одразни извори, најчесто од интернет и особено се внимаваше да не бидат тоа страници со застарени (неажурирани) податоци, или такви кои поради нечија неодговорност престанале да се отвораат (на пример, страницата на Друштвото на писателите на Македонија).
  2. 2. Опитот стекнат со презентациите (и текстовите) за втора и трета година се користеше да се внесат некои новини во изложувањето на податоците. При обработката на слајдовите е користена програмата за презентации наSoftmaker office. За да може да се проследат коментарите кон одделни автори (или лекции) и да се видат некои од ефектите на презентациите, потребно е да се преземат (симнат) и да се читаат на полн екран (full screen mode). Препорачуваме да се инсталира adobe reader x или pdf- xchange-viewer. Материјалите може слободно да се користат и печатат (но не за комерцијални цели). Вашите коментари и забелешки за евентуални пропусти ќе ми бидат драгоцени за нивно отстранување. Мојата адреса: trajan.vapcar@yahoo.com и мојот блог: trajan-vapcar.blogspot.com Трајан Божинов, професор Успех на матурата!
  3. 3. ФРАЗЕОЛОГИЈА Фразеологијата е дел од лексикологијата која ги проучува зборовните состави како одделни лексички единици,наречени фразеологизми или фразеолошки изрази (грч. phrasis = израз; logos = наука, учење).Во реченицата зборовите се поврзуваат меѓу себе во составиили целости. Врската меѓу зборовите во тие состави може да биде слободна, при што зборовите си ги задржуваат основните значења: Мие раце пред секое јадење. Но вореченицата Мие раце од таа работа; врската е неслободна и постојана, а одбележаниот состав има значење: отфрла одговорност од себе за нешто.Тоа значење е ново и сосема различно од основното значење на составот. Составите од овој тип имаат ново значење кое не е збир од значењата на составните зборови. Спореди уште: прст и плева = многу (прст, арх.= ровка земја); од новина на гинеж = многу ретко; скрши глава =отиде некаде.
  4. 4. Фразеологизмите ги имаат следниве одлики: 1. Тие се соскаменети, неизменливи форми: не може да се каже прстот и плевата, или дедови деветини, ами само прст и плева, и бабини деветини. 2. Имаат ново и единствено значење, еднакво на одделни лексички единици (лексеми): му ја покажа вратата =го истера; скрши глава =отиде; мед и млеко = сѐ; стара коска = издржлив; петта колона = предавници. 3. Имаат посебна стилска вредност, се користи преносното (метафорично) значење на зборовите: огин и пламен =многу е скапо; како од мајка роден = сосема гол; од комарецот масло вади =голем скаперник е; мувата камила ја прави = ги преувеличува работите. Фразеологизмите настанале во одреден момент, какорезултат на одредено животно искуство, се поврзани за некој настан и сл. Тие се специфични за секој јазик и многу е тешко да се преведуваат буквално на друг јазик. Цитат за овој час: Јазикот коски нема, коски крши. Народна поговорка
  5. 5. ПОДЕЛБА НА ФРАЗЕОЛОГИЗМИТЕФразеологизмите можеме да ги поделиме врз повеќе основи: според степенот на слеаноста (неделивоста), според граматичкиот состав, според потеклото, според значењето, според функциите и сл.I. Според степенот на слеаноста фразеологизмите ги делиме на: а. фразеолошки срастувања, б. фразеолошки единства и в. фразеолошки спојки.а. Кај фразеолошките срастувања степенот на слеаноста е најголем и тоа се зборовни групи неделиви по своетозначење. Се викаат уште и идиоми. Врската меѓу зборовитее најнеслободна. Значењето што го имаат е сосема различно од значењето на составните зборови: рака на срце = отворено; фрла пушка = пука (арх.). Поради големата сраснатост меѓу зборовите, тие најчесто не ја менуваат ни граматичата структура: на лице место; се фатија за гуша; не може: се фатија за гушата.
  6. 6. б. Фразеолошките единства се изрази кои можат да имаат и основно значење, но и преносно. Кај овие фразеологизми врската меѓу значењата не е сосема прекината. Така во Го обра бостанот и го продаде; иПритиснат е до ѕидот и одвај дише; значењето на составите е основно, директно. Но во примерите: Го обра бостанот дури сега и Притиснат е со докази и мораше да признае, значењето на составите е преносно и сликовито. Тоа се фразеолошки единства кај кои врската меѓу зборовните состави може да биде полабава, па меѓу нивможе да се вметнуваат и други зборови. Спореди уште: Имамува (пчела) на капата; лови во матно; ја врти водата на својата (твојата) воденица. Тоа значи дека врската меѓу основното и преносното значење не е целоснопрекината. в. Фразеолошките спојки се зборовни состави кај кои само едниот од зборовите има преносно значење, а другиот се јавува со своето основно значење.
  7. 7. Кај овие изрази едниот член се јавува како постојан дел, а другиот е променлив и може да се замени.Спореди: златна(сребрена) свадба = 50. (25.) годишнина од брак; железна (челична) дисциплина; леден (студен, мрачен) поглед.Овие спојки не се целосно лексикализирани и дури некои од нив можат да претрпат и морфолошки промени. г. Некои лингвисти (Ружа Паноска) во посебна група ги одделуваат т.н. фразеолошки изрази кои стојат близу до фразеолошките срастувања и фразеолошките единства. Тоа се неделиви зборовни состави и со постојано значење. Некои од нив се добиени по литературен пат (Ахиловапетица, Авгиеви обори, алфа и омега). Во оваа група се поместуваат пословиците, поговорките цитатите и сл: седи како на трње; ги продаде рибите - го напрчи кошот;го зеде на душа; сега му е мајката, коцката е фрлена; во четири очи; со половина уста; Тука спаѓаат пред сѐоние кои во себе содржат преносно (метафорично) значење.
  8. 8. II. Според граматичкиот состав фразеологизмите делиме водве основни групи: а. фразеологизми во форма на реченицаи б. фразеологизми во форма на зборовна група (синтагма). а. Фразеологизмите со структура на реченица можат дабидат во вид на проста реченица, (си легна на брашното; го зеде на око; има вујко владика); како сложена реченица, (кај скокала козата, таму ќе скока и јарето; посакала шута рогови, останала и без уши) или, пак, како дел-реченица од сложената реченица (Ситезнаевме дека има зајачко срце; Слушнавме како само со еден збор му ја затвори устата). б. Фразеологизмите во форма на синтагма можат да бидат составени од различни зборовни групи: 1. од придавка иименка (железна завеса; цврста рака; здрав разум); 2. од именка и именка (забот на времето; ветар и магла; од лулка до дупка). Спореди уште во народниот јазик:
  9. 9. како брашно на заем; повторија - потресија (повторниот брак може да предизвика непријатности); вересија - потресија; ортаклак - кипезлак (= срамотилак; ортачката работа може да донесе срамота ако не се работи чесно) 3. од придавка и придавка (носен недоносен; од мил помил стана); 4. од број и именка (два-три дена, пет-шест месеци); 5. од прилог и прилог(криво-лево; згора-згора; криво ти право ти, така си е; колку-толку, доволно ни е). Надвор од именските групи (синтагмите), можат да се разгледуваат фразеологизмите составени од глаголски форми со спротивставен (антонимен) однос (коли-беси;врти-сучи; оди ми дојди ми прави); или пак од глаголскиименки (кои пак се на границата меѓу глаголите и именките: земање-давање). Според уште и: на ти, дај ми. Цитат за овој час: Живо живољанче, на жив скут седе, живо месо тегле. (дијалектно, гат. бебе кое цица)
  10. 10. СТИЛИСТИКА Стилистиката е научна дисциплина чиј предмет напроучување е стилот. Самиот поим стил е повеќезначен и се користи во јазикот, во литературата и другите гранки науметноста, како и во речиси сите сфери на животот (модата, спортот, политиката). Во краен случај стилот е начин на однесување на секој човек како индивидуа (Стилот, тоа е самиот човек - Ж. Бифон). Што се однесува до тој поим во јазикот и литературата, стилот можеме да го определиме како начин на изразување, како начин на пишување и зборување; уште како начин на употреба на јазичните и литературните изразни средства и т.н . Науката која се занимава со проучување на стилот во литературните дела се нарекува литературна стилистика, додека лингвостилистиката ги проучува јазичните средства во литературните дела. Во нивните рамки постојат повеќе подвидови и правци.
  11. 11. Меѓу нив се задржуваме на функционалната стилистика,која се занимава со проучување на функционалните стилови.Под функционален стил се подразбира начин на користење на јазикот во определени услови. Тука мислиме пред сѐ на областа во која се одвива општењето; дали тоа општење се јавува во писмена или говорена форма; дали карактерот наопштењето е службен (официјален) или неслужбен и сл. Иакопонекогаш е тешко да се разграничи еден стил од друг, затоа што меѓу нив нема остра граница, сепак ги издвојуваме следниве функционални стилови: научен, административен, публицистички, уметничколитературен и разговорен. 1. Научниот стил се користи во науката, во образованието,како и за популаризација на научните достигнувања. Се делина три потстилови: строгонаучен, научно-популарен и научно- учебнички. а. Строго научниот потстил се употребува при пишување на дела со научна содржина кои се наменети за специјалисти од одредени области.
  12. 12. При тој потстил се оперира со поими и факти кои не се секогаш, или малку се, разбирливи за пошироката читателска публика. Исто така многу често при формулацијата на некои докази и термини се цитираат (сепренесуваат) мислењата на други научници. Писмени форми (родови) преку кои се застапува овој потстил се: монографија, дисертација, реферат и сл. б. Научно-популарниот потстил ги има меѓу другите функции, и таа да ги запознава читателите со научните сознанија, на разбирлив начин, со едноставен јазик. Форми (родови) преку кои се пројавува се: книга, статија. Во последно време тој потстил е доминантен во научно- популарните серии на телевизија и на интернет. в. Научно-учебнички потстил се користи при пишување на учебници, прирачници и сл. Научните сознанија и фактисе предаваат за оние на кои им се наменети учебниците, на разбирлив начин (или дури забавен - за најмалите!).
  13. 13. Во врска со областите што се предмет на проучување науките ги делиме на хуманитарни (науката за јазикот, науката за литературата, историјата, филозофијата и сл.);природноматематички (математиката, физиката, хемијата и сл.) и технички науки (електротехниката, машинството, градежништво). Што се однесува до лексиката која се користи во овој стил, таа во основа е општонародна, со висок степен наинтернационализми (особено кај техничките науки), како и на зборови од апстрактната лексика. И во поглед наморфологија и синтаксата овој стил има свои особености што го разликува од другите стилови (засилена употреба на именките наспроти глаголите; зачестена употреба на безличните и пасивните реченици и сл.). 2. Административниот стил (канцелариски, официјално-деловен) зафаќа широко подрачје на употреба. Се користи во општењето меѓу државите, во институциите на една држава,
  14. 14. како и во обраќањето на граѓаните до институциите во државата. Овој стил ги апсорбира исто така активностите и комуникацијата на разни организации и политички партии. Особености на овој стил се одмереност, објективност иинформативност. Користи востановени форми на изразување преку употреба на однапред изготвени формулари.Потстилови на административниот стил се: дипломатскиот, законодавно-правниот, деловниот , личниот(персоналниот) и општествено-политичкиот потстил . Во зависност од тоа за кој потстил се работи, лексиката може повеќе или помалку да се разликува. Така, задипломатскиот потстил се вобичаени зборови и изрази како: акредитација, протестна нота, аташе. Дури и се претпочитува оригиналната форма persona non grata (непожелна личност). Фрази и термини одинтернационалната лексика се вообичаени и за законодавно-правниот потстил: предлог-резолуција, амандман, параграф. Поука за овој час: Зборот дупка не дупнува, ама се паметува. Народна
  15. 15. За деловниот и личниот потстил се својствени термини како молба, приговор, подносител (на барањето). Во поглед на морфологијата кај овој стил, употребата на именките е повообичаена за сметка на глаголите; и уште: за лицата од женски род кои вршат функции да се користи формата за машки род: директор, претседател, судија (но во разговорниот јазик – судијка). Во областа на синтаксата се користат веќе востановени обрасци од типот на Врз основа на член ...од Законот за...;На барање на ... Заради потребата од точни и недвосмислени искази, во еден текст често има повторување на исти формулации. Тоа особено се однесува за законодавно- правниот потстил. 3. Публицистички стил . Овој стил ги зафаќа сите сфери на општествениот и политичкиот живот: образованието, науката, политиката, економијата културата и сл. Се јавува во пишувана (почесто) и во говорена форма (поретко).
  16. 16. Се реализира преку следниве медиуми: весниците, радиото, телевизијата и во последните години преку интернетот, кој пак, ги обединува другите медиуми. Од функциите што ги остварува овој стил најважна е информативната. Со неа се има за цел да им се пренесе информацијата на широкиоткруг корисници, при што брзината на преносот е исто толку важна колку и самата информација. Многу често преку новостите што се објавуваат се искажуваат и личните ставови на авторите, со кои се сака да се влијае на создавање на јавното мислење. Кај овој стил може да разграничат два потстила: новинарски со кој најмногу се информира (преку вести, соопштенија, интервјуа); се анализира (преку уводници,коментари, полемики, критики; се забавува (преку додатоциза енигматика) и публицистички во потесна смисла, во кој се доминантни монографијата и фељтонот и преку кои се осветлуваат настани и личности од минатото и сл.
  17. 17. Иако во основата на овој стил (и на другите стилови) треба да биде литературниот (стандардниот) јазик, многу често се наидува на јазични пропусти и недоследности. Како олеснителна околност не може да се земе оправдувањето дека поради брзината со која треба да се соопшти веста, сезаборава на јазикот, или пак, дека слободата на изразувањето вклучува и слобода на користење на јазичните средства. 4. Уметничколитературниот стил се негува во литературата која е една од гранките на уметноста. За овој стил е значајно тоа што провладува естетската функција, за разлика од другите стилови, каде што е доминантна комуникативната функција. Уметничколитературниот стил сеостварува низ трите родови (лирика, епика и драма), кои пак, во себе содржат по повеќе видови. За доловување наестетската функција авторот користи стилски фигури и тропи. Богатството на лексичкиот состав на јазикот најцелосно се одразува токму преку овој стил. Иако во основата на уметничколитературниот стил е стандардниот
  18. 18. (литературниот) јазик, писателот по потреба посегнува по дијалектизми, архаизми и други нестандардни елементи за да наслика поуверливо некој лик или некоја средина. Понекогаш авторот прибегнува и кон создавање на нови зборови (неологизми), ако тие ги спазуваат нормите за зборообразување на јазикот.5. Разговорниот стил има широка област на користење во секојдневниот живот и главно служи за комуникација. Со мали исклучоци, се користи говорената форма преку раскажување, дијалог, полилог. Во зависност од тоа којопштествен слој го користи, можеме да зборуваме за повеќе потстилови на разговорниот стил: разговорен потстил на ученици и студенти, разговорен потстил на затвореници, разговорен потстил на занаетчии и трговци т.н.Овој стил има повеќе особености како што се: економичност во изразувањето (како си?, каде?, пријатно!) при што се користат гестови и сл. за дополнување на исказот;
  19. 19. непосредност и спонтаност кои се создаваат при самото општење како резултат на меѓусебните реакции на соговорниците; слобода во изразување при што почесто се користат зборови за искажување на емоционални состојби. Во поглед на јазичните особености многу често има отстапување од литературната норма, како на фонетски иморфолошки план, така и во областа на лексиката: елизија на гласовите: глеам, ќ одиме и ќе ојме; користење наинтонацијата за искажување на значење спротивно на она што би го очекувале: Многу му знае устата!; употреба на наставкинетипични за нормата: пивара, лебара филмаџија, зачестена употреба на сврзници заради поголема сликовитост иизразност; лексеми како мерак, шиткач, апаш, фразеологизми од типот на за сто мерака. За овој стил и во областа на синтаксата се среќаваат типични конструкции: Слушај сега вака; Абе види тоа! Треба многу, што се вели, пот! Поука за овој час: Зборот дури не го продумаш и преживаш добро, не збори го пред секого. Народна поговорка
  20. 20. ДИЈАЛЕКТОЛОГИЈА Дијалектологијата е дел од науката за јазикот која се занимава со проучување на дијалектите (говорите) на еден јазик. Во рамките на еден општонароден јазик постои литературна (стандардна) норма која е задолжителна (официјална) за образованието, културата, науката и другите области на општествениот живот, и на целата територија на државата. Но исто така постои и јазик кој е ограничен на поголема или помала територија и кој служи за комуникација меѓу луѓето од таа територија. За тој јазик велиме дека е дијалектен илидијалект (од грч. dialektos = говор, зборување; и logos = наука). Во поново време на проучувањето на дијалектите им се посветува особено внимание, бидејќи тие претставуваатсистеми со изградена внатрешна структура, а не обичен збир на јазични особености. Во тесна врска со дијалектната диференцијација (поделба, разграничување) на јазикот, стои објаснувањето на поимите: дијалект, говор и наречје.
  21. 21. Под поимот дијалект подразбираме поголема јазична целина ограничена на одредена територија, или како територијална варијанта на еден јазик, кој служи како средство за општење на поголема група луѓе. Поимот говор го објаснуваме како помала јазична целина којa е територијално и социјално е ограничена. Говорот служи за изразување на помала група луѓе, понекогашпрофесионално и социјално поврзани (говор на ѕидарите, = дулгерски говор, арх., говор на трговците, говор на затворениците и сл.). Наречјето е најголема јазична целина која обединуваповеќе блиски дијалекти или група дијалекти и говори, кои имаат повеќе заеднички јазични особености.Врз основа на фонетските, морфолошките и синтаксичкитеразновидности, македонската јазична територија се дели на три наречја: западно наречје, југоисточно наречје и северно наречје (според проф. Божидар Видоески).
  22. 22. Покрај ова, позната е поделбата на македонските говори надве основни групи: на западна и источна група, меѓу кои се преодните говори тиквешко-мариовските и костурско-леринските (според проф. Блаже Конески).Секое од овие наречја покрај општонародната лексика која е заедничка за сите дијалекти и говори, има и зборовен (лексички) фонд карактеристичен само за тоа наречје.Дел од особеностите на македонските говори се јавиле како резултат на внатрешниот развој на македонскиот јазик и се прошириле на поголемиот дел од македонската јазична територија (замената на еровите ъ и ь, со о, односно е; наставката -ме за прво лице множина, појавата на членот, удвојувањето на предметот и сл.). Но има и особености кои настанале под влијание на соседните словенски и несловенски јазици (губењето на падежите, губењето на инфинитивот, постпозицијата на членот). Дел од јазичните црти, пак, се карактеристика само на одделни говори.
  23. 23. ИЗГОВОРОТ НА НЕКОИ ГЛАСОВИ ӑ Се изговара како старословенските ъ, ь: вӑк, пӑно ạ Гласот а кој клони кон изговорот на ӑ: нạ-тạвано ọ Гласот о кој клони кон изговорот на у: пọчнала ẹ Гласот е кој клони кон изговорот на и: сẹга ӑа Гласот ӑ кој клони кон изговорот на а: сӑас, огӑањ а:, о:, и:, е:, у:, Долго а, о, и, е, у во некои говори: ва:, (лит. оваа) да:м (лит. дадам), ут-ко: (лит. од кога), ти: (лит. тие) гк Звучно г на крајот на зборот: пологк, ў , л кое поминува во неслоговно у: жоўтице, тоўкуИлустративниот материјал кон одделните говори е позајмен од книгата на Божидар Видоески: Текстови од дијалектите на македонскиот јазик, Скопје 2000. За некои прашања е консултиран и учебникот на авторите Венко Андоновски и Марјан Матковиќ: Македонски јазик и литература за IV година, Култура.
  24. 24. ЗАПАДНО МАКЕДОНСКО НАРЕЧЈЕ Ова наречје го зафаќа западниот дел на македонскатајазична територија. Се простира од западните делови на Шар Планина на север, сѐ до јужниот дел на Преспанското Езеро.Јужната граница е нешто малку посеверно од градот Лерин и на исток оди нешто позападно од течението на Црна Река, излегува малку по на исток од Велес. Североисточната граница продолжува кон Скопје и излегува нешто посеверно од Скопје. Со правецот Скопје-Тетово-Шар Планина се затвора северната граница. Западното наречје се дели на две основни групи говори: Централни говори и периферни говори. 1. Централната група говори ја сочинуваат говорите: скопско-велешки, прилепско-битолски, кичевски-поречки. 2. Во периферната група говори влегуваат говорите: горнополошки, дебарски, малорекански дебарски, рекански торбешки, дримколско-голобрдски, струшки, охридски, преспански и вевчанско-радошки.
  25. 25. Говорите од западното наречје имаат повеќе заеднички особености кои ги поврзуваат меѓу себе, а со кои се одделуваат од југоисточното наречје. На фонетско- фонолошки план се: третосложниот акцент (него́вата, воденицата, учите́лите, не ͜ ми ͜ се́ ͜ јаде); нормален изговор ́ на неакцентираните самогласки; губење на интервокалнотов (глаа, крастаица, суроица >суројца); замената на ѣ (јат) во е зад ц (цеди, цени, цедило); појава на протетичко (вметнато) ј (јаже, јадица, јаглен); губењето на х и негова замена со в/ф (страв/страф, стравот, бев/беф, мевот). Од морфолошките и синтаксичките особености ги истакнуваме: множинската форма -ови (столови, снопови); постоење на тројниот член (човекот - човеков - човекон); личната заменка за 3.л. (тој, таа, тоа, тие); употреба надативните форми кај личните и роднинските имиња (му рече Стојану, Петреве/ Петрету); доследна употреба на двојниот предмет (Го видов човекот, ѝ реков на жената); зачестена
  26. 26. употреба на конструкциите од типот има/нема и глаголска придавка (имам носено, имав носено, имал носено); испуштање на помошниот глагол во 3. л. во перфект (тојгледал, тие гледале); употреба на конструкции од помошниот глагол сум и глаголска придавка (е дојден, бил дојден); употреба на кратките заменски форми пред глаголот (го најде, му рече,). Сепак говорите од западното наречје имаат и повеќе особености со кои тие меѓу себе се разликуваат и се одделуваат. Така, различна е замената на старословенскотоѫ (он) во периферните говори (рӑка, рока, рӓка); замената навокално р и л (пӑрсти, сӑрце, вӑлк, слӑнце, сӑлза); користење на фонемите шт и жд , односно шч, жџ (свешта, викаешти, межда), потоа чување на старото ѕ (ноѕе/ноѕе, бубреѕи). Разликувачки особености има и кај некои наставки во глаголските времиња и сл. Поука за овој час: Убаата жена е угодна на очите, а умната на срцето. Народна поговорка
  27. 27. Западно наречје - Централни говори Господ и Нојо (Прилеп) Му-кажал Госпо на-Ноја, ќе-биди потоп. Нојо рекол: Кога-ќе- биди потопо да-знам. Кога-ќе-биди, коа-ќе-јадиш на-железна синија, тогаш да-се-сетиш, да-се-сетиш оти-ќе-биди. Ама-да-си- напрајш корап поголем, да-земиш от-секоа лишка по-две да-не-се-загуби семето. Било лете, жнијале. Озгора врни, оздола водаизвирај. И-клале српојте вака, и-скрстиле, и-клале леб да-јадат,и-тогаш се-сетиле оти-ќе-биди потоп, како-шо-рекол Госпо. Се-насобрале от-сите лишки по-две, по-две, влегле во корабо и-на-некој-рид најголем шо-бил на-светот, највисок, таму ќе-го терал Нојо. Се-скинал пусти корап негде, влегло вода, змијата со- опашката го-затнала. И-коа -излегле таму веќе на-суво, реклазмијата: от-која крф је-најблага од-неа да-пијат. Па-чоечката-крф била најблага. Гарванот зинал да-кажи, дури-рекол га,ластујцата му-го-скинала јазико со-клунот, останал гаврано без- јазик век и-сут. А-пак-ластојцата зела чес, сеа затоа во-куќапрај седела. Дунавка Конеска (Блаже Конески)
  28. 28. Западно наречје - Периферни говори Имало и побудали (Вевчани) Биле мајка-и-ќерка. Ќеркава била трудна. Имале скепар на- полица клајно и-плачеле секој-ден, си-мислеле: ќа-се-родитдете, ќа-паднит скепарот и-ќа-го-оперит детето. Дошол зетоф и- нашол кaј-плачет. И-опитвит: "Што-плачете? И-тије му-кажвет оту-скепарот ќа-паднит и-ќа-г-оперит детето. Тој се-зачудил,немал што-да-им-прајт, се-чудил дал д-и-бијет али-не. "Сефте –рекол – ќ-ода да-бара побудали од-ними и-ако-најда не-и-бија". Одел, одел, и-нашол тројца браќа напрајле куќа бес-пенџере, внaтре темница. Тије зеле кошници д-ј-испaдет темницава. Тојим-велит: "Што-прајте, бре-другари, така?" И-тије му-рекле "Да- ј-истајме темницава". Тога тој им-рекол: "Ја-ќа-ви-је-иста: темницава, што-ќа-ми-дајете?"
  29. 29. Тије му-рекле "Колку-пари сакаш, ќа-ти-дајме, само да-ј-истајш темницава". И-така тој се-запрегнал, дупи вамо, дупи таму и напрајл пенџери и-им-дошло видело. "Ќ-ода – рекол – ќа-бара уште да-вида". Одел потака, нашол двајца браќа кaј-возет греда; фпрегнале петел и-мачорок, ама-никако не-может тије да-помaрднет. Тој им-рекол: "Што-прајте вака, бре-другари?" – "Је-возиме гредава" – му-рекле тије. – Добро – рекол – может овје вака да-ј-истaргет?" "Ату што-дапрајме – рекле тије – како-да-ј-однесиме?" – "Ја ќа-ви-је-однеса,колку-пари ќа-ми-дајте?" И-се-спогодиле. Туркај, тaргај, туркај, тaргај, им-ј-однесол гредата, парите им- зел и-заминал. Се- вратил дома и-жените не-и-гибал.Поука за овој час: Ако ( и да) врнит, (ама) пăтот врвит. Народна пословица - (Охрид. Запишал Кузман Шапкарев) Да не се плашиме од пречките што ни се испречуваат при нивното надвивање, и да не се запираме на нив.
  30. 30. ЈУГОИСТОЧНО МАКЕДОНСКО НАРЕЧЈЕ Југоисточното наречје го зафаќа најголемиот дел одмакедонската јазична територија. Се простира источно и јужно од западното наречје. Од северното наречје за гранична се смета линијата Скопје - Свети Николе - Злетово, со тоа што говорите на Свети Николе и Злетово припаѓаат на севернотонаречје. На југоисточното наречје му припаѓаат и говорите од Егејска и Пиринска Македонија кои поради историските околности се наоѓаат на териториите на Грција и Бугарија.Поради големата разновидност на јазичните црти ова наречје не е единствено и можеме да го поделиме на две поголеми целини: источно наречје и јужно наречје. 1. Источното наречје се дели на повеќе помали дијалектни групи: штипско-струмички, тиквешко-мариовски и малешевско-пирински говори. 2. Јужното наречје се дели на: солунско-воденски говори (долновардарски), серско- лагадински, костурско-корчански говори.
  31. 31. Широката разгранетост на југоисточното наречје овозможило тоа да не биде единствена целина. Во него се изгубиле некои стари јазични црти, а се појавиле нови како резултат на меѓу дијалектните контакти. Сепак, меѓу заедничките црти би ги издвоиле: слободен акцентен систем, во многу говори утврден на парадигмата (леже, легна, негов, неговата, вуденицата, ́ ́ ́ ́ ́ учителите, не́ ͜ ми ͜ се ͜ ја́де); послабо изговарање (редукција) ́ на неакцентраните самогласки кое е најсилно застапено во долновардарските говори (уфча́р, биља́, сӑма́р), самогласката ӑ (темниот вокал) има регуларна употреба во сите говори и сите позиции (ӑцка, лит. олцка, кӑце лит. чука, нӑ ͜ мене!)чување на меѓувокалното в, но губење на меѓувокалните ж, д,г и сл. во брзоговорот (леен ‹ леѓен, глеам, ќи си до́ом ‹ дојдамдома, ќе ка́аш ле ‹кажеш, но кажа́ ле ); замената на ѣ со а зад ц (цане, цадник, цаде); чување на х на крајот на зборот (бех, страх, смех,), но губење на почетокот на зборот и во други позиции (не се ране кут шо треба; бехме ›бееме› бēме); протетичко (вметнато) в на почетокот (важе, вадица, ваглен).
  32. 32. Вокалните р и л дале повеќе разновидности (прсто, прӑсте, пӑрст, вӑк, вӑлк, длӑк, дӑлга, тӑрӑн лит. трн). На морфолошко-синтаксички план ова наречје има редица јазични црти со кои се разграничува од западното: наставката -ове во множина кај едносложните зборови(столове, снопове, царове); постоење на само еден член -о, (-от, -ут; чувеко, чувекут - долновардарските говори), -та, ́ ́ -то, -те; изедначување на номинативната со дативната и акузативната форма кај именките (Стојан, на Стојан, видехго на Стојан); личната заменка за 3. гласи он, она, оно, они; предлогот в/ф гласи у/уф; во трето лице на перфектот сеупотребува формата на помошниот глагол (он е гледал, они са гледале); кратките заменски многу често стојат зад глаголот (виде́ ме и мạ виде́); конструкциите од типот има/нема и глаголска придавка не се обични за повеќе од говорите; предлогот со се јавува во повеќе разновидности(сӑс, сас, сус,ус); само две презентски основи (-а и -е група). Цитат за овој час: Инате се куту магаре на мост . Народна поговорка
  33. 33. Југоисточно наречје - Источни говори Лошата снаа (Струмица) Едạн чувек имал ного лоша жена. Ут-ко: дујдела дома, мајка- му пọчнала ного дạ-слạбее. Ден из-ден стạнувала сѐ послаба. Син-ѝ секуј ден јạ-питувал: "Мамо, как та-гледа снаата?" Мајка-му викала: "Арно мạ-гледа, синко!" Арно-ама сино усетил оти мајкạ-му кри: нешто ọд-него. И еднӑч куга па кути-секọга јạ-питал: "Как тạ-гледа снаата?",мајкạ-му речела: "Ак-сакạш дạ-знааш как-мạ-гледе, остạни дома скришно, ќе-видạш".И сино едạн ден ут-кạ-сạ-јạвил нạ-женạ-му оти ќ-оде нạ-рạбота место дạ-оде пọврнал-се и сạ-скријал нạ-тạвано. Пọминало малко време, нạ-мајкạ-му ѝ-се-прӑјạдело и пọтерала ọт-снаата леп. А-снаата кạжала:
  34. 34. "Пукни, тресни, дọдека не-испредạш три вртена, нема дạ-ти-да:м дạ-јадạш". И ќа-ги-испредела трите вртена, па пọтерала дạ- јаде. А снаата кạжала: "А-сẹга малку пуиграј оро и испеј еднạ- песна, после ќе-ти-да:м дạ јадạш".Мајкạта пọчнала дạ-ѝ-сạ-моле нạ-снаата: "Аман, мури-снао, как дạ-играам кạ-сạм-стạра, ноизте не-ми-држạт гаре!" А снаатакạжала: "Аку-сакạш дạ-јадạш, ќе-играаш!" И мајкạта пọчнала дạ- играа и дạ-пее: "Тạка, бре-синко, тạка, тạка, играам секуј ден!"А снаата кạ-чујала ọти-тạка пее, зẹмала сукалто и пọчнала дạ-ạ-тепа ọти-тạка пẹјала. И мажо нẹ-мужел гаре дạ-трпа и слẹгнал и пọчнал дạ-ạ-тепа сӑс-сукалто нạ-женạ-му сѐ дọдека нẹ-тạксала ọти-нема дạ-праа гаре тạка. Цитат за овој час: Ако му дадеш поклупката, ќе ти сака и грнето. Народна пословица - Штип
  35. 35. Југоисточно наречје - Јужни говори Тӑрговӑцо и нӑречниците (Дојран) Имало едно време некуј тӑрговạц кој шạтал уд-грат нạ-грат.Шạтајќи дујдел нạ-неко: пристанишче, испạднал уф-неко: село.Било доцкạна и то: тӑрговạцо видел дека свạте уф-неко: кӑшчасвитило (тугај нạмало ламби, сạделе нạ-кạндила, нạ-свешчички)флạзел уф-дворо и чукнал нạ-вра:тта. Ти: испạднале газдите и- ọ- прạимале нạ-госте. Та: вечạр они-пạ ки-прạвиле пạржешка, имале родạно дете, женцко. Прạвиле шо-прạвиле тамка, вечạрта, ạдетто ѝ- нạправиле и-си-лạгнале. Оти селцка кӑшча, сирумашка, уф-една удạја сите спијале, и то: лạгнал прạ-них. Ама не-о-фạтило сон, рạчел: "Стој дạ-видум ва: вечạр шо-ки- дојдạт, нạ-та: мома шо-ки- кажạт!" Тạмам сạ-чинило пулунушдујделе нạречниците и-пучнале дạ-кạжувạт. Пӑрвạта рạчела: "Е, де-ј-жива и здрава, дạ пурасне гулема, убуф кӑсмет д-има." Другạта: "Ка ки пурасне, то: шо-ј-дојдạн нạ-госте мӑш дạ-ј-биде". Третта пạ-рạчела: "Уф-гулем грат д-оде". Ут-там стạнале ти:, си-удделе... (Мара Кречова, Запишал Коста Пеев) Цитат за овој час: Го велјат на сфакрвата, за да разбере снаата. (Долновардарско - запишал Стефан Веркович)
  36. 36. СЕВЕРНО МАКЕДОНСКО НАРЕЧЈЕ Северното наречје ги опфаќа говорите кои на север допираат до јужните српски говори. На југ се простираат приближно до линијата Тетово - Скопје - Свети Николе - Пробиштип. Се дели на две групи: источна и западнагрупа говори. 1. Источната група ја сочинуваат говорите: кумановски, кратовски, кривопаланечки. 2. Во западната група влегуваат говорите: скопскоцрногорски, вратнички полошки и горански ( во областа Гора на Косово). Ваквата поделба е условена од особеностите на одделните говори. Говорите од источната група со некои јазични црти се приближуваат до говорите од источната група најугоисточното наречје, додека, пак, оние од западната група споделуваат некои црти со западното македонско наречје. Сепак, во ова наречје се среќаваат и повеќе заеднички јазични особености на целата негова територија, со кои тоа се разликува од другите две наречја.
  37. 37. Меѓу поопштите црти на овие говори би ги спомнале: замената на старословенското ѫ (он) со у безмалку во ситепозиции (зуби, пут, рука, иду); наставката у (‹ ѫ) дури се наложила во општата форма кај именките од ж. р. (жену, њиву); замената на ъ и ь со ӑ (дӑш, дӑн); вокалното л ги дало замените у/лу/лӑ (вук, јабука, слуза, слӑза); вторичното ъ (ъ2) дало ӑ (ветӑр, мӑгла, лӑга); се чува старото палатално л (недеља, поље); предлогот в/во поминува во у (у градт, улезе, унутра). На морфолошко-синтаксички план од специфичностите ги одбележуваме: наставката -мо за прво лице множина (гледамо, одимо, носимо); настаката -ики кај именките од ср. род (телики, пилики); наставката -е во множина кајименките од ж. р. (жене, њиве); наставката -ше во 3. л. мн. (они гледаше, имаше). Својствени на овие говори сеименските наставки: -ача, -оќа, -уша, -оња и сл. (капуљача староќа , чистоќа, деверуша, главоња).
  38. 38. Речениците може да почнуваат со кратките заменски форми(за ж. р. = гу; за м. р. =га; Гу виду женуту; га фана њега). Сепак и во ова наречје може да се набројат повеќе црти сокои говорите меѓу себе се разграничуваат. Така за источните говори е карактеристичен слободниот акцент, (својствен на југоисточното наречје), додека во западните говори е фиксиран на третиот слог; употреба на една членска форма (-ӑт човекӑт), наспрема тројниот член во западните говори.Во западните говори е вобичаено губењето на меѓувокалното в; се испушта помошниот глагол во 3 л. во перфектот (во источните се чува). Во источните говори на севернотонаречје е нормална употребата на кратките заменски форми зад глаголот (требе ͜ ми, поведе ͜ ме); удвојувањето напредлогот со (сас/сӑс; сӑс њега) како и употреба на повеќе други предлози: уз, из, више, проз (през).
  39. 39. Северно наречје - Источни говори Овчар и змија (Куманово) Једӑн ноќ троица овчари пасле-си овце на-планину. И-едно време сакале-си да-запалив тутун, требало-ги огӑањ, а-немале куде-њи ништо. Кӑт-гледав, угледале тамо на-ридТ горе едӑн огӑањ. И-рекнаја едӑн: "Ќе-иду да-запалу". Отишја он тамо, приближил-се, кӑт-гледа около огӑањ три девојке седив и-правив-си муабет. Ама-тија не-биле девојке, биле змије, па-се-претвориле у- девојке. И-збориле-си меѓу њи. Едната викала: "Три годиневоду не-сам пила, не-сам-се напила". Другата викала: "И ја еве три године не-сам пила воду..." А треќата вика: "Море, ви па- сте натопиле уста, ама-ја три године воду не-сам пила. Јутре, знам, поп ќ-иде у-туј њиву да-жњеје тамо, па-кӑт-ќе-бидепладне, по-једење после ќе-стане попова ќерка да-збира полози, ја ќе-се-скрију пот-прв пологк, кӑт-ќе-дојде она да-га-дигне, ја ќе-гу-уапу и-тӑгк ќ-иду да-се-напију воду"...
  40. 40. ...Онӑј овчар слушал па-неќеал да-иде да-пали цигаре, врнаја-се наѕат. Кӑт јутрето дӑн, истина, поп отишја да-жњеје. Жњејеле а-онӑј овчар овце си-ги-врти около аргати. Они закачали-га. Он беќар около девојке се-врти. Оне га-закачале, он си-све терал по-његово. Кӑт-стварно седнале да-ручав, ручале, ќеркарипнала да-га-вати онӑј пологк куде што змија била. "Стој, куде ќ-идеш?" – рекнал онӑј овчар. Пришӑал па сӑас-онај његову чамугу тргнал-га полог, кӑт-тамо едӑн котељак змија толика. Овија сви се-исплашиле, фатило-ги стра. Што-ли-је овој. А-он земал онӑј стап па врз-њума и-вика: Бивај како што-си-била синоќ или сӑк ќе-те-смачкам, питиван ќе-те-направу. Бивај како што-си-била синоќ. А-онај змија копешка-се по- малко, не-мрда. По-други пут, по-треќи. И а да-измане да-гу- удри, и она биднала девојка, тај змијата. Тима Ничова 80 г. (Божидар Видоески) Поука за овој час: Од искра пламен, од пламен пепел. Народна пословица. (Светиниколско - запишал Душко Брдарски)
  41. 41. Северно наречје - Западни говори Дванаесе месеца и бабата (Тетово)Имало една-стара, га-неќеле дома, снӑата га-нејќела. Била зима, снег многу, и снӑата ѝ-рекла: "На-ти кошницава да-идеш у-планина да-ми-донесеш јагоде". Бабата рекла:"Кӑј-ќе-најдем сега јагоде, има многу снек?" "Ќе-најдеш, кӑј-ќе-најдеш, земи кошницава и ќе-идеш". И бабата таќе, га-зела кошницата и тргнала у-планина. Ишла, ишла, ишла и удубила у-планина. И видела таму негдека некој-оѓин да-гори, светело нештока:-оѓин, и па ишла, ишла, отишла кӑј-огнот. Туе имало колиба, у-колибата имало, биле месеците, дванаесе месеца у-колибата.И она, бабата рекла: "Добро-вечер!" "Добро-ти бок, бабо:, што- мука имаш што-си-дошла?" "Е бре-синко, што-мука, имам една- снӑа многу лоша, ме-испрати у-планина по-јагоде, а кӑј-ќе најдем јагоде сеа, еве не-е-време да-берем јагоде, сеа имаснек". И станаў децембар, па-јануар, ѝ-рекоў:"А мори-бабо, што- збори народот, тоўку снек што-нападнаў?"
  42. 42. "А бре-синко, многу убо:, деца се-лизгаа, со-топке се-гаѓаа, за- децата радос". Таќе бабата ништо лошо не-рекла. И станаўјуни, пред-него мај: "Ела, бабо:, мие ќе-ти-дадемо јагоде". Зелеѝ-дале јагоде нејзе, ѝ-напоўниле кошничето со-јагоде и је-рекле: "Ај-бабо:, со-зравје оди-си, од-устата да-ти-излагаа све златници, сребреници, ти добра душа си-имала, ај оди сеа. Дошла дома жената, кој-видела снӑата јагоде носи поўнакошница, кој-збори паре од-уста ѝ-паѓаа, жоўтице, ѝ-рекла: "Јаи-мајка-ми ќе-га-пратим". И зела мајка-е, га-пратила, ишла и ги- нашла нив, месеците. Ама кој-почнале да-га-прашуа нега за-зимата, она све лошо зборела, викала: "грга народот, од-зимата им-студи", и-ова, она, све најлошо. И тога месеците рекле: "Е ајде – од-устата све змие и смоко:ị да-ти-излагаа". Ни-јагоде ѝ-дале, ни-ништо. И кој-дошла дома, смоко:ị, змие, жабе ѝ-излагаа од-устата. И таќе, кој праị лошо, ќе-најде неарно. (Душица Нушеска)
  43. 43. ОНОМАСТИКА Ономастиката е дел од науката за јазикот (или пак, посебнанаука) која се занимава со проучување на сопствените имиња и презимиња, како и со проучување на имињата на местата или другите географските имиња. Стои во тесна врска соетимологијата, дијалектологија, митологијата и сл. Порано се сметала за помошна наука на географијата, етнографијата ина некои други научни дисциплини. Доаѓа од грчкото onoma = име; onomastikon = именослов, речник на имиња. Ономастиката се дели на две основни области: топономастика и антропономастика.Предмет на проучување на топономастиката се топонимите, односно имињата на местата, односно географските имиња. Се дели на хидрономастика (ги проучува хидронимите = имињата поврзани со водите: реки, езера, мориња); орономастика (се занимава со оронимите = имињата на планини, ридови, долини...); ојкономастика (ги проучува ојконимите = имиња на градови, села, населби...)
  44. 44. Антропономастиката се занимава со проучување на антропонимите = имињата на луѓето. Тука спаѓаат личните имиња, презимињата и прекарите. Личните имиња се најстариот слој од антропонимите и се појавиле пред прекарите и презимињата. Според составот може да бидат прости (Петре, Александар, Елена, Марија) и сложени (Божидар, Светомир). Според потеклото може да ги разграничиме на словенски имиња (Весна, Драган, Вера), на христијански (Иван, Марија), на слој од други религии икултури (Давид, Наталија,), на помодни (Елвис, Касандра) и сл. Прекарите се појавиле пред презимињата и со нив се разграничувале луѓето со исти имиња. Со нив се означува(ла) некоја психичка или физичка особина, занимање, или пак, тие се поврзани со местото на живеење и сл. (Зелен Јован, Андон Туфекчијата, Ванчо Лисицата, Триводалијата = од с. Три Води). Со текот на времето некои прекари поминале во презимиња.
  45. 45. Презимињата се појавиле најдоцна во нашиот јазик. Се образуваат најчесто со наставките -ов / -о(в)ски и -ев / -е(в)ски кои се додаваат на машките имиња (Стојанов/ски, Стојаноски, Ристов/ски, Ристески и сл.). Некои презимиња настанале од прекари (Ковачевски, Дујнимаглоски) или според населени места (Новоселски, Дојранлиев). Многу презимиња се создале под различни околности и во различни периоди, така што понекогаш е тешко да се објаснат нивните значења. Покрај двете основни области, топономастиката и антропономастиката, ономастиката се занимава и со други сфери на имињата: космонимика (имиња на соѕвездија, на галаксии), астронимика (имиња на планети и други небеснитела), зоонимика (имиња на животни) ергонимика (имиња на фирми, на продавници и сл.) и т.н. Поука за овој час: Поарно ет да имаш име чесно, ошто многу стребро. Народна поговорка
  46. 46. СВЕТСКА ЛИТЕРАТУРАРеализмот кој како литературен правец беше доминантен во 19. век, на извесен начин продолжуваше да биде актуелен и на мода и во првите децении на следниот век. Некои од најголемите претставници на светската литература дел од своето творештво го создадоа токму на преминот меѓу дветестолетија (Л. Н. Толстој, А. П. Чехов, Х. Ибзен, А. Франс, М. Пруст, А. Жид, ).Нешто подоцна реализмот ќе се возобнови во Советскиот Сојуз, а по Втората светска војна и во другите социјалистички земји. Всушност, политичките прилики во 20 век во многу нешто гидиктирале условите во кои се создавала уметноста, а во нејзиирамки, и литературните дела. Тоа е век на две светски војни, на многу регионални војни, на блоковска поделба на светот,извесен период време на т.н. студена војна. Епоха во која бешесрушен колонијализмот во Африка, Азија и Латинска Америка... Век на забрзан технолошки развој но и на светска економска криза (во триесеттите години). Сето тоа се рефлектираше и
  47. 47. наоѓаше одраз во литературните дела..Модернизмот кој како правец беше актуелен во првите децениина минатиот век, ќе биде заменет со егзистенцијализмот, кој вооснова беше филозофско учење. Во рамките на модернизмот ќе се разграничат повеќе струења (футуризам, експресионизам, дадаизам и сл.). Се појавува нов тип на театар - театар наапсурдот, чиј производ е антидрамата. Во исто време се јавува и т.н. нов роман, во кој изразните средства и ефектите се во преден план за сметка на содржината, која, на пример, во натурализмот се предавала со фактографска прецизност. Во последните децении на 20. век широко се распространува еден нов поим постмодерна (постмодернизам), својствен наповеќе сфери на човековото живеење (архитектурата, филмот, сликарството, музиката). Бидејќи зафаќа повеќе области одживотот, тешко може да му се определи точна дефиниција. Што се однесува до постмодерната во литературата, со неа се релативизира она што е значајно за другите правци: нема оригиналност во уметничкото дело, тие се парафразираат, се
  48. 48. земаат цитати од повеќе дела за да се направи ново, но се внимава тоа да не биде плагијат. Постои мешање на жанровите, во едно дело има и фантастика и реализам, има ивметната критика и романтична љубов. Се зголемува улогата на читателот, се оставаат празни места во делото тој по своја желба да ги пополни или осмисли. Интересно е тоа што македонската литература, на која со децении природното право да се развива, ѝ беше оспорувано, за многу кратко време успеа во меѓународната распределба на културни вредности да понуди свои постмодернисти (Горан Стефановски, Венко Андоновски, Гоце Смилевски, Ермис Лафазановски, Игор Исаковски, Никола Маџиров...). Цитат за овој час: Пред сè, постмодернизмот се стреми кон проширување на границите на книжевноста преку промена на нејзиниот жанровски статус во однос на вообичаениот жанровски систем. Неретко, настанува мешање на жанровите или затскривање на еден жанр зад карактеристиките на друг, или ако сакате, наречете ја жанровска мимикрија или жанровска изместеност, која се коси со старите родово-жанровски конвенции. Јасмина М. -Гушева
  49. 49. АНТОН ПАВЛОВИЧ ЧЕХОВ (1860 - 1904) Антон Павлович Чехов е автор кој на руската и на светската литература ѝ подарува ремек-дела во форма на куси раскази и кој преку лирската драма се вбројува меѓу творците на модерното во овој литературен род. Чехов е роден во Таганрог, Ростовска област, во повеќедетно семејство. Татко му Павел Јегорович, сезанимавал со трговија во која и немал некој особен успех. Мајка му Евгенија Јаковлевна, била посветена на воспитување на децата и била личност која ја сакала уметноста, а особено театарот. Своите деца ги учела даимаат одговорност кон работата, сочувство и милосрдност кон послабите и угнетените.По неуспехот во трговијата, татко му со другите членови се преселил во Москва, а Антон останал во Таганрог и издржувајќи се самиот, со подучување на своите соученици, ја завршил гимназијата.
  50. 50. По доаѓањето во Москва, Антон Павлович Чехов и покрајматеријалните тешкотии успеал да го заврши медицинскиот факултет. Со солидно образование се стекнале и другитенегови браќа и сестра му. Во 1880 година ги пишува своитепрви раскази под псевдонимот Антоша Чехонте и дури пошест години под вистинското име ќе ја објави својата прва збирка Одбрани раскази за која критиката ќе се изразинајпофално. Следната година ја објавува збирката Невини зборови со која ја потврдил својата раскажувачка дарба.Истата година Чехов дебитирал со драмата Иванов за која и гледачите и критиката биле поделени во мислењата. Но значајно е да се каже дека е ова првенец во драмската област на кој писателот ќе ѝ остане верен до крајот на својот живот. Врз расположбата на авторот влијание имала тешката положба на угнетените селани, како и смртта на еден од неговите браќа.
  51. 51. Честите патувања низ Русија (низ Сибир и на крајниот исток- на островот Сахалин), како и престојот во Одеса и на Јалта, уште повеќе ја подзасилиле депресијата која се вгнездила кај него. Особено е значајна посетата на затворениците на Сахалин, чии потресни слики ќе ги опише во повеќе раскази и есеи.Напоредно со писателската дејност Чехов се пројавил и како голем хуманист и како лекар, и како организатор надобротворни акции за изградба на училишта и библиотеки накои им подарувал дел од своите творби. Домот во Мелихово, каде што едновреме живеел, било посетуван како одуметници, така и од обични селани.Тука меѓу другите доаѓал П. И Чајковски, еден од најголемите руски композитори на 19. век, автор на повеќе опери и балети. Поради туберкулозата, која сериозно му го нарушила здравјето, по наговор на лекарите се преселил на југот, на Јалта. И покрај болеста не престанал да пишува.
  52. 52. Во 1901 година се оженил со Олга Л. Книпер, артистка која ги играла главните улоги во некои од неговите драми.Таа ќе го придружува писателот на неговото последнопатување во германското бањско лекувалиште Баденвајлер. Чехов е автор и на збирките раскази: Во самракот, Тмурни луѓе, повестите Степа и Три години, и стотина други раскази; збирките есеи: По Сибир и Островот Сахалин. Драмскиот опус го составуваат Вујко Вања, Галеб, Три сестри и Вишновата градина. Чехов во своите раскази ја слика руската стварност одкрајот на 19. век. Повеќе од расказите се куси по форма вокои на преден план избива хуморот. Хуморот е овде за да ја ублажи противречноста меѓу желбите на ликовите и мрачната стварност која ја живеат. Во тој поглед со раскажувачката постапка Чехов е многу близок до приврзаниците на натурализмот.
  53. 53. Мајсторството да навлезе во скришните места на душатаможеме да го видиме преку расказот Шега, во кој главниот лик Надја во миговите на возбуда и страв неколку пати ќе ги слушне зборовите Јас ве сакам, Надењка! За автороттогаш и по многу години,тоа било само една шега, За Надја, најнежен спомен во животот. Творештвото на Чехов се одликува со разнообразност во темите. Ги слика сите слоеви на руското општество. Неговите симпатии се секогаш на страната на ситните чиновници, на обесправените и на селаните (Селани). На потсмев ги подложува понизноста и камелеонството (Смртта на чиновникот). Поради тоа што не ја идеализира стварноста, туку ја прикажува нечистотијата и примитивизмот на руското општество, на двојниот морал, на негрижата за болните и немоќните, Чехов своевремено доживувал критики.
  54. 54. Во поглед на драмското творештво, Чехов ја негува т.н. лирска драма, во која ликовите живеат меѓу минатото и иднината. Стварноста што ги опкужува е груба инеподнослива (Три сестри), или дека надежта за поубаво иднина ќе трае многу кратко (Вујко Вања). Дијалогот наликовите прозвучува како монолог. Тие како да зборуваат сами за себе.Чехов со начинот на раскажувачката постапка (да се биде кус во излагањето, со дозата на хумор, со пресврти водејството и со критиката на руското општество) е актуелени популарен и по повеќе од едно столетие. Доказ за тоа е екранизацијата на многу од неговите дела. Цитат за овој час: Здравиот човек има илјади желби, болниот само една. Антон Павлович Чехов Чехов и Олга Книпер (1901)
  55. 55. СЕМЈУЕЛ БЕКЕТ (1906 - 1989) Средината на 20. век во литературата ја одбележа, меѓу другото, објавата на Чекајќи го Годо, (анти)драма од Семјуел Бекет, дело кое ќе предизвика спротивставени мислења кај критиката и кое ќе му ја донесе Нобеловата награда за литература (1969). И по повеќе од половина век од нејзиното прво прикажување (1953), драмата какообразец на т.н. театар на апсурдот е сѐ уште е актуелна и се игра на сцените ширум светот.Семјуел Бекет е роден во близината на Даблин, каде што се школувал и каде што завршил студии по француски јазик и литература. Од 1938 година со мали прекини живее во Париз, работејќи едно време како личен секретар на ЏемсЏојс, познат ирски писател (Одисеј, Даблинци). Повеќе одсвоите дела (а особено по Војната) ги пишува на француски јазик, а потоа ги преведува на англиски.
  56. 56. За време на Втората светска војна се приклучил на Движењето на отпорот, поради што живее во илегала. До1950 година е сѐ уште во Париз каде што ги создава своите најзначајни дела. По добивањето на Нобеловата награда живее повлечено, одбивајќи да дава коментари за своитедела. Умира во Париз, на 83. годишна возраст, само неколку месеци по смртта на својата сопруга Сузан. Во одлуката на Нобеловиот комитет пишува: На Семјуел Бекет му се доделува наградата за пионерската работа водрамата и прозата во која трагедијата на современиот човек станува негов триумф.Бекет е автор на триесетина драми, дваесетина прозни дела (главно романи, меѓу кои и трилогијата романи: Молоу, Малоне умира и Неименливото) како и на шест збирки поезија. Автор е и на повеќе есеистички трудови за Данте Алигиери, за Марсел Пруст, за Џемс Џојс и сл. под чие влијание ќе ги создава своите дела.
  57. 57. На почетокот на својата писателска дејност Бекет е преокупиран со човековата егзистенција и оттуѓеноста на модерниот живот. Под силно влијание е на егзистенцијализмот на Ж. П. Сартр, кој му е современик, и во чија основа е песимистичката визија на човекот. Поради идеите изнесени во некои свои дела, Бекет не секогашнаоѓал издавач за нивно објавување (Романот Марфи дури 42 пати бил одбиван за печатење пред да биде објавен). За да ја прикаже бесмислата на човековото опстојување,Бекет наместо вообичаените романескни постапки и драмски заплети, ги преповторува настаните и сцените со малиизмени, а луѓето во нив се беспомошни да направат нешто ида се придвижат напред. Тие обично се слепи, неми, глуви исл. Ги поднесуваат страдањата во очекување дека нешто ќе се случи, дека ќе излезат од кругот на беспомошноста. Дијалогот на ликовите повеќе прилега на монолог, на повторување на исти фрази во кои
  58. 58. отсуствува дури и правилната граматичка структура. За да ја истакне бесмислата на сѐ, Бекет го разбива единството на времето, просторот и дејството (кај драмата). И покрајдлабокиот песимизам, делата на Бекет се исполнети со благ хумор и со уште подлабоко сочувство кон малите луѓе, коедури и нема граници. Во неговото драмско творештво покрај Чекајќи го Годо, овде ги одбележуваме уште и пиесите: Крај на игра, Среќни денови, Чин без зборови, I, II, (дејството на сцената се одвива без зборови), Што, каде (неговата последна драма). Дејството на драмата Чекајќи го Годо се случува во два чина, со содржина која нема некаква логика, или баремкаква би очекувале. Или, како што вели еден критичар

×