Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

ghid-turca

  • Login to see the comments

ghid-turca

  1. 1. Proje: “Romanya’ya hoşgeldiniz! Üçüncü ülke vatandaşlarının, Romen toplumuna entegrasyon hakları, sorumlulukları ve imkanları ile ilgili bilgileri iyileştirme.” Ocak 2010
  2. 2. Romanya’yaRomanya’ya Hoşgeldiniz!Hoşgeldiniz! Yurtdışı vatandaşları içinYurtdışı vatandaşları için bilgilendirme rehberibilgilendirme rehberi
  3. 3. YURTDIŞI VATANDAŞLARI IÇIN BILGILENDIRME REHBERI 6 İÇERİKİÇERİK 1. GİRİŞ ............................................................................................................................7 2. METODOLOJİ ............................................................................................................8 3. ROMANYA -GENEL BİLGİLER ............................................................................10 3.1.Genelbilgiler–genelçerçeve;Romenlerinhükümveesasdeğerleri;sosyal anlaşmalar;devletyapısıvekanunlar;Romanya’dagöçmenlerinyönetimi– Entegrasyonpolitikalarıvekurumlar. 3.2.Temelhakvesorumluluklar 3.3.Sosyalentegrasyon–Romencedilkurslarıvekültürelistikraz;entegrasyon programlarıvefaaliyetleri 4. ROMANYA’da OTURUM HAKKI ........................................................................16 4.1.Romanya’yagirişileilgiligenelşartlar 4.2.Yabancılaraverilenbelgetürleri:Romanya’yagirişvizeleriveoturum; Romanya’daoturumiznivemeskenoturum 4.3.Ailetamamlaması 4.4.Romanyavatandaşlığı 4.5.Yabancılarınuzaklaştırılması 4.6.Diğertedbirler 5. ROMANYA’da ÇALIŞMA VE SOSYAL GÜVENLİK ..........................................24 5.1.Çalışmaizni:işealınma;detaşe;meslekifaaliyetlergerçekleştirme;ticarive iktisadifaaliyetleringerçekleştirilmesi. 5.2.Romanya’daçalışmaşartları:bireyselçalışmasözleşmesi;detaşe;maaş; çalışmasüresiveatilsüresi;çalışmahedefleri;işyerindesağlıkvegüvenlik; telifhaklarısözleşmelerivesivilsözleşmeler(hizmetsunmasözleşmeleri) 5.3.Yasadışıkoşullardaçalışmak; 5.4.İnsanticareti. 5.5.Bireyselişsözleşmelerindendoğanhakvesorumluluklarlailgiliihtilafların çözümlenmesi:sendikalarındesteği,bölgeselçalışmaveyaişdenetleme mufettişliği,mahkemelerinişihtilaflarıüzerindeuzmanlaşmışolanbölümleri, DevletMüdafisi. 5.6.Sosyalgüvenlik:katkılar,emeklilikmaaşlarıvediğersosyalsigortahakları, sağlıksigortalarıveişsizlikprimleri. 5.7.İstihdambüroları 6. EĞİTİM VE KÜLTÜR ..............................................................................................46 6.1.Eğitim 6.1.1.Bireğitimşeklinekayıtşekilleri:burslar;Romendileğitimliokullarıneğitim sisteminseviyesivegrafiği;Romenokullarındanotvermesistemi;yabanci
  4. 4. ROMANYA’YA HOŞGELDINIz! 7 dildekursvereneğitimmüesseseleri;yabancıüniversiteöğrencilerin Romanya’yagirişiveoturumları;üniversiteyurtlarınaöğrencilerin yerleştirilmesi; 6.1.2.Diplomalarıntanınmasıvedenkliği 6.1.3.Ömürboyueğitim 6.2.Kültür:BirkaçRomenkültürelipuçlar;sanat,kültür,medya,eğlence;Romen mutfağı;gelenekvebayramlar. 7. DİĞER HAK VE SORUMLULUKLAR ..................................................................54 7.1.Konuthakkı:dairekiralama;dairesatınalma;sosyalkonutlardanfaydalanma; kamuhizmetlerinkayıdı;evinsigortalanması. 7.2.Sosyalyardım 8. ULAŞIM ......................................................................................................................57 Şehiriçiulaşım;şehirlerarasıulaşım;ehliyetler;ehliyetlerindeğiştirilmesi 9. AİLE.............................................................................................................................59 9.1.Doğum-doğumunkayıdı;biriveyaikisideyabancıolanvelilerincoçukları 9.2.Evlilik-evliliğinkayıdı;anlaşmalıevlilik 9.3.Vefatilanıvekayıdı 10. FINANS......................................................................................................................62 Ulusalparabirimi;bankahesapları;yurtdışındanveyayurtdışınaparahavalesi; krediler;Romenposta;vergilendirme–vergiveharçlar. 11. GEL SENDE TOPLUMA KATIL!..........................................................................64 11.1.Siyasihayata,gönülülük,çağırışımlıhayatakatılımv.s. 11.2.Hükümetebağlıolmayan,karamacıgütmeyen,Romanya’yayabancıların entegrasyonuveyabancılarasunulandestekhakkındauzmanörgütler. 11.3.Hükümetlerarasıörgütler. 11.4.Kamukurumvekuruluşları,mufettişlik/acente/ilmüdürlükleri. 11.5.SendikavePatronluklar 12. EKLER ......................................................................................................................70 Ek1–Gereklibilgiler Ek2–BireyselÇalışmaSözleşmesi Ek3–Yasalar Ek4–Kısaltmalar Ek5–Romencedilindekullanılangünlükdeyimler.
  5. 5. YURTDIŞI VATANDAŞLARI IÇIN BILGILENDIRME REHBERI 8 1. GİRİŞ1. GİRİŞ Yabancı bir ülkenin vatandaşıysanız ve Romanya’ya çalışmak, okumak, aile tamamlaması,ticaretveyadiğeramaçlarilegelmişseniz,işbuBilgilendirmeRehberisizin içindir–enönemligayesiRomentoplumuileilketkileşimlersüresincesizlererehberlik etmektir. Burehberiniçeriği,hükümetebağlıolmayankurumlarveherbiri,kendilerinehasolan yöntemlerileserbest,sorumluluğubilenveçeşitliolanbirtoplumiçindeinsanhaklarını koruyanARCA-ForumulRomânpentruRefugiaţişiMigranţi(ARCA-FRRM)ileAsociaţia pentruDezvoltareaOrganizaţiei–SAHROM(ADOSAHROM)veFundaţiaSoros Româniatarafındanhazırlanmıştır. İşburehber,ilkönceAvrupaülkeleriolmayanülkelerdengelenvatandaşlarahitap etmektedir, sebebi ise, bu yabancıların kanuni statüsü, Avrupa Birliği veya Avrupa EkonomikBölgesineüyeolanülkelerinvatandaşlarınauygulunanstatüdenbirçokaçıdan farklıolduğundandır. BilgilendirmeKılavuzunamacı,sizin,Romanya’daoturumhakkıolanbiryabancı olarak,entegrasyonolanakları,hakvesorumluluklarıhakkındakibilgilerigeliştirmektir. Bu yönde size konukluk eden ülkenin sosyal, kültürel ve ekonomik hayatına aktif katılımınızıkolaylaştırır.Romanya’dakikamukurumlarnı,sosyaldestekvegüvenlik sistemin, şikayetleri çözme yöntemlerin, ortaklaşma şekillerin, istihdamın, iş bulma kurumlarınhakveyükümlülükleriileilgilibilgilerintarafınıziletmemizaracılığıile,bu haklardanfaydalanmanızadairşanslarınızakatkıdabulunduğumuzu,işyerindeayrımcılık vesosyaldışlamayıöngördüğümüzüveönlediğimizi,hareketliliğiartırmavebulunduğunuz toplumiçindekiaktifkatılımyollarınıgöstermeyiümitetmekteyiz.Ayrıcakendinizi Romanya’daevinizdekigibihissedeceğinizumuduyla,işbuBilgilendirmeKılavuzuile, karşılıklıgüvenvesorumluluğadayalıbirilişkigeliştirmearzusundayız. İşbuBilgilerndirmeKılavuzuRomence,Ingilizce,Fransızca,TürkçeveÇince dillerindeolmaküzere,kanunüstüdeğildir,fakatokuyucuyuözelkonuhakkındayetkili bilgikaynaklarınayönlendirmektedir.İşburehberdegeçenbilgilerdoğruvetutarlıolmasına gayretgöstermemizerağmen,lütfenkanun,telefonnumaraları,adresvediğerbilgiler gündengünedeğişebildiğinigözönündebulundurunvebundandolayisizleriilgilendiren konuylailgiliherzamanyetkilikurumveyakuruluşabaşvurmanızıtavsiyeetmekteyiz. İşburehberihazırlayanlara,destektebulunlara,hazırlanmasınayardımedenlere,tarafımıza lüzümlüvefaydalıbilgiverenlereteşşeküretmekteyiz.
  6. 6. ROMANYA’YA HOŞGELDINIz! 9 2. METODOLOJI2. METODOLOJI İşbu Bilgilendirme Rehberi, hükümete bağlı olmayan üç örgütün çabası ile yapılmıştır:ARCA-ForumulRomânpentruRefugiaţişiMigranţi(MülteciveGöçmenler içinRomenForumu),AsociaţiapentruDezvoltareaOrganizaţieiSAHROM(SAHROM ÖrgütüGeliştirmeDerneği)veFundaţiaSOROSRomânia(RomanyaSOROSVakıfı)ve „BunvenitînRomânia!Îmbunătăţireacunoştinţelorresortisanţilorstatelorterţe(RTT)cu privireladrepturile,obligaţiileşiposibilităţilelordeintegrareînsocietatearomânească.” Projeninneticesinitemsiletmektedir. Bilgilendirmerehberidoğrudanolarak,Romanya’daoturumhakkıbulunanveya gelecekteböylebirhakkabuledecekolanyabancılarahitapetmektedir.İşbubilgilendirme rehberinden dolaylı olarak yararlanıcıları: devlet kurum ve kuruluşları, (özelikle göçmenliğin idaresi ve göçmenlerin entegrasyonu ile sorumlu olanlar), işverenler, sendikalar,hükümetebağlıolmayanörgütler,göçmenlerindernekleri,ABüyesiolmayan ülkelerinbüyükelçilikleri,basın-yayınvegenelolarakRomenvatandaşıdır. İşburehberinhazırlamasıtemelindebulunanbilgiler,Kasım2009ayındayayımlanan „NevoiledeinformarealeimigranţilorînRomânia”araştırmaraporunsonuçveönerilerine dayalıdır. Sahaaraştırması,göçmentoplumların,Romanya’dakigöçtoplumlarıiçinmurahhas elçiliklerin ve hatta göç ve göçmenlerin entegrasyonu alanında etkin kuruluşların danışmalarıiçinyapılmıştır.Üstelik,işbubilgirehberindüzenlenmesiürününyararlanıcısı niteliğindeolanRomanyaGöçiçinOfisinededanışmanlığıgerektirdi.Bilgilendirme Rehberiniçeriğivesonsunumşekli,doğrudanyararlanıcılarıolanyabancıülkelerden gelenvatandaşlara,birönsunumsonucundagerçekleşmiştir. İşburehberiokuduğunuzda,Romanya’yayenigelmişbiryabancıiçin,izlemesi gerekenentegrasyonyolunuiyideğerlendirmesikonusundaengenişveaçıklayıcıtemel bilgileribulabilirsiniz. Aradığınızalanlardakiherbirinedahakolayerişmeniziçin,rehberbirkaçbüyük bölümlerhalindehazırlanmıştır.Böylece,ilkkısımda,Romanyahakkındagenelbilgiler, Romentoplumunesasdeğerleri,Romendevletinyapısı,kurumlarıvedevletinçalışması içintemelyasalar,Romanya’yagöçalanındayasavekurumlarıdüzenlemeçerçevesi, göçmenlerinulusalentegrasyonprogramları,uluslalarasıveAvrupayasalarındaöngörülen temelhakvesorumluluklarsunulmaktadır.Kitapçığındiğerbölümleriiseözelbilgiler içermektedir:Romanya’daoturumhakkı,işveistihdamaerişim,eğitimvekültür,sosyalve sağlıkhizmetleri,ulaşım,konut,aile,finansvevergilendirme,toplumhayatınakatılımve
  7. 7. YURTDIŞI VATANDAŞLARI IÇIN BILGILENDIRME REHBERI 10 gereklibilgiveirtibatlarlistelerideekolaraksunulmuştur. İşburehberkapsamındabulunanbilgiler,rehberindüzenlendiğitarihtegeçerli olanlar olduğunu göz önünde bulundurmanızı hatırlatmaktayız. Romanya’nın sosyal, ekonomik, kültürel, kurum ve yasaların düzenlenme çerçevesininin hareketliliğini gözönündebulundurursak,işbuRehberdüzenlenmesitarihindensonrakiyeralanusule ilişkinveyasaldeğişiklikleriyansıtmadığıhakkındadikkatiniziçekiyoruz.Dolayısıyla, rehbersonundabulunangerekliirtibatbilgilerinkullanımıile,güncelleştirilenesasbilgi kaynaklarınabaşvurmanızönemlidir. İşbukılavuzuRomence,İngilizce,Fransızca,TürkçeveÇindillerindehemGöç için Romen Ofisi websitesinde hem de işbunun düzenlenmesine katılan örgütlerin sitelerindedebulabilirsiniz. ARCA – Mülteci ve Göçmenler için Romen Forumu Bucureşti,str.Austruluinr.23,sector2,cod024071,tel:+40212527357,+40745076 771,Fax:+40212520815,e-mail:office@arca.org.ro,www.arca.org.ro Örgütü Geliştirme Derneği – SAH ROM Bucureşti,CaleaMoşilor284,bl.22A,ap.47,sector2,cod020894,tel/fax:+402121071 60,e-mail:adosahrom@starnets.ro,www.adosahrom.ro Romanya Soros Vakıfı Bucureşti,str.CădereaBastilieinr.33,sect.1,cod010613,tel.:+40212121101,fax: +40212121032,e-mail:info@soros.ro,www.soros.ro Üçüncüdevletlerdekiyabancılarahitapedenişburehberkapsamındakibilgilerin, gelecekte,iyileştirmekamacıylaönerivetavsiyeleriniziçin,lütfenaşağıdakilerleirtibatta geçiniz: •Simina Guga, Proje Koordinatörü, ARCA, tel. +4 021 252 73 57, simina@arca.org.ro •RăzvanSamoilă,GenelMüdür,ARCA,tel.+40212527357,office@arca.org.ro •Rodica Novac, Proje Sorumlusu,ADO SAH ROM, tel. +4 021 210 71 60, adosahrom@starnets.ro •IrisAlexe,ProjeSorumlusu,RomanyaSorosVakıfı,tel.+40212121101, ialexe@soros.ro
  8. 8. ROMANYA’YA HOŞGELDINIz! 11 3. ROMANIA-GENERAL FRAMEWORK3. ROMANIA-GENERAL FRAMEWORK 3.1. Genel Bilgiler3.1. Genel Bilgiler Romanya, OrtaAvrupanıngüney-doğusunda bulunan,Bulgaristan,Sırbistan,Macaristan,Ukrayna veMoldavyaCumhuriyetiilekomşuolanvegüney- doğusundaiseKaradeniz’ekıydaşbirülkedir. Ana etnik grup toplamnüfusüzerinden% 89,5 Rumenlerden, nüfusun % 6,6 Macarlardan oluşmaktadır. 2002 yılında yapılan sayıma göre, Romanya’da 535.250 çingene yaşamaktadır. Diğer önemli toplumlar ise: Almanlar, Ukraynalılar, Lipovanlar,Türk,Tarar,Sırplar,Slovaklar,Bulgarlar, Hırvatlar,Yunanlar,Ruslar,İbraniler,Çekler,Lekler, İtalyalılarveErmeniler. Resmi dili latince kökenli olup,rumencedir ve bir çok slav kelime ve deimler içermektedir. Nüfusun %20’den fazla azınlık ağırlıklı olduğu bölgelerde, sözkonusu azınlığın dili hem yerel yönetimde,hemdeyargısalsistemdedekullanılabilir. Romanya’dakiokullardaeğitimverildiğienönemli yabancıdillerİngilizce,FransızcaveAlmancadır. Dini hayat, Romanya’dadiniinançhürriyeti prensibinegöregerçekleşmektedir.Romanyalaikbir devlettir ve dolayısıyla kamu makamları dini gruplarınavederneklerinekarşıtarafsızlıkgöstermek zorundadırlar. 2002 yılında yapılan sayıma göre, Romanyanüfusunençoğuortodoxhristiyan(86,7%), romano-katolik(4,7%),protestan(3,7%),pentikostal (1,5 %) ve yunan-katolik (0,9 %) olduğunu beyan etmiştir. Ayrıca, 6.179 kişi yahudi dinine mensup olduklarını,21.349kişiateistveyadinsizolduklarını ve 11.734 kişi dinini belirtmemiştir. Dobruca bölgesinde, özelikle Türk ve Tatarlardan oluşan, üslümanbirazınlıkyaşamaktadır. Romenlerin Hüküm ve Esas Değerleri Romentoplumundaaşağıdakideğerlerekarşısaygıvetakdirgösterilmekteve ROMANYA 01 Ocak 2007 tarihinden itibaren AvrupaBirliğiüyesi Coğrafi konum: Avrupa’nın güney-doğusunda Saat: DoğuAvrupa(GMT+2saat) Resmi dili: Rumence Hükümet şekli: cumhuriyet Para birimi: leu Nüfus: 2002yılında-21.698.181kişi Hava: dortmevsimliılımlıiklim Ulusal marş: Deşteaptă-teromâne! (UyanRomen!) Romanya bayrağı üç renklidir; renkler dikey şekildedir ve mızraktan başlayarak: mavi,sarı, kırmızıdır. Bölgesel-idari birimler: 41eyalet ve Bükreş ili. Elayetler ilçe ve beldelere bölünmektedir. Beldeler kırsalyerleşimleridir. Nüfüsa göre en büyük kentler: Bucureşti (başkent), Timişoara, Cluj-Napoca, Iaşi, Constanţa, Craiova, Galaţi, Braşov, Ploieşti, Brăila Diğer bilgiler: Ölçü birimleri: metre/m veya kilometre/km(uzalık),kilogram/kg (ağırlık)
  9. 9. YURTDIŞI VATANDAŞLARI IÇIN BILGILENDIRME REHBERI 12 promoveedilmektedir:müsamaha,cömertlik,eğitim,görgükuralları,şenlik,işveçalışmak, dürüstlük,azimlik,konukseverlik l RomanyaDevletiinsanhaklarıvetemelözgürlükleri,çoğulculuk,demokrasi değerleri,azınlıkhakları,çokkültürlülükveaçıktoplumilkelerini–şeffaflık, medeni aktivizm, görüş ve çıkarların çokluğunu – korumakta ve teşvik etmektedir. l Romanya’dakadınveerkekarasındakieşitlikilkesinesaygıgösterilmektedir. İşbunlar, eğitim, istihdam, kültür, sosyal yaşam, yüksek kamu ve politik görevlerine erişim konusunda hak ve muamelelerden eşit olarak yararlanmaktadır. Sosyal Anlaşmalar l Diğerleriileherhangibiretkileşimesnasında,medenivesaldırganolmayanbir sestonuilekonuşulmalı.Herbirkonuşmacısöylemekistediklerinikesintisizbir şekilde,bitirmesibeklenmektedir. l Erkekler arasındaki selamlaşma ise çoğu zaman el sıkışması eşliğinde yapılmaktadır. l Kafayıdikeyyöndehareketetme(yukardanaşağı)„Evet”manasınagelmekte veonayıifadeetmektedir.Yatayyöndekafahareketiise(sağdansola)„Hayır” manasınagelmekteveonayınızvermediğiniziifadeetmektedir. l Çiçeklerteksayıdaverilmektedir. l Birgörüşmedeise,dakikolmanızçoktakdiredilmektedir.Gecikmelerhaber verilmelidir. l Toplutaşıtvasıtalarıyaşlılar,hastalar,hamilebayanlarvekucaktaçocuktaşıyan kişileriçinözelkoltuklarileöngörülmüştür. l Devletkurumlarında,memurvehalkarasındakietkileşimkarşılıklısaygılı, medenivesaldırganolmayanbirsestonuilegerçekleşmektedir.
  10. 10. Devlet Yapısı ve Kanunlar Romanyahemvatandaşlarıhemdekenditopraklarıüzerindebulunandiğerkişiler içinde,Anayasanınvediğeryasalarınasaygıgöstermekmecburiolan,demokratikbir cumhuriyet,birhukukdevletidir. Romanya’dagüçayrılığıprensibiuygulanmaktadır–teşrii,icraiveyargısalolarak; teşriigücü–Parlamento–yasalarıdüzenleyenvekabuledenmakamdır.Aynıanda,ABüye devleti konumunda olarak, Romanya kendi iç yasalarınaAB yasa ve düzenlemeleri uygulamaktadır. Yasal çerçeve ise, aşağıdakiler tarafından verilmektedir: l içhukukunabağlıolandüzenlemeler,bellibirandayürürlükteolanulusalhukuk kurallarıntoplamıanlamınagelmektedir. l Romanyakatıldığıveyaonayladığı–veöncelikleuygulanan,uluslararasıhukuka aitbazıbelgeleranlamınagelmektedir. RomendevletintemelkanunuAnayasadır(1991yılındakabuledilmişve2003 yılındareferandumyoluyladeğiştirilmiştir).Anayasahükümlerihariç,Romenvatandaşlar veRomanyasınırlarıiçerisindebulunanyabancılar,bellisosyalilişkileriveyaalanları düzenleyen yönetmenliklere uymaları gerekmekte; işbu yasalar yabancıların rejimi, hatalarıncezalandırılması,eğitim,sivilanlaşmaların,ticariilişkilerinveticarişirketilerin düzenlemesigibifarklıalanlardauygulanmaktadır.Buyasalariseorganikyasa,olağan yasa,hükümetkararı,acilkararveemirlervsgibisınıflandırılmıştır. Önemlialanlariçinise,bellidüzenlenmetopluluğumevcuttur:İşKanunu–işveren ileişçiarasındakiişilişkileriyleilgili;MedeniKanun,AileKanunu,TicaretKanunu,Ceza Kanunu(kişilerarasındakiolabilecekvetemelsosyalilişklieritehditedengenelanlamdaki cezalarveilgiliuygulanabilircezalarhakkındadır),Vergikanunu. ROMANYA’YA HOŞGELDINIz! 13 Göç Hakkında Ulusal Stratejinin Uygulanması için Koordinasyon Grubun Üye Kurumları A. İdariReformveİçişleriBakanlığıkapsamında:a)GöçiçinRomenOfisi;b)GenelHudutPolis Müfettişliği;c)RomanyaGenelPolisMüfettişliği;d)UluslararasıveAvrupaİlişkileriGenel Müdürlüğü;e)SchengenGenelMüdürlüğü;f)UluslararasıPolisİşbirliğiMerkezi;g)İnsan TrafiğinekarşıUlusalAcente; B. DışişleriBakanlığıkapsamında:a)KonsoloslukİşleriGenelMüdürlüğü; C. Aile,ŞansEşitliğiveÇalışmaBakanlığıkapsamında:a)StratejiveİstihdamDepartmanı;b) İstihdamiçinUlusalAcente;c)ÇocukHaklarıveEsirgemeUlusalKurumu;d)EngelliKişiler UlusalKurumu;e)ÇalışmaMüfettişliği; D. Araştırma,GençlikveMilliEğitimBakanlığıkapsamında:a)ÜniversiteöncesiYönetimGenel Müdürlüğü;b)UluslararasıveAvrupaİlişkileriGenelMüdürlüğü;c)UluslararasıÖğrenci Departmanı; E. SağlıkBakanlığıkapsamında:a)SağlıkAlanındaStratejiveKaliteYönetimiGenelPolitika Müdürlüğü; F. Hükümethimayesialtındabulunankurumlar:a)YabancıYatırımlariçinRomanyaAcentesi,b) UlusalİstatistikEnstitüsü; G. Bağımsızkamukuruluşları:a)UlusalSağlıkSigortaKurumu
  11. 11. YURTDIŞI VATANDAŞLARI IÇIN BILGILENDIRME REHBERI 14 Avrupa Birliği dışındaki bir ülkenin vatandaşı olarak Romanya’da oturum hakkına sahipseniz, aşağıdakileri incelemeniz gerek: l Romanya Anayasası; l 12 Aralık 2002 tarihli Romanya’da yabancılar rejimi hakkında 194 sayılı Hükümetin Acil Kararnamesi; l Romanya’da oturum hakkı veya her hangi bir sığınma hakkını kabul eden yabancıların sosyal entegrasyonu hakkında 44/2004 sayılı Hükümet Kararı. Romanya’da Göç Yönetimi – Entegrasyon Politikaları ve İlgili Makamlar. Romanya’da,göçyönetimiiçinsorumlulukmerkeziseviye(hükümetyapıları)ve yerelseviyede(yerelkamuidaremakamlarıvemerkezebağlıolmayanhizmetler)bulunan belli sayılı kurumlar arasında bölünmüştür. İşbunlar hem birbirleriyle hem de diğer devletlerin benzer kuruluşları ile, uluslararası örgütler ve sivil toplumlar ile işbirliği yapmaktadırlar. ABpolitikalarıveaynızamandaulusalseviyedeöncelikleriileuyumiçerisinde, RomendevletihayatageçirilmeküzereGöçkonusundabirUlusalStratejivebirFaaliyet Planıbaşlattı.Ayrıca,diğerdevletlerileimzalananikilianlaşmalaryoluyla,Romanya’nın sözkonusu ülkelerin uyrukluları için uyguladığı tedbirleri bireyselleştirmekte ve farklılaştırmaktadır. Romanya’daoturumhakkıolanveyabuhakkıeldeetmekisteyenlerekarşıRomen devletinilgisi,doğrudanhizmetler(gişede),ücretsizkursvesosyalvekültürelentegrasyon programlarıvekanunhükümlerineriayetederek,bedavaveyaücretkarşılığında–eğitim vediğerkamuhizmetlerindenfaydalabilmeşeklindebelirtilmektedir. 3.2. Temel Hak ve Sorumluluklar3.2. Temel Hak ve Sorumluluklar BiryabancıolarakRomanya’dayasalşekildebulunduğunuztakdirde,temelhakve özgürlüklerdenyararlanabilirsiniz,fakataynızamandabirkaçönemlisorumluluklarınızda vardır.Uluslararasıinsanhaklarıantlaşmalarıileuyumiçinde,Anayasahükümlerisizin lehinizeuygulanarak,vatandaşlıkkriterinegöre,kısıtlayıcısayılmamaktadır. RomanyaAnayasasıdevletindemokratikvesosyalkarakterindenbahsemekteve aynızamandainsanhaysiyeti,vatandaşlarınhakveözgürlükleri,kişiliğinserbestgelişmesi, adaletvesiyasiçoğulculukbuülkedegarantiedilen,yücedeğerleritemsiletmektedir. Dolayısıylasizede,yabancıbirvatandaşolarak,vazgeçilmezbazıtemelhaklar (anayasahükümlerinegöre)tanınmaktadır.Herhangibirkısıtlamaolmadan,yaşamayave ruhivefizikibütünlülükhakkı(işbuvatandaşıntemelhaklarındanbiriolamaktaveaynı zamandainsanınendoğalhakkıdır;Romanya’daölümcezasıyasaktırvehiçbirinsan işkenceyeveyainsalıkdışıveyaaşağılayıcıcezalaramaruzkalamaz),bireyselönzgürlük vekişigüvenliğihakkı,savunmahakkı,yazışmalarıngizliliğihakkı,sağlığıkorumahakkı, vicdanveifadeözgürlüğü,sağlıklıbirçevrehakkı,vb.haklarasahipsiniz.Bazıhaklarının yerinegetirilmesindeaşağıdabelirtilenbazıönemlidurumlarıdagözönündebulundurmanız gerekmekte: diğer kişilerin haklarını, kamu düzenini veya ahlak özgürlüklerini ihlal etmemenizşartıile,aileveözelyaşamatemelhakkasahipsiniz;aynıyönde,yabancı vatandaşolarakçalışmaiznihakkındayasalöngörülerinuygulanmasıileçalışmahakkına
  12. 12. ROMANYA’YA HOŞGELDINIz! 15 sahipsiniz.Ayrıca,belirlidurumlardaeğitim,ortaklıkhakkıvb.toplanmaözgürlüğünden faydalanabilirsiniz. Yabancıvatandaşolarak,osiyasıhaklarıyürütmeyesahipdeğilsiniz–oykullama veyaşecilmehakkı. Anayasaya göre, sizin temel yükümlülükleriniz, mali katkıların (vergi ve yükümlülükler)ödenmesivediğerlerinhakveözgürlükleriniihlaletmeden,iyiniyetli olarakhakveözgürlükleriyürütme. Tabiiki,toplumunbirüyesiolarak,özeldurumunuzaorehaklarınızvar,fakat Romanya’da bulunduğunuz süre içerisinde özellikle yürürlükte olan yasaların yerine getirilmesiile,ahlak,kamudüzenivesakinliğinekarşısaygıgibibaşkayükümlülükleride yerinegetirmenizgerekmektedir. Romanya’da tanınan temel hak ve özgürlükler hakkında bütün anayasanın öngörüleri İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, Romanya’nın taraf olduğu diğer antlaşmalarauygunveişbunagoreyorumlanmaktaveiçkanunlarveuluslararasıhaklar ileilgiliantlaşmalarveyasözleşmelerarasındauyuşmazlıkolduğutakdirde,sadeceiçyasa hükümleridahaolumluhükümlerkapsamadığıdurumda,uluslararasıdüzenlemeleröncelik tanımaktadır. 3.3. Sosyal Entegrasyon3.3. Sosyal Entegrasyon Romanya’da, göç politikaların oluşturucu bir parçası olarak entegrasyon politikaları,hizmetlerinsağlandığıveyabancılariçinentegrasyonproğramlarıngeliştiği yasal ve kurumsal bir çerçevede uygulanmaktadır. Böylece, 44/2004 sayılı Hükümet Kararınhükümleriile,Romanya’dabirhimayeşeklikazanankişilerinveyaRomanya’da ikamet hakkı kazanan yabancıların sosyal entegrasyonun kolaylaştırılmasını izlemektedirler. Sosyalentegrasyon,“Romentoplumukoşullarınauyumsağlamakgayesiile,sosyal dışlamayıönlemevemücadeleetmeaçısındanRomanya’daoturumhakkıveyabirsığınma hakkıeldeedenyabancılarınRomentoplumunekonomik,sosyalvekültürelhayatınaaktif katılım”sürekliveçok-boyutlubirsürecinnihayisonucudur.Sosyalentegrasyon,dört boyutundeğerlerinigerçekleştirmeanlamınagelmektedir:kültürel(Romencedilinibilme seviyesi,Romanya’dageçirdiğisüre,kültüreldeğerleribenimseme,medeniyetvs.),sosyal (arkadaşların olup olması, karma evlilik, ayrımcılık yapmayan bir tutum aracılığı ile değerlendirilmekte),ekonomi(istihdam,konut,eğitim,sağlıkvediğerhizmetlereulaşımile ölçülmektedir)veaynızamandakamuoyunungörüşü(yabancılarhakkındagörüşler,sosyal temsiller,bazıklişelerinveöngyargıların,v.s.varlığıveyayokluğuilesomutlaşmakta). Biryabancı,evsahipliğiyapantoplumaentegrasyonsürecini,aşağıdakidurumlarda başarıiletamamlamaktadır:istihdam,konut,eğitim,sağlık,gibialanlardasözkonusu ülkeninvatandaşlarıtarafındaneldeedilenlerileeşitvegözlegörünenneticelereldeettiği durumda;özdeşleşentoplumunüyeleriile,evsahipliğiyapantoplumunüyeleriilevedevlet kurumlarıilesosyalilişkilerivarisevedurumunuevsahipliğiyapanülkeninvatandaşına benzervekesinolduğunuvegüvendeolduğunuhissedeceğikadaryeterlidilvekültür bilgisinesahipolduğudurumda,evsahipliğiyapanülkeninvatandaşlığınıeldeetmesiiçin desteklenmeli.
  13. 13. YURTDIŞI VATANDAŞLARI IÇIN BILGILENDIRME REHBERI 16 Romence Dil Kursları ve Kültürel İstikraz l Romanya’daoturumhakkınıkazanmışsanız,birdefayamahsus,isteküzerineve bedava,RomanyadevletinRTTsosyalentegrasyonstratejisinekayıtlıkültürel alıştırmaseanslarıveRomenceöğrenmekurslarındanyararlanabilirsiniz. l Entegrasyonprogramınakatılanheryetişkininsan,birbireyselplanuyarınca yürütülen, herbiri iki saatlik olan haftada iki kültürel alıştırma seansından yararlanabilir. l Kurslar,isteküzerineMECIveyaORI’ninsınıflarındayapılabilirvebunlar geneldebelliokul/liseveyakonaklamaveilticaprosedürmerkezleridir.Kurslar genellikleEylülayındabaşlamaktavekayıtlarbirkaçhaftaöncesindensizin bulunduğunuzil/ilçedebulunanORImerkezindeyapılmaktadır. Daha çok bilgi edinmeniz için ve işbu kurslara kayıt olmanız için bulunduğunuz şehirdeki bölgesel ORI (Romanya Göçmenler Ofisi ) ofisleri ile irtibatta geçebilirsiniz: http://ori.mai.gov.ro/detalii/pagina/ro/Programul-de-Integrare/112 http://ori.mai.gov.ro/detalii/pagina/ro/Educatie/117 ENTEGRASYON PROGRAMLARI VE FAALİYETLERİ İşburehberdesizlerinRomanya’daalışmanıziçin,burdakidurumunuzuanlamanız için,yararlanabileceğinizhaklarveüzerinizedüşensorumluluklarhakkındaveentegrasyon sürecinbaşlangıcındasizlereyardımcıolabilmesiaçısındangereklibilgileriburdabulmanız arzusundayız.
  14. 14. ROMANYA’YA HOŞGELDINIz! 17 4. RIGHT TO STAY IN ROMANIA4. RIGHT TO STAY IN ROMANIA Romanya’ya gelme sebebiniz ve burada kalmak istediğiniz süre farketmeksizin, oturumunuzungeçerlikılınmasıdiğerhakveimkanlaraerişmenizaçısındailkadımıtemsil etmektedir. RomenkanunuaileleriilebirlikteAvrupaBirliği(AB)veyaAvrupaEkonomikAlanına üyeülkelerindengelenyabancılarvediğerülkelerdengelenyabancılararasındaayırım yapıyor. Romanya’dayabancılarınrejiminidüzenleyenkanun,194/2002sayılıHükümetAcil KararnamesiniORIwebsitesindeRomenceveİngilizcebulabilirsiniz.www.ori.mai.gov.ro 4.1. Romanya’ya Giriş ile İlgili Genel Şartlar4.1. Romanya’ya Giriş ile İlgili Genel Şartlar F Romanya’ya girebilmeniz için, aşağıdaki belgelere sahip olmanız gerekmektedir: •pasaportveyaRomendevletitarafındankabuledilenbaşkabirsınırıgeçmeevrağı •vize,oturumizniveya(durumagöre)meskenoturumu •garantiler:geçinebileceğinizedairmaddiaraçlarıispatlayanbelgeler(para,voucher, vs.)veya(durumagöre)vizesüreninbitimindeülkeyiterkettiğiniziveyatranzit geçtiğiniziispatlayanulaşımbileti. F Aşağıdaki durumlarda Romanya’ya girişiniz red edilebilir: •Romanyatopraklarınagirmeyasağınızvariseveya(dahaönceden)istenmeyen yabancıolarakilanedilmişiseniz. •ulusalgüvenlik,düzen,ahlakyadakamusağlığıiçinbirtehdittemsilettiğinizvar sayıldığınızdurumda. F Romanya’ya girişinizden sonra, aşağıdaki yükümlülüklere sahipsiniz: •Giriş tarihinden itibaren 3 gün içerisinde bulunduğunuz yerleşimdeki Polis KarakolunaveyabölgeselORIbürosunahabervermenizlazım. •Şahsikimlikbilgilerindeğişmesi(vatandaşılığıdeğiştirme,evlilik,boşanma,biraile ferdinvefatı,çocukdoğumu,vs.),işyeriveyaadresileilgilideğişiklikleriveya oturumizninveyasınırıgeçmebelgesinikaybetmeniz/değiştirmenizdurumunda ORI’yebildirmenizlazım. 4.24.2. Yabancılara Verilen Belge Türleri. Yabancılara Verilen Belge Türleri F Romanya’ya Giriş ve Oturum Vizesi. ÜçüncüülkelerdengelenyabancılarınçoğuRomanyagireilmeleriiçinbirvizeye
  15. 15. YURTDIŞI VATANDAŞLARI IÇIN BILGILENDIRME REHBERI 18 ihtiyaçlarıvardır,ancak,bukonuda,buanlamdaimzalanananlaşmalarıolanbazıülkelerin vatandaşlarıiçin,istisnalardavardır. Romanya’yagelmedenönce,giriş/oturumvizesineihtiyacınızolupolmadığınıkontroledin http://www.mae.ro/poze_editare/2009.06.10_Anexa1_ro.pdf Aşağıdaki durumlarda vizeye ihtiyacınız yoktur: l AvrupaBirliği/AvrupaEkonomikAlanıvatandaşınınaileferdigibibirAvrupa Birliği/AvrupaEkonomikAlanındaoturumkimliğinizvarise; l AvrupaBirliği/AvrupaEkonomikAlanınaüyeülkelerdenherhangibirindedaimi oturumkimliğinizvarise; l geçerlibirSchengenvizenizvarise,işbudurumdaRomanya’yıenfazla5güniçinde tranzitolarakgeçebilirsiniz. l Vize,sadeceolağanüstündurumlardaRomanya’nınyurtdışındabulunanherhangibir BüyükelçilikveyaKonsoloslukŞübesinden,HudutPolisindeneldeedilebilir.İşbu vize,ancakyukarıdasayılangibibaşkasebepledendolayı,ülkeyegirişinizesnasında girme yasağı yanıtı alabileceğiniz durumlar hariç, Romanya’ya girişinizi sağlamaktadır. l Vizeninuygulandığıpasaportungeçerliliği,vizeningeçerliliğindenenaz3aydaha büyükolmasıgerekmektedir. l Vizeninverilmedilekçesineekolarakseyahatınızınamacınıveşartlarınıispateden evraklar, kaldığınız süre için geçim kaynakların olması, sağlık sigorta belgesi, vergiler,vs.sunulmasılazım.Genelolarak,Romanya’dantüzelveyagerçekbirşahıs tarafındangönderilenbirdavetiyeyeihtiyacınıvarvebazıdurumlardavetiyeORI tarafından da onaylanması gerekmektedir. Böyle bir davetiyeye ihtiyacı olan vatandaşlarınülkelerinlistesi: http://ori.mai.gov.ro/api/media/userfilesfile/Cetateni%20non-UE/lista%20state.pdf l Vizeyivermereddivizeninverilmesiiçinşartlarıyerinegetirmediğinizdurumda, öncedenaldığınızbaşkabirvizebazındakalmasüresiniaştığınızdurumdada,talep edilenvizeyasadışıgöçiçinkullanılacağınadairsayılmasebeplerivardır,vs. l Vizeniniptali/feshi,vizeiçinbaşvurudabulunduğunuzveekolaraksunduğunuz evrakların sahte olduğuna dair ıspatlanması durumda, gümrük veya hudut mevzuatlarınıihlalettiğinizdurumda,istenmeyenkişiolarakilanedildiğinizdurumda veyabeyanettiğinizamaçlarauymadığınızdurumunda,vizeniziptaledilmektedir. Romanya’ya giriş vizeleri hakkında geniş bilgiler: http://www.mae.ro/index.php?unde=docid=5807idlnk=4cat=5 ve 194/2002 sayılı Hukümet Acil Kararnamesi.
  16. 16. ROMANYA’YA HOŞGELDINIz! 19 Vize tipleri Havalimanı tranziti (A) Tranzit (B) Kısa süre oturum (C) Uzun süre oturum (D) Seyahat amacı Tranzit Bir ülkenin tranzit geçilmesi Diplomatik Görev, turizm, ziyaret, iş, ulaşım, spor, kültürel, bilimsel, insani faaliyetler Ekonomik faaliyetler (D/AE), ticari faalieytler (D/AC), profesiyonel faaliyetler (D/AP), istihdam (D/AM), eğitim (D/SD),aile tamamlaması (D/VF), dini veya insani faaliyetler (D/RU), bilimsel araştırma faaliyetler (D/CS), diplomatik vize ve görev vizesi (DS), diğer amaçlar (D/AS). Girişler Tek girişli Tek girişli/ Çok girişli Tek girişli/ Çok girişli Tek girişli/ Çok girişli Geçerlilik/ Şartlar Belge üzerinde yazılı Belge üzerinde yazılı Romanya’da devamlı veya kesintili olarak toplam 90 gün oturma olanağı olarak, en fazla 6 ay için verilmektedir. Romanya’da devamlı veya kesintili olarak toplam 90 gün oturma olanağı olarak, bir yıl için verilmektedir. Uzatmalar Uzatılm amaktadır Uzatılm amaktadır Uzatılmamaktadır. Oturum iznini talep etme hakkına izin vermemektedir. Eğer oturum amacı değişmediği durumda uzatılabilir. Buna dayanarak bir oturum tezkeresi elde edilemez. Yorumlar Bazı ülkelerin vatandaşları için zorunludur. Tranzit süresi, azami 5 gündür. Alınmış olduğu amaç değiştirilememektedir. Alınmış olduğu amaç değiştirilememektedir. Bu durumda, ülkeyi terk etmeniz ve yeni bir vizeye b a ş v u r m a n ı z gerekmektedir.
  17. 17. YURTDIŞI VATANDAŞLARI IÇIN BILGILENDIRME REHBERI 20 F Romanya’da Oturum İzni ve Mesken Oturumu l Biroturumizniveya(geçiciveyadaimi)meskenoturumueldeetmeniziçin, yerel ORI merkezinde ilan edilmiş olan ıspatlayıcı belgeler ile beraber bir başvurudilekçesiteslimetmenizgerekmektedir. l Her ne zaman şahsi durumlarınızda değişiklikler yer aldığı anda (adınız, soyadınız, vatandaşlık, adresiniz) veya oturum izninizi ispatlayan belgeyi kaybettiğiniz/çaldırdığınızdurumundaORI’ehabervermekzorundasınız. l Dosyayıteslimettiğinizdensonra,ilgilitaraf,kanununbelirlediğisüreiçerisinde ORI’denbircevapkabuledecektir.Reddurumunda,birgerekçeyazısıbaşvuru sahibineteslimedilecektir. Romanya’dailkoturumizniveyameskenoturumunuzukabulettiğinizzaman, üzerinde13rakamlıBireyselKimlikNumarası(CNP)bulunacaktır.Bukimliknumarası, girişsayısıveyaRomanya’daoturumsüresifarketmeksizin,birdefayamahsusverilmekte vegelecektealacağınızgeçiciveyadaimioturumbelgelerinüzerindedeyazılacaktır. BireyselKimlikNumaras,kişiyeözelşahsinumarasıvebireyselbilgileriişleyentümbilgi sistemleriçintekbireyseltanımlayıcıdır.BireyselKimlikNumarasıtümbelgevenufüs belgelerivesertifikalarınüzerineyazılmakta,kişininadınaverilendiğerresmibelgelere kopyalanmaktaveNufüsDairesikayıtdefterindekaydedilmektedir.Demekkibunumara, (şayet Romanya’da almış iseniz) ehliyet üzerinde, bireysel çalışma sözleşmesinde, sigortada,kirasözleşmelerinde,birbankadahesapaçmaevraklarında,sağlıkdefterinizde veyasosyalsigortakayıtlarınızdadayazılmaktadır.Bukod,sadeceRomanyavatandaşlığı aldığınızdurumundadeğişmektedir. Oturum izni, hüvviyetinizi, Romanya’daki oturum veya ikamet adresinizi ispatlamakta ve Romanya’da oturum hakkına sahip olduğunuzu, ve işbu hakkının veriliş süresi ve verilme gayesini de ispatlayan bir dayanaktır. Bu belgenin devamlı üzerinizde bulundurmanız, yabancılara vermemeniz ve yetkili makamlar tarafından her talep edildiğinde ibraz etmeniz lazım. F Geçici Oturum İzni l Veriliş –izin,aşağıdakişartlarınınbütününüyerinegetirenveRomanya’ya vizesizveyauzunsürelivizeilegirenlertarafındanalınabilmektedir:geçerlibir seyahatbelgesinesahip,dahaönceuzunsürelioturumvizesialdığıamaçileaynı amaçlıoturumiznitalepediyor,dahaönceoturumunverildiğiamacınasadık kalmışise,sosyalsağlıksigortayasahipse,oturmayeriniyasalolarakıspatladığı durumda.. l Oturumamacı(izinüzerindebelirtilenbilgi): ekonomik,profesyonelveticari faaliyetler,çalışma,eğitim,ailetamamlaması,insaniveyadinifaaliyetler,vs. l Uzatma–oturmaizninuzatılması,dahaöncekioturmaizninsüresiveyavize süresi bitmeden 30 gün önceden, istenilen belgeler ile beraber (ORI ilan panosundayazılanlar)birdilekçebaşvurusundabulunmanızgerekmektedir. Gözönünüzde bulundurmanız gerekiyor ki bir görüşme çağrısında bulunabilirsiniz.
  18. 18. ROMANYA’YA HOŞGELDINIz! 21 l Uzatmasüresi:1-5yıl l Eğitimamaçlıgeçicioturmaizninesahipolanlar,4saat/günçalışmaiznine sahiptirler,fakatçalışmayetkisialmakşartıyla. F Daimi Oturum İzni l Veriliş –universiteöğrencisideğilseniz,ilticayabaşvurusundabulunmamışiseniz veyaRomanyadevletitarafındanherhangibirkorumatarafınızaverilmemişise, diplomatikveyagörevvizesinesahipdeğilsenizvegeçicioturmaizninesahip iseniz,daimioturmaiznialmanızabaşvurusundabulunabilirsiniz. l Şartlar: Romanya’daenaz5yıldevamlıvekanunioturmaizniylekalmışise (peşpeşe6ayveya10aytoplamolarakyoklamayapmamışiseniz),ekonomi asgarinetmaaşdenkikadargeçiminizisağladığınızadairıspatlamanız,sağlık sosyal sigorta sahip olmanız, kanuni olarak kalacak yer olduğunuza dair ıspatlamanızı,tatminedecekseviyedeRomenceyibilmenizi,ulusalgüvenlikiçin tehlikeoluşturmadığınızışartıyla.Eğitimsüreleri,oturmasüresininyarısıolarak hesaplanmaktadır. l Prosedür: Dosyakayıtesnasında,Romenceseviyesinitespitedilmeküzerebir görüşmedebulunacaksınız.Olumsuzbircevapdurumunda,buyazılıolarakve gerekçegösterek,başvurudilekçesindebelirlediğinizadresegönderilecektir. l Daimi oturma sahibi olan bir veli, her iki velilillerin onayıyla, otomatik olarak reşit olamayan çocuklara oturma hakkı verilebilmektedir. l Geçerlilik: İzin,dahasonrauzatılabilmeolanağıyla,5yıllığınaverilmektedir. l Avantajlar: işgücüpiyasasınaserbestulaşım,bütünmeslekieğitimveeğitim şekillerineulaşabilmehakkı,sosyalgüvenlik,sosyaldestekvekoruma,Romen vatandaşları gibi aynı rejimde yurt dışına seyahat edebilme imkanı (daimi oturum), eğitimin denkleşmesi ve diplomalarının tanınması, kamu sağlığı danışmanlığı;ortaklıkkurma,yanaşmavemeslekiveyasendikaörgütüneüye olmaözgürlüğüvs. l İptal veya fesih: başka bir devlette daimi oturma hakkı kabul ediyorsanız, Romanya’dankesintisizolarak12aydanfazlaayrıkaldığınızda,vebusürede ABüyesiolanbaşkabirülkedeoturumizninesahipolmadığıveyabaşkabirAB üyesindekiherhangibirülkedeoturumizninesahipolmuşisenizdahikesintisiz 6yıldanfazlaayrıkaldığınızda. Ek bilgi, ORI websitesinden temin edebilirsiniz http://ori.mai.gov.ro/api/media/userfilesfile/Cetateni%20non- UE/click%2012permanenta.pdf F Bir Romen Vatandaşın Aile Ferdi Olarak Mesken Oturumu l ORItarafındanyapılanincemelersonrası,Romanyavatandaşıbiraileninferdine verilmektedir.Buincelemelerise:taraflararasındakiistikrarlıilişkilerolduğuna dairtasdikleyenbelgeler,evziyaretleri,görüşme,vs. l Türler:geçici(6ay–5yılsüreyleverilmektedir)veyadaimi(10yıllığına
  19. 19. YURTDIŞI VATANDAŞLARI IÇIN BILGILENDIRME REHBERI 22 verilmektedir.) l Avantajlar:işgücüpiyasasınaserbestulaşım,bütünmeslekieğitimveeğitim şekillerineulaşabilmehakkı,sosyalgüvenlik,sosyalgüvenlik,sosyaldestekve koruma,tekbaşınaveyaeşiilebirlikteyurtdışınaseyahatedebilmeimkanı /daimioturum), l Daimioturumtezkeresi,aynıdaimioturumiznişartlarınagöretalepedilmektedir. l Herikioturumtezkeresiardardagelensürelerdeyenilenebilmektedir. 4.3. Aile Tamamlaması4.3. Aile Tamamlaması Romanya’dageçicioturmahakkınasahipolankişinindaimioturmahakkıalabilmesiiçin başvurusundabulunabileceğigözönündebulundurarak,ailebirleşimi,Romanyatoplumuna dahiiyientegrasyonolabilmesiiçindoğalvetemelhakkınızdır. Koşullar: l Enazbiryılgeçerliolduğugeçicioturmaiznineveyadaimioturmaiznine sahipseniz,ailebirleşimiiçinbaşvurusundabulunabilirsiniz:karı/koca,reşit olmayanvenafakattaolançocukveolağanüstüdurumlarda,diğer1.derecedeki akrabalar. l Eğitimamaçlıoturmaizninesahipseniz,evliliğiniz,oturmaiznialdığınıztarihten önceolmakşartıylaailebirleşimiiçin,karı/koca,başvurusundabulunabilirsiniz. l Bilimaraştırmalarıiçinoturmaizninesahipseniz,1yıldandahaazolsadahi,aile birleşimiiçinbaşvurusundabulunabilirsiniz. l İsteğiniz,ORImerkezindebaşvurulacaktırvedilekçeyleberaberıspatlayıcı belgelerisunmanızgerekmektedir:evliliksertifikası(evlilikcüzdanı),geçiminizi sağladığınzadairdayanaklar,sağlıksigortanızolduğunuzadair,vs.Dilekçeniz değerlendirilecektir,ilgilitarafiseyazılıolarakbircevapkabuledecektir. Aile birleşimi prosedürleri ile ilgili geniş bilgi: http://ori.mai.gov.ro/detalii/pagina/ro/REINTREGIREA-FAMILIEI/75 websitesinden temin edebilirsiniz. 4.4. Romanya Vatandaşlığı4.4. Romanya Vatandaşlığı Romanya’dayasalolarakenaz8yıldanberikanuniolarakikametettiğiveyaen az5yıl(Romanyavatandaşıileevliolanlardurumunda)vegeçiminisağlayabilecek gerekenleresahipolanyabancılaraverilmektedir. Romanya vatandaşlığı alabilmeniz için, Romence, tarih, coğrafya ve Romanya Anayasasıylailgilibellidenemetestleribaşarılıolmanızgerekmektedir Vatandaşlığıkabul/yenidenkabuletmeniziçindilekçeler,veıspatlayıcıbelgeve evrakileberaberAdaletBakanlığınabağlıolanVatandaşlıkKomisyonunabaşvurulacaktır. Daha geniş bilgi için Adalet Bakanlığından veya http://www.just.ro/Sections/PrimaPagina_MeniuDreapta/ TotuldespreCet%C4%83%C5%A3enie/tabid/540/Default.aspx websitesinden temin edebilrisiniz.
  20. 20. ROMANYA’YA HOŞGELDINIz! 23 4.5. Yabancıların Uzaklaştırılması4.5. Yabancıların Uzaklaştırılması Romanya’dan yabancıları uzaklaştırılma kararı Romanya devleti tarafından alınmaktadırvebazıinsankategorisiyleilgildir:oturmaizniniuzatmaimkanıolmadığı, ilticatalebindebulunlaraolumsuzcevapalanlara,istenmeyenkişiolduklarıilanedilenler, suçişleyenveoturmaizniiptaledilenlere,vs. Geri verme kararı - karar yayınladığı tarihinden itibaren, tek başına (eşlik yapılmadan) 15 – 90 gün içerisinde (duruma göre) ülkeyi terketme kararı termen de 15-90 İnsanı yardım eşliğinde gönüllü geri verilmesi yasal olarak Romanya’da oturma iznine sahip olmayanlara veya ana ülkelerine geri dönmesi için gereken maddi kaynakları olmayanlara uygulanmaktadır. Kovulma Eskort altında uzaklaştırılma ülkeyi terketme kararın süre bitiminde, sınırları kanun dışı olarak geçenlere, istenilmeyen insan edilenlere ve geri verilme kararı çıkan yabancılara uygulanmaktadır. Ülkenize geri dönme hakkınızdan daha önce faydalanmış iseniz tekrar talep edemememektesiniz, kovulma kararı almış iseniz veya istenilmeyen insan olarak ilan edilmiş iseniz tekrar bu haktan faydalanamamaktasınız. Ana yurdunuza gidişinizde eşlik edilmeyecektır ve sizin pasaportunuz üzerinde ülkeye dönüş ile ilgili her hangi kayıt yapılmamakatdır. http://ori.mai.gov.ro/api/media/ userfilesfile/Cetateni%20non-UE/ indepartarea%20sub%20escorta2.pdf ORI personeli eşliğinde, sınıra kadar, tranzit bir ülkeye kadar veya varış ülkesine kadar götürülmesi. Romanya’nın üçüncu ülkeler ile yapılan anlaşmalara göre gerçekleşmektedir. Bildiri tarihinden itibaren 3 gün içerisinde İmtiyaz Mahkemesinde itiraz edilebilmektedir. http://ori.mai.gov.ro/detalii/pagina/ro/Returnarea- voluntara-umanitar-asistata/80 Hem oturma izni biten yabancının isteği üzere hem de Romanya’da yasal olarak kalmadığı tespit edilirse, ORI tarafından yayınlanmaktadır. Bildiri tarihinden itibaren 3 gün içerisinde, kovulma kararı yayınladığı yerel yönetimin bağlı olduğu İmtiyaz Mahkemesinde itiraz edilebilmektedir. http://ori.mai.gov.ro/detalii/pagina/ro/Decizia-de- returnare/85 Romanya sınırları içerisinde her hangi bir yabancının suç (Ceza Kanun hükümlerine göre) işlediği takdirde. Kovulma uygulaması gerçekleşinceye kadar, yabancı kamu makamları tarafından gözaltına alıkonulabilmektedir.
  21. 21. YURTDIŞI VATANDAŞLARI IÇIN BILGILENDIRME REHBERI 24 Tolerans – Romanya’da kalma toleransı, oturma izni sona erdikten sonra, objetik sebeplerden dolayı ülkeyi terk edemediği durumunda verilmektedir. Romanya’ya girme yasağı - kovulma veya geri gönderilme kararıyla birlikte, ORI talimatları göre yasak konulabilmektedir. - Belirli bir süre için verilmektedir (duruma göre) ve ilgili kişiye yazılı olarak, işbu karar alınmasına gerekçesiyle beraber cevap verilmektedir. - Bildiri tarihinden itibaren 3 gün içerisinde İmtiyaz Mahkemesinde itiraz edilebilmektedir. http://ori.mai.gov.ro/detalii/pagina/ro/Interdictii-de- intrare/168 - 6 ay süreli olarak verilmektedir ve sebepler yok oluncaya kadar 6 aylık süreler ile uzatılabilmektedir. - verdiği ORI makamın yetkili olduğu bölgenin dışında çıkmanıza izniniz olmamaktadır ve bir çok yükümlüklere tabii tutulmaktasınız. http://ori.mai.gov.ro/detalii/pagina/ro/Tolerarea/89 4.6. Diğer Tedbirler: Tolerans ve Yasaklar4.6. Diğer Tedbirler: Tolerans ve Yasaklar
  22. 22. ROMANYA’YA HOŞGELDINIz! 25 5. ROMANYA’DA ÇALIŞMA VE SOSYAL5. ROMANYA’DA ÇALIŞMA VE SOSYAL GÜVENLİKGÜVENLİK 5.1 Çalışma İzni5.1 Çalışma İzni Sizlerin Romanya’da çalışabileceğiniz birçok şekilleri vardır: işçi, üçüncü devletlerdendetaşe,serbestmesleksahibiveyaişveren. 5.1.1. İşe Alınma Romanya’ya daimi işçi, staj yapma, mevsimlik veya ülkeler arası işçisi gibi geldiğiniz durumda, ilk önce çalışma izni, sonra işe alınmanız için uzun vadeli oturum vizesini ve en sonunda oturum iznini almanız lazım. İşe alınmanız için, aşağıdakileri yerine getirmeniz gerek: a) Yürürlükteolanyasalaruyarınca,işverentarafındantalepedilen,meslekihazırlık, faaliyettetecrubeveonaylanmagibiözelşartlarıyerinegetirmenizlazım; b) Sağlıkaçısındansözkonusufaaliyetigerçekleştirmeniziçinuygunoluğunuzunve Romanyasınırlarıdahilindegerçekleştirdiğinizveyagerçekleştireceğinizfaaliyet ileuygunsuzolmayanöncekicezalarınızolmadığınınispatınıyapmalısınız; c) Hükümetinkararıileonaylananyıllıkkontenjanagirmenizlazım. Romanya’dabirfaaliyetgerçekleştirmeniziçin,uzunvadelioturumvizesineve çalışmaiznineihtiyacınızvar.Çalışmaiznisahibinetekbirişverene,Romanya’yadetaşe veyaişealınmahakkınıverenresmibelgedir. Aşağıdakidurumlardaçalışmaiznineihtiyacınızyok: l Romanyasınırlarıdahilindedaimioturumhakkınasahipsiniz; l Romanya’dabirhimayeşeklindenfaydalanıyorsunuz; l Romenbirvatandaşınaileüyelerindenbirisiniz; l Romanya’nın iş pazarına giriş hakkında ikili anlaşma, protokol imzaladığı ülkelerinvatandaşlarıolduğunuzdurumda; l Biroturumhakkıveyaikilianlaşmalarbazında,geçiciniteliklieğitim,bilim, kültürelveyadiğerözelfaaliyetlergerçekleştirdiğinizdurumda; l Romanya’dabulunanidarikurumlarveyakamukurumlartarafındantalepedilen geçicifaaliyetlergerçekleştireceğinizdurumda; l YabancıülkedemerkeziolanbirşirketinRomanyasınırlarıdahilindebulunan birşübe,temsilciliğinşefiolduğunuzdurumda.
  23. 23. YURTDIŞI VATANDAŞLARI IÇIN BILGILENDIRME REHBERI 26 Çalışmaizniişealınmaiçinişamaçlıuzunvadelivizeninveyadurumagöreoturum iznineldeedilmesiiçingereklidir.Çalışmaizniişverenintalebiüzerine,sizinadınızaORİ tarafındanverilmektedir.Çalışmaizninisizlersaklamanızlazım.Sizinyasalolarakişe alındığınızıispatetmesiiçin,işverendurumdagöre,işamaçlıoturumizninveyaçalışma iznintasdiklibirfotokopisinesahipolmasılazım. Yabancılara verilebilenen çalışma izin tipleri aşağıdaki gibidir: Daimi işçiler için çalışma izni IşbuizinesahipolanyabancıbirşirketinRomanya’dabulunanbirtemsilciliğiveya şübesindeRomanya’dabulunansadecebirgerçekveyatüzelkişide,bellisüreliveya süresizimzalananbireyselçalışmasözleşmesibazındaişealınmahakkınasahip. Mevsimlik işçiler için çalışma izni İşbuizinesahipolanyabancı12aylıkbirsüreiçerisindeenfazla6aylıkbirsüre içinRomanyasınırlarıdahilindeişealınmahakkınasahip.İşbuhakkıbaşkabir doğadabaşkabirişyerinegirmesiileuzatılmaz. Stajer olanlar için çalışma izni İşbuizinesahipolanyabancımeslekibirniteliğineldeedilmesiaçısından,birstajın yapılmasıiçin,Romanyasınırlarıdahilindeişealınmahakkınasahip. Sporcular için çalışma izni İşbuizin,profesyonelsporcularınenfazla12ayrlıkbirsüreiçinve12aydabir12 ay ile yeni sürelerin uzatılması imkanını tanıyan, ana faaliyet konusu spor faaliyetleringerçekleştirilmesiolan,tekbirRomenişverendeişealınmahakkını doğuruyor. Nominel çalışma izni İşbuizinesahipolanyabancı,işbuRomanyasınırlarıdahilindeaynıişverende, mevsimlikişçileriçinçalışmaiznibazındaöncedenfaaliyetgerçekleştirdiğive yasatarafındantalepedilenşartlaruyarınca,öncekibireyselçalışmasözleşmenin süresibitiminde,Romanyatopraklarınıterketmesorumluluğunuyerinegetirdiği durumda,mevsimlikfaaliyetlergeçekleştirmehakkınasahip. Sınır ötesi işçileri için çalışma izni İşbuizinesahipolanyabancıenfazla12aylıkbirsüreiçinbireyselçalışma sözleşmesibazındaişealınmahakkınasahip.IşbuizinRomanya’dabulunansadece birgerçekveyatüzelkişide,Romanya’dabulunabirtemsilcilikveyaşübedeveya yurtdışındabulunanveRomanya’datemsilciliğiveyaşübesiolanşirketteişe alınanın12ayakadarvaranyenibirsüreileuzatılmaimkanınıtanıyor.Fakat Romanyailekomşuolan,vatandaşıolduğuveevibulunduğubirdevletinsınır bölgesinehergünveyaenazhaftadabirsefergeridönmesikoşulunuşartkoşuyor.
  24. 24. ROMANYA’YA HOŞGELDINIz! 27 Eğitim amaçlı geçici oturumdan yararlandığınız durumda ve yarım günlük mesaili (günde en fazla 4 saat) bireysel çalışma sözleşmesi bazında işe alınmayı arzu ediyorsanız, çalışma iznine ihtiyacınız var. İş amaçlı oturum izni kabul etmeyeceksiniz ve eğitim amaçlı çalışma iznin bazında yasal olarak burda kalmaya devam edeceksiniz. Çalışma izni işveren (gerçek veya tüzel kişi) tarafından ORİ’den elde edilecek ve sizlerdenaşağıdakibelgeleritalepedebilir: a)kendi adınıza sorumluluk taşıyan ve sabıka kayıdınız olmadığını, sağlık açısındanişealınmanıziçinuygunolduğunuzu,minimumRomendilibilgilerine sahipolduğunuzuiçerenbeyannameveözgeçmişiniz; b)Romanya’daonaylıbireğitimkurumutarafındanverilendiplomaveyabu alandaki yasalar tarafından öngörülen şartlarda, MECİ tarafından verilen, çalışmaizninverilmesinitalepedilengörevinmeşguliyetiiçingereklieğitimin tanınmabelgesi; c)Sizinmeslekihazırlığınızıveya,durumagöre,meslekitecrubeniziteyiteden belgelerinfotokopileriveyasaşartlarındatasdiklitercumeleri; d)Sizingeçerli,sınırıgeçmebelgeninfotokopisi; e)¾tipiikifotograf. Çalışma izni, başvurunun analizi ve işbu belgenin verilmesi ile ilgili şartlar, 56/2007 sayılı Hükümetin Acil Kararnamesinde detaylı olarak bulunuyor. Daha fazla bilgi için ORİ web sitesini veya http://ori.mai.gov.ro/detalii/pagina/ro/Munca/73 adresini tıklayınız. Çalışma izni aşağıdakidurumlarda5güniçerisindeiptalediliyor: l Yabancıileçalışmailişkisininkendiinisiyatifiüzerinesonaermesineticesinde, işvereninbaşvurusuüzerinevetaraflarınonyıilebireyselçalışmasözleşmenin sonaermesidurumunda; l Sizininisiyatifinizinüzerine,sizintalebinizde,çalışmailişkininsonaerdirilmesi. Çalışma izni işilişkilerindurdurulmasıneticesiolarakiptaledildiğidurumda, sadeceyenibirizinveriliyorisebaşkabirişverendeçalışmayabaşlayabilirsiniz.Çalışma izniniptaliilebirlikte,oturumhakkınızdasonaeriyor.Neticeolarak,Romanyatopraklarını terketmenizlazımveyasaşartlarıaltında,yenibirvizealmanızlazım. İşealınmaiçinuzunoturumlu vize çalışmaizninverilmesindenitibaren30gün içerisindeeldeediliyorveRomanyaElçilikleriveKonsolosluklarıtarafındanveriliyor.Bir veyabirdençokgirişliuzunoturumluvize,talepüzerineaşağıdakiamaçlarile,90günlük birsüreiçinverilebilir: l işealınam–Romanya’yaişamaçlıgirecekseniz;
  25. 25. YURTDIŞI VATANDAŞLARI IÇIN BILGILENDIRME REHBERI 28 l diğer amaçlar (detaşe, bir ticari şirketin bir idarecisi gibi faaliyetin gerçekleştirilmesi,gönüllülükveyaücretsizmeslekiformasyon,uzunsüreli sağlıktedavisiveyaRomenyasalarınaaykırıolmayandiğerfaalieytler). l Butür vize, Romanya’ya girdiğiniz andan itibaren, geçici oturum hakkının uzatılmasınıtalepetmenizevebiroturumiznineldeetmenizeizinveriyor. İş amaçlı uzun oturumlu vize D/AM sembolü ile tespit ediliyor. Romanya’dadurumagöreoturumhakkıverilmişiseveyauzatılmışse,aşağıdaki gibibiroturumizniverilecek: a) geçicioturumhakkınızverildiğiveyadurumagöreuzatılmışise,geçicioturum izniverilecek; b) geçicioturumhakkıveçalışmahakkıdurumdagöreverildiğiveyauzatılmışise, işamaçlıoturumizniverilecek; Gerekli belgeler listesi yaşadığınız ilde bulunan ORI’nin bölgesel bürolarında veya http://ori.mai.gov.ro/detalii/pagina/ro/Munca/73 web sitesinde ilan edilmiş bulunuyor. 5.1.2. Detaşe Romanya’ya detaşe olduğunuz durumda, diğer amaçlı (detaşe) uzun vadeli oturum vizesini ve Romanya’ya girişinizden sonra, detaşe işçiler için çalışma iznini ve iş amaçlı oturum iznini elde etmeniz lazım. Diğer amaçlı uzun oturumlu vize, talep üzerine, bir şiket tarafından detaşe olduğunuzdurumda,ikametinizveyaoturumunuzolanülkelerdekiRomanyaElçilikleri veyaKonsolosluklarıtarafındanveriliyor: l Romanyatopraklarındabulunanbirtemsilcilikveyaşübede; l Aynıfaaliyetkonusuolan,yabancıbirşirketinortağı/hissesahibiolduğubir Romentüzelkişiolanbirticarişirket. Veyaikitarafarasındaimzalananbirhizmetsunmaticarisözleşmesibazında,yurt dışında merkezi olan bir işçi tarafından Romanya’da bulunan bir tüzel kişiye detaşe olduğunuzdurumda. Ayrıca,Romanya’dakiişpazarınaulaşımhakkındaRomanya’nınikilibiranlaşma imzaladığıbirülkedengeldiğinizdurumda,vizeverilir.Bununiçin: a) vizeningeçerliliğisüresince,sağlıksigortayısunmanızlazım; b) konaklamaşartlarınsağlanmasıispatınısunmanızlazım; c) asılülkedekiyetkililertarafından,birsabıkakayıdıveyaaynıhukukideğeri taşıyanbirbelgesunmanızlazım. Romanya’ya detaşe olduğunuz durumda, oturum vizeniz D/AS tipidir.
  26. 26. ROMANYA’YA HOŞGELDINIz! 29 Detaşeişçileriçinçalışmaizniminimum5yıllıkbirsüreiçerisinde,maksimum biryılçalışmahakkınıveriyor.BuhakkıyabancıtüzelkişiolanişverendenRomanya’da bulunanbirtüzelkişiyeveyaYurtdışındamerkeziolanbirtüzelkişininRomanya’da bulunanbirşübeveyatemsilciliğedetaşekararıbazındaveriyor. Detaşeişçileriçinçalışmaiznineldeedilmesiiçin,işverenaşağıdakibelgeleritalep edecek: a) kendi adınıza sorumluluk taşıyan ve sabıka kayıdınız olmadığını, sağlık açısındanişealınmanıziçinuygunolduğunuzu,minimumRomendilibilgilerine sahipolduğunuzuiçerenbeyannameveözgeçmişiniz; b) diğeramaçlariçinuzunoturumvizesinikapsayan,sınırıgeçmebelgesi,aslıve fotokopisi; c) bireyselçalışmasözleşmeninfotokopisi; d) detaşebelgenğinfotokopisi; e) ticarihizmetsunmasözleşmeninfotokopisi,durumagöre,tasdiklitercumesi; f) çalışmaiznintalepedildiğigörevveyameslekiçineğitimbelgeninfotokopisi; g) meslekieğitimiveyadurumagöre,tecrubeyiispatlayanbelgelerinfotokopileri; h) ¾ikiresim. DetaşeyiemredenişverenbağlıolduğuBölgeselÇalışmaMüfettişliğine(İTM), yabancıdetaşeişçilerinRomanyatopraklarındailkfaaliyetgününügeçmedenvefaaliyetlerine başlamadan5günönce,çalışmaizningerekliolduğuRomanya’dakiişpazarınaulaşımıiçin birbildiriiletecek.Bildirideöngörülenunsurlardanherhangibirinindeğiştirilmesidurumunda, işbununyeraldığıtarihtenitibaren,5güniçerisindeİTM’yebildirilecek. Geçicioturumuneldeedilmesiiçin,ikametettiğinizildebulunanORİbölgesel ofisinevizetarafındanverilenoturumhakkınınbitimindenenaz30günönce,başvuruda bulunup,aşağıdakibelgeleriteslimetmenizlazım:başvuru,sınırıgeçmebelgesi(pasaport, seyahatünvanı,v.s.)asılıvefotokopisi,işbudiğeramaçlariçin(D/AS)uzunoturumvizesini debulundurumasılazım,detaşebelgeninfotokopisi;detaşebelgeninfotokopisi;ekonomide netortalamamaaşınseviyesindebarınmaaraçlarınispatı,konaklamaalanınyasalşekilde eldeedilmeispatı(asılvefotokopi),sosyalsağlıksigortası,sağlıkbelgesi,harçlar. Detaşesüreninbitimindesonra,oturumhakkınınkategorisinideğiştirilmesiiçin ülkedençıkmanızagerekkalmadan,çalışmaiznibazında,detaşeolduğunuzişverendedaimi işçiiçinbaşvurudabulunabilirsiniz.Çalışmaizninverilmesiiçinyükarıdabelirtilenbelgeler sunulmasılazım. Detaşeiçinoturumhakkı,bütünçalışmaizningeçerliliksüresiiçinuzatılabilirve sonrakiuzatılmalariçin,işverensizleritutmakistediğidurumda,daimiişçiiçinçalışma iznivesonradanişamaçlıoturumiznieldeetmesilazım. ÇalışmaizniRomanya’yadetaşeolduğusüreninbitimineticesiolarak,yabancınınveya işvereninbaşvurusuüzerine5işgüniçerisindeORItarafındaniptalediliyor. Romanya’ya detaşe hakkında daha çok detay 56/2007 OUG’da ve ORI’nin http://81.181.207.62/detalii/pagina/ro/Alte-scopuri/78 web sitesinde bulabilirsiniz.
  27. 27. YURTDIŞI VATANDAŞLARI IÇIN BILGILENDIRME REHBERI 30 5.1.3. Mesleki Faaliyetlerin Gerçekleştirilmesi Meslekifaaliyetleringerçekleştirilmesiiçin,talepüzerine,birveyabidençok seyahatlı–özelyasalarbazında,Romanyatopraklarındaserbestşekildemeslekyürütebilme hakkınasahipolduğunuzdurumda,90günlükuzunoturumvizesiverilebilir. MeslekifaaliyetleringerçekleşmesiiçinuzunoturumvizesiD/APsembolüiletespitedilir. Romanyatopraklarındabirmeslekyürütmekistediğinizdurumda,işbuözelbir yasailedüzenlenipdüzenlenmediğinikontroletmenizlazım.Örneğin,üçüncüülkelerin mimarvatandaşları,Romanya’daimzahakkınasahipolmaveUlusalMimarlarTablosuna kayıtolmayıtalepetmeşartlarıRomendevletinvesözkonusuülkelerileimzaladığı anlaşmalarile,karşılıklışartlaraltındakararlaştırılabilir.Romanya’dadoktor,dişçi,eczacı meslekleri,tıp/dişhekimliği/eczacılıkalanındaresmibirnitelikünvanınasahipolan gerçekkişilertarafındandayürütülebilir: l Romenbirvatandaşıneşiveişbunlarınvatandaşlığıfarketmeksizin,Romenbir vatandaşınbakımıaltındabulunan,anahattakifürulervetezyidler; l Romanya’da daimi oturumlu statüsünden yararlanan yabancı ülkelerin vatandaşları; Avrupa Birliğin üye ülkelerinden biri, SEE veya İşviçre Konfederasyonuna ait bir devlet tarafından uzun süreli oturum statüsün yararlanıcıları; l UE, SEE veya İşviçre Konfederasyonu vatandaşının aile bireyleri. Diğer meslekleringerçekleştirilmesi(örneğin:kadastrocuveyapsikolog)UEveSEE develtlerinvatandaşlarıilesınırlıdır. Romanya’da mesleki faaliyet gerçekleştirebilme şartlarını kontrol etmek için, işbu yasalara danışmanız lazım ve ayrıca nitelikleri ve diplomaları tanıma prosedürlerini de bilmeniz gerekir. Daha fazla detay: Diploma Tanıma ve Denkleştirme Ulusal Merkezi (CNRED) (http://www.cnred.edu.ro/) ve Romanya Serbest Mesleklerin Ulusal Birliğinde (UNPLR) (http://www.uplr.ro/principale.html) bulabilirsiniz. 5.1.4. Ekonomik ve Ticari Faaliyetlerin Gerçekleştirilmesi Başvuruüzerine,birveyabirdençokseyahatlı,90günlükbirsüreliaşağıdakiler için,uzunoturumluvizeverilebilir: l Ekonomikfaaliyetingerçekleştirilmesi–bağımsızşekildeveyaaileortaklıkları kapsamında, gerçek kişiler tarafından bazı ekonomik faaliyetlerin organize edilmesivegerçekleştirilmesihakkındaekonomikfaaliyetgerçekleştirecekseniz; l Ticarifaaliyetingerçekleştirilmesi–Romanya’dabulunanbazıticarifaaliyetlerin yönetimveidaresorumluluklarıolanortağıveyahissedarıolduğunuzveya olacaksanız. Ekonomikfaaliyetleringerçekleştirilmesiiçinuzunoturumluvize,D/AEsembolü aracılığıileveticarifaaliyetleringerçekleştirilmesiiçinvizeD/ACsembolüaracılığıile tespitedilebilir.
  28. 28. ROMANYA’YA HOŞGELDINIz! 31 Uzunoturumluvize,aşağıdakişartlarıtopluşekildeyerinegetirdikleriispatını yapan,birticarişirketinyöneticilerigibiatanankişilereverilir: l Yöneticiniteliğinesahipler; l BaşvurutarihindesözkonusuticarişirketteveyabaşkabirRomentüzelkişide ortakveyayöneticideğillerveson2yıldaişbusıfatlarasahipolmadılar; l Sözkonusuticarişirketteişbuamaçilebiroturumhakkıeldeedenbaşkabir yabancıvatandaşyoktur; l Sözkonusuticarişirketenaz50.000eurodeğerindeteknolojiktransferveya sermayekatkısıgerçekleştirdi. Ekonomik veya ticari faaliyetin gerçekleşmesi için aşağıdaki durumlarda verilebilir: a) vizeningeçerliliğisüresince,sağlıksigortasınıispatettiğinizdurumda; b) konaklamaşartlarınınsağlandığınınispatınısunduğunuzdurumda; c) asılülkedekiyetkililertarafındanverilensabıkakayıdıveyaaynıdeğeriyaşıyan birbelgeyisunduğunuzdurumda. Yasalarekonomikfaaliyeteulaşımı,ticarifaaliyetekayıtolmasürecini,faaliyetin onaylanmasınıveekonomikfaaliyetgerçekleştirmeyeyetkiligerçekkişilerinvebireyselve ailemüesseselerinhukukirejimlerinidüzenliyor.DahaçokdetayYabancıYatırımlariçin RomenAcentesinin(ARIS)websitesindehttp://arisinvest.ro/en/doing-business-in-romania/ veyaKüçükevOrtaÖlçekliİşletmelerinveİşbirliğinUlusalAcentesininwebsitesinde http://en.animmc.ro/bulabilirsiniz. Gerçekleştirilen faaliyet farketmeksizin (diplomatik vize ile oturum veya mevsimlikfaaliyetleriçinvizeileoturumdışında),Romanya’dayasalbirşekildeve5yıl boyuncadevamlıyaşadığınızdurumda,daimioturumhakkınıntanınmasıiçinbaşvuruda bulunabilirsiniz. Romenyasalaruyarınca,geçicioturumhakkınınverildiğiamacıyerinegetirmek zorundasınız.Yanibirçalışmaizninizvarise,ekonomikfaaliyetgerçekleştirmeiçinoturum hakkınıtalepedemezsinizvetersdurumdageçerlidir. 5.2. Romanya’da Çalışma Şartları5.2. Romanya’da Çalışma Şartları ÇalışmaiznibazındaüyasauyarıncaRomanya’yadetaşeveyabireyselçalışma sözleşmesiileişealınabilirsiniz. Bireysel Çalışma Sözleşmesi Romanya’da İş Kanunu iş ilişkilerin bütünlüğünü, iş ilişkilerin alanındaki düzenlemelerinuygulanmasınınkontrolünüveişçevresinidüzenliyor.İşKanununda kapsanılanhükümler,Romanya’daRomenbirişvereniçinişsunan,bireyselçalışma sözleşmesiileişealınanyabancıvatandaşveyauyruksuzlariçinuygulanıyor. İşverenveişçiarasındayeralanişilişkileriileilgilihakvesorumluluklar,yasa
  29. 29. YURTDIŞI VATANDAŞLARI IÇIN BILGILENDIRME REHBERI 32 uyarınca,bireyselçalışmasözleşmelerivetopluçalışmasözleşmelerikapsamında,pazarlık yapılarakkararlaştırılacak Bireyselçalışmasözleşmesitarafların(işverenveişçi)onayıesasalınarak,yazılı veRomencedilindeimzalanıyor.Yazılıolarakbireyselçalışmasözleşmeninimzalanma sorumluluğuişvereninsorumluluğuolup,işilişkilerinbaşlamasındanönceimzalanması lazım.Bireyselçalışmasözleşmesiyazılıolarakimzalanmadığıdurumda(işvereninizbir şirketdeğildesizlerilebirsözleşmeimzalamayanbirgerçekkişiolduğudurumlargibi), belirsizbirsüreiçinbirsözleşmeimzalandığıvarsayılıyorvetaraflarsözleşmeöngörülerin vesunulanhizmetlerinispatınıherhangibaşkaispatyardımıileyapabilirler.Fakatişbu durumda,işvereninvaatleriniteyitedecekolanbaşkabirbelgeveyabirşahidinizolmadığı durumda,sizinsunduğunuzişintipinivehacmini,ayrıcahaklarınızıkorumanızdahazor olacak. İşverenileyazılışekildeimzalananveBölgeselÇalışmaMüfettişliğinde(İTM) kayıtlıbirbireyselçalışmasözleşmesinesahipolmanızçokönemli.BireyselÇalışma Sözleşmesisosyalgüvenliktedbirlereulaşmanızaizinveriyorveişvereninolasıkötü muamelelerindensizlerikoruyor. Sözleşmeninimzanlamasındanönce,işbunukapsamındayeralanhükümleridikkat ileokumanızlazım.BireyselÇalışmaSözleşmesisizebirnüsha,işverenebirnüshave İTM’ybirnüsha,toplamüçnüshaolarakimzalanıyor.Sadeceyazılıolarakimzalanan çalışma sözleşmesi yetkili bölgesel makamlarda kayıt edilebileceğini gözönünde bulundurun. İşverenyasatarafındanöngörülensürede,İTM’deçalışmaiznibazındaimzalanan bireyselçalışamsözleşmesinikaydetmekzorundadır. Bireysel çalışma sözleşmesinin kadro-modeli uyarınca işbu zorunlu olarak aşağıdakiunsurlarıkapsamasılazım:sözleşmetarafları(işçiveişveren),sözleşmekonusu, sözleşmesüresi,işyeri,çalışmaşekli,görevinsorumlulukları,işsüresi,tatil,maaş,iş yerindesağlıkvegüvenliğebağlıözelhaklar,diğerhükümler(denemesüresi,ihtarsüresi, v.s.),taraflarıngenelhakvesorumlulukları.Işbusözleşmeninbirmodeliişburehberin eklerindebulunuyor. Bireysel çalışma sözleşmenin hükümleri yasaya aykırı öngörüler veya toplu çalışmasözleşmeleriileveyaalınankararlarilekararlaştırılanminimumseviyealtındaki haklarıkapsayamazlar.İşçileryasatarafındantanınanhaklardanvazgeçemezler.İşçilere yasatarafındantanınanhaklardanvazgeçmeveyaişbuhaklarınsınırlandırılmasınıisteyen herhangibirhükümgeçersizsayılacak. Romanya’daişçiiseniz,genelde,aşağıdakihaklarasahipsiniz:sunduğunuzişiçin maaşkabuletme;günlükvehaftalıkizin,yıllıktatil,şansvedavranışeşitliği,işyerinde itibar,işyerindesağlıkvegüvenlik,profesyonelformasyonaulaşım,bilgilendirmeve danışmanlık,çalışmaşartlarınveişortamınkararlaştırılmasıveiyileştirilmesinekatılma,
  30. 30. ROMANYA’YA HOŞGELDINIz! 33 iştençıkartılmadurumundakoruma,topluvebireyselpazarlık,birsendikaoluşturmaveya sendikayaüyeolmagibi,toplufaaliyetlerekatılım. Avrupa Birliği dışındaki ülkelerden gelen vatandaşlar, sadece geçici oturum hakkınasahipolabilirlerveprofesyonelsendikavemeslekiderneklerinüyeleriolamazlar. İş Yasası uyarınca, işçiler aşağıdaki sorumluluklara sahipler: iş normunu gerçekleştirme,veyadurumagöre,görevformuuyarıncaüzerinedüşensorumlulukları yerinegetirme;işdisiplininesaygıgösterme;uygulanabilirtopluçalışmasözleşmesive bireyselçalışmasözleşmesindeyeralaniçdüzenlemeninöngörülerinesaygıgösterme;iş sorumluluklarınyerinegetirilmesindeişverenekarşısadakatgösterme;birimkapsamında sağlıkvegüvenliktedbirlerinekarşısaygıgösterme;işmahremiyetinikoruma. İşçihaklarınabağlıolarak,işvereninsorumluluklarıdaöngörüldü:işçilereçalışma şartlarıhakkındaveişilişkilerinyeralmasıileilgiliunsurlarhakkındabilgivermesi;teknik, düzenlemeveuygunçalışmaşartlarınısüreklisağlaması;yasa,uygulanabilirtopluçalışma sözleşmesivebireyselçalışmasözleşmelerindendoğanbütünhaklarıtanıması;kendi sendikasıveyadurumagöre,işçilerintemsilcileriileişbunlarınhakveçıkarlarınıönemli şekildeetkileyebilecekolankararlarhakkındadanışması;kendisorumluluğualtındaolan bütünhakvesorumluluklarıödemesiveyasaşartlarıaltındaişçileriçindevletekarşıvergi veyükümlülüklerinödenmesi;talepüzerine,başvurudabulunanınişçiniteliğiniteyiteden bütünbelgeleridüzenlesin;şahsinitelikliverileringizliliğinisağlaması. Romanya İş Kanunu İngilizce diline de tercume edilmiştir ve http://www.codulmuncii.ro/en web sitesinde bulabilirsiniz. Detaşe Detaşeişverentarafından,işbununçıkarınabazıişlerinyapılmasıamaçlı,başka birişverene,işyeringeçiciolarakdeğişmesikararlaştırılanbelgedir.Işbuenfazlabiryıllık birsüreiçindetaşeedilebilirveasılülkedeimzaladığınızçalışmasözleşmesivedetaşe belgesibazındayapılabilir. Maaaş Bireyselçalışmasözleşmesibazındasunulanişiçin,herişçiparaolaraktanzim edilenbirmaaşalmayahakkıvar.Maaşınkararlaştırılmasıveverilmesindecinsiyet, cinsellikyönelmesi,genetiknitelikler,yaş,ırk,renk,uyruk,din,siyasiseçim,sosyalorijin, sakatlık, aile durumu veya sorumluluğu, sendika bağımlılığı veya faliyeti açısından ayrımcılıkyapmakyasaktır. Her yıl, ulusal seviyede toplu pazarlıklar ile, ayda ortalama 170 saat tam iş programıiçinaylıkminimumücretkararlaştırılıyor. Maaş işverenlerin temelmaaşıveprim,yardımvediğerartışlarıdakapsıyorve diğerparayükümlülklerindenönceödenmektedir.İşverenbireyselçalışmasözleşmesiile, yurtkapsamındaminimumbrütmaaşaltındadeğeriolanbiresasmaaşıpazarlayamazve kararlaştıramaz. Bireyselçalışmasözleşmesindebelirtilenmaaş,tarifeli maaş olup,esasmaaşı
  31. 31. YURTDIŞI VATANDAŞLARI IÇIN BILGILENDIRME REHBERI 34 veyaişealınmamaaşınıtemsilediyor.Birçalışmasüreninsonunda,sizler,işçinintahsil ettiğiparamiktarınıtemsiledenveyasauyarıncamecburiolanmaaşınıziçinsosyalsigorta katkıları,maaşvergisiv.s.indirildiktensonranetmaaşıkabuledeceksiniz.Geneldeişveren işealınmanızdanöncenetmaaşısizlerebildiriyor,fakatelinizegeçecekolanmiktarsizlere bildirilenmiktarlaaynıolduğundaneminolmalısınız. Maaş dışında, yemek için tamamen işveren tarafından karşılanan be yemek kuponlarışeklindeverilenbireyselbiryardımkabuledebilirsiniz.Yemekkuponlarısahip kişiyekuponüzerindekayıtlıdeğerileeşitdeğerdekamugıdabirimlerindengıdaürünleri satınalmasınaizinverendeğerlifişlerdir.Yürürlükteolanyasalaruyarınca,işbunlarişveren içinindirilebilenmasrafveyavergilendirilmeyengelirolarakvarsayılabilirler. 2009yılındaişverenleraylıkbrütgeliriüzerinden%16,5sosyalsigortakatkılarıödüyorlar. Buna%16olangelirvergisideekleniyor.İşverenmaaşınızdansosyalsigorta katkılarıvevergilerikesecekvesizlerenetmaaşıödeyecek.DahafazladetayRomanya’da sosyalgüvenlikhakkındakibölümdebulabilirsiniz. Çalışma Süresi ve Tatil Süresi Tammesaiileçalışanişçileriçin,tammesaiçalışmasüresigünde8saatvehaftada 40saattir.Çalışmasüreninmaksimumyasalsüresi,ilavesaatlerdahil,haftada48saati geçemez. Haftalıkçalışmasüreninnormalsüresidışındasunulanhizmet,ilaveişolarak sayılmaktadır.Ekiş,birkazanınetkilerininortadankaldırılmasıiçinveyabazıkazalarınyer almamasınıönlemekamaçluacilişleriçinveyaolağanüstüdurumlardışında,işçininonayı olmadanyapılamaz.Haftada48saatlimitiüzerindeveyareferansolarakalınan3takvim ayısüresincehesaplananhaftada48işsaatıortalamasıüzerindeekişinyapılması,duruma göre,olağanüstüdurumlarhariçveyabirkazanınetkilerininortadankaldırılmasıveyabazı kazalarınyeralmasınınönlenmesiamaçlıdiğeracilişlemlerihariçyasaktır. Ulusal seviyede tek toplu çalışma sözleşmesi ile kararlaştırılan bazı faaliyet sektörleri,birimveyameslekleriçin,ekçalışmasaatlerinidekapsayan,çalışmazamanın süresi,haftada48saatüzerindedearttırılabilir. 22,00–6,00saatleriarasındakisunulançalışmageceişiolarakvarsayılmakta. Gecevardiyesindeçalışanişçiler,yakısaçalışmaprogramı,yadamaaşlarındabirprimden yararlanmaktadırlar. İşçileriyemekmolasıveikiişgünüarasındaardardaolan12saattendahaküçük olmayantatilhakkınasahipler.Ayrıca,herhaftaardardaolanvegeneldeCumartesive Pazarolanhaftalıktatilhaklarıvar. Çalışılmayanyasalbayramgünlerişunlardır:1ve2Ocak;Paskalya’nınbirincive ikincigünü;1Mayıs;DiniBayramlarınilkveikincigünü;1Aralık;Christmas’ınilkve ikincigünü;Hristiyandinidışında,diğeryasaldinlertarafındanbeyanedilenveişbunlara inanankişileriçin,heryılolan3dinibayramlarınherbiriiçin2gün. Bütünişçileresağlananheryılödemeli21tatilgünündenoluşanyıllıktatilden yararlanma hakkınız var. İşbu hak hiçbir sözleşme hükümü ile iptal edilemez veya sınırlandırılamaz.İşverentarafındançalışılmayanyasalbayramgünlerinverilmesihakkında İşKanunun134.maddesininöngörüleriişverentarafındanihlaledilmesiparacezasınatabii tutuluyor.
  32. 32. ROMANYA’YA HOŞGELDINIz! 35 Çalışma Hedefleri Çalışma hedefleri, yürürlükte olan yasalar uyarınca, işveren tarafından düzenleniyorvekurallarolmadığıdurumda,çalışmahedeflerisendikaonayıveya,duruma göre,işçilerinintemsilcilerionayıileişverentarafındandüzenleniyor. Çalışma hedefi çok büyük olduğunu var saydığınız durumda, sendikaya danışabilirsiniz veya Bölgesel Çalışma Müfettişliği (İTM) veya İş Müfettişliğine başvuruda bulunabilirsiniz. İş Yerinde Sağlık ve Güvenlik İşKanunuuyarınca,işverenyasaşartlarında,işkazalarıvemeslekihastalıklara karşıriskiçinbütünişçileresigortayapmakzorundadır.Ayrıcaişverenişyerindesağlıkve güvenliği alanında işçilerin, yeni işe alınan elemanların, iş yerini veya iş şeklini değiştirenlerinve6aydandahabüyükbirsüredensonrafaaliyetinedönenlerineğitimini organize etme sorumluluğuna sahiptir. Bütün bu durumlarda, eğitim faaliyetin başlamasındanönceyapılmasılazım. Romenbirişverendebireyselçalışmasözleşmesiileişealındığınızdurumda, otomatik olarak mesleki hastalık ve iş yerinde kazalar için yapılan bir sigortadan yararlanıyorsunuz.Çalışmasözleşmeninimzalanmasıtarihindenitibaren,butürsigorta hizmetindenyararlanmahakkınasahipsiniz.Meslekihastalıklardurumunda,işilişkileri veya bireysel sigorta sözleşmesi de sona ermesinden sonra da, sigorta hakları ve hizmetlerindenyararlanmahakkıdevamediyor. İşkazası,çalışmasürecisüresinceveyaişsorumluluklarınyerinegetirilmesi süresinceyeralanveenaz3güngeçiciçalışmaimkansızlığı,sakatlıkveyavefatıdoğuran, vücudunincitmesiveyaciddiprofesyonelintoksikasyondur.Ayrıca,işkazasıevdenişe doğrugiderkenveyaterside,normalgüzergahüzerindevenormalsaatlerdeyeralankaza, işkazasıdır.İşvereninmerkezinde(şirketmerkeziveyaçalışmanoktası)işprogramı kapsamındaişsürecinebağlıolmayanfaaliyetlerdendoğanvesırfyaralınınsuçuolmadan yeralankazadaişkazasısayılabilir. Meslekihastalıklar,birmeslekveyagörevinyerinegetirilmesisonucunda,işyerine özelfiziki,kimyasalveyabiyolojikzehirlifaktörlerdendolayıveişsürecindevücudun değişksistemleriveyadeğişikorganlarınaşırıderecedekullanılmasısonucuyeralan hastalıklardır. Sigorta sisteminde iş kazaları ve mesleki hastalıklara karşı sigortalı olanlar, aşağıdakihizmetlerdenyararlanabilirler: a) tıbbirehabilitasyonveişkapasiteningerieldeedilmesi; l kazayerinde,ambülansarabasındavehastanede,acilsağlıkhizmeti; l doktortarafındanverilenambulansarabasındatedavi,yapılansağlık muayeneleriveilaçlar; l mesleki hastalıklar için uzmanlaşmış sağlık birimlerinde veya hastanelerdesağlıkhizmetleri; l tamirleyicicerrahlıkhizmetleriv.s. b) rehabilitasyonvemeslekidönüşüm; c) geçiciçalışmaimkansızlığıiçinyardım; d) başka bir iş yerine geçici olarak geçme için yardım ve çalışma sürenin
  33. 33. YURTDIŞI VATANDAŞLARI IÇIN BILGILENDIRME REHBERI 36 azaltılmasıiçinyardım; e) bütünlüğedeğinmeiçintazminat; l İşkazasıveyameslekihastalıkdaimiyaralanmadoğurduklarıdurumda veişbudurum%20ile%50arasıişkapasitesiniindirdiğidurumda, yaralanmanın ağırlığına bağlı olarak hesaplanan, sadece bir defaya mahsusödenenveDevletİstatistikEnstütüsü(İNS)tarafındanbildirilen enfazlabrüt12ortalamamaaşıkadarolabilen,sabitbirparamiktarı temsiledenbirtazminattanyararlanabilirsiniz. f) vefatdurumundatazminatlar; l Birmeslekihastalıkveyabirişkazasısonucundasigortalıkişininvefatı durumunda,sadecebirkişiye(yaşayaneş,çocuk,ebevey,mirasçı,veli) ödenenDevletİstatistikEnstitüsütarafınanbildirilen4brütortalama maaşıkadarbirtazminattanyararlanabilirsiniz. g) harcamalarıngeriiadeler. İşveren iş kazalarını ve mesleki hastalıkları Bölgesel Çalışma Müfettişliğine bildirmekzorundadir. İşkazasınınbeyanedilmesihiçbirşekildeyararlanankişiüzerinenegatifetkiler yaratamaz.İşkazasınınbeyanedilmemesi,yaralınınuygunsağlıkbakımınıkabuletme hakkındanvesigortadandoğansonrakihaklarındanalıkoyamaz. Ortaklar,yöneticiler,aileortaklıklarınüyeleri,serbestfaaliyetgerçekleştirmeye yetkilikişiler,diğerilgilikişiler(detaşekişilergibi)sadecebirbireyselsigortasözleşmesi imzaladıklarıveUlusalEmeklilikvediğerSosyalSigortaHaklarıKurumuna(CNPAS) katkıödedikleridurumdaişkazasıvemeslekihastalanmasigortalarındanyararlanabilirler. Işyerindesağlıkvegüvenlikhakkındadahafazladetay,ÇalışmaMüfettişliğin,il başkentiolanşekirlerdebürolarıolanİTM-lerkapsamındaveyaişsağlığıvegüvenliği hakkında319/2006sayılıYasadabulabilirsiniz. Telif Hakları Sözleşmeleri ve Sivil Sözleşmeler (Hizmet Sunma Sözleşmeleri) Üçüncübirülkevatandaşıolarak,çalışmailişkileridahilindegerçekleşmesede, gelirlerinizinbirilavesiolarakdiğerfaaliyetlerdesürdürebilirsiniz.Böylece,birsivil sözleşmeöngörmelerineticesindemallarınkullanımveyatelifhaklarındevriiçinvsücret alabilirsiniz. Bir hizmet sözleşmesi veya telif hakları devir sözleşmesi bir vize/çalışma amaçlı oturum hakkınızı, sağlık ve sosyal hizmetlerini garanti eden bireysel çalışma sözleşmesinin yerine geçmediği için, uzatmaya izin vermez. Romanya’dabirfikrikreasyonungerçekleşmesinekatkıdabulunduğunuztakdirde, telifhaklarıdevrigibi,özelbirsözleşmeyedayanarakücretalabilirsiniz.Hizmetsözleşmesi ise,medenikanununatabiolup,taraflar,konu,içerik,ödeme,sonaermekoşullarıvsgibi genel hükümler kapsamaktadır. Özel kişi olarak sivil sözleşme imzalayabileceğiniz faaliyetler:belirlibirfırsatdolayısıyleyapılan,faydalananınemrialtındabulundurmayan, veyatekbirfaaliyetilebirdefalıkgerçekleşenfaaliyet.Belirtilenunsurlardanherhangi
  34. 34. ROMANYA’YA HOŞGELDINIz! 37 birinin olması bir çalışma ilişkisi olduğumuzu gösterir, bu nedenle sivil sözleşme imzalanacaktır. Birsivilsözleşmesinedayanaraksürdürülenfaaliyetlerddenkaynaklanangelirler vergiaçısından,sözleşmeimzaladığınızdayazılıolaraktercihettiğinizopsyonunuzagöre, ikişekildedeğerlendirilebilir: 1)diğerkaynaklardangelirlerolarak-bunlariçingelirleriödeyenler,brütgelire %16vergiuygulayaraksözkonusuparatutarınıhesaplayacak,düşecekvevergi olaraködeyecektir.Budurumda,kendinizsivilsözleşmelerivergidairesinetescil etmeyevegelirbeyannamesiteslimetmeyemecburdeğilsiniz. 2)bağımsızfaaliyetlerdengelirlerolarak:bunlariçingelirleriödeyenler,brütgelire %10vergiuygulayaraksözkonusuparatutarınıhesaplayacak,düşecekvevergi olarak ödeyecektir. Bu durumda kendiniz yetkili vergi dairesine faaliyeti başladığınızdanveyailkgeliritahsilettiğinizden30güniçindevergitescil beyannameniziteslimetmenizgerekiyor.Aynızamanda,gelirineldedildiği senenin sonraki senenin 15 Mayıs tarihinde kadar, (%16 gelir vergisi ile ödeyendekesilen%10arasındakivergiyiödeyerek)„Eldedilengelirlerleilgili özel beyanname” adlı 200 nolu Formu teslim etmeniz gerekiyor. Aynı vergilendirme yöntemi telif hakları neticesinde eldedilen gelirler için de uygulanacaktır. 5.3. Yasadışı Koşullarda Çalışmak5.3. Yasadışı Koşullarda Çalışmak Yasal formaliteleri yerine getirmeden çalışmak, yani bireysel iş sözleşmesi imzalanmadan çalışmak ve maaş bordrosu (ödemenin yapıldığına dahil belge) imzalanmadan para tahsil etmek yasadışı koşullarda çalışmaktır ve işçilere birçok dezavantajgetirmektedir. İşegirdiğinizdebiryselsözleşmenizyasalarauygunolmasıiçinkontroletmenizgereken şunlardır:: l işverenleanlaştığınızkoşullarsözleşmedeyeralıpalmadığını l tüm3nüshasizin,işvereninimzası,firmanınresmimühürüveBölgeÇalışma Müfettişliğinden tescil nosu bulundurduğunu ve size bir nüshası verilip verilmediğini l maaşaldığınızdabirbelgeimzalayipimzalamadığınız(maaşbordrosu) İmzalanansözleşmesadecesizinonayınızladeğişebilecektir.Sizinimzaladığınız fakat işveren tarafından imzalanmayan ve mühürlenmeyen bir sözleşmenin hukuki geçerliliğiyoktur! „Karaçalışma”olarakadlandırılanyasadışıkoşullardaçalışmasizinçinbirçokrisk demektir: işveren azgari ücretten ve eğitim seviyeniz ve çalıştığınız süre için hakkettiğinizdendahadüşükmaaşödeyebilir,sabitbirödemetarihiolmayabilir,sabitve yasalara uygun bir iş programınız olmayabilir, normlara dayanan bir faaliyetiniz olmayabilir,çalışmavegüvenlikekipmanıverilmeyebilir,yıllıkizinhakkınızolmaz, işsizlikücretinehakkınızolmaz,işyerindekazadurumundaengellimaaşınızolmaz, hastalıkücretinizödenmezvehastanedeücretsizyatmahakkınızolmaz,indirimliilaç
  35. 35. YURTDIŞI VATANDAŞLARI IÇIN BILGILENDIRME REHBERI 38 alamazsınız.Tescillibirbireyselişsözleşmenizolmadığıdurumda,Romanya’davizeve oturumhakkınızınuzatılmasınaengeldir. 5.4. İnsan Ticareti5.4. İnsan Ticareti Insanticaretiinsanhaklarınatecavüzüvekişininhaysiyetvebütünlüğüneyapılan bir eylem niteliğindedir. İnsan ticareti mağdurlarının haklarını ihlal etmemek, onları korumakveinsanticaretiilemücadeleRomanyanınödemlihedefleridir. Kişiticareti„güçkullanımıtehdidiveyagüçkullanımıyleveyadiğeryöntemlerle, kaçırarak,sahtekarlıkile,yetkiyikötükullanarakveyahassasiyetdurumundaveyadiğerbir kişininüzerindeotoritesiolduğundarızasınıalmakiçinödemeveyaavantajlarteklifederek veya kabul ederek, kişileri kullanmak üzere işe alınması, ulaştırılması, transferi, barındırılmasıveyakabuledilmedisi”anlamındadır. Butanımaltında,insankaçakçılığı,göçkaçakçılığıvefuhuşarasındanetbirayrım yapabilir.Göç kaçakçılığı, dolaylı veya dolaysız maddi veya başka bir türlü yarar karşılığındabirkişininvatandaşıolmadığıveyaikametiolmadığıbirülkeyeyasadışı girmesiiçinyardımedilmesidir. Kişikaçakçılığıbirkişininçeşitliamaçlarlaistismarıdır.Birkişininistismarı aşağıdakişekildetanımlanmaktır: l iş,maaş,sağlıkvegüvenlikkoşullarıyleilgiliyasalnormlarıihlalederekzorla birçalışmaveyahizmetyapılması; l köleliktutmakveyakişihürriyetiniengelleyenveyahizmetverilengibibenzen durumlarındatutmak; l fuhuş yaptırmak, pornografik malzemeler yayinlanmak üzere pornografik faaliyetleryaptırmakveyacinselsömürünündiğerbiçimleri; l organçıkarılması; l insananahakvehürriyetlerineaykırıdiğerfaaliyetleryapmak; l Dilencilikyaptırmak Daha fazla ayrıntı için: Kişi Ticaretin karşı Ulusal Ajans (ANTIP) http://anitp.mai.gov.ro/en 5.5. Bireysel İş Sözleşmelerinden Doğan Hak ve Sorumluluklarla İlgili5.5. Bireysel İş Sözleşmelerinden Doğan Hak ve Sorumluluklarla İlgili İhtilafların Çözümlenmesiİhtilafların Çözümlenmesi İşvereninizden açıklamalar talep ediniz Çalışma yasasıyle tanılan bir veya fazla haklardan faydalanmadığınızı düşündüğünüzde,ilkönceİşvereninizlekonuyukonuşmanızgerekiyor.Kendisisizebazı haklarınızınverilmediğinibilmeyebilir.Buşekildemuhtemelişihtilaflarınıçözümüneyol açabilir. Sendikanızdan yardım talep ediniz İşyerindekoruyacağınızhakveyükümlülüklerleilgiliSendikatemsilcisinden danışmanlıkyardımıtalepedebilirsiniz.
  36. 36. ROMANYA’YA HOŞGELDINIz! 39 Bölge Çalışma Müffetişliği veya Çalışma Müffetişliğine şikayettw bulununuz İşilişkileriileilgiliyasalöngörmelerinihlalıdurumunda(yasalsözleşmeolmadan çalışma,fazlamesaiileilgiliyasalöngörmelerinihlalı,yasalbayramlarvehaftalıkizin, ülkebazındaaskaribrütmaaşteminatıverilmemesi,bireyselsözleşmedeyasadışıkoşulları yazılmasıvs)kaldığınızİlBölgeÇalışmaMüffetişliğineşikayetediniz. Her İl Mahkemesi veya Bükreş Mahkemesi dahilinde faaliyet gösteren iş ihtilafları ve sosyal sigortalar çözümü ile yetkili departmanlara şikayet ediniz. İş Mahkemelerin konusu bireysel veya duruma göre toplu iş sözleşmelerin imzalanması, uygulaması, değişmesi, askıya alınması ve sona ermesiyle ilgili iş ihtilaflarının çözümüdür. Aynı zamanda sosyal partnerleri arasındaki hukuki ilişkileri ile ilgili taleplerin çözümüyle de ilgilenmektedir. Geniş anlamda, iş ihtilaflarında taraflar: a) işçiler b) işverenler c) sendikalarvepatronluklar d) diğertüzelveözelkişiler(özelkanunlaradayanarak)olabilir. Birişsözleşmesindenkaynaklananhaklarihlaledildiğidurumda,işverenebelirli bir sürede dava açılabileceği için, en kısa zamanda bir hukukçu veya bir avukata başvurmanız gerekiyor.Aynı zamanda, haklarınızın korunmasıyle ilgili tavsiyeler alabilmeniziçinsendikayabaşvurabilirsiniz. Mahkemeye başvurma süreniz: a) işvereninbireyselişsözleşmesininbitimi,uygulanması,askıyaalınmasıveya sonaermesiyleilgilitektaraflıkararbildirildiğindenitibaren30takvimgünü içinde; b) disiplincezasıbildirildiğindenitibaren30takvimgünüiçinde c) bireyselişihtilafkonusuödenmeyenmaaşhaklarıiseveyaişçiyeödenmesi gerekenveödenmeyentazminatlarise,işçilerinişvereninkarşısındamalvarlığısorumluluğu durumundada,durumungerçekleştiğindenitibaren3yıliçinde. d) birbireyselişsözleşmesininveyatopluişsözleşmesiningeçersizliğiistendiği durumda,sözleşmegeçerliliğisüresiiçinde; e) iş sözleşmesi veya bazı hükümler uygulanmadığı durumda, faaliyetin gerçekleştiğitarihden6ayiçinde. Yukarıdabelirtilendurumlardışındatümdurumlarda,sürehakkındoğduğundan itibaren3yıliçindedir.Maddiaçıdan,Mahkeme,kanunendiğermahkemeleriyetkisinde olanlarhariç,ilkmahkemedeişihtilaflarınyargılanmasıyleyetkilidir. Bölgeselaçıdan,işihtilafınışikayetedeninikametiveyamerkezibulunanİlMahkemesidir. Çalışma Yasası çalışma ihtilafları durumları için diğer kuralları da belirtiyor: l Çalışmaihtilaflarınçözümüyleilgilidavalar,yargıvergiveyargıpulundanmuaf veacilolarakyargılanmaktadır l Duruşmaiçinverilentarih15gündendahageçolamaz
  37. 37. YURTDIŞI VATANDAŞLARI IÇIN BILGILENDIRME REHBERI 40 l Verilenkararlarkesinveicraedilirolacak,neticesindeicraedilirveyalnızca itirazedilebilir Genelde iş ihtilaflarıyle ilgili davalar yargı vergiden muaf, hızlı çözülür, mahkemedekidavadaişçiherihtilaftaavantajlıtarafdır. İşihtilaflarınbuçözümyolusadeceRomanya’daimzalananişsözleşmeleriiçin geçerlidir.Transferilegeldiyseniz,işihtilafınçözümüRomanyayasalarınagörebulunur fakatsadecesözleşmenizdeözellikleböylebirhükümolduğudurumda.Geneldeihtilafın çözümüişvefrenleimzalanansözleşmedeyazılanmahkemelerdebulunur. Devlet Müdafisi Uyruğu,yaşı,cinsiyeti,etnikkökeni,siyasiveyadinifarketmeksizinvatandaşhak vehürriyetlerineKamuotoriteleritarafındanzarargörenherözelkişiDevletMüdafisi Makamınabaşvurabilir. HalkAvukatıaşağıdakikonulardafaaliyetsürdürmektedir: l insanhakları,erkeklerilekadınlararasındaeşitşans,dinlerveulusalazınlıklar; l çocuk,aile,genç,emekli,engellilerhakları; l ordu,adalet,polis,hapisaneler l mülkiyet,çalışma,sosyalgüvenlik,vergiler. ÖzelkişiolarakhakvehürriyetleriniziihlaledenKamuotoritelerinidarievrakları veyafaaliyetleriyleilgilisorunlardaHalkAvukatınabaşvurabilirsiniz.Aynızamanda,Kamu İdareOrganlarısusmasıveevraklarıngeçvermesideidarifaaliyetleredahildir. HalkAvukatınaverilendilekçeyargıpuldanmuaftır. 5.6. Sosyal Güvenlik5.6. Sosyal Güvenlik Kamusistemindesosyalsigortayardımlarısigortalananriskleradıylageçenyaşlanma, sakatlanma,kazageçirme,hastalık,işsizlik,doğum,ölümvsneticesindekısmenveya tamamenmaaşyerinegeçengelirdir. Primoranlarıherseneişverenlerileişçilerarasındafarklı,devletsosyalsigortakanunuyle belirleniyor.Kanunagöre,işverenaylıkolarakdevletsosyalsigortakurumunaödemesi gerekenisigortalılardankestiğiprimlerlebirliktehesaplamaveödemekleyükümlüdür. Sosyalsigortaprimleri,sosyalsigortabütçesiyleyıllıkbelirleniyor.2009yılıiçimişverenin ödediğisigortaprimleriaşağıdakilerdi: Konu 2009 katkı Emeklimaaşlarvediğersağlıksigortalar •normalçalışmakoşulları–20,8% •özelçalışmakoşulları–25,8% •olağanüstüçalışmakoşulları–30,8% İşkazalarıveişhastalıkları 0,15–0,85% Sağlık 5,2% İzinlervesağlıksigorta 0.85%
  38. 38. ROMANYA’YA HOŞGELDINIz! 41 İşsizlik 0,5% MaaşborçlarınıödemesiiçinGarantiFonu 0,25% Bireyselişsözleşmesinedayanarakgelireldedenişçilerinödediğisosyalsigortaprimleri: Konu 2009 katkı Emeklimaaşvediğersosyalsigortalar 10,5% Sağlık 5,5% İşsizlik 0,5% İşçilerinödemesigerekensosyalsigortaprimlerininhesaplamadayanağıaylıkbrüt gelirdir. Mecburen sigortalanan kişilerin aylık brüt gelirleri aşağıdaki unsurlardan oluşmaktadır:çalıştığısüreyeuygunbrütaylıkmaaşvedurumagörearttırmalar,ödenekler, teşfikler,primlervemaaşfonundanödenendiğerücretler. Bireysel iş sözleşmesiyle çalışan her kişi bu primleri ödemekle yükümlüdür. Transferilegelenkişilersosyalsigortaprimleriödemiyor,sadecegelirvergisiödüyorlar. Emeklilik maaşları ve diğer sosyal sigorta hakları Sürekli oturum izniniz var ve yasal koşulları yerine getiriyorsanız, Romen yasalarınıntanıdığıtümhaklardanyararlanabilirsiniz.Bukoşullargeneldekamuemeklilik sistemineazgariödemesüresiveemeklimaaşıhakkındanyararlanmakiçinstandardyaşile ilgilidir. Romanya’dadörtçeşitemeklilikmaaşıvardır:yaşsınırıiçinemeklilikmaaşı, erkeknemeklilik/kısmenerkenemeklilikmaaşı,engellimaaşıvevefatedenkişidensonra emeklimaaş Romanydakikamusistemindekisosyalsigortahaklarıvebuhaklarlailgiliprimler sigortalılarınikametiveyaoturumunundevrettiğiülkelere,Romanyanıntarafolduğu uluslararasısözleşmelerveyaantlaşmalaradayanarakgerçekleşebilir. ŞuandaEmeklilikveSosyalSigortaUlusalKurumsosyalsigortakonusundabazıkarşılıklı anlaşmaları uyguluyor, iş ilişkileri ve egemenlik ile ilgili eşit muamele ilkeleri uygulanmaktadır.Romanyanınbutüranlaşmalarıolduğuülkeler:Arnavutluk,Cezayir, Ermenistan,KuzeyKore,Libya,Makedonya,Fas,Moldova,Peru,Rusya,Türkiye. Daha fazla ayrıntılar için: http://www.cnpas.org/portal/media- type/html/language/en/user/anon/page/default.psml/template /generic?url=%2Fcontent%2Fcnpas%2Fagreements. htmltitle=Bilateral+agreements Daha fazla ayrıntılar Emeklilik Ulusal Kurumun web sitesi: http://www.cnpas.org/ ve kamu emeklilik sistemi ve sosyal sigorta haklarıyle ilgili 19/2000 sayılı Kanun da bulabilirsiniz.
  39. 39. YURTDIŞI VATANDAŞLARI IÇIN BILGILENDIRME REHBERI 42 Sağlık sigortası Sağlıksigortasındanaşağıdakidurumlardafaydalanabilirsiniz: l yabancıuyrukluvatandaşolduğunuzvegeçicioturumhakkınuzatılmasınıtalep ettiğinizveyaRomanya’daikametinizolduğudurumunda; l faceţidovadaplăţiicontribuţieilafond,încondiţiilelegii. l Romanyanınuluslararasısağlıkkonusundaanlaşmaimzaladığıdiğerbirülkede sigortalıolduğunuzdurumunda. 18yaşınakadartümçocuklar,18ile26yaşarasıöğrenci,çırakveyafakülte öğrencisi oldukları ve çalışma geliri olmayan gençler, prim ödemeden sigortadan yararlanabiliyorlar. Fakülteöğrencisiolsanızda,26yaşınageldiğinizde,Romanya’daoturumhakkınızı uzatmakiçingerektiğinden,sağlıksigortaprimleriniziödemenizgerekiyor. Sigortalılarınhakları: l tümşartlarıyerinegetirdikleritakdirde,talepettikleribirailedoktorunlistesine yazılmak.Ailedoktorulisteyeyazıldıktansonraancakenaz6aysonaerdiğinde değişebilir. l yasalarauygunolaraksağlıkhizmetleri,ilaçlar,tıbbicihazlardanayrımcılık yapılmadanfaydalanmak; l sözleşmeilebelirtilenönleyicikontrolleryaptırmak; l hastalıklarınerkenteşhisdahilolmaküzerekoruyucusağlıkhizmetlerivesağlık promosyonhizmetlerindenyararlanmak; l sağlıksigortakurumuylesözleşmeilişkisindeolanpolikliniklerdevehastanelerde sağlıkhizmetlerindenfaydalanmak; l acilsağlıkhizmetlerdenfaydalanmak; l bazıdişbakımhizmetlerindenfaydalanmak; l fizyoterapitedavisindenfaydalanmak; l evindesağlıkbakımhizmetlerindenfaydalanmak; l veriler,özellikleteşhisvetedaviileilgiligizlililiğinkorunmagarantisiverilmesi; l sağlıktedavilerleilgilibilgilendirmehakkınasahipolmak; l yasalara uygun olarak hastalık izinleri ve sosyal sigorta yardımlarından faydalanması. Romanya’daoturumveyaikamethakkınızınkayıbı,sigortalınınvefatıveyahukuki olaraksigortayıkaybettiğinedairhukuibeyaniilebirliktesigortalıniteliğikaybediliyor. Ayrıca,sigortahaklarınızsonyaptığınızödemedenitibaren3ayiçerisindesonaermektedir. Sigortalıolmadığınıztakdirde,sadececerrahhi-acildurumlarda,endemiksalgın potansyalıolanhastalıklarda,ulusalaşılamaprogramındayeralanhastalıklarda,hamilelik veyenidoğumyapanlarıntakibinde,aileprogramlanmahizmetlerindenminimumsağlık hizmetleriiçerenbirpakettenacilolarakfaydalanabilirsiniz.

×