Khi Ngon Ngu Giay Chet - download file tại http://anthropology.boong.org/

1,963 views

Published on

chi tiết tại: http://anthropology.boong.org/

Published in: Education, Technology, Sports
2 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Yeah, you are truely right
       Reply 
    Are you sure you want to  Yes  No
    Your message goes here
  • This is very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very very bad
       Reply 
    Are you sure you want to  Yes  No
    Your message goes here
  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
1,963
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
105
Actions
Shares
0
Downloads
21
Comments
2
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Khi Ngon Ngu Giay Chet - download file tại http://anthropology.boong.org/

  1. 1. www.thanghoa.net KHI NGÔN NGỮ GIÃY CHẾT Mạnh Kim Du lịch bùng nổ khiến nhiều sắc dân trên khắp thế giới có dịp gần gũi với nhau hơn. Công nghệ viễn thông và Internet tạo điều kiện thuận lợi cho những cuộc trao đổi nhanh như chớp từ một ngôi làng hẻo lánh ở Peru đến Pennsylvania hoặc từ Hokkaido đến Siberia. Mọi hoạt động thương mại, giải trí và hàng loạt các giao dịch khác gần như đều sử dụng một thứ ngôn ngữ chung. Và như vậy, trái đất đang trở thành một ngôi làng nhỏ mà trong đó các ngôn ngữ dân tộc thiểu số đang biến mất dần vào màn đêm quá khứ... Sự biến mất của nền văn hoá truyền khẩu Không còn nghi ngờ gì nữa, số ngôn ngữ trên thế giới đang ngày càng bị thu hẹp. Hơn 1/2 trong 7.000 ngôn ngữ thế giới sẽ bị “tuyệt chủng” vào trước năm 2100 - theo các chuyên gia ngôn ngữ trong báo cáo tung ra hạ tuần tháng 9.2007. Những vùng có ngôn ngữ đang chết nhanh nhất là Đông Siberia, Bắc Úc, Trung Mỹ, khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương thuộc Bắc My... Các nhà ngôn ngữ học cho biết cứ hai tuần thì có một ngôn ngữ bị chết đi. Ngôn ngữ, như tất cả thực thể sống khác, đều chịu ảnh hưởng lớn của môi trường để có thể sống còn. Nhưng không như trong thiên nhiên, quá trình đào thải của ngôn ngữ tùy thuộc vào sự hưng thịnh của nền kinh tế, sức mạnh chính trị-quân sự và khả năng kháng cự của nền văn hoá, nhất là trong môi trường hội nhập toàn cầu hiện nay. Cái chết của một ngôn ngữ không đơn thuần là sự mất đi một thứ tiếng có ít người sử dụng, mà hơn thế nữa, là dấu hiệu rõ ràng để khẳng định rằng một nền văn hoá đang chìm dần và một sắc dân đang có nguy cơ tuyệt chủng hoặc bị đồng hoá dữ dội. Cái chết của một ngôn ngữ đồng nghĩa với tang lễ ai oán của một nền văn hoá. Nhiều ngôn ngữ đang hấp hối đều chứa đựng nét văn hoá truyền khẩu phong phú mang tính đúc kết lịch sử, cùng những bài hát và lịch sử truyền miệng từ thế hệ này sang thế hệ kia. Nhiều điều nhân loại ngày nay biết về thiên nhiên đều được “mã hoá” duy nhất bằng ngôn ngữ truyền khẩu. Các bộ lạc thiểu số từng liên kết chặt với nhau qua thế giới thiên nhiên trong hàng ngàn năm với những kiến thức truyền tai về vùng đất, thực vật, hệ sinh học... mà đến nay vẫn còn chưa được ghi chép, hệ thống và tài liệu hoá đầy đủ bằng khoa học. Nghiên cứu ngôn ngữ thổ dân, do đó, có thể đem lại kiến thức về môi trường cũng như sự hiểu biết về văn hoá dân tộc và phong tục tập quán xa xưa. Khó có thể kể hết tầm quan trọng của một thứ tiếng: hiện thân của văn hoá, nền tảng của văn minh, cơ sở của lịch sử và dấu ấn đậm nét của đời sống xã hội. Thử nhìn lại quá khứ, người ta sẽ thấy rõ điều này. Năm 1492, khi Columbus giong buồm đến Tân thế giới, nhà ngôn ngữ học Antonio de Nebrija (giám mục địa phận Avila) đã cất công biên soạn quyển văn phạm tiếng Tây
  2. 2. www.thanghoa.net Ban Nha - tác phẩm đầu tiên thuộc loại này trong hệ thống ngôn ngữ châu Âu. Khi thấy Nebrija đệ trình quyển văn phạm, Nữ hoàng Isabella tỏ vẻ ngạc nhiên, hỏi: “(Quyển sách này) Có công dụng gì?”. “Thưa Nữ hoàng” - Nebrija trả lời - “Ngôn ngữ là công cụ tuyệt hảo của một đế chế”. Đúng thế, thời đó, ngôn ngữ còn là phương tiện hỗ trợ cho sự cai trị thực dân. Sự ra đời các ấn phẩm do các vương triều châu Âu tạo dựng nên vào thế kỷ 16-17 đã báo hiệu điểm khởi đầu cho sự diệt vong của hàng ngàn ngôn ngữ ở Bắc và Nam Mỹ. Vết chân thực dân châu Âu xuất hiện ở đâu đồng nghĩa với sự chấm dứt của một (hay nhiều) thứ tiếng tại nơi đó. Ở Brazil chẳng hạn, khoảng 75% ngôn ngữ từng thịnh hành ở đây trong giai đoạn Trung cổ đã biến mất khi thực dân Bồ Đào Nha có mặt vào năm 1500. Hiện tại, trong 180 ngôn ngữ địa phương còn sống sót ở nước này, chỉ có một ngôn ngữ được sử dụng trong cộng đồng hơn 10.000 người (so với tổng dân số 160 triệu). Trong bộ tộc Krenak ở Đông-Nam Brazil, hiện chỉ vài người thuộc hàng trưởng lão là còn có thể nói được thứ tiếng của bộ tộc mình. Một trong những nguyên nhân chính là có thời chính quyền địa phương đã gom sắc dân này vào từng khu riêng biệt để chiếm đất dành cho canh nông. Và cũng có thời, khoảng trước thập niên 1950, các nhà truyền giáo đã ngăn cấm dân Krenak sử dụng thứ tiếng riêng cũng như tổ chức lễ hội dân tộc. Bởi thế, tiếng Krenak dần dần biến mất khỏi hành tinh. Mà thật ra có lẽ tiếng Krenak đã thật sự biệt tích nếu không nhờ một người Nga. Năm 1993, nhà ngôn ngữ học Hungary Eva Sebastien tình cờ phát hiện tập bản thảo của Henrikh Henrikhovich Maniser - nhà nhân chủng học người Nga từng du khảo ở Brazil vào đầu thế kỷ 20. Maniser đã tẩn mẩn ghi lại các câu chuyện dân gian, bài vè, dân ca Krenak... rồi viết lại bằng tiếng Nga và Krenak. Nhờ thế, một di sản văn hoá đã có cơ hội sống sót và được bảo tồn cho đến nay. Khi những người da trắng đến định cư ở Úc vào năm 1788, thổ dân tại đây vẫn còn sử dụng khoảng 250 thứ tiếng nhưng hiện tại con số ấy chỉ còn vỏn vẹn 20. Các ngôn ngữ của thổ dân Úc được đánh giá mang đậm tính thi ca, giàu hình tượng và ngữ nghĩa phong phú, chẳng hạn ngôn ngữ Ngiyampaa ở New South Wales hoặc Đông Arrernte ở Trung Úc. Ngôn ngữ thổ dân Úc còn mang chất khoa học. Chính nhờ nghiên cứu ngôn ngữ thổ dân, các nhà thực vật học đã phát hiện nhiều loài thực vật mới căn cứ vào những cái tên mà thổ dân đã đặt cho các loại cây cối quanh họ. Liên hệ các yếu tố ngôn ngữ và khảo cổ, người ta còn xác định được những đặc điểm liên quan đến dân số cũng như nguồn gốc của các cuộc cách tân văn hoá tại Úc thời xưa. Tại sao “chết không kịp trối”! Tại sao ngôn ngữ chết? Trong suốt chiều dài lịch sử, ngôn ngữ của những nhóm mạnh hơn luôn lan rộng trong khi ngôn ngữ của những nhóm văn hoá yếu thế bị lấn át và mất dần. Điều này xảy ra thông qua chính sách ngôn ngữ hoặc thông qua yếu tố ưu thế nổi trội của ngôn ngữ đế chế. Nó giúp cho thấy hiện tượng đa dạng ngôn ngữ tồn tại cùng lúc tại Bolivia so với toàn bộ châu Âu lục địa, nơi có bề dày lịch sử nằm dưới sự cai trị của các đế quốc. Và khi ngôn ngữ “lớn” lan rộng, thế hệ con cái (của những phụ huynh sử dụng ngôn ngữ “nhỏ”) sẽ trưởng thành cùng với ngôn ngữ
  3. 3. www.thanghoa.net lấn át. Tùy thái độ đối với ngôn ngữ “cổ”, thế hệ trẻ này hoặc con cháu họ sẽ có thể không bao giờ học ngôn ngữ cha ông hoặc quên dần do hiếm khi sử dụng. Hiện tượng này từng xảy ra trong lịch sử nhưng tốc độ và tỉ lệ ngôn ngữ chết mòn hiện nay bắt đầu ở mức cực nhanh trong thời gian gần đây. “Ngôn ngữ đang trải qua một cuộc khủng hoảng tuyệt chủng toàn cầu đến mức nhanh hơn cả tốc độ tuyệt chủng của các loài (sinh vật)” - phát biểu của David Harrison thuộc Viện Living Tongues tại Oregon-Mỹ, giáo sư ngôn ngữ học Đại học Swarthmore thuộc bang Pennsylvania (National Geographic News 18.9.2007). Trong 500 năm qua, khoảng 1/2 ngôn ngữ thế giới, từ tiếng Etruscan đến Tasmanian, đã tuyệt chủng. Hiện có hơn 500 ngôn ngữ chỉ được dùng bởi những nhóm ít hơn 10 người! Trong 50 ngôn ngữ thổ dân còn sót lại tại California hiện nay, chẳng ngôn ngữ nào còn được dạy ở trường. Hè 2007, nhóm nghiên cứu Enduring Voices (với mục đích bảo vệ ngôn ngữ) đã đến Úc và nhận thấy tại khu vực phía Bắc, chỉ còn ba người nói tiếng Magati Ke. Tại Tây Úc, có ba người còn biết tiếng Yawuru! Cứu ngôn ngữ chết - bất khả thi? Một thứ tiếng được đánh giá là “đang gặp nguy hiểm” - có nghĩa là không còn được giới trẻ biết đến; “đang hấp hối” - chỉ được sử dụng trong số ít bậc cao niên còn sống; và “đã tuyệt tích” - không còn được bất cứ ai sử dụng. Ngôn ngữ Tlingit ở Bắc Mỹ; Celtic ở Anh, Ireland và vùng Brittany (Pháp); Lappish tại Scandivania hay đều đang trong tình trạng nguy hiểm. Tại châu Phi, nhóm ngôn ngữ Khoisan trong đó có vài thứ tiếng như Hottentot hoặc Bushman hiện ở tình trạng gần bị diệt vong. Ngôn ngữ của các tộc thiểu số tại Nepal và Malaysia đang bị đe doạ và tiếng Ainu ở Hokkaido (Nhật) cũng gần mất tích nếu không có sự can thiệp kịp thời của chính phủ. Còn tại châu Mỹ, thứ tiếng bị đe doạ nghiêm trọng nhất là Eskimo và Amerindian. Việc bảo vệ ngôn ngữ, trong nhiều trường hợp, đã trở thành cuộc chiến đẫm máu vừa mang tính dân tộc vừa đượm màu chính trị. Ngôn ngữ ở Bắc Ireland là một ví dụ. Sau khi chinh phục Ireland vào giữa thế kỷ 16, người Anh đã tận tình xóa bỏ tiếng Irish trong tất cả tầng lớp xã hội thống trị ở Ireland bằng cách tiêu huỷ các cơ quan văn hoá. Khi nước Bắc Irland chính thức được thành lập năm 1921, thể chế mới đã ủng hộ việc sử dụng tiếng Anh. Nhưng cuộc bạo loạn năm 1968 lại gieo mầm sống trên mảnh đất ngôn ngữ Irish. Ở một trường hợp khác, ngôn ngữ bị đe doạ không bởi chiến tranh sắc tộc hay xung đột chính trị mà bởi sự phát triển! Khoảng 20.000 người thuộc sắc dân Nenets ở khu tự trị Yamal-Nenets tại duyên hải Kara (Bắc cực) cùng sử dụng thứ tiếng Nentsi đang phải đối phó với những thay đổi kinh khủng từ khi người ta phát hiện tại đây mỏ khí thiên nhiên khổng lồ vào cuối thập niên 1980. Thế hệ trẻ làm việc tại các khu khai thác mỏ khí đốt đang từ bỏ dần ngôn ngữ mẹ đẻ Nentsi của mình để học tiếng Nga. Tình hình đậm nét bi quan, nhất là tại chốn thị trấn. Thanh niên không còn mặc quần áo dân tộc, không kể chuyện cổ tích bằng tiếng Nentsi mà thích uống vodka và nghe nhạc Nga... Bây giờ, ai biết tiếng Amurdag hẳn không thể tìm được người để hầu chuyện. Tác giả
  4. 4. www.thanghoa.net Randolph E. Schmid (AP 19.9.2007) cho biết thổ dân Úc Charlie Mungulda là người duy nhất hiện nay có thể nói được thứ ngôn ngữ này! Tổng cộng, tại Úc, gần như 231 ngôn ngữ thổ dân đều đang gặp nguy hiểm. New York Times (18.9.2007) cho biết thêm nhiều trong 113 ngôn ngữ tại khu vực núi Andes và lưu vực Amazone đều ngày càng ít được nghe và bắt đầu nhường chỗ cho tiếng Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha. Sự thống trị của tiếng Anh cũng đe doạ “sinh mạng” của 54 ngôn ngữ thiểu số tại đồng bằng Tây Bắc Thái Bình Dương thuộc Bắc Mỹ, trong đó có British Columbia, Oregon và Washington. Hiện nay, chỉ còn một người biết tiếng Siletz Dee-ni - ngôn ngữ cuối cùng trong 27 ngôn ngữ từng được sử dụng tại khu bảo tồn văn hoá Siletz thuộc bang Oregon. Tại Oklahoma, Texas và New Mexico, hiện còn 40 ngôn ngữ thổ dân nhưng hầu hết đều đang hấp hối. Một cách khác để thấy sự mất dần của nhiều ngôn ngữ là xét tỉ lệ người sử dụng. Người nói và viết 83 ngôn ngữ phổ biến thế giới hiện chiếm đến 80% dân số thế giới trong khi 3.500 ngôn ngữ “nhỏ” chỉ được sử dụng trong tổng cộng 0,2% dân số toàn cầu! Theo giáo sư Harrison, cách duy nhất để cứu những sinh ngữ đang trở thành tử ngữ là khuyến khích thế hệ trẻ sử dụng. Ở thời này, những tiếng kêu gọi tương tự không chỉ có vẻ bất khả thi mà có khi còn bị cho là... “dở hơi”! Suy cho cùng, con người đã tạo ra ngôn ngữ và bây giờ con người đang huỷ diệt chúng. Tuy nhiên, cũng chính con người, nếu muốn, có thể làm được tất cả. Thử xem một trường hợp: Đầu thập niên 1970, số thổ dân nói tiếng Maori có khoảng 64.000 người nhưng đến năm 1995 đã giảm xuống chỉ còn độ 10.000. Trong khoảng thập niên 1960-1970, gần như không có sự “chuyển giao” ngôn ngữ Maori từ thế hệ cha ông cho thế hệ con cháu. Nhưng kể từ năm 1982, khi hệ thống phổ cập tiếng Maori toàn quốc ra đời dưới sự thúc đẩy của Chính phủ New Zealand thì tình hình bắt đầu khả quan hơn. Kohanga Reo - hệ phổ cập tiếng Maori - đã thành lập những “cái nôi” dạy trẻ em dưới 5 tuổi dưới sự hướng dẫn của thầy cô giáo thổ dân Maori. Hiện tại, có hơn 800 “nôi ngôn ngữ” như vậy khắp New Zealand với hơn 100.000 học sinh. Từ năm 1987, tiếng Maori được chọn là ngôn ngữ chính thức ở xứ này, bên cạnh tiếng Anh. Cũng như điệu nhảy dân tộc cuồng loạn haka - nét văn hoá tiêu biểu của thổ dân Maori - tiếng Maori đang hồi phục dần nhờ tinh thần cuồng nhiệt và lòng yêu dân tộc ở New Zealand (theo thống kê 2006, có khoảng 165.000 người sử dụng tiếng Maori). Kohanga Reo có thể được xem là bài học kinh nghiệm trong việc bảo tồn ngôn ngữ nói riêng và truyền thống văn hoá nói chung cho nhiều nước khác. 1- 5 điểm nóng đang chứng kiến tình trạng ngôn ngữ địa phương chết cực nhanh (trên); và cụ Patrick Nanudjul (thứ ba, trái sang) - ở độ tuổi 70 - một trong những người hiếm hoi còn biết
  5. 5. www.thanghoa.net tiếng Magati Ke tại Úc 2- Một thổ dân tại New South Wales (Úc) 3- Charlie Muldunga (phải) - người cuối cùng còn biết tiếng Amurdag (cùng hai nhà nghiên cứu David Harrison-trái và Gregory D. S. Anderson) 4- Tại Bolivia, Ilaryon Ramos Condori thuộc bộ tộc Kallawaya là một trong những người hiếm hoi biết loại ngôn ngữ bí mật về bí quyết thảo dược gia truyền 5- Nhiều ngôn ngữ của các bộ lạc da đỏ Mỹ đã biến mất vĩnh viễn Box 5 điểm nóng ngôn ngữ bị đe doạ nghiêm trọng nhất thế giới 1- Bắc Úc với 153 ngôn ngữ; nơi có nhiều ngôn ngữ bị đe doạ nghiêm trọng nhất. 2- Khu vực Trung của Nam Mỹ (trong đó có Ecuador, Colombia, Peru, Brazil và Bolivia) với 113 ngôn ngữ. 3- Khu vực đồng bằng Tây Bắc Thái Bình Dương thuộc Bắc Mỹ trong đó có British Columbia (Canada) và các bang Washington và Oregon (Mỹ) với 54 ngôn ngữ. Mỗi ngôn ngữ tại điểm nóng này đều được xếp vào nhóm bị đe doạ nghiêm trọng, có nghĩa người “trẻ nhất” có thể nói được thứ ngôn ngữ địa phương đã ở tuổi 60. 4- Đông Siberia (Nga), Trung Quốc và Nhật với 23 ngôn ngữ. 5- Khu vực Oklahoma, Texas và New Mexico với 40 ngôn ngữ. Oklahoma là một trong những nơi có mật độ tập trung ngôn ngữ thổ dân nhiều nhất nước Mỹ. Ngôn ngữ hấp hối tại điểm nóng này là Yuchi (loại ngôn ngữ có lẽ không liên hệ gì với bất kỳ ngôn ngữ nào khác trên thế giới). Tính đến năm 2005, chỉ có 5 cụ cao niên còn thông thạo tiếng Yuchi. * Tại Bolivia, giáo sư David Harrison đã gặp bộ tộc Kallawaya - những người được xem là bậc thầy về thuốc dân tộc được truyền nghề từ thời đế chế Inca. Trong đời sống thường nhật, người Kallawaya dùng ngôn ngữ phổ biến Quechua nhưng họ vẫn duy trì một ngôn ngữ bí mật để truyền dạy những thông tin bí ẩn liên quan hàng ngàn loại cây thuốc mà nhiều trong số đó chưa từng được biết đối với khoa học hiện đại. “Làm thế nào mà ngôn ngữ (bí mật) này sống sót được hơn 400 năm, dù bây giờ rất ít người biết dùng, điều đó thật sự là một bí hiểm” - tiến sĩ Harrison nói.

×