Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Mongol hgjil plan

943 views

Published on

  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Mongol hgjil plan

  1. 1. ÌÎÍÃÎË ãýð õîðîîëëûã õºãæ¿¿ëýõÓëààíáààòàð õîòûíáîäëîãî, àðãà áàðèëûã ñàéæðóóëàõ íü Òàêóÿà Êàìàòà Æýéìñ À. Ðýéõåðò Öýâýãìèäèéí Ò¿ìýíöîãò ¨íõýý Êèì Áðåòò Ñýäãåâèê Õóðàëä çîðèóëñàí õóâèëáàð Äýëõèéí Áàíêíû Ç¿¿í Àçè Íîìõîí äàëàéí á¿ñèéí Òîãòâîðòîé õºãæëèéí õýëòýñ Äýä á¿òöèéí àëáà
  2. 2. ©2010 ªºð÷ëºí áàéãóóëàëò áà õºãæèë äýâøëèéí îëîí óëñûí áàíê/Äýëõèéí áàíê1818 H Street NWWashington DC 20433Óòàñ: 202-473-1000Èíòåðíåò: www.worldbank.orgÈ-ìýéë: feedback@worldbank.orgÇîõèîã÷èéí ýðõ õóóëèàð õàìãààëàãäñàí.Ýíýõ¿¿ áàðèìò áè÷ãèéã ªºð÷ëºí áàéãóóëàëò áà õºãæèë äýâøëèéí îëîí óëñûíáàíê/Äýëõèéí áàíêíû àæèëòíóóä áîëîâñðóóëñàí áîëíî. Áàðèìò áè÷èãò òóñãàãäñàíñàíàà, ä¿ãíýëò, òàéëáàð áè÷èã íü Äýëõèéí áàíêíû ã¿éöýòãýõ çàõèðëóóä áîëîíõîëáîãäîõ çàñãèéí ãàçðûí ¿çýë ñàíàà áàéð ñóóðèéã òºëººëººã¿é áîëíî.Äýëõèéí áàíê íü áàðèìò áè÷èãò òóñãàãäñàí ìýäýý ìàòåðèàëûí ¿íýí çºâèéã áàòëàíäààõã¿é áºãººä ãàçðûí çóðãèéí õèë õÿçãààð, ºíãº, ìàñøòàá áîëîí áóñàä ìýäýýëýëíü òóñ áàíêíû ¿çýë áàðèìòëàëûã èëýðõèéëýõ ñàíàà àãóóëààã¿é áîëíî.Õóóëáàðëàõ, õýâëýí íèéòëýõ ýðõ, òóñãàé çºâøººðºëÁàðèìò áè÷ãèéí çîõèîã÷èéí ýðõ õóóëèàð õàìãààëàãäñàí. Ǻâøººðºëã¿éãýýðáàðèìò áè÷ãèéí àëü íýã õýñãèéã õýâëýí íèéòëýõ, õóóëáàðëàõ, äàìæóóëàõûãõîðèãëîíî. ªºð÷ëºí áàéãóóëàëò áà õºãæèë äýâøëèéí îëîí óëñûí áàíê/Äýëõèéíáàíê íü ýíýõ¿¿ áàðèìò áè÷ãèéã îëîí íèéòèéí õ¿ðòýýë áîëãîõ ¿éë ÿâöûã äýìæèõáºãººä õýâëýõ, õóóëáàðëàõ òóñãàé çºâøººëèéã öàã àëäàëã¿é îëãîõ áîëíî.Áàðèìò áè÷ãèéã õýâëýí íèéòëýõ, õóâèëàõ àëèâàà õ¿ñýëòèéã á¿ðýí ìýäýýëëèéíõàìò Copyright Clearance Center Inc., 222 Rosewood Drive, Danvers, MA 01923,USA; telephone: 978-750-8400; fax: 978-750-4470; Internet: .õàÿãààð õ¿ëýýí àâíà.Ëèöåíç, òóñãàé çºâøººðëèéí òàëààðõ àñóóëò, ìýäýýëýë, ñàíàà áîäëîî äàðààõüõàÿãààð èð¿¿ëíý ¿¿. ¯¿íä: Office of the Publisher, The World Bank, 1818 H StreetNW, Washington, DC 20433, USA; fax: 202-522-2422; e-mail: pubrights@worldbank.org.Õºãæëèéí àñóóäëààð ÿðèà õýëýëö¿¿ëýã ºðí¿¿ëýõ çîðèëãîòîé áàðèìò áè÷ãèéí ýíýõóâèëáàðò ñóäàëãààíû àæëûí ºíººãèéí ÿâö, ñàíàë ä¿ãíýëò¿¿ä òóñãàãäñàí òóë èøòàòàõûã õîðèãëîíî.Áàðèìò áè÷ãèéí í¿¿ð çóðãèéã Äýëõèéí áàíêíû àæèëòàí àñàí, ýä¿ãýý çºâëºõáºãººä áèå äààñàí çóðàã÷èí Ìàéêë Ôîëåé àâñàí áîëíî.
  3. 3. ªìíºõ ¿ãÌ îíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ íèéñëýë Óëààíáààòàð õîòûí ãàçðûí áîäëîãî ìåíåæìåíòèéã óëàì áîëîâñðîíãóé áîëãîæ èðãýäèéí îðîí áàéðíû íºõöëèéã ñàéæðóóëàõ, ýð¿¿ë àþóëã¿é îð÷íûã áèé áîëãîæ óëñ íèéãìèéí àìüäðàëûã õºãæ¿¿ëýõ, õóóëü ýðõç¿éí àñóóäëûã çîõèöóóëæîëîí íèéòèéí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ õàðèóöëàãàòàé ¿ð ä¿íòýé òºðèéí àëáûã áèéáîëãîõ, òºðèéí ¿éë÷èëãýýíä õóâèéí õýâøëèéã îðîëöóóëàõ, Àçèä òýðã¿¿ëýõ àÿëàëæóóë÷ëàëûí á¿ñèéã áàéãóóëàõ çàìààð îð÷èí ¿åèéí õ¿÷èðõýã ýäèéí çàñàãò á¿õèéõîò áîëãîí õºãæ¿¿ëýõ çîðèëòûã äýâø¿¿ëýí àæèëëàæ áàéíà.ªíººäºð Óëààíáààòàð õîòûí íèéò õ¿í àìûí 60 îð÷èì õóâü íü Óëààíáààòàð õîòûíãýð õîðîîëîëä öýâýð óñ, àðèóí öýâýð ýð¿¿ë àõóé, çàì õàðèëöàà, íèéòèéí òýýâýðóíàà çýðýã îð÷èí ¿åèéí íèéòèéí àæ àõóéí äýä á¿òöèéí ¿éë÷èëãýý ñóë, ñóðãóóëüöýöýðëýã, ýìíýëýã çýðýã íèéãìèéí äýä á¿òýö äóòìàã õ¿íäõýí îð÷èíä àìüäàð÷áàéíà. Ãýð õîðîîëîë ÿìàð íýã òºëºâëºëòã¿éãýýð ºðãºæèí òýëæ õîòæèëòûí ìºí÷àíàð áîëîõ àæèëã¿éäýë, çàìûí áºãëºðºë, àãààðûí áîõèðäîë, áàéãàëü îð÷íûáîõèðäîë çýðýã òóëãàìäñàí àñóóäàë áîäèòîéãîîð í¿¿ðëýæ áàéíà.Ñàÿõàí øèíý÷ëýí áîëîâñðóóëñàí “Óëààíáààòàð õîòûí õºãæ¿¿ëýõ ìàñòåðòºëºâëºãºº”-íä íèéòèéí òýýâðèéí ñ¿ëæýý, ãýð õîðîîëëûí çàìûí íºõöëèéãñàéæðóóëàõ çàìààð õ¿í àìûí òºâëºðºë íÿãòðàëûã äýìæèõýä ÷èãëýãäñýí êîìïàêòõîòûí êîíöåïöèéã ñàíàë áîëãîñîí áºãººä ¿¿íèéã õýðýãæ¿¿ëýõýä èõýýõýíñàíõ¿¿æèëò øààðäëàãàòàé áàéíà.Äýëõèéí áàíêíààñ Óëààíáààòàð õîòûí çàõèðàã÷èéí àëáà, òºðèéí àãåíòëàãóóä,îðîëöîã÷ òàëóóäòàé ºðãºí õýìæýýíèé óóëçàëò õýëýëö¿¿ëýã ÿâóóëñíû ¿ð ä¿íäáîëîâñðóóëàí ãàðãàñàí “Óëààíáààòàð õîòûí ãýð õîðîîëëûã õºãæ¿¿ëýõ òºðèéíáîäëîãî ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëàõ íü” õýìýýõ ýíýõ¿¿ òàéëàíã óíøèã÷ òàíû ãàðò î÷èæáóéä ìèíèé áèå òóéëûí èõ áàÿðòàé áàéíà. Óã òàéëàíä òóñãàãäñàí Óëààíáààòàðõîòûí ãýð õîðîîëëûã á¿ñèéã õºãæ¿¿ëýõ ñàíàë õóâèëáàðóóä íü ãýð õîðîîëëûíîðøèí ñóóã÷èä, íóòãèéí èðãýä õàìò îëîí, ãàäààäûí ò¿íøëýã÷ áàéãóóëëàãóóä,äîíîð-ñàíõ¿¿æ¿¿ëýã÷ îðíóóä áîëîí áóñàä îðîëöîã÷ òàëóóäàä òîäîðõîé ÷èãëýëóäèðäàìæ áîëíî ãýäýãò íàéäàæ áàéíà.Òàíûã õ¿íäýòãýñýí,Óëààíáààòàð õîòûí Åðºíõèé ìåíåæåð áºãººäÇàõèðàã÷èéí àæëûí àëáàíû äàðãà ×. Áàò
  4. 4. Ì îíãîë óëñûí íèéñëýë Óëààíáààòàð õîò ýä¿ãýý àñàð õóðäàöòàé ºðãºæèí òýëæ óëñ îðíû õºãæëèéí òóëãàìäñàí àñóóäëûí íýã áîëîîä áàéíà. ªíãºðñºí õîðèí æèëä òóñ õîòûí õ¿í àì 70 õóâü ºñ÷ óëñûí íèéò õ¿í àìûí 40 õóâèéã ýçëýõ áîëëîî. Õîòûí õîòûí çàñàã çàõèðãààíäõàðüÿàëàãäàõ ãàçàð íóòãèéí õýìæýý àíõ áàéñíààñàà äàðóé 30 äàõèí íýìýãäñýíáàéíà.Óëààíáààòàð õîòîä ãýð õîðîîëëûí á¿ñ¿¿ä õàìãèéí ýð÷èìòýé òýëæ õîòûí õ¿í àìûíõàìãèéí îðëîãî ìóóòàé àéë ºðõ¿¿ä àìüäàðäàã ýíý õýñýãò íààä çàõûí äýä á¿òöèéíàñóóäàë øèéäýãäýëã¿é ºäèé õ¿ðñýí áàéíà.Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçàð ãýð õîðîîëëûí õýò òýëýëòèéã çîõèöóóëàõ áîäëîãûí÷èãëýë¿¿äèéã áîëîâñðóóëæ ¿íäýñíèé áîëîí îðîí íóòãèéí øèíæòýé ñòðàòåãè,ìàñòåð òºëºâëºãººíä òóñãàñàí áîëîâ÷ õýðýãæèëòèéí òóõàéä àñóóäàë áýðõøýýëãàðñààð áàéíà. Ãýð õîðîîëëóóä ºíººäºð ÷ ºñºí òýëñýí õýäèé ÷ õîò ñóóðèí ãàçðûííèéòèéí àæ àõóéí ¿éë÷èëãýý óäààøðàëòàé õýâýýð, îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíûç¿ãýýñ äîðâèòîé àðãà õýìæýý àâàõ íºõöºë áîëîëöîî ìóóòàé áàéñààð áàéíà.Ýíýõ¿¿ òàéëàíä Óëààíáààòàð õîòûã öààøèä òîãòâîðòîé õºãæ¿¿ëýõ õóâèëáàðòàðãà çàìóóäûã øèíæëýí ñóäàëæ õîòûí îðîí áàéð, íèéòèéí àõóéí ¿éë÷èëãýýãñàéæðóóëàõ ÿíç á¿ðèéí àðãà õóâèëáàðóóäûí ºðòºã àøãèéí íàðèéâ÷èëñàí òîîöîîãòóñãàñàí. Ýíýõ¿¿ òàéëàí íü õîòûí áîäëîãî áàðèã÷èä áîëîí îðøèí ñóóã÷äàäºíººäºð ãàð÷ áóé ÿíç á¿ðèéí øèéäâýð ãàðöóóäûí ¿ð íºëººã óðüä÷èëàí õàðæòºëºâëºõ áîëîìæèéã îëãîõûí çýðýãöýý óëìààð Ìîíãîëûí íèéò õ¿í àìûí äóíäáîäëîãûí õýëýëö¿¿ëýã ÿâàãäàæ óëìààð Ìîíãîë óëñ áîëîí Äýëõèéí áàíêíû õîîðîíäõîò ñóóðèí ãàçðûã õºãæ¿¿ëýõ áîäëîãûí õýëýëöýýðò õýðýãëýãäýõ à÷ õîëáîãäîëòîéáàðèìò áè÷èã þì.Àðøàä Ñàÿä Ýä ÈææàçÄýëõèéí Áàíêíû Äýëõèéí áàíêíûÌîíãîë óëñ äàõü ñóóðèí òºëººëºã÷ Òîãòâîðòîé õºãæëèéí õýëòñèéíÇ¿¿í ªìíºä Àçè- Íîìõîí äàëàéí á¿ñ Ñåêòîðûí óäèðäàã÷
  5. 5. ÀãóóëãàÒàëàðõàë ..................................................................................................................VII̺íãºí òýìäýãò, òîâ÷ëîë, íýð òîìü¸îíû æàãñààëò ........................................... IXÕóðààíãóé ................................................................................................................XIÍýãä¯ãýýð á¯ëýã. Óäèðòãàë õýñýã-Ñóäàëãààíû çîðèëãî,õàìðàõ õ¿ðýý, àðãà÷ëàë ............................................................................................1Ñóäàëãààíû çîðèëãî-íºõöºë áàéäàë ......................................................................................1Õàìðàõ õ¿ðýý, àðãà ç¿é ........................................................................................................... 3Õî¨ðäóãààð á¯ëýã. Õºãæëèéí õàì ñýäýâ: Òºð, íèéãýì ýäèéí çàñàã,îðîí íóòãèéí ìýäýýëýë ............................................................................................5Ãýð õîðîîëëûí çàñàã çàõèðãààíû á¿òýö ................................................................................ 5Ãýð õîðîîëëûí íèéãýì ýäèéí çàñãèéí áàéäàë ......................................................................6Ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí ãóðâàí ãýð õîðîîëëûí ºíººãèéí áàéäàë,õºãæëèéí ÷èã õàíäëàãà .......................................................................................................... 9Ãàçðûí çóðàã ...........................................................................................................11Ãóðàâäóãààð á¯ëýã. Ãàçàð áà îðîí áàéðíû íºõöºë .......................................15Õóóëü ýðõ ç¿éí áîäëîãûí àñóóäëóóä ....................................................................................15ªðõ ãýð á¿ëèéí åðºíõèé øèíæ áàéäàë ...............................................................................16Ãýð õîðîîëëûí ãàçàð, îðîí áàéðíû íºõöºë áàéäàë ............................................................17Ãýð õîðîîëëûã õºãæ¿¿ëýõ àðãà õóâèëáàðóóä ......................................................................22Īðªâä¯ãýýð á¯ëýã. Óñàí õàíãàìæ .................................................................. 25Ãýð õîðîîëëûí óñàí õàíãàìæèéí ºíººãèéí íºõöºë áàéäàë ............................................ 25Õîòûí òºâèéí ãýð õîðîîëîë ................................................................................................. 27Õîòûí îéðîëöîîõ ãýð õîðîîëîë ........................................................................................... 29Õîòûí çàõûí ãýð õîðîîëîë ................................................................................................... 30Òàâäóãààð á¯ëýã. Õîòûí çàì, íèéòèéí òýýâðèéí õýðýãñýë .............................33Õîòûí òºâ, îéð îð÷èì áîëîí çàõûí ãýð õîðîîëëûí çàìûí íºõöºë áàéäàë ..................... 33Íèéòèéí òýýâðèéí õýðýãñëèéí ºíººãèéí íºõöºë áàéäàë ................................................. 34Çàì òýýâðèéí ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëàõ õóâèëáàð/àðãà çàìóóä, ñààä áýðõøýýë ................ 35Çóðãààäóãààð á¯ëýã. Õàòóó õîã õàÿãäëûí ìåíåæìåíò ..................................43Ãýð õîðîîëëûí õàòóó õîã õàÿãäëûí ìåíåæìåíòèéí íºõöºë áàéäàë .................................43Õîã õàÿãäëûí ìåíåæìåíòèéí ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëàõ àðãà çàìóóä .................................47Õîã õàÿãäëûí ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëàõàä øààðäëàãàòàé ñàíõ¿¿,ýäèéí çàñãèéí òîîöîîëîë ..................................................................................................... 56Äîëäóãààð á¯ëýã. Äóëààí õàíãàìæ .................................................................. 55Ãýð õîðîîëëûí äóëààí õàíãàìæèéí ºíººãèéí íºõöºë áàéäàë ......................................... 55
  6. 6. VI ÌÎÍÃÎË-Óëààíáààòàð õîòûí ãýð õîðîîëëûã õªã毯ëýõ áîäëîãî, àðãà áàðèëûã ñàéæðóóëàõ íü Äóëààí õàíãàìæèéí ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëàõ àðãà çàìóóä, ñàíõ¿¿ ýäèéí çàñãèéí òîîöîîëîë ........................................................................................ 58 Íàéìäóãààð á¯ëýã. Öàõèëãààí .........................................................................65 Öàõèëãààíû ºíººãèéí áàéäàë ..............................................................................................65 Ãýð õîðîîëëûí öàõèëãààíû ºíººãèéí áàéäàë ................................................................... 67 Ãýð õîðîîëëûí öàõèëãààí õàíãàìæèéã ñàéæðóóëàõ àðãà çàìóóä ......................................68 Ä¿ãíýëò ...................................................................................................................................70 Åñä¯ãýýð á¯ëýã. Áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýý ...................................71 Ãýð õîðîîëëûí áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíäèéí ¿éë÷èëãýýíèé ºíººãèéí íºõöºë áàéäàë ...................................................................................................... 71 ¯éë÷èëãýýã ñàéæðóóëàõ õóâèëáàðóóä, ñàíõ¿¿ ýäèéí çàñãèéí òîîöîîëîë ....................... 76 Àðàâäóãààð á¯ëýã. Ä¿ãíýëò ................................................................................77 Ç¿¿ëò Òýìäýãëýë .......................................................................................................81 Õàâñðàëò A. Óóëçàæ ÿðèëöñàí õ¿ì¿¿ñèéí íýðñèéí æàãñààëò ............................85 Õàâñðàëò Á. 2008 îíû ºðõèéí íèéãýì ýäèéí çàñãèéí ñóäàëãààíû ä¿í øèíæèëãýýíèé òåõíèêèéí òýìäýãëýë ...................................................................89 Õàâñðàëò B: Õîòûí òºâèéí ãýð õîðîîëëûí õýòèéí òºëºâëºëò...........................90 Õàâñðàëò Ã: Óëààíáààòàð õîòûí ä¿¿ðã¿¿äèéí ñòàòèñòèê ìýäýý .........................92 Õàâñðàëò Ä: Óñ ò¿ãýýõ öýã¿¿äèéí (õóäàã) òàðõàëò, áàéðøèë ...............................93 Õàâñðàëò Å: Äàìáàäàðæàà äàõü óñàí õàíãàìæèéã ñàéæðóóëàõ òóðøèëòûí òºñëèéí òºëºâëºãºº ...............................................................................................96 Õàâñðàëò ¨: Õàòóó õîã õàÿãäëûí òàëààðõ äýëãýðýíã¿é ìýäýýëýë ........................97 Õàâñðàëò Æ: Õîã õàÿãäëûí öýã áàéãóóëàõ ¿éë àæèëëàãààíû çàðäàë ............... 99
  7. 7. ÒàëàðõàëÝ íýõ¿¿ òàéëàí ìýäýýëëèéí îëîí ýõ ñóðâàëæèíä òóëãóóðëàñàí áºãººä îëîí àðâàí õ¿íèé õè÷ýýë ç¿òãýëèéí ¿ð ä¿íä á¿òýýãäñýí. Ñóäàëãààíû àæëûã Òàêóÿà Êàìàòà àõëàã÷òàé ¨íõýý Êèì, Áðåòò Ñýäãåâèê, Æýéìñ À. Ðýéõåðò, Öýâýãìèäèéí Ò¿ìýíöîãò íàðûí á¿ðýëäýõ¿¿íòýé Äýëõèéí áàíêíû ¿íäñýíáàã áîëîí Áóñæàâûí Íàìõàéíÿì (Äóëààí õàíãàìæèéí òóõàé á¿ëýã), ªëçèéäàëàéíÝðäýíýáàò (Öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé òóõàé á¿ëýã), Ìàíäóóëûí Áààñàíõ¿¿ (Çàìòýýâðèéí á¿ëýã), Æýé-Êüþ Êîé, Êàíã- Êè Ñîíã íàð (õàòóó õîã õàÿãäëûí òóõàéá¿ëýã) Ãýþí ¨í Êèì, Íåîí- Æîî Ïàðê íàðûí (ãàçàð, îðîí áàéðíû òóõàé á¿ëýã)á¿ðýëäýõ¿¿íòýé çºâëºõ¿¿äèéí áàã õàìòðàí ã¿éöýòãýñýí áîëíî.Ñóäàëãààíû áàãèéã ¿¿ðýãò àæëàà àìæèëòòàé áèåë¿¿ëýõýä Òóâààíû Íîìóóíòºãñ,ßäìààãèéí Îòãîíáàÿð, Âåëëåò Ôåðíàíäåç, Æàìáûí Ñ¿íæèäìàà íàð çàñãèéíãàçðûí àæèëòàí àëáàí õààã÷èäòàé òàíèëöóóëæ, Ñèéëýãìààãèéí Àëòàíöýöýãóëñûí òºñâèéí òàëààð ¿íäñýí ìýäýý ìýäýýëëýýð õàíãàæ äýìæèí àæèëëàñàí. ̺íÌèëà Ôðåèð, Ñîíãñó ×îé, Ñàëâàäîð Ðèâåðà íàð òàéëàíã õÿíàæ ¿íýëýëò ä¿ãíýëòºã÷ àæèëëàñàí áºãººä Äàâèä Äîëëàð, Àðøàä Ñàÿàä, Ìàéêë Óîëòåðñ, Ðîæåðñ Æ.Å. Âàí Äåí Áðèíê, Æàìáûí Ñ¿íæèäìàà, Ãðýì Ýðèê Õàíêîê, Êðèñòîôåð Ôèí÷,Ãàéëèóñ Äðàóãåëèñ, ¨øèíå Ó÷èìîðà, Âèêòîð Âåðãàðà íàðûí ¿íýò çºâëºìæ,òóñëàìæ äýìæëýã ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé áàéñàí. Äàâèä Äîëëàð, Æîíí Ðóóìå,Àðøàä Ñàÿàä, Ýäý Èææàñç, Êåøàâ Âàðìà, íàðûí Äýëõèéí áàíêíû óäèðäëàãûíáàãèéí ç¿ãýýñ ñóäàëãààíû ¿éë ÿâöûã óäèðäàí ÷èãë¿¿ëæ äýìæëýã ºã÷ àæèëëàñàí.̺í òàéëàíã áîëîâñðóóëàõàä Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçàð, Óëààíáààòàð õîòûíÇàñàã äàðãûí Òàìãûí ãàçàð, Óëààíáààòàðò ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëäàã íèéòèéí¿éë÷èëãýýíèé êîìïàíèé òºëººëºã÷äèéí õàìòûí àæèëëàãàà, òóñëàëöàà äýìæëýãèõýýõýí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýñýí. Õîðîî, ä¿¿ðýã îðîí íóòãèéí óäèðäëàãóóä òàéëàíäòóñãàãäñàí äàâòàãäàøã¿é àãààä ÷èìõë¿¿ð ìýäýý ìýäýýëëýýð õàíãàæ àæèëëàñàíáºãººä ñóäàëãààíû áàãòàé óäàà äàðàà õàìòðàí àæèëëàñàí õîòûí îðøèí ñóóã÷èä,ýíýõ¿¿ ¿éë ÿâöûã ýõíýýñ íü äóóñòàë äýìæèí àæèëëàñàí çàñàã äàðãà íàðûíã¿éöýòãýñýí õ¿íäòýé ¿¿ðãèéã ýíä òýìäýãëýí õýëýõ íü ç¿éòýé.Îëîí óëñûí õºãæëèéí àãåíòëàãèéí ñàíõ¿¿æèëòòýé “Óëààíáààòàð õîòûí õîòñóóðèí ãàçðûí ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëàõ” õî¸ðäóãààð òºñëèéí ìåíåæìåíòèéí áàãîëîí óäààãèéí óóëçàëò õóðëûã çîõèîí áàéãóóëæ ñåêòîðûí ìýäýýëëýýð õàíãàíàæèëëàñàí. ̺í Àçèéí Õºãæëèéí áàíê çýðýã äîíîð áàéãóóëëàãà, òºðèéí áóñáàéãóóëëàãóóä øààðäëàãàòàé ìýäýý ìàòåðèàëààð õàíãàæ ¿éë ÿâöûã ÷èãë¿¿ëæáàéñàí. Ñóäàëãààíû òàéëàíã áîëîâñðóóëàõäàà Óëààíáààòàð õîòûã õºãæ¿¿ëýõÌàñòåð òºëºâëºãºº áîëîí Õîò ñóóðèí ãàçðûã õºãæ¿¿ëýõ õºòºëáºð (2007-2009);Óëààíáààòàð õîòûí àãààðûí ÷àíàð áà ýð¿¿ë ìýíäýä ¿ç¿¿ëýõ íºëººëëèéí ñóóðüñóäàëãàà; Óëààíáààòàð õîòûí ÿäóó, õàãàñ õîòæñîí ãýð õîðîîëëûí äóëààíûõàíãàìæèéí àñóóäàë (2009); Àøèãò áàéäëûã íýãòãýæ õºãæëèéí ºðíºëèéã
  8. 8. VIII ÌÎÍÃÎË-Óëààíáààòàð õîòûí ãýð õîðîîëëûã õªã毯ëýõ áîäëîãî, àðãà áàðèëûã ñàéæðóóëàõ íü çîõèöóóëæ ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð õ¿ðòýýìæèéã ñàéæðóóëàõ íü (2009); Ìîíãîëûí äýä á¿òöèéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæèéã ñàéæðóóëàõ òàëààðõ ýðãýö¿¿ëýë (2007); Ýð÷èì õ¿÷íèé òºëºâëºëòèéí ÷àäàâõèéã ñàéæðóóëàõ íü (2002); Ìîíãîëûí ºìíºä õýñãèéí äýä á¿òöèéí ñòðàòåãè (2009); Ìîíãîë óëñ äàõü ìîðãèæèéí çàõ çýýëèéí õºãæëèéí ýõýí ¿åèéí ñóäàëãàà (2007); Ìîíãîë óëñûí õîò áàéãóóëàëò áîëîí îðîí ñóóöíû ñåêòîðûí ñòðàòåãè (2005); Ãýð õîðîîëëûí àðèóí öýâýð ýð¿¿ë àõóéí íºõöºë áàéäàë (2006); Ìîíãîë óëñ: Óëààíáààòàð õîòûí ãýð õîðîîëëûí óñàí õàíãàìæ, ýð¿¿ë àõóéí ¿éë÷èëãýýã ìåíåæìåíòèéí ãýðýýãýýð ã¿éöýòã¿¿ëýõ õóâèëáàðóóäûã ñóäëàõ íü (2008); Õ¿¿õäèéí ìºí㺠õºòºëáºð áîëîí õºòºëáºðèéã çîðèëòîò á¿ëýãò ÷èãë¿¿ëýõ àðãà÷ëàëûã ¿íýëýõ íü (2006) çýðýã ñóäàëãààíû ìýäýý ìàòåðèàëûã àøèãëàñàí áîëíî.
  9. 9. ̺íãºí òýìäýãò, òîâ÷ëîë, íýð òîìü¸îíû æàãñààëò̪Íãªí òýìäýãòèéã õàíøèä õªð⯯ëñýí áàéäàë(2009 îíû 1-ð ñàðûí õàíøààð)̺íãºí òýìäýãò = Òºãðºã (Ìîíãîë òºãðºã áóþó MNT)$ 1.0 Àìåðèê äîëëàð = Òºãðºã 14001 Òºãðºã = $0.000,714 Àìåðèê äîëëàðÒîâ×ëîë, íýð òîìü¨îíû æàãñààëòÀÕÁ Àçèéí Õºãæëèéí áàíêÀéìàã պ人 îðîí íóòãèéí çàñàã çàõèðãààíû íýãæALAGaC Ãàçðûí ãåîäåçè, çóðàãç¿éí ãàçðûí çàõèðãààCHP Äóëààí öàõèëãààí õîñëóóëàã÷CMP Õ¿¿õäèéí ìºí㺠õºòºëáºðCSC Õýðýãëýã÷äýä ¿éë÷ëýõ òºâDuureg Óëààíáààòðûí ä¿¿ðãèéí ò¿âøíèé çàñàã çàõèðãààíû íýãæERA Ýð÷èì õ¿÷íèé çîõèöóóëàõ ãàçàðESP Ýð÷èì õ¿÷íèé ñåêòîðûí òºñºëGDP Äîòîîäûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íGer Ìîíãîë ýñãèé ãýð- çàðèìäàà þðòà ãýæ íýðëýäýãGer area Óëààíáààòàð äàõü ãýð áàéøèí äàãíàñàí õîðîîëîëGoM Ìîíãîë óëñûí çàñãèéí ãàçàðÕàøàà Õàøààãààð õàøñàí õýñýã ãàçàðªðõ ªðõHIES ªðõèéí íèéãýì ýäèéí çàñãèéí ñóäàëãààHOB Õàëààã÷ çóóõ
  10. 10. X ÌÎÍÃÎË-Óëààíáààòàð õîòûí ãýð õîðîîëëûã õªã毯ëýõ áîäëîãî, àðãà áàðèëûã ñàéæðóóëàõ íü IMF Îëîí óëñûí âàëþòûí ñàí ITS Äîòîð áàéðëàõ òðàíñôîðìàòîðûí ñòàíö Õýñýã Óëààíáààòàð äàõü çàñàã çàõèðãààíû íýãæ Õîðîî Óëààíáààòàð äàõü çàñàã çàõèðãààíû íýãæ MDG Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëò MoH Ýð¿¿ë ìýíäèéí ÿàì MUB Óëààíáààòàð õîòûí Çàñàã äàðãûí Òàìãûí ãàçàð NGO Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà NSO ¯íäýñíèé ñòàòèñòèêèéí àëáà O&M ¯éë àæèëëàãààíû óðñãàë çàðäàë OTS Ãàäíà áàéðëàõ òðàíñôîðìàòîðûí ñòàíö PHC Àíõàí øàòíû ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýý PIAFF Íèéòèéí-õóâèéí äýä á¿òöèéí çºâëºõ áàéãóóëàìæ Ñóì պ人 îðîí íóòàã äàõü çàñàã çàõèðãààíû íýãæ Òºãðºã Tºãðºã, ìîíãîë óëñûí ìºíãºí òýìäýãò T¯Ê Òîõèæèëò ¿éë÷èëãýýíèé êîìïàíè UB Ìîíãîë óëñûí Óëààíáààòàð õîò UBEDN Óëààíáààòàð õîòûí öàõèëãààí ò¿ãýýõ êîìïàíè Óëààíáààòðûí òºâ ñóóðèí ãàçðûí ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëàõ 2 äàõü USIP2 òºñºë Óëààíáààòàð õîòûí óñàí õàíãàìæ áîõèðûí àñóóäàë õàðèóöñàí USUG êîìïàíè VAT Íýì¿¿ ºðòãèéí òàòâàð WHO Äýëõèéí ýð¿¿ë ìýíäèéí áàéãóóëëàãà WWTP Óñ öýâýðëýõ áàéãóóëàìæ XLPE Ðåçèíýí äîòîðòîé àãààðûí äàìæóóëàã÷ State Great Ìîíãîë Óëñûí Èõ õóðàë Hural
  11. 11. ÕóðààíãóéÌ îíãîë Óëñûí íèéñëýë Óëààíáààòàð õîòûí ãýð õîðîîëëûã òîãòâîðòîé õºãæ¿¿ëýõ àñóóäàë íü òóñ óëñûí ºìíº òóëãàð÷ áóé õºãæëèéí òîìîîõîí àñóóäëûí íýã þì. Çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàãò øèëæèõ ¿éë ÿâö áîëîí îëîí ºâºë äàðààëàí çóä òóðõàí òîõèîëäñîíû óëìààñ õºäººîðîí íóòãèéí îðëîãî áàãàòàé îëîí ìÿíãàí èðãýä íèéñëýë Óëààíáààòàð õîòûã çîðèíèðæ ãýð õîðîîëëûí á¿ñýä ñóóðüøèí àìüäðàõ áîëñîí.Ýä¿ãýý òóñ óëñûí íèéò õ¿í àìûí 39 õóâü íü Óëààíáààòàðò àæ òºðæ, ¿íäýñíèéíèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé 60 ãàðóé õóâü òóñ õîòîä ¿éëäâýðëýãäýæ áàéíà. Íèéñëýëèéã÷èãëýñýí èõ í¿¿äëèéí óëìààñ õîòûí ãýð õîðîîëëóóä óðüä ºìíº íü ¿çýãäýýã¿éõóðäàí òýëæ ýä¿ãýý õîòûí çàõèðãààíä ãýð õîðîîëëûã îðîëöóóëàí 4,700 êì2 ãàçàðíóòàã õàðüÿàëàãäàæ áàéãààãààñ äºíãºæ 130 êì2 íü õîòûí òºâèéí á¿ñýä îðäîã.ªíººäºð õîòûí íèéò õ¿í àìûí 60 õóâü íü ãýð õîðîîëîëä àìüäàð÷ áàéíà.Ãýð õîðîîëîë äàõü íèéòèéí àõóéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ àñàð õÿçãààðëàãäìàëáºãººä çàðèìäàà áàðàã áàéõã¿éä òîîöîæ áîëíî. Íèéò îðøèí ñóóã÷äûí 85 õóâüíü ò¿ëýý í¿¿ðñ õýðýãëýí õàëààëò äóëààíû õýðýãöýýãýý õàíãàäàã áîë îðîí ñóóöíûàéëóóä òºâèéí äóëààíû íàéäâàðòàé ñèñòåìä õîëáîãäñîí áàéäàã. Ãýð õîðîîëëûíàéëóóä óñ ò¿ãýýã¿¿ðèéí öýã áóþó õóäãààñ óñàà 纺âºðëºí õýðýãëýäýã áàéõàä îðîíñóóöíû àéëóóä òºâëºðñºí õàëóóí õ¿éòýí óñíû íàéäâàðòàé øóãàìààð õàíãàãäñàíáàéäàã. Ãýð õîðîîëëûí íÿãòàðøèë áàãà, òýñãýì õ¿éòýí óóð àìüñãàë íü íèéòèéíàæ àõóéí ¿éë÷èëãýýíèé ¿íý ºðòãèéã òýíãýðò ãàðòàë ºñãºäºã. Ñóóðèí ãàçðûí àõóéí¿éë÷èëãýýíèé ýíýõ¿¿ ñóë äîðîé áàéäàë íü áàéãàëü îð÷íûã áîõèðäóóëæ àãààð,õºðñíèé áîõèðäëûí óëìààñ àìüñãàëûí çàìûí ºâ÷èí, õàëäâàðò øàð çýðýã õ¿íèéýð¿¿ë ìýíäýä õºíººëò ÿíç á¿ðèéí ºâ÷èí äýãäýõ íºõöºë á¿ðäýýä áàéíà.Òºð çàñãààñ ãýð õîðîîëëûí çàìáàðààã¿é òýëýëòèéã õÿçãààðëàõ, íÿãòàðøèëõºãæëèéã çîõèöóóëàõ çîðèëãîîð “Óëààíáààòàð õîòûã 2030 îí õ¿ðòýë õºãæ¿¿ëýõìàñòåð òºëºâëºãºº”-íèé õ¿ðýýíä “òºâëºðñºí/êîìïàêò õîò” çýðýã òîäîðõîéáîäëîãûí ÷èãëýëèéã òóñãàãäñàí áàéäàã ÷ õýðýãæèëòèéí ò¿âøèíä òóóøòàéáóñ áàéäàë àæèãëàãäñààð áàéãàà íü àðä èðãýä áîëîí áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷è人ðñäèéí ñîíãîëò, ¿éëäë¿¿ä íü ãàçðûí ìåíåæìåíò, íèéòèéí ¿éë÷èëãýýíèé ¿íýºðòºãò õýðõýí íºëººëæ áàéãààã óõàìñàðëààã¿é, îëîí íèéòýä ÷èãëýñýí ñóðãàëòñóðòàë÷èëãàà äóòìàã áàéäàãòàé õîëáîîòîé. ͺ㺺òýéã¿¿ð ãàçðûã ¿íýëýõ, òàòâàðòîãòîîõ çýðýã òºðèéí áîäëîãûã äýìæèõ çîõèñòîé àðãà ìåõàíèçì á¿ðäýýã¿é íüáàéäëûã óëàì äààìæðóóëæ áàéíà.Ýäèéí çàñãèéí õýëòñýýñ ýíý òàéëàíã áîëîâñðóóëæ îëîí íèéòèéí õ¿ðòýýë áîëãîñîííü Óëààíáààòàð õîòûí áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷èä áîëîí îðøèí ñóóã÷äûí ç¿ãýýñººðñäèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿ð äàãàâðûã óõàìñàðëàí çîõèñòîé øèéäâýð ãàðãàõàä
  12. 12. XII ÌÎÍÃÎË-Óëààíáààòàð õîòûí ãýð õîðîîëëûã õªã毯ëýõ áîäëîãî, àðãà áàðèëûã ñàéæðóóëàõ íü äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ çîðèëãîòîé áºãººä öààøäàà òàéëàíä òóñãàãäñàí ñýäâ¿¿äýýð îëîí íèéòèéí äóíä áîäëîãûí õýëýëö¿¿ëýã ÿâóóëàõ áýëòãýëèéã õàíãàõ þì. Òàéëàíä ãýð õîðîîëëûã õºãæ¿¿ëýõ ãóðâàí ººð õóâèëáàðûã ¿íý ºðòºã, àøèã òàëààñ íü õàðüöóóëàí õàðóóëàõûã çîðüñîí. ¯¿íä (i) ãýð õîðîîëëûã îðîí ñóóöíû õîðîîëîë áîëãîí õºãæ¿¿ëýõ (ii) Îäîîãèéí ãýð õîðîîëëûí íèéòèéí àõóéí ¿éë÷èëãýýíèé íºõöëèéã ¿å øàòòàéãààð ñàéæðóóëàõ, (iii) õîòûí çàõûí ãýð õîðîîëëûã òýëýõ. ¯¿íèé òóëä ãóðâàí ººð ãýð õîðîîëîë áóþó õîòûí òºâèéí ãýð õîðîîëëûã òºëººë¿¿ëýí Íàðàíãèéí ãýð õîðîîëîë, õîòûí îéð îð÷ìûí ãýð õîðîîëëûã òºëººë¿¿ëýí Áàÿíõîøóó, õîòûí çàõûí ãýð õîðîîëëûã òºëººë¿¿ëýí Øàðõàäíû ãýð õîðîîëëîîñ òóñ á¿ð íýã õîðîîã ñîíãîí àâñàí. ªðòºã çàðäàë àøãèéí øèíæèëãýýíä îðîí áàéð, ãàçàð, óñàí õàíãàìæ, çàì, íèéòèéí òýýâýð, äóëààí, öàõèëãààí õàíãàìæ, õîã õàÿãäëûí ìåíåæìåíò áîëîí íèéãìèéí áóñàä ¿éë÷èëãýýíèé íºõöºë áàéäëûã õàìðóóëñàí. Îðîí áàéðíû íºõöºë áàéäàë, ãàçàð ýçýìøèë: Óëààíáààòàð õîòûí ãýð õîðîîëîëä ãàçàð áîëîí îðîí ñóóö ºì÷ëºõ ÿâäàë íèéòëýã òîõèîëäîíî. Õàðüöàíãóé ñóóðüøìàë õóó÷èí ãýð õîðîîëîëä îðøèí ñóóã÷äûí 99 õóâü íü àìüäàð÷ áóé ãàçàð áàéøèíãàà õóâüäàà ºì÷ëºí àâñàí áàéõàä õîòûí çàõûí øèíý ãýð õîðîîëîëä äºíãºæ ºì÷ëºë 80 õóâü áàéãàà íü òýíä õ¿ì¿¿ñ îëíîîð í¿¿í èðæ ãàçàð áàéøèí õºëñëºí àìüäàð÷ áàéãààòàé õîëáîîòîé. ªíººäðèéí áàéäëààð îðîí ñóóöíû ãàçàð ºì÷ëºë 60%, áàéøèíãèéí ãàçàð ºì÷ëºë 92 õóâü áàéíà. Ãýð õîðîîëëûí àéëóóä ãàçðûí õóóëèéí äàãóó ãàçàð ýçýìøèõ ýðõòýé áºãººä ãîëäóó 470ì2 – 590ì2 õàøààòàé áàéäàã. Áàéøèíãèéí òàëáàé õîòûí òºâä îéðîëöîîãîîð 77ì2, õîò îð÷èì áîëîí çàõûí ãýð õîðîîëîëä 55ì2 , îðîí ñóóöíû òàëáàé ãýð õîðîîëëûí áàéøèíãààñ 37ì2-ààð áàãà áàéäàã. Õîòûí òºâ (Íàðàí) áîëîí çàõûí (Øàð õàä) ãýð õîðîîëëûí èõýíõ àéëóóä ãýðò, õîò îð÷ìûí ãýð õîðîîëëûí (Áàÿíõîøóó) àéëóóäûí 70 õóâü íü áàéøèíä àìüäàðäàã. Èðãýäèéí õóâüä îðîí ñóóö õàìãèéí ¿íýòýé ºì÷ áºãººä áàéðíû ¿íý 43.4–60.2 ñàÿ òºãðºã áóþó 31,000– 43,000 àì.äîëëàðûí õîîðîíä õýëáýëçäýã. Òºâèéí á¿ñèéí ãýð õîðîîëëûí áàéøèí 29.4 ñàÿ òºãðºã (21,000 àì.äîëëàð) áºãººä õîòûí îéð îð÷ìûí (18.9 ñàÿ òºãðºã (13,500 àì.äîëëàð)) áîëîí çàõûí ãýð õîðîîëëîîñ (17.5 ñàÿ òºãðºã (12,500 àì.äîëëàð)) èë¿¿ ºíäºð ¿íýëýãääýã. Áàéøèíã áîäâîë ýñãèé ãýð àðàé õÿìä, òºâèéí á¿ñýä 1,820,000 òºãðºã (1,300 àì.äîëëàð), õîòûí çàõàä 980,000 (700 àì.äîëëàð) òºãðºã áàéíà. Áàéøèí ýçýìøèã÷äèéí 10 õóâü, îðîí ñóóö ýçýìøèã÷äèéí 20 õ¿ðýõã¿é õóâü íü îðîí ñóóöíû óðò õóãàöààíû çýýë áóþó ìîðãèæèéí ¿éë÷èëãýýíä õàìðàãäñàí áàéäëààñ õàðàõàä ìîðãèæèéí çàõ çýýë äºíãºæ õºãæèæ ýõýëæ áàéíà. Ãýð õîðîîëëûí èõýíõ àéëóóä Çàñãèéí ãàçðààñ õýðýãæ¿¿ëýõýýð ñàíàë áîëãîæ áóé ãýð õîðîîëëûã îðîí ñóóöæóóëàõ õºòºëáºðò õàìðàãäàõ ñàíõ¿¿ãèéí áîëîìæã¿é òóë õÿìä ¿íýòýé áàéøèí õóäàëäàí àâàõ, ò¿ðýýñëýí ñóóõ õýðýãöýýíèé àñóóäàë íýí ÷óõàë áîëîîä áàéíà. Ãàçàð áîëîí îðîí áàéðíû ºì÷ëºëèéí áàéäëààñ õàðàõàä ãýð õîðîîëëûí îðøèí ñóóã÷èä îðîí áàéðíû íºõöºë áàéäàëäàà õàðüöàíã¿é ñýòãýë õàíãàëóóí áàéäàã õýìýýí ä¿ãíýæ áîëîõîîð áàéíà. Ñàíàë àñóóëãûí ä¿íãýýð õîòûí îéð îð÷ìûí ãýð õîðîîëëûí èðãýäèéí 90 õóâü, õîòûí òºâèéí ãýð õîðîîëëûí 70 õóâü, îðîí ñóóöíû îðøèí ñóóã÷äûí 80 õóâü íü îðîí áàéðàíäàà ìàø èõ áîëîí õàðüöàíã¿é ñýòãýë õàíãàëóóí áàéñàí áàéâ. Õîòûí òºâèéí áîëîí õîò îð÷ìûí ãýð õîðîîëëûí èðãýäèéí äºíãºæ 6-7 õóâü íü îðîí áàéðíû íºõöºë áàéäàëäàà ñýòãýë íýëýýí õàíàìæã¿é áàéõàä õîòûí çàõûí ãýð õîðîîëûí èðãýäèéí òýí õàãàñ íü ìºí îðîí áàéðàíäàà ñýòãýë õàíàìæã¿é áàéãàà íü îðøèí ñóóã÷èä õîòîä í¿¿æ èðýýä óäààã¿é, òîõèæèæ àìæààã¿é, ìºí íèéòèéí àæ àõóéí ¿éë÷èëãýý íýí äóòìàã
  13. 13. ÌÎÍÃÎË-Óëààíáààòàð õîòûí ãýð õîðîîëëûã õªã毯ëýõ áîäëîãî, àðãà áàðèëûã ñàéæðóóëàõ íü XIIIáàéäàãòàé õîëáîîòîé. Ñóäàëãààíä îðîëöñîí áàðàã àéë áîëãîí òîõèëîã îðîíñóóöàíä àìüäðàõ õ¿ñýëòýé áàéâ÷ ºíäºð ¿íýòýé îðîí ñóóöíû öîãöîëáîð õîðîîëëûãáóñ ºðòºã õÿìä öººí äàâõàð îðîí ñóóöûã èë¿¿ä ¿çýõýý èëýðõèéëñýí áàéíà.Óñàí õàíãàìæ, áîõèð çàéëóóëàõ ¿éë÷èëãýý:Ãýð õîðîîëëûí àéëóóä íèéò 500 ãàðóé óñ õàíãàìæèéí öýã áóþó õóäãààñ óñàà àâäàã.Èõýíõè àéëóóä óñàí õàíãàìæèéí ¿éë÷èëãýýíèé òóõàéä õîã õàÿãäëûí ìåíåæìåíò,ãýð õîðîîëëûí çàìûí íºõöºë áàéäàë, áîõèð çàéëóóëàõ õîîëîé çýðýã áóñàä¿éë÷èëãýýòýé õàðüöóóëàõàä õàðüöàíãóé ñýòãýë õàíãàëóóí áàéäàã. Ãýð õîðîîëîëäíýã õ¿í ºäºðò äóíäæààð 10-õàí ëèòð óñ õýðýãëýäýã áºãººä óñíû ¿íý õàðüöàíãóéáîëîìæèéí áàéäàã. Îðîí ñóóöíû îðøèí ñóóã÷äûí õóâüä óñàí õàíãàìæ áîëîíáîõèð çàéëóóëàõ õîîëîéí ¿éë÷èëãýý õàìãèéí õÿìä áóþó ì3 íü 280 (0.19 àì.äîëëàð)òºãðºã áàéíà. ªíººãèéí óñ ò¿ãýýõ ñèñòåì áóþó õóäãèéí õàíãàìæ íü ãýð õîðîîëëûíàéëóóäûã óñààð õàíãàõ õàìãèéí òîõèðîìæòîé àðãà çàì ãýæ ¿çýæ áîëîõ òàëòàé.Ãýð õîðîîëëûí áàéøèí áàðèëãûã òºâèéí óñàí õàíãàìæèéí ñèñòåìòýé õîëáîõûíòóëä ãàçðûí ãàäàðãà, áàéðøèë, áîõèðûã öýâýðëýõ áàéãóóëàìæèíä òàâèãäàõøààðäëàãà çýðãýýñ øàëòãààëàí íýã ºðõºä äóíäæààð 5.6–16.1 ñàÿ òºãðºã (4,000–11,500 àì.äîëëàð) íîîãäîæ áàéãàà íü äýíä¿¿ èõ ºðòºã øààðäñàí àðãà õýìæýý þì.Õîòûí çàõûí ãýð õîðîîëëûí îðøèí ñóóã÷èä áàéíãûí í¿¿äãýýñ ãàäíà øèíýýð óñò¿ãýýõ öýã/õóäàã áàéãóóëàõàä äýíä¿¿ ºíäºð ºðòºãòýé áàéäàã òóë èéì àðãà õýìæýýãàëü áîëîõ õÿçãààðëàõ øààðäëàãàòàé. Õóäãèéí óñíû áîäèò ºðòºã ì3 íü 3,280-4,260òºãðºã (2.19-2.84 àì.äîëëàð) áàéòàë 1000 (0.67 àì.äîëëàð) òºãðºãººð õóäàëäàæóñàí õàíãàìæèéã òàòààñààð çîõèöóóëæ áàéãàà íü áîäëîãûí àëäààòàé áàéäëûííýãýí èëðýë þì. Ǻºâðèéí óñòàé õóäãèéã (íèéò õóäãèéí 50 õóâü,) òºâëºðñºí óñíûøóãàìòàé õîëáîõ (íèéò õóäãèéí 50 %)-í òóëä óñíû áîäèò õýðýãëýýã íýìýãä¿¿ëýõøààðäëàãàòàé áîëîõ þì. Òºâèéí øóãàìòàé õîëáîîòîé õóäãèéí ºðòºã îéðîëöîîãîîð3,280-4,260 òºãðºã áóþó 2.19-2.84 àì.äîëëàð, õàðèí 纺âðèéí óñòàé õóäãèéí ºðòºã4,250-4,260 òºãðºã áóþó 2.83-2.84 àì.äîëëàð, ººðººð õýëáýë ýíý õî¸ðûí çºð¿¿ òóíáàãà áàéíà. Ò¿¿í÷ëýí óñíû ýõ ñóðâàëæ, öýâýðëýõ áàéãóóëàìæèéí íººö áàãà, áîõèðçàéëóóëàõ ñèñòåì õÿçãààðëàãäìàë çýðýã íü öààøèä óñíû õýðýãëýýã íýìýãä¿¿ëýõýäõ¿íäðýë ó÷ðóóëíà.Õîòûí äîòîðõ çàì, íèéòèéí òýýâðèéí õýðýãñýë: Ãýð õîðîîëëûí äîòîðõ ýìõçàìáàðààã¿é øîðîîí çàì íü îðøèí ñóóã÷äûí õóâüä àíõààðàë òàòñàí àñóóäàë áàéäàã.Ãýð õîðîîëëûí çàìóóä èõýíõäýý ìàøèí ÿâàõ çàéã¿é øàõàì, æàëãà øóóäóó èõòýé,îñîë ýíäýãäýë ãàðàõ ýðñäýëòýé, òîîñ øîðîîíû ãîë ýõ ¿¿ñâýð áîëñîí áàéäàã. Ãýðõîðîîëëûí ãóäàìæ òàëáàé ãýðýëò¿¿ëýãã¿é áàéäàã ó÷ðààñ îðîé ¿äøèéí öàãààð ãýìòõýðýã ãàðàõ ýðñäýëòýé. Íèéòèéí óíàà òýýâýð äóòìàã òóë èðãýä àæèë, ñóðãóóëüäõõÿâæ î÷èõîä õ¿íäðýëòýé áàéäàã. Çàõûí ãýð õîðîîëëûí îðøèí ñóóã÷èä îðëîãîòààðóó òóë õîò õîîðîíä ãîëäóó àâòîáóñààð çîð÷äîã. Àâòîáóñ, ìèêðî, òàêñè çýðýãíèéòèéí òýýâðèéí õýðýãñë¿¿ä äàâ÷óó øîðîîí çàìààð ÿâàõ ñîíèðõîëã¿é áàéäàãòóë õîòûí îéð îð÷ìûí áîëîí çàõûí ãýð õîðîîëëûí îðøèí ñóóã÷èä áóóäëààñ öààøÿâãàí ÿâäàã íü ýëáýã.Ãýð õîðîîëëûí çàìûã ìèêðî àâòîáóñ ÿâàõ õýìæýýíä õ¿ðòýë ãàíö õî¸ð êèëîìåòðñóíãàæ ñàéæðóóëàõàä øààðäàãäàõ ºðòºã çàðäàë åðºíõèé人 ãóðâàí ãýð õîðîîëîëäîéðîëöîî ä¿íòýé ãàð÷ áàéíà. Ýõíèé ýýëæèíä çàì òàâèõàä 238- 322 ñàÿ òºãðºã(170,000 -230,000 àì.äîëëàð), æèëèéí óðñãàë çàðäàëä 1,120,000- 1,750,000 òºãðºã(800-1,250 àì.äîëëàð), ãóäàìæíû ãýðýëò¿¿ëýãò 1,120,000 –1,960,000 òºãðºã(800– 1,400 àì.äîëëàð) òóñ òóñ øààðäëàãàòàé áºãººä íýã õ¿íä íîîãäîõ êàïèòàë
  14. 14. XIV ÌÎÍÃÎË-Óëààíáààòàð õîòûí ãýð õîðîîëëûã õªã毯ëýõ áîäëîãî, àðãà áàðèëûã ñàéæðóóëàõ íü õºðºí㺠îðóóëàëòûí çàðäàë 21,600 –40,700 òºãðºã (15.43 – 29.07 àì.äîëëàð), æèëèéí óðñãàë çàðäàë 90 –465 òºãðºã (0.06 – 0.33 àì.äîëëàð) ãýñýí òîîöîî ãàðñàí áàéíà. Çàìûí íºõöºë áàéäëûã ñàéæðóóëàõ íü ãýð õîðîîëëûí áàéðøèë, íºõöºë áàéäëààñ èë¿¿òýéãýýð Óëààíáààòàð õîòûí çàõèðãààíû ñàíõ¿¿ãèéí ÷àäàâõèòàé øóóä õîëáîîòîé àñóóäàë þì. Àâòîáóñààð ¿íýã¿é ¿éë÷ë¿¿ëäýã èðãýä äýíä¿¿ îëîí áàéäàã íü àâòîáóñ áààç, êîìïàíèóäûí ñàíõ¿¿ãèéí àñóóäàëä õ¿íäðýë ó÷ðóóëäàã. Íèéòèéí òýýâðèéí õýðýãñëèéí ñàíõ¿¿ãèéí òîãòâîðòîé áàéäëûã õàíãàõ àñóóäëûã òºðººñ çîõèöóóëàõ øààðäëàãàòàé áàéíà. Õàòóó õîã õàÿãäëûí ìåíåæìåíò: Íèéòèéí àõóéí ¿éë÷èëãýýíèé òºðë¿¿äýýñ îðøèí ñóóã÷äûã õàìãèéí èõ áóõèìäóóëäàã àñóóäàë áîë õîã õàÿãäëûí ìåíåæìåíòèéí àñóóäàë þì. Õîã çàéëóóëàõ ¿éë÷èëãýýíèé õóâààðü òîãòâîðã¿é áºãººä ñàðä íýã, çàðèìäàà ãóðâàí ñàðä íýã óäàà õîã çàéëóóëàõ ÿâäàë ÷ áàéäàã. Õîãèéã õàÿãäëûã ìàøèíààð 纺õ áºãººä õîãèéí ìàøèí çóíû óëèðàëä ºäºðò 100 àéë, ºâºëä ò¿¿íýýñ ÷ áàãà àéëä ¿éë÷èëäýã òóë ýäèéí çàñãèéí õóâüä àëäàãäàëòàé áàéäàã (Õîã õàÿãäëûí õýìæýý óëèðëûí îíöëîãîîñ øàëòãààëàí ÿíç á¿ð, ºâºë 1.0-0.9 êã, çóí 0.2-0.3 êã áàéõ æèøýýòýé). Õîòûí òºâèéí ãýð õîðîîëëûã îðîí ñóóöæóóëàõ íºõöºëä õàòóó õîã õàÿãäëûã çàéëóóëàõ ¿éë÷èëãýý õÿëáàð÷ëàãäàæ ýäèéí çàñãèéí ¿ð àøèã íýìýãäýõ ìàãàäëàëòàé. Õîòûí îéð îð÷ìûí áîëîí çàõûí ãýð õîðîîëëóóäàä öýâýðëýãýý ¿éë÷èëãýýíèé áàã àæèëëóóëàõ, õîã õàÿãäàë öóãëóóëàõ öýã áàéãóóëàõ, õîã õàÿãäëûã ìàøèíààð 纺âºðëºõ çýðýã àðãà õýìæýýã õîñëóóëàí õýðýãæ¿¿ëáýë èë¿¿ ºðòºã õýìíýíý. Ãýð õîðîîëîë øèã¿¿ ñóóðüøèõ òóñàì õîã çàéëóóëàõ ¿éë÷èëãýýíèé ºðòºã õýìíýãäýíý. Õîã çàéëóóëàõ ¿éë÷èëãýýíèé êàïèòàë õºðºí㺠îðóóëàëòàíä 13.2–19.6 ñàÿ òºãðºã (9,400 – 14,000 àì.äîëëàð), óðñãàë çàðäàëä ãýð õîðîîëëûí íÿãòøèë, ãàçðûí ãàäàðãûí íºõö뺺ñ øàëòãààëàí 16.8–35 ñàÿ òºãðºã (12,000 – 25,000 àì.äîëëàð) òóñ òóñ øààðäëàãàòàé. Õîã õàÿãäëûã çàéëóóëàõ ¿éë÷èëãýýíèé îäîîãèéí ñèñòåìèéã áîëîâñðîíãóé áîëãîõîä èõ õýìæýýíèé õºðºí㺠øààðäëàãàòàé, òóõàéëáàë êàïèòàë õºðºí㺠îðóóëàëòàíä îéðîëöîîãîîð 152 –77 ñàÿ òºãðºã (109,000 – 54,000 àì.äîëëàð), óðñãàë çàðäàëä æèëä 16.8–59 ñàÿ òºãðºã (12,000 – 42,000 àì.äîëëàð) øààðäàãäàíà. Òîõèæèëò ¿éë÷èëãýýíèé êîìïàíèóäûí ç¿ãýýñ ÿìàð íýã øàëòãààíààð öýâýðëýãýý ¿éë÷èëãýýíèé áàã àæèëëóóëàõ ñîíèðõîëã¿é áàéäàã. Êàïèòàë õºðºí㺠îðóóëàëòûí íýã õ¿íä íîîãäîõ çàðäàë íü õàâñàðãà àðãà÷ëàë õýðýãëýõ ýñýõýýñ øàëòãààëàí 1,654 (1.18 àì.äîëëàð)- 13,658 (9.76 àì.äîëëàð) òºãðºãèéí õîîðîíä õýëáýëçýæ áàéíà. Õîã çàéëóóëàõ ¿éë÷èëãýýíèé íýã ºðõºä íîîãäîõ ñàðûí õóðààìæ àëü ä¿¿ðýãò áàéãààãààñ õàìààðàí 1,500–3,000 òºãðºã (1.07– 2.14 àì.äîëëàð) áóþó áîäèò çàðäëûí 30 õóâüòàé òýíöýõ ä¿íòýé áàéäàã. Öààøèä òîõèæèëò ¿éë÷èëãýýíèé êîìïàíèóäûí ñàíõ¿¿, ¿éë àæèëëàãààã íàðèéâ÷ëàí ñóäëàõ øààðäëàãà òóëãàð÷ áàéíà. ªíººäðèéí áàéäëààð õîã õàÿãäàë çàéëóóëàõ ¿éë÷èëãýý íü ä¿¿ðãèéí òºñºâ ñàíõ¿¿ãèéí áàéäàëä èõýýõýí äàðàìò ó÷ðóóëæ áàéíà. Õîã õàÿãäëûí ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëñíû äàðàà õîòûí çàõèðãààíû ç¿ãýýñ õîã õàÿäëûí öýã øèíýýð áàéãóóëàõàä 51.8 òýð áóì (37 ñàÿ àì.äîëëàð) òºãðºã øààðäàãäàõ òîîöîî áèé. Äóëààí õàíãàìæ: Óëààíáààòàð õîòîä äºðâºí òºðëèéí äóëààíû ñèñòåì àøèãëàãääàã. ¯¿íä a) äóëààíû òºâëºðñºí ñèñòåì; á) áàéð îðîí ñóóöûã õàëààõ çîðèóëàëò á¿õèé óóðûí çóóõ; â) õàëààëòûí ñèñòåì (óñíû áîéëóóð); ã) ºðõèéí õýðýãöýýíä àøèãëàäàã ãýðèéí çóóõ. Ýäãýýð ñèñòåì á¿ãä áàéãàëèéí í¿¿ðñ àøèãëàäàã áºãººä óóðûí
  15. 15. ÌÎÍÃÎË-Óëààíáààòàð õîòûí ãýð õîðîîëëûã õªã毯ëýõ áîäëîãî, àðãà áàðèëûã ñàéæðóóëàõ íü XVçóóõ áîëîí ãýðèéí çóóõíû ÿíäàãíààñ ÿëãàðäàã õîðò óòàà íü Óëààíáààòàð õîòûíàãààðûã áîõèðäóóëàã÷ ãîë ýõ ¿¿ñâýð áîëäîã. Äóëààí õàíãàìæèéí íºõöºë áàéäëûãñàéæðóóëàõûí òóëä äàðààõ àðãà õýìæýýí¿¿äèéã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé.¯¿íä: à) äóëààíû ñèñòåì¿¿äèéã òºâëºðñºí õàëààëòûí ñèñòåìä õîëáîõ (á) Õýä õýäýíáàéøèíãóóäûí äóíä õàëààëòûí æèæèã ñèñòåì áàéãóóëàõ (â) àãààðûí áîõèðäëûãáóóðóóëàõûí òóëä ãýð õîðîîëëûí àéëóóäûí çóóõíû ò¿ëø õýìíýæ äóëààí õàäãàëàõ÷àäâàðûã ñàéæðóóëàõ ã) Áîëîâñðóóëààã¿é ò¿¿õèé í¿¿ðñíýýñ àëü áîëîõ òàòãàëçàæýêîëîãèéí õóâüä öýâýð ò¿ëøèéã ò¿ëõ¿¿ õýðýãëýõ. ͺõöºë áàéäëûã ñàéæðóóëàõàäòºâëºðñºí äóëààíû øóãàìä õîëáîõ çàðäàë ºíäºð, äóëààíû íÿãòàðøèë áàãà, ãýðáàéøèíãóóäûí äóëààëãà ìóó, Óëààíáààòðûí äóëààíû òºâëºðñºí ñ¿ëæýýí¿¿äèéíõ¿÷èí ÷àäàë ñóë, ãýð õîðîîëëûí ãóäàìæ õàøààíóóäûí ýìõ çàìáàðààã¿é çýðýãîëîí ñààä áýðõøýýë òóëãàðäàã. Àéë ºðõ áîëîí àæ àõóéí íýãæ¿¿äèéã äóëààíûòºâëºðñºí ñèñòåìòýé õîëáîõîä 2.8- 5.6 ñàÿ òºãðºã (2,000 – 4,000 àì.äîëëàð),çàðèìäàà äóëààíû íÿãòøèë, ñèéðýã ñóóðüøëààñ øàëòãààëàí 11.2 ñàÿ òºãðºã (8,000àì.äîëëàð), íýã ºðõ îéðîëöîîãîîð 560,000- 700,000 òºãðºã (400-500 àì.äîëëàð)òºëºõ òîîöîî ãàð÷ áàéíà.Ãýð õîðîîëëûí äóëààíû à÷ààëëûí íÿãòàðøèë îðîí ñóóöíààñ 40- 50 äàõèí áàãàáàéäàã áºãººä ãýð õîðîîëëûí ãýð äóëààëãûí ¿íäýñíèé ñòàíäàðòààñ 4- 5 äàõèí,áàéøèí 2 äàõèí äóëààí àëäàõ ýðñäýëòýé òóë òýäãýýðèéí äóëààëãà áîëîí äóëààíõàäãàëàõ ÷àäâàðûã ñàéæðóóëàõã¿éãýýð õàëààëòûí àñóóäëûã øèéäâýðëýõ íü ýäèéíçàñãèéí õóâüä àëäàãäàëòàé. Õàëààëòûí ¿íý áîäèò ºðòãèéã òóñãàäàãã¿é òóë ¿íýòàðèô òîãòîîõ ¿íäýñëýë àðãà÷ëàëûã ñàéæðóóëàõ çàìààð äàðóé øèíý÷ëýí òîãòîîõøààðäëàãà òóëãàð÷ áàéíà. Äóëààíû òºâëºðñºí øóãàìä õîëáîãäñîí õàðüöàíã¿éàìüæèðãàà ñàéòàé áàéðíû àéëóóä õýðýãëýñýí äóëààíûõàà õýìæýýãýýð áèø áàéðíûòàëáàéí õýìæýýãýýð äóëààíû ¿íý òºëäºã. Ãýòýë ãýð õîðîîëëûí àéëóóä í¿¿ðñò¿ëýýãýý çàõ çýýëèéí ¿íýýð õóäàëäàí àâäàã áºãººä îðîí ñóóöíû îðøèí ñóóã÷èäòàéõàðüöóóëáàë õàëààëò íü ìóó áàéäàã. Îðëîãî áàãàòàé àéëóóäûí íèéò îðëîãûí 40îð÷èì õóâü íü õàëààëò äóëààíû õýðýãöýýíä çîðèóëàãääàã.Öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷: Ýð÷èì õ¿÷ õ¿ðýëöýõã¿éí óëìààñ õ¿÷äýë óíàõ, òðàíñôîðìàòîð,äýä ñòàíöóóäûí õ¿÷èí ÷àäàë òààðóó, àéëóóä öàõèëãààíû øóãàìòàé õîëáîãäîæ÷àäàõã¿é áàéõ àñóóäëóóä ãýð õîðîîëëûí àéëóóäàä òóëãàðäàã. պ人 îðîí íóòãààñí¿¿æ èðýýä óäààã¿é 120 àéëûã ýñ òîîöâîë ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí ãóðâàí ãýðõîðîîëëûí èõýíõ àéëóóä öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷íèé øóãàìòàé õîëáîãäñîí áàéíà.Àéëóóä èõýíõäýý 100-110 êâ öàõèëãààí õýðýãëýäýã áºãººä ñàðûí îðëîãûíõîî 4-5 õóâèéã òîã öàõèëãààíû õýðýãöýýíä çîðèóëäàã íü îëîí óëñûí æèøèãò íèéöýæáàéíà. Îéð îð÷ìûí öàõèëãààíû äýä ñòàíöóóäûí õ¿÷èí ÷àäëûã íýìýãä¿¿ëýõ,öàõèëãààíû òîîëóóð òàâèõ çýðãýýð ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàðûã ñàéæðóóëàõàä íýã àéëä280,000—560,000 òºãðºã (200-400 àì.äîëëàð) íîîãäîíî.ªðõ¿¿äèéã ýð÷èì õ¿÷íèé øóãàìòàé øèíýýð õîëáîõ ¿íý ºðòºã òóõàéí ãàçðûíãàäàðãà, òàíñôîðìàòîð äýä ñòàíöóóäûí Öàõèëãààí Ò¿ãýýã¿¿ðèéí Ñ¿ëæýýòýé õîëîéð áàéäëààñ øàëòãààëàí 840,000—1,120,000 òºãðºã (600-800 àì.äîëëàð) –èéíõîîðîíä õýëáýëçýæ áàéíà. Ýð÷èì õ¿÷íèé øóãàìä õîëáîãäîîã¿é àéëóóäàä õîëáîëòûíçàðäàë äýíä¿¿ õ¿íäðýëòýé àñóóäàë áàéäàã. Ýð÷èì õ¿÷íèé çîõèöóóëàëòûí ãàçðààñlifeline tariffs áóþó ýð÷èì õ¿÷íèé ¿íèéí øèíý ñèñòåìèéã òîãòîîñîí áîëîâ÷ àéëóóäí¿¿æ èðýýä óäààã¿é òóë á¿ðòãýë áàéõã¿é, ìºí ºìíºõ öàõèëãààíû òºëáºðºº á¿ðýíòºëæ ÷àäààã¿é çýðãýýñ øàëòãààëàí öººõºí àéë õàìðàãäñàí áîëíî. Ä¿¿ðýã áîëîí
  16. 16. XVI ÌÎÍÃÎË-Óëààíáààòàð õîòûí ãýð õîðîîëëûã õªã毯ëýõ áîäëîãî, àðãà áàðèëûã ñàéæðóóëàõ íü õîòûí çàõèðãààíû òºëºâëºëò çîõèöóóëàëò äóòìàã òóë ýð÷èì õ¿÷íèé øóãàìä õîëáîãäîõ àñóóäàë õ¿íäðýëòýé õýâýýð áàéíà. Íèéãìèéí ¿éë÷èëãýý- Áîëîâñðîë: Ãýð õîðîîëëûí ñóðãóóëèóä íü áàéíãûí à÷ààëàë èõòýé òóë øèíýýð õ¿¿õýä àâàõ õ¿÷èí ÷àäàë äóòìàã áàéäàã. Áàéäëûã ñàéæðóóëàõûí òóëä íýã áîë ñóðãóóëèóäûã ºðãºòãºõ ýñâýë øèíýýð áàãà äóíä ñóðãóóëü áàðèõ øààðäëàãà òóëãàð÷ áàéíà. ¯¿íèé òóëä òåõíèê òîíîã òºõººðºì溺ñ ãàäíà áàãø ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýã÷äèéã øèíýýð àâ÷ àæèëëóóëàõ, õîëáîãäîõ çàì õàðèëöàà, óñ àðèóí öýâðèéí äýä á¿òöèéã áèé áîëãîõ õýðýãöýý ¿¿ñíý. Ýõíèé ýýëæèíä íýìýëò ýýëæ õè÷ýýëë¿¿ëýõ àíãèéí òîõèæèëò õèéõ, áàãø íàðûí öàëèí õºëñ, äýä á¿òöèéã áèé áîëãîõîä øààðäàãäàõ õºðºí㺠îðóóëàëòûí òîîöîî õèéõýä íýã õ¿íä îéðîëöîîãîîð 1.8 ñàÿ òºãðºã (1,300 àì.äîëëàð) íîîãäîæ áàéíà. Ñóðãóóëüä ºðãºòãºë áàðèõ àñóóäàë îéðûí õóãàöààíä øèéäâýðëýõ áîëîìæ ìóó òóë ºñâºð íàñíû õ¿¿õýä çàëóó÷óóäûã ãýìò õýðãýýñ ñýðãèéëýõ çîðèëãîîð ÷ºëººò öàãèéí òºâ¿¿ä áàéãóóëàõ øààðäëàãàòàé. ¯¿íèé òóëä ýõíèé õºðºí㺠îðóóëàëòàíä íýã õ¿¿õäýä 175,000 òºãðºã ($125), óðñãàë çàðäàëä æèëä 18,200–25,200 òºãðºã (13–18 àì.äîëëàð) òóñ òóñ íîîãäîõ òîîöîîëîë ãàð÷ áàéíà. Ñóðãóóëèéí îéð îð÷ìûí çàìûã çàñàæ ñàéæðóóëæ, øóãàìûí àâòîáóñ áîëîí ìèêðîíû òîîã íýìýãä¿¿ëýõ íü áîëîâñðîëûí õ¿ðòýýìæèéí àñóóäëûã øèéäâýðëýõýä òóñòàé áàéõ þì. Íèéãìèéí ¿éë÷èëãýý – Ýð¿¿ë ìýíä: Àëñëàãäñàí ãýð õîðîîëîëä øèíýýð êëèíèê ýìíýëýã áàéãóóëàõàä õ¿íäðýëòýé òóë àíõàí øàòíû ºðõèéí ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëàõ àñóóäàë íýí ÷óõàëä òàâèãäàæ áàéíà. Õóó÷èðñàí òîíîã òºõººðºìæèéã øèíý÷èëæ ýì÷ àæèëòíóóäûí òîî íýìýãä¿¿ëýõ íºõöºëä ºðõèéí ýìíýëýã á¿ðýí õ¿÷èí ÷àäëààðàà àæèëëàõ áîëîëöîîòîé. Ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð õ¿ðòýýìæèéã ñàéæðóóëàõàä íýã õ¿íä îéðîëöîîãîîð 505,400 òºãðºã (361 àì.äîëëàð) íîîãäîæ áàéíà. ¯¿íä öàëèí ìýòèéí áóñàä õóâüñàõ çàðäëûã îðóóëààã¿é áîëíî. Áîäëîãûí ÷èãëýë áà õóâèëáàðóóä: Äýýðõ íºõöºë áàéäàëä ä¿í øèíæèëãýý õèéæ ¿çýõýä áîäëîãûí äàðààõ ÷èãëýë, õóâèëáàðóóäûã äýâø¿¿ëæ áîëîõîîð áàéíà. ¯¿íä: Óõààëàã òýëýëò: Õîòûí òºâèéí íÿãòàðøëûã íýìýãä¿¿ëæ õîòûí çàõûí òýëýëòèéã õÿçãààðëàõ çàð÷ìûã áàðèìòëàõ íü õýòäýý ýäèéí çàñãèéí õýìíýëò ¿ð àøãèéã àâ÷èðíà. Íÿãò ñóóðüøèë íü íèéòèéí àæ àõóéí ¿éë÷èëãýýã ýäèéí çàñãèéí õóâüä õýìíýëòòýé, ¿ð àøèãòàé áàéäëààð çîõèîí áàéãóóëàõ óðüä÷èëñàí íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëíý. Óëààíáààòàð õîòûí ãýð õîðîîëëûí îðøèí ñóóã÷èä àõóé ¿éë÷èëãýý ñàéòàé, ¿íý õÿìä, íÿãòàðøèë á¿õèé îðîí ñóóöàíä àìüäðàõ ñîíèðõîëòîé áîëîâ÷ íÿãòàðøëûã äýìæèõ ¿éë àæèëëàãàà õ¿íäðýëòýé òóë èõýíõ ãýð õîðîîëëûí íºõöºë áàéäàë óäààí õóãàöààíä õýâýýð õàäãàëàãäàõ òºëºâòýé áàéíà. Ãýð õîðîîëëûã îðîí ñóóöæóóëàõàä èõýýõýí öàã õóãàöàà øààðäëàãàòàé: Çàñãèéí ãàçðûí ãýð õîðîîëëûã îðîí ñóóöíû öîãöîëáîð áîëãîí õºãæ¿¿ëýõ õºòºëáºðèéí õýðýãæèëò ãàçàð äýýðýý òóí óäààøðàëòàé ÿâàãäàæ áàéíà. Ýíý íü þóíû ºìíº îðîí ñóóöíû ¿íý ºðòºãòýé õîëáîîòîé. Ãýð õîðîîëëûí èõýíõè ºðõ¿¿ä õîòûí òºâä áàéð õóäàëäàí àâàõ áýë áýí÷èí äóòìàã áàéäàã. Õî¸ðäóãààðò, îðîí ñóóöûã óðò õóãàöààíû çýýëýýð îëãîõ ìîðãèæèéí çàõ çýýë õºã溺ã¿é òóë èðãýäèéí îðîí ñóóö, ¿íý á¿õèé ºì÷ õºðºí㺠ýçýìøèõ áîëîìæ õÿçãààðëàãäìàë áàéíà. Ãóðàâäóãààðò, ¿ë õºäëºõ õºðºíãèéí çàõ çýýë ñóë áàéãàà íü îðîí ñóóöíû àñóóäëûã óëàì õ¿íäð¿¿ëæ áàéíà. Ãýð õîðîîëëûí ãàçðûã õýðõýí ¿íýëæ õºãæ¿¿ëýõ àñóóäàë òîäîðõîé áóñ áºãººä èõ õýìæýýíèé ãàçàð õóäàëäàí àâ÷ îðîí ñóóö õºãæ¿¿ëýõ àñóóäàë íü àñàð èõ õ¿íäðýë
  17. 17. ÌÎÍÃÎË-Óëààíáààòàð õîòûí ãýð õîðîîëëûã õªã毯ëýõ áîäëîãî, àðãà áàðèëûã ñàéæðóóëàõ íü XVIIäàãóóëàõ øèíæòýé áàéíà.Õîòûí îéð îð÷ìûí ãýð õîðîîëëûí íèéòèéí àõóéí ¿éë÷èëãýýã õîòûí ñòàíäàðòàäõ¿ðòýë ñàéæðóóëàõ ºðòºã çàðäàë ºíäºð ãàðíà: Õîòûí îéð îð÷ìûí ãýð õîðîîëëóóäíü õîòûí çàõòàé õàðüöóóëàõàä àëü õýäèéíý òîãòâîðæèæ ñóóðüøñàí áàéäàã. Îðøèíñóóã÷èä óäààí õóãàöààíä àìüäðàõ ñóóõ îðîí áàéð, îð÷èí òîéðîíäîî õºðºíãºîðóóëàëò õèéñýí, èõýíõäýý áàéøèí áàðüæ ñóóðüøñàí, àõóé îð÷èíäîî õàðüöàíãóéñýòãýë õàíãàëóóí, ãàãöõ¿¿ áàéøèíãèéíõàà òàâ òóõûã ñàéæðóóëàõ ñîíèðõîëòîéáàéäàã. Òºâèéí çàì äàãóó àéëóóäûã ýñ òîîöâîë õîò îð÷ìûí àéëóóäûã òºâèéí øóãàìñ¿ëæýýíä õîëáîõ, äýä á¿òöèéã õºãæ¿¿ëýõ àñóóäàë àñàð õ¿íäðýëòýé áºãººä îëîíäàâõàð îðîí ñóóöíû õîðîîëîë áàðèõ àæèë îéðûí æèë¿¿äýä õýðýãæèõ ìàãàäëàëìóóòàé áàéíà. Íèéòèéí àæ àõóéí ¿éë÷èëãýý àíõàí øàòíû ò¿âøèíä õºãæñºí áîëîâ÷îðîí ñóóöíû ò¿âøèíä õ¿ðòýë ñàéæðóóëàõàä ºðòºã çàðäàë èõ ãàðàõ áºãººä íýã àéëäîíîãäîõ ¿éë÷èëãýýíèé õóðààìæ îðîí ñóóöòàé õàðüöóóëàõàä õýä äàõèí èë¿¿ áàéõòîîöîî ãàð÷ áàéíà. Îðîí áàéðíû íºõöëèéí ñàéæðóóëàõ çîðèëãîîð öººí äàâõàðîðîí ñóóö õºãæ¿¿ëæ òºâëºðñºí àõóéí ¿éë÷èëãýýíèé ñ¿ëæýýòýé õîëáîõ áîëîìæáàéãàà áîëîâ÷ ¿¿íèé òóëä èðãýäèéí îðëîãûã çîõèõ ò¿âøèíä íýìýãä¿¿ëñýí áàéõøààðäëàãàòàé. Ýíý á¿ãäýýñ õàðàõàä ãýð õîðîîëëûí îðøèí ñóóã÷äûí ñàíõ¿¿ãèéíáîëîìæèéã õàðãàëçàí àõóéí ¿éë÷èëãýýíèé íºõöëèéã àëãóóð áàéäëààð øàòäàðààëóóëàí ñàéæðóóëàõ íü õàìãèéí òîõèðñîí àðãà õýìæýý áàéõ ìàãàäëàëòàé.Õîòûí çàõûí ãýð õîðîîëëûí îðøèí ñóóã÷äûã í¿¿ëãýí øèëæ¿¿ëýõ áîëîëöîîãýðýëõèéëýõ: Èõýíõ îðøèí ñóóã÷èä íü õîòîä í¿¿æ èðýýä óäààã¿é, òºâõíºæàìæààã¿é áàéäàã õîòûí çàõûí ãýð õîðîîëîëä íºõöºë áàéäàë àðàé ººð áàéíà. Áóñàäãýð õîðîîëîëòîé õàðüöóóëàõàä îðëîãî áàãà, ýäèéí çàñãèéí ¿éë àæèëëàãààíààñòóñãààðëàãäìàë, ýð¿¿ë ìýíä áîëîâñðîëûí ¿éë÷èëãýý ìóó, íèéòèéí àæ àõóéí¿éë÷èëãýý ÿäìàã òóë ýíäõèéí îð÷èí ñóóã÷èä àìüäðàõ îð÷èí íºõöëèéíõºº òàëààðñýòãýë õàíãàëóóí áóñ áàéõ áºãººä áîëîìæ ãàðìàãö îð÷íîî ñîëèõ, îðîí áàéðíûíºõö뺺 ñàéæðóóëàõ ñîíèðõîëòîé áàéäàã. ¯¿íèé òóëä òýä õºðºí㺠ìºíãºíèéàñóóäëàà øèéäâýðëýñýí áàéõ øààðäëàãàòàé íü õàìãèéí òóëãàìäñàí àñóóäàë þì.Òºëºâëºëò, õºãæëèéí øèéäë¿¿ä: Äýýðõ íºõöºë áàéäëààñ õàðàõàä òºð çàñãààñäàðààõ äîëîîí àñóóäëûã íýí äàðóé øèéäâýðëýõ íü ç¿éòýé. ¯¿íä:Õîðîîíû çàìûí îð÷èí íºõöëèéã ñàéæðóóëàõ: Ãýð õîðîîëëûí èõýíõ àéëóóä îðëîãîáàãàòàé, çàõ çýýë, àæèë àëáà, ñóðãóóëü öýöýðëýã çýðýã ¿éë÷èëãýýíýýñ àëñëàãäñàíáàéõ òóë ÿìàãò ñàíõ¿¿ãèéí ãà÷ààëä óíàäàã. Ãýð õîðîîëëûí äîòîðõ çàìûã çàñàæñàéæðóóëàí ñóâàã øóóäóó òàòàæ ãýðýëò¿¿ëýã òàâèõ íü òàêñè, ìèêðî àâòîáóñíû¿éë÷èëãýý ñàéæèð÷, òîîñ øîðîî ¿åð óñíû àþóë áàãàñ÷ öààøèëáàë ãýìò õýðýãáóóðàõ òààòàé íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ òóë òºëºâëºëòèéí àñóóäëûã äàðóé ýõë¿¿ëýõ íüç¿éòýé. Èéì òºñëèéã îðøèí ñóóã÷äûí èäýâõè ñàíàà÷ëàãàä òóëãóóðëàí õýðýãæ¿¿ëýõíü òºëºâëºëò áîëîí àøèãëàëòûí áàéäàëä èë¿¿ òóñòàé.Óëààíáààòàð õîòûí àãààðûí áîõèðäîë ãààð÷ áóé ºíººãèéí íºõöºëä õàëààëò äóëààíõàíãàìæèéí àñóóäëûã íýí äàðóé øèéäâýðëýõ øààðäëàãàòàé.Èõýíõè ãýð õîðîîëëûã îðîí ñóóöíû öîãöîëáîð áîëãîí õºãæ¿¿ëýõýä èõýýõýí öàãõóãàöàà øààðäëàãàòàé. Òºâèéí äóëààí õîëáîëòûí àñóóäëûã îéðûí õóãàöààíäøèéäýõ áîëîìæã¿é òóë ºíººãèéí íºõöºëä ãýðèéí çóóõíû ò¿ëøèéã ñàéæðóóëàõ,ýð÷èì õ¿÷íèé õýìíýëòòýé áàéøèí áàðèëãûã íýìýãä¿¿ëýõ çàìààð Óëààíáààòàðõîòûí àãààðûí áîõèðäëûã áàãàñãàõ øààðäëàãà ç¿é ¸ñîîð òóëãàð÷ áàéíà.Õàòóó õîã õàÿãäëûí ìåíåæìåíò áà õîðîîíû äýä á¿òýö: Ãýð õîðîîëëûí èõýíõ
  18. 18. XVIII ÌÎÍÃÎË-Óëààíáààòàð õîòûí ãýð õîðîîëëûã õªã毯ëýõ áîäëîãî, àðãà áàðèëûã ñàéæðóóëàõ íü îðøèí ñóóã÷äûí õóâüä õàòóó õîã õàÿãäëûí ìåíåæìåíò õàìãèéí òóëãàìäñàí àñóóäàë áàéäàã. ªíººãèéí õîã çàéëóóëàõ ¿éë÷èëãýý íü ºðòºã èõòýé áºãººä ¿ð àøèã ìóóòàé. Ãýð õîðîîëëûí îð÷íû òîõèæèëò òààðóó, ñóðãóóëèéí õ¿¿õä¿¿äýä çîðèóëñàí õè÷ýýëýýñ ãàäóóðõ ¿éë àæèëëàãàà õîìñ áàéäàã òóë ÿâãàí õ¿íèé çàì ã¿¿ð òàâèõ, õ¿¿õýä çàëóó÷óóäûí ÷ºëººò öàãèéí òºâ áàðèõ çýðãýýð äýä á¿òýö íèéòèéí ¿éë÷èëãýýã íýìýãä¿¿ëýõ íü îðøèí ñóóã÷äûí ºäºð òóòìûí áîëîîä íèéãìèéí õýðýãöýýã õàíãàõàä èõýýõýí òóñòàé àðãà õýìæýý áîëîõ þì. Õîòûí îéð îð÷ìûí ãýð õîðîîëîëä õÿìä ºðòºãòýé îðîí ñóóö áàðèõ áîëîìæèéã ñóäëàõ: Ñàÿõàíûã õ¿ðòýë îðîí ñóóö áàðèõ àæèë õîòûí òºâä ÷èíýýëýã èðãýäýä ÷èãëýí ÿâàãäàæ ãýð õîðîîëëûí èõýíõ îðøèí ñóóã÷äàä õ¿ðòýýëã¿é áàéæ èðñýí. ªíººäºð õîòûí îéð îð÷ìûí ãýð õîðîîëëûí òºâ çàìûí äàãóó áàéðëàñàí àéë ºðõ¿¿ä àõóéí íºõö뺺 ñàéæðóóëàõ çîðèëãîîð àéë õºðø¿¿äòýéãýý õàøàà áàéðàà íýãòãýí öººí äàâõàð îðîí ñóóö áàðèõûã ñîíèðõîæ áàéíà. Òèéìä òºâ çàìûí äàãóó íèéòèéí îðîí ñóóö áàðüæ òºâëºðñºí ¿éë÷èëãýýíèé øóãàìóóäòàé õîëáîõ áîëîìæèéã ñóäëàõ íü ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé. Õîòûí çàõûí ãýð õîðîîëîë: Õîòûí çàõûí ãýð õîðîîëîëä íèéòèéí àõóéí ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëàõ õºðºí㺠îðóóëàëòûã àëü áîëîõ õÿçãààðëàõ øààðäëàãàòàé. Àéëóóäûã òºâèéí øóãàìòàé õîëáîõ çàðäàë îðëîãî áàãàòàé îðøèí ñóóã÷äûí õóâüä äýíä¿¿ àõäàõ áºãººä ýäèéí çàñãèéí õóâüä àëäàãäàëòàé àðãà õýìæýý áîëíî. Çàõûí ãýð õîðîîëîëä íèéòèéí ¿éë÷èëãýý äýíä¿¿ òààðóó òóë àìüäàð÷ áóé àõóé íºõöºë人 ñýòãýë õàíàìæã¿é áàéäàã îðøèí ñóóã÷èä íü àæèë àìüäðàëûí áîëîëöîî ãàðìàãö í¿¿æ îäîõ ñîíèðõîëòîé áàéäàã. Ýíä õîò ãàçàð øèëæèí èðýãñýäèéí íèéãìèéí èíòåãðà÷ëàëûí àñóóäàë õºíäºãäºæ áàéãàà òóë èéì ìàÿãèéí ãýð õîðîîëëûã õýðõýí õºãæ¿¿ëýõ òàëààðõè áîäëîãûí ÷èãëýëèéã òîäîðõîéëîõûí òóëä Õîíãêîíã, Ñèíãàïóð çýðýã óëñ îðíóóäûí òóðøëàãààñ ñóðàëöàõ íü ç¿éòýé. Íèéòèéí àæ àõóéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿÷èí ÷àäëûã ºðãºòãºæ øèíý÷ëýí ñàéæðóóëàõ: Îðøèí ñóóã÷äûí àìüæèðãààíû ñòàíäàðò äýýøëýõ òóñàì ¿éë÷èëãýýíèé õ¿÷èí ÷àäëûã íýìýãä¿¿ëýõ øààðäëàãà òóëãàðäàã. ªíººäºð óñ, äóëààí õàíãàìæ, ýð÷èì õ¿÷ çýðýã ¿éë÷èëãýýíèé òºõººðºìæ¿¿ä õ¿÷èí ÷àäëûíõàà äýýä õýìæýýíä àæèëëàæ áàéãàà áºãººä ÷àíàð õ¿ðòýýìæèéã ñàéæðóóëàõ òóñàì òýäãýýðèéí õ¿÷èí ÷àäëûã ºðãºòãºõ àñóóäàë ÿðèãäàíà. ¯¿íèéã øèéäâýðëýõèéí òóëä èõ õýìæýýíèé õºðºí㺠ìºí㺠øààðäëàãàòàé áºãººä àõóéí ¿éë÷èëãýýíèé ¿íý òàðèôûã øèíý÷ëýí òîãòîîõ, çîõèöóóëàëòûí àñóóäëûã óðüä÷èëàí øèéäñýí áàéõ øààðäëàãàòàé. Àõóéí ¿éë÷èëãýýã ñàéæðóóëàõ òàëààð öààøèä ñóäàëãàà øèíæèëãýý ÿâóóëàõ: Óëààíáààòàð õîòûí çàñàã çàõèðãààíû æèëèéí òºñºâ îéðîëöîîãîîð 30-60 òýðáóì òºãðºã (21-43 ñàÿ àì.äîëëàð) áàéäàã. ªíººäºð ¿éë÷èëãýýíèé ¿íý òàðèôûã øèíý÷ëýí òîãòîîõ ¿éë ÿâö óäààøðàëòàé ÿâàãäàæ õîòûí äýä á¿òöèéí ÷èãëýëèéí îëîí ¿éë÷èëãýý òàòààñààð òýòãýãäñýýð áàéíà. Òîìîîõîí ¿éë÷èëãýýíèé äýä á¿òö¿¿äèéã ºðãºòãºõºä íààä çàõ íü 30-50 òýðáóì òºãðºã (21-36 ñàÿ àì.äîëëàð) øààðäëàãàòàé. Îðîí ñóóö õóäàëäàí àâàõ óðò õóãàöààíû çýýëèéí ¿éë÷èëãýý (ìîðãèæ) äóòìàã, áàíêíû ñåêòîð àñóóäàëòàé áàéãàà íü îðîí ñóóöíû íºõöëèéã ñàéæðóóëàõ àðãà õýìæýýã óëàì õ¿íäð¿¿ëñýýð áàéíà. Öààøèä ýäãýýð àñóóäëààð òîäîðõîé ñóäàëãàà øèíæèëãýý ÿâóóëàõ íü ýíý ÷èãëýëèéí òºðèéí áîäëîãî ÷èãëýëèéã òîäîðõîéëîõîä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé.
  19. 19. 1 Óäèðòãàë-ñóäàëãààíû çîðèëãî, õàìðàõ õ¿ðýý, àðãà÷ëàëÑóäàëãààíû çîðèëãî-íªõöªë áàéäàëÌîíãîë óëñûí íèéñëýë Óëààíáààòàð õîòûí ãýð õîðîîëëûã òîãòâîðòîé õºãæ¿¿ëýõ àñóóäàëíü òóñ óëñûí ºìíº òóëãàð÷ áóé õºãæëèéí òîìîîõîí àñóóäëûí íýã áîëîîä áàéíà. 1990îíîîñ ýõýëñýí çàõ çýýëèéí ýäèéí çàñàãò øèëæèõ ¿éë ÿâö áîëîí óäàà äàðààëàí çóä òóðõàíòîõèîëäñîíû óëìààñ õºäºº îðîí íóòãèéí îðëîãî áàãàòàé îëîí ìÿíãàí èðãýä íèéñëýëÓëààíáààòàð õîòûã çîðèí èðæ ãýð õîðîîëëûí á¿ñýä ñóóðüøèí àìüäðàõ áîëñîí. Õîòûíõ¿í àì 19891 îíä 600,000 áàéñàí áîë 20072 îíä 1.03 ñàÿ áîëîí íýìýãäýæ íèéò õ¿í àìûí 39õóâèéã ýçëýõ áîëñîí áàéíà. Ýä¿ãýý Óëààíáààòàðò ¿íäýñíèé íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé 60 ãàðóéõóâü ¿éëäâýðëýãäýæ íèéò õºðºí㺠îðóóëàëòûí äèéëýíõ íü ýíä õèéãäýæ áàéíà. Áóñàäàéìàã õîòóóäàä àæèë ýðõëýõ áîëîìæ õÿçãààðëàãäìàë õýâýýð òóë íèéñëýë Óëààíáààòàðûã÷èãëýñýí í¿¿äýë ñóóäàë ¿ðãýëæëýõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Óëààíáààòàð õîòûí õ¿í àìûí òîî2015 îíä 1.3 ñàÿ, 2025 îíä 1.7 ñàÿä õ¿ðíý ãýñýí òîîöîî áàéãàà3. Íèéñëýëèéã ÷èãëýñýí èõí¿¿äëèéí óëìààñ õîòûí ãýð õîðîîëëûí õ¿ðýý óðüä õîæèä ¿çýãäýýã¿é èõ õóðäààð òýëæýä¿ãýý õîòûí çàõèðãààíä ãýð õîðîîëëûã îðîëöóóëàí 4,700 êì2 ãàçàð íóòàã õàðüÿàëàãäàæáàéãààñ äºíãºæ 130 êì2 íü õîòûí òºâèéí á¿ñýä îðäîã. ªíººäºð õîòûí íèéò õ¿í àìûí 60õóâü4 íü ãýð õîðîîëîëä àìüäàð÷ áàéíà.Ãýð õîðîîëîëä íèéòèéí àæ àõóéí ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ðòýýìæ ìàø õÿçãààðëàãäìàë, çàðèìòîõèîëäîëä áàðàã áàéäàãã¿é. Íèéò îðøèí ñóóã÷äûí 85 õóâü íü ò¿ëýý í¿¿ðñ õýðýãëýíõàëààëò äóëààíûõàà õýðýãöýýã õàíãàäàã áîë îðîí ñóóöíû àéëóóä òºâèéí äóëààíûíàéäâàðòàé ñèñòåìä õîëáîãäñîí áàéäàã. Ãýð õîðîîëëûí àéëóóä óñ ò¿ãýýã¿¿ðèéí öýã áóþóõóäãààñ óñàà 纺âºðëºí õýðýãëýäýã áàéõàä îðîí ñóóöíû àéëóóä òºâëºðñºí õàëóóí õ¿éòýíóñíû øóãàìààð õàíãàãäñàí áàéäàã. Ãýð õîðîîëëûí íÿãòøèë ñèéðýã, òýñãýì õ¿éòýí óóðàìüñãàë íü àõóéí ¿éë÷èëãýýíèé ¿íý ºðòãèéã òýíãýðò ãàðòàë ºñãºäºã. Ñóóðèí ãàçðûí àõóéí¿éë÷èëãýýíèé ýíýõ¿¿ ñóë äîðîé áàéäàë îð÷íûã áîõèðäóóëæ àãààð, õºðñíèé áîõèðäëîîñáîëæ àìüñãàëûí çàìûí ºâ÷èí, õàëäâàðò øàð çýðýã õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäýä õºíººëò ÿíçá¿ðèéí ºâ÷èí äýãäýõ íºõöºë á¿ðäýýä áàéíà.Ãýð õîðîîëëûí çàìáàðààã¿é òýëýëòèéã õÿçãààðëàõ, íÿãòàðøèë õºãæëèéã çîõèöóóëàõçîðèëãîîð òºð çàñãààñ òîäîðõîé áîäëîãûí ÷èãëýë¿¿äèéã àâ÷ õýðýãæ¿¿ëñýí. Òóõàéëáàë2007 îíä óëñûí èõ õóðëààñ ñî¸ðõîí áàòàëñàí “Ìÿíãàíû õºãæëèéí çîðèëãîä òóëãóóðëàñàí¯íäýñíèé Õºãæëèéí Öîãö Ñòðàòåãè”-ò Óëààíáààòàð õîòûí õýò òýëýëòèéã çîõèöóóëàõàñóóäëóóä òóñãàãäñàí. 2008 îíä ßïîíû çàñãèéí ãàçðûí äýìæëýãòýéãýýð áîëîâñðóóëñàí“Óëààíáààòàð õîòûã 2030 îí õ¿ðòýë õºãæ¿¿ëýõ ìàñòåð òºëºâëºãºº”-íä “òºâëºðñºí/êîìïàêò õîò” õýìýýõ ãàçàð àøèãëàëòûí ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõ ¿çýë áàðèìòëàë òóñãàãäñàíáàéäàã. Óã òºëºâëºãººíèé õ¿ðýýíä çàñãèéí ãàçàð õîîðîíäûí õàìòûí àæèëëàãààíû õ¿ðýýíäòóñ õîòûã á¿ñ÷ëýí õºãæ¿¿ëýõ àñóóäëààð òåõíèêèéí òóñëàëöàà äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõýýðøèéäâýðëýñýí áºãººä Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçàð Óëààíáààòàð õîòûí èðãýäèéã îðîíñóóöæóóëàõ òîìîîõîí õºòºëáºð áîëîâñðóóëæ ãàðãàñàí.Õýäèéãýýð ãýð õîðîîëëûã õºãæ¿¿ëýõ òàëààð òºð çàñãààñ òîäîðõîé áîäëîãî ÷èãëýëáîëîâñðóóëàí õýðýãæ¿¿ëæ áàéãàà ÷ õýðýãæèëòèéí ò¿âøèíä òóóøòàé áóñ áàéäàë
  20. 20. 2 ÌÎÍÃÎË-Óëààíáààòàð õîòûí ãýð õîðîîëëûã õªã毯ëýõ áîäëîãî, àðãà áàðèëûã ñàéæðóóëàõ íü Õ¿ñíýãò I.1. Ãýð õîðîîëîë áà ãýð¿¿ä àæèãëàãäñààð áàéíà. Àíõëàí çàñãèéí ãàçðààñ íèéñëýë õîòîä øèëæèí èðñýí õ¿ì¿¿ñò òîäîðõîé òºëáºð íîîãäóóëàõ çàìààð èõ í¿¿äëèéã çîãñîîõûã îðîëäñîí áîëîâ÷ ¯íäñýí õóóëèéí çààëòûã çºð÷ñºí øàëòãààíààð ¯íäñýí õóóëèéí öýöýýñ ýíý àðãà õýìæýýã öóöàëñàí. 2002 îíä ãàçðûí õóâü÷ëàëûí òàëààðõ áàãö õóóëü áàòëàãäñàí áºãººä 2005 îíä ºì÷ëºãäñºí ãàçðûã á¿ðòãýõ æóðìûã áàòàëæ àéëóóä áîëîìæèéí õýìæýýíèé ãàçàð ºì÷ëºõ áîëîìæòîé áîëñîí. 2008 îíû ñîíãóóëèéí ºìíºõºí Óëààíáààòàð õîòûí ýðãýí òîéðîíä áàéðëàõ ãàçàð ºì÷ëºëèéí òóõàé õóóëèíä íýìýëò ãýð õîðîîëîëä óëàìæëàëò ãýð, õàøàà áàéøèí, ººð÷ëºëò îðóóëæ èðãýäèéí ãàçàð ãóäàìæ òàëáàé á¿õèé èéìýðõ¿¿ ä¿ð òºðõ íèéòëýã ºì÷ëºõ ýðõèéã äàðóé 400–500 õóâèàð àæèãëàãäàíà. Ãýð õîðîîëîë Óëààíáààòàð õîòûí äàõèí íýìýãä¿¿ëæ Óëààíáààòàð õîòûí ãàçàð íóòãèéí 90 ãàðóé õóâèéã ýçýëäýã áîëîîä çàõ õÿçãààðûã ýðñ òýëýõ íºõöëèéã áàéíà. պ人 îðîí íóòãààñ øèëæèí èðñýí õ¿ì¿¿ñ á¿ðä¿¿ëñýí. þóíû ºìíº çàäãàé ãàçàðò õàøàà áàðüæ ãýð ýñâýë áàéøèí áàðüæ ñóóõ áºãººä íýãýíò ñóóðüøèæ Ýíý ìýò÷èëýí áîäëîãî ¿éëäýë õî¸ð ñàíõ¿¿ãèéí áîëîìæ á¿ðäìýãö áàéøèí îðíîî çºð÷èëäñººð áàéãàà íü îðøèí ñóóã÷èä çàñàæ ñàéæðóóëäàã. Ãýð õîðîîëëûí àéëóóäûí 61% áîëîí áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷ ýðõ íü áàéøèíä 38% íü ãýðò àìüäàðäàã. ìýäýëòí¿¿ä àëü àëü íü ººðñäèéí ñîíãîëò, ¿éëäýë ãàçðûí ìåíåæìåíò, íèéòèéí ¿éë÷èëãýýíèé ¿íý ºðòºãò õýðõýí íºëººëæ áàéãààã óõàìñàðëààã¿é, íºãºº òàëààñ îëîí íèéòýä ÷èãëýñýí ñóðãàëò ñóðòàë÷èëãàà äóòìàã áàéãààòàé õîëáîîòîé. Èðãýäèéí ñàéí ñàéõíû òºëºº ãýõýýñýý èë¿¿ õóâèéí àøèã ñîíèðõîëä õºòëºãäñºí áîäëîãî øèéäâýð¿¿ä îëîíòàà ãàð÷ áàéíà. ͺ㺺òýéã¿¿ð ãàçðûã ¿íýëýõ, òàòâàð òîãòîîõ çýðýã Õýäýí çóóíû òóðø ìîíãîë÷óóäûí õýðýãëýæ èðñýí òºðèéí áîäëîãûã äýìæèõ çîõèõ àðãà óëàìæëàëò ãýð íü ìîäîí òóëãóóðòàé ìàéõàíòàé ìåõàíèçì á¿ðäýýã¿é íü ¸ñ ç¿éã¿é òºñòýé õàðàãäàíà. Í¿¿æ ñóóõàä íýí òîõèðîìæòîé áàéäëûã óëàì äààìæðóóëæ áàéíà. (õàãàñ öàãèéí äîòîð ãýðèéã áàðüæ áîëäîã) áàðèõàä Ýíýõ¿¿ ñóäàëãàà íü Óëààíáààòàð õîòûí õºíãºí õÿëáàð (íýã õ¿í ÷ áàðüæ áîëäîã) ìîíãîë áîäëîãî áîëîâñðóóëàã÷èä áîëîí îðøèí ãýð íü í¿¿äýë÷èí àõóéä ãàéõàëòàé çîõèöñîí ñóóã÷äûí ç¿ãýýñ ¿éë àæèëëàãààíûõàà áàéäàã. Ãýð íü áàãòààìæ ìóóòàé, îéðîëöîîãîîð ¿ð äàãàâàðûã óõàìñàðëàí îéëãîæ 28ì2 çàéòàé íü îð÷èí ¿åèéí àõóéí ñòàíäàðòàä çîõèñòîé øèéäâýð ãàðãàæ ñóðàõàä òºäèéëºí íèéöã¿é. Äóëààëãà ìóóòàé ãýðèéã (10 äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõýä ÷èãëýñýí áºãººä – 15 ñì çóçààí ýñãèé õó÷ëàãàòàé) øèðìýí çóóõààð àëñ õýòäýý “Êîìïàêò õîò“ õýìýýí ¿çýë õàëààõ áºãººä äóëààí õàäãàëàõ ÷àäâàð áàãà, àãààð áàðèìòëàëûã õýðýãæ¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ ãýð îð÷íûã áîõèðäóóëàõ ñºðºã òàëòàé. õîðîîëëûã õºãæ¿¿ëýõ ÿíç á¿ðèéí àðãà çàì, õóâèëáàðûã ¿íý ºðòºã, àøèã òóñ òàëààñ íü õàðüöóóëàí õàðóóëàõûí çîðüñîí. ¯¿íä (i) ãýð õîðîîëëûã îðîí ñóóöíû êîìïëåêñ áîëãîí õóâèðãàõ (ii) îäîî áàéãàà ãýð õîðîîëëûí íèéòèéí ¿éë÷èëãýýíèé íºõöëèéã ¿å øàòòàéãààð ñàéæðóóëàõ, (iii) õîòûí çàõûí ãýð õîðîîëëûã öààøèä ºðãºæ¿¿ëýí òýëýõ çýðýã õóâèëáàð áàãòàíà.

×