Newid ac amrywiaeth mewn Cymraeg cyfoes

381 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
381
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
77
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Newid ac amrywiaeth mewn Cymraeg cyfoes

  1. 1. Newid ac amrywiaeth mewn Cymraeg cyfoesDavid Willisdwew2@cam.ac.ukPrifysgol Caergrawnthttp://people.pwf.cam.ac.uk/dwew2Cylch Gramadeg y Coleg Cymraeg Cenedlaethol, Bangor, 24 Ebrill 2013
  2. 2. 1. Atlas Cystrawen Tafodieithoedd y Gymraeg: Cefndir•  pennu dosbarthiad amrywiadau cystrawennol y Gymraeg drwyddefnyddio methodoleg systematig•  pennu patrymau newid drwy astudio amrywiaeth yn ôl oedran•  archwilio effeithiau adfywiad y Gymraeg ar gystrawen yr iaith•  darparu deunydd ar gyfer dadansoddiadau pellach o gystrawen yGymraeg•  darparu storfa o ddeunydd fydd ar gael i ymchwilwyr, y cyhoedd aphawb sydd â diddordeb mewn unrhyw agwedd ar amrywiaeth yn yriaith Gymraeg fel y’i siaredir heddiw• cyfrannu at ymchwil ar brosesau newid ieithyddol yn gyffredinol2
  3. 3. 1. Atlas Cystrawen Tafodieithoedd y Gymraeg: Cefndir3Number of Welsh speakers, 1991(Source: Aitchison and H. Carter, A Geography of the Welsh Language 1969–1991, 1994.)From: Post-War WalesDosbarthiad siaradwyr Cymraeg(Cyfrifiad 1991)Dosbarthiad daearyddol cyfranwyrpresennol (yn ôl lleoliad magu)
  4. 4. 1. Cefndir: Atlasau blaenorol•  Linguistic Geography of Wales (gol. Alan Thomas, 1973) (180 oleoliadau, 750 o gwestiynau, drwy’r post, disgrifiadau yn Gymraeg athrosiadau Saesneg) yn canolbwyntio ar amrywiaeth mewn geirfa•  5 cwestiwn ar gystrawen:‘these books’ (y llyfrau rheini etc.)‘to go with him’ (efo/gyda)‘Is John in?’ (ydi, yw, odi)‘He is not here’ (Tydi o ddim/Dyw e ddim/S(a)no fe)‘He is the one I want to see’ (fo/fe)4
  5. 5. 1. Cefndir: Atlasau blaenorol•  Welsh Dialect Survey (gol. Alan Thomas, 2000) (gwaith maes 1991–5):117 o leoliadau, 726 o gwestiynau, siaradwyr ‘o’r genhedlaeth hŷn’, yncanolbwyntio ar sain (seineg/ffonoleg)•  mwy o gwestiynau o ddiddordeb i ni:afon ddofn/ddwfn ‘deep river’ ayybbobl ifainc/ifanc ‘young people’ ayybcyn ddued/mor ddu ‘as black’paid â fy mhoeni/poeni (f)i ‘don’t bother me’treigladau (ar ôl yn; treiglad llaes ei thad ‘her father’ ayyb)rhagenwau (fe/fo ‘he, him’, ti/chdi/thdi ‘you (sing.)’)geirynnau ffocws (taw/mai/na)5
  6. 6. 1. Cefndir: Atlasau blaenorol6
  7. 7. 2. Methodoleg: Cyfranwyr a lleoliadau•  gwaith maes gyda tua 170 o siaradwyr yn ardaloedd Gwynedd, Conwy,Caerdydd, Cwm Tawe a Chwm Nedd•  derbynnir pob siaradwr ddechreuodd gaffael iaith yn 5 mlwydd oedneu’n iau•  yn cynnwys siaradwyr â’r Saesneg neu iaith gymysg fel iaith yr aelwydyn ystod plentyndod•  siaradwyr yn amrywio yn ôl lleoliad magu, oedran a iaith yr aelwyd ynystod plentyndod•  cesglir gwybodaeth hefyd ar: ysgol, oedran pan glywodd y Gymraeggyntaf, amlder defnydd o’r iaith, rhyw, gwaith/galwedigaeth, lefeladdysg, a’r llefydd lle mae’r siaradwr wedi byw7
  8. 8. 2. Methodoleg: Y cyfweliad•  cwestiynau cyffredinol am gefndir ieithyddol a defnydd o’r Gymraeg•  holiadur 60-eitem: 2 frawddeg ymarfer (fersiynau i’r gogledd ac i’r de),34 cwesiwn a ddefnyddir ymhobman, 24 yn y gogledd neu’r de yn unig•  y gweithiwr maes yn darllen un frawddeg gyd-destun ac ail frawddegsy’n cynnwys rhyw amrywiolyn (neu amrywiolion) dan sylw•  gofynnir i’r siaradwr ailadrodd y frawddeg mewn ffordd sy’n swnio’nnaturiol iddyn nhw mewn iaith pob dydd•  trefn y brawddegau’n amrywio o un siaradwr i’r llall•  caiff siaradwyr ofyn i’r gweithiwr maes ailadrodd y frawddeg(au) neugyfieithu i’r Saesneg os oes angen8
  9. 9. 2. MethodolegBrysia ychydig.‘Hurry up a bit.’Ni ’n aros amdana chdi o hyd.we PROG wait.INF for.2SG you still‘We’re still waiting for you.’ [cwistiwn13]gogledd (conwy_1)gogledd (gwynedd_11)de (nedd_4)9’Dan ni’n aros amdanat ti’Dan ni’n disgwyl amdana chdiQuick, ni’n aros amdanat ti.
  10. 10. 2. Methodoleg•  amrywiolion dan sylw yn cael eu cyflwyno unwaith ym mhob ffurf bosibOnd hwyrach does gynno chdi mo’r amser i joio fe. gynno chdiDwi’n leicio’r het newydd sy gen ti ’na. gen tiIfe honna yw’r un fwya sy gynno ti? gynno tiBe sy gen chdi i ddweud amdan y cyfarfod? gen chdi•  rhai o’r brawddegau (hwyrach) yn annerbyniol gan bawb (*gen chdi)•  brawddegau yn cymysgu pethau o wahanol dafodieithoedd i orfodi pobli ‘gywiro’ nhw (ife … gynno ti)10
  11. 11. 2. Methodoleg•  siaradwyr yn rhydd i aralleirio (sy’n lleihau ar faint y data):(qu38) Q: Roedd gen i ofn poeni ti.(qu38) A: O’n i ddim moyn becso ti. (nedd_04)•  aralleirio fel arwydd bod y siaradwr yn gwrthod y gystrawen(qu52) Q: Mae dal le yn y bws.(qu52) A: Mae dal le yn y bws. (gwynedd_14)(qu52) A: Mae digon o le ar ôl yn y bỳs. (penfro_01)•  weithiau mae aralleirio yn ychwanegu data:(qu12) Q: Pryd ti’n feddwl ddaw hi?(qu12) A: ’S gen ti syniad pryd neith hi ddod? (conwy_08)11
  12. 12. 3. ʼCau fel berf negyddol foddolMewn rhannau o’r gogledd defyddir (na)cau i gyfleu’r syniad bod gan ygoddrych ryw rinwedd (boed hynny’n barhaol neu dros dro) sy’n atalgweithrediad y brif ferf, yn hytrach na phenderfyniad gan oddryrchbywiol, ymwybodol (‘gwrthod’):Mae’r drws (yn) cau agor.‘Wnaiff y drws ddim agor.’Mae hyn yn (gymharol) newydd; dim ond yr ystyr ‘gwrthod’ a gawn ni yn y19eg ganrif:Beth os bydd y cathod yn ’cau dwad! (Daniel Owen, Hunangofiant RhysLewis 278) (gol. 1885)12
  13. 13. 3. ʼCau fel berf negyddol foddolMae ’cau yn dod yn rhan o sustem cytgord negyddol y Gymraeg:Mae’r drws yn agor. cadarnhaolTydi’r drws ddim yn agor. ddim yn achosi cytgord negyddol(mae → tydi)Mae’r drws (yn) cau agor. dim cytgord negyddolTydi’r drws (yn) cau agor. cytgord negyddol ‘gwan’Tydi’r drws ddim (yn) cau agor. cytgord negyddol ‘cryf’‘Wnaiff y drws ddim agor.’13
  14. 14. 3. ʼCau fel berf negyddol foddol5 cwestiwn am cau yn yr holiadur:(qu16) Q: Mae dy gar chdi’n cau cychwyn.(qu17) Q: Dydy dy ffôn di cau gweithio.(qu41) Q: Dydy ein teledu ni ddim yn cau gweithio.(qu42) Q: Does neb yn cau dod allan efo fi.(qu34) Q: Ond tydi o dal cau. (‘Mae e’n gwrthod o hyd.’)14
  15. 15. 3. ʼCau fel berf negyddol foddol15cau gyda chytgordcau ond dim cytgordy ddau uchodcau, amwys o ran cytgorddim cauSiaradwyr dros 50 oed
  16. 16. 3. ʼCau fel berf negyddol foddol16cau gyda chytgordcau ond dim cytgordy ddau uchodcau, amwys o ran cytgorddim cauSiaradwyr o dan 50 oed
  17. 17. 3. ʼCau fel berf negyddol foddol17Siaradwyr dros 50 oedneb … cauneb … ddim isio ayyb.
  18. 18. 3. ʼCau fel berf negyddol foddol18Siaradwyr o dan 50 oedneb … cauneb … ddim isio ayyb.
  19. 19. 4. Treigladau mewn cwestiynau ‘pellter hir’Beth ydych chi’n (ei) fwyta? (ei)+treiglad meddal = gwrthrych ‘eat it’Beth ydych chi’n feddwl bod hyn yn (ei) olygu?treiglad ar feddwl yn ‘copïo’ treiglad ar olyguPwy wyt ti’n feddwl wyt ti? berf mewn cwestiwn pellter hir yn treigloRoedd y treiglad hwn wedi datblygu erbyn hanner cynta’r 19eg ganrif:be ydwch chi’n feddwl ddaw o honon ni hefo’r ffri trad yma? (William Rees(Gwilym Hiraethog (ganwyd 1802), Llythyrau ’Rhen Ffarmwr 13.4–5,1849)Be mae’r dyn yn feddwl ydwi, tybad? (Beriah Gwynfe Evans (ganwyd1848), Dafydd Dafis 6, 1898)19
  20. 20. 4. Treigladau mewn cwestiynau ‘pellter hir’20Sgôr (allan o 9)6+2–510Siaradwyr dros 50 oed
  21. 21. 4. Treigladau mewn cwestiynau ‘pellter hir’21Sgôr (allan o 9)6+2–510Siaradwyr o dan 50 oed
  22. 22. 5. Dosbarthiad gramadegol chdi•  brawddegau ffocws (qu3) Chdi sy biau fe?•  ar ôl arddodiad digyfnewid (qu5) Pryd ca i siarad efo chdi?•  ar ôl arddodiad rhediadol (qu13) Ni’n aros amdana chdi o hyd.(qu28) Ond hwyrach does gynno chdi mo’ramser i joio fe.(qu26) Ond mae ’na dal tri ar ôl i chdi.•  ar ôl berf gynorthwyol (qu22) Basa chdi’n fodlon i helpu ni…(qu58) Mi fydda chdi’n mwynhau hynny…?(qu59) Dyla chdi neud rhywbeth in helpu ni.(qu18) Oedda chdi dal i ffwrdd…(qu15) Beth yda chdi’n geisio ofyn?22
  23. 23. 5. Dosbarthiad gramadegol chdi•  ‘goddrych’ i rhaid (qu9) Rhai’ chdi fod yn ofalus.•  fel rhagenw meddiannol (qu16) Mae dy gar chdi’n ’cau cychwyn.•  gwrthrych berfenw (qu7) Mi dwi’n dy weld chdi yno weithiau.•  ar ôl berf gynorthwyol wedi’i hepgor(qu11) Pam chdi’n cerdded mor ffast?23
  24. 24. 5. Dosbarthiad gramadegol chdi• y datblygiad hanesyddol yw â thydi > â th’di > â chdi•  chdi (a thdi yn gynharach) yn ymddangos yng nghanol y 19eg ganrif,ond dim ond ar ôl â, efo ac arddodiaid tebyg ac mewn brawddegauffocws:“… Gallaf fi gyd-ddwyn pob baich hefo’ch di.” (Lewis William Lewis(ganwyd 1831), Huw Huws, t. 5, 1860)… ond os ch’di geiff y lle … (Lewis William Lewis (ganwyd 1831), HuwHuws, t. 15, 1860)24
  25. 25. 5. Chdi mewn brawddegau ffocws25tChdi sy biau fe?you be.REL belong it‘Is it you that it belongs to?’Chdi sy bia fo?
  26. 26. 5. Chdi ar ôl efo (arddodiad digyfnewid)26efo chdiwith you‘with you’
  27. 27. 5. Chdi ar ôl berfau cynorthwyol (oedd)27oedd ffurfiau llenyddoloeddwn oeddemoeddet oeddechoedd oeddentoedd (gogledd)o’n i o’/o’dda nio’/o’dda ti o’/o’dda chio’dd o o’/o’dda nhw
  28. 28. 5. Chdi ar ôl berfau cynorthwyol (sa/buasai)28buasai (ffurfiau llenyddol)buaswn buasembuaset buasechbuasai buasent(by)sa (gogledd)(by)swn i (by)sa ni(by)sa ti (by)sa chi(by)sa (f)o (by)sa nhw
  29. 29. 5. Chdi ar ôl gan29gan (ffurfiau llenyddol)gennyf gennymgennyt gennychganddo ganddyntganddigan (gogledd)gen i/gynno i gynnon nigen ti gynnoch chigynno fo gynnon nhwgynni
  30. 30. 6. Diweddglo• nifer o gyd-destunau gramadegol lle defnyddir chdi yn cynyddu, er nadyw tiriogaeth chdi yn ehangu’n ddaeraryddol• amrywiaeth yn ôl oedran yn eglur gyda ’cau, gyda siaradwyr iau yndefnyddio cytgord negyddol dros ardal fwy na siaradwyr hŷn• treigladau mewn cwestiynau pellter hir wedi datblygu yn y 19eg ganrifac yn diflannu nawr• ydy cystrawennau newydd yn ymddangos mewn un man/personpenodol ac yn lledu o’r fan honno neu yn ymddangos mewn nifer olefydd yn annibynnol?30
  31. 31. LlyfryddiaethBorsley, Robert D., Maggie Tallerman & David Willis. 2007. The syntax ofWelsh. Cambridge: Cambridge University Press.Thomas, Alan. 1973. The linguistic geography of Wales: A contribution toWelsh dialectology. Cardiff: University of Wales Press.Thomas, Alan. 2000. Welsh dialect survey. Cardiff: University of WalesPress.31

×