55 72

632 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
632
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
3
Actions
Shares
0
Downloads
3
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

55 72

  1. 1. Í.ÀëòàíõóÿãÇÀÕ ÇÝÝËÈÉÍÃÀÉÕÀÌØÈÃ: ¯ÍÝÁèäíèé àìüäðàëä õàìãèéí èõ ÿðèãäàæ,õ¿í á¿ðèéí ñîíèðõëûã ¿ðãýëæ òàòäàã ç¿éëáîë “¿íý”. Äýëã¿¿ðò îðîõîä ºäèé òºäèé¿íý ºë㺺ñòýé õàðàãäàæ, íèéòèéí òýýâýð,ìàøèíû øàòàõóóí, ºðãºí õýðýãëýýíèéáàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í ãýýä ÿìàð íýã ç¿éëèéãàâàõàä ýõëýýä ¿íèéã ñóäàëäàã íü õ¿íèéàìüäðàëûí õýâøèë.Èõýíõ òîõèîëäîëä ºðãºí õýðýãëýýíèé áàðààòàâààðûí ¿íý èðãýäèéí àìüæèðãààíû 55
  2. 2. ÍÈÉÒËÝË äóíäàæ ò¿âøíýýñ äàâæ, òýð ¿íèéã áóóëãàõ ¿¿ðýã òºðä íîîãääîã. Ãýâ÷ òºð þìíû ¿íýä õºíäëºí㺺ñ øóóä îðîëöîõ íü ºíãºö òàëààñ õýðýãòýé ìýò áîëîâ÷ áîäèò áàéäàë äýýð ãàë óíòðààõ òºäèé ë àðãà þì. ¯íýíäýý áèä òºðèéí îðîëöîõ, îðîëöîõã¿é ç¿éëèéã ÿëãàæ, ÷àäàõ ÷àäàõã¿é ç¿éëèéã çààãëàõ òàëààð òîäîðõîé îéëãîëòîä õ¿ðýõ öàã íü áîëæýý. ¯ã¿é áîë òºð þì á¿õýíä õîøóó ä¿ðæ, þì á¿õíèé ó÷ðûã îëîõ ãýæ ç¿òãýñíýýð àæëûí ¿ð ä¿í òààðóó áîëæ, ò¿¿íèéã äàãàëäàæ, àðä èðãýäèéí òºðä èòãýõ èòãýë ñóëàðíà. Õóäàë ÿðüñàí õ¿í ò¿¿íèéãýý ¿íýìø¿¿ëýõ ãýæ á¿ð èõ õóäàë ÿðüäàã øèã òºð áîäèò ñóäàëãààã¿é õîîñîí àìëàëòûí “õ¿¿äèé” áîëîõ àþóëòàé. Áè ýíýõ¿¿ íèéòëýëýýðýý òºðèéí îðîëöîõ ¸ñã¿é ç¿éëèéí æàãñààëòûí õàìãèéí ýõýíä þìíû ¿íý îðíî ãýäãèéã òîäîðõîé áàðèìòòàéãààð ºã¿¿ëýõ áîëíî. Ìàíàé îðîíä îëîí þìíû ¿íèéã òîãòîîõîä òºð îðîëöäîã. ¯íèéã òîãòîîíî, ¿íýòýé õîëáîîòîé õàðèëöààã çºâ çîõèöóóëíà ãýäýã õî¸ð ººð îéëãîëò. Òºð çàñàã áàðàà òàâààðûí ¿íèéã õÿíàæ, õóóëü áóñ àøèã ñîíèðõëîîð þìíû ¿íý çîõèîìëîîð ºñºæ áàéíà óó ãýäãèéã øàëãàõ õýðýãòýé. Æ íü: Õýí íýã õ¿í áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèéõýý ¿íèéã ºñãºõèéí òóëä àäèë òºðëèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé õèëýýð íýâòðýõ áîëîìæèä ñààä ó÷ðóóëàõ, õèë ãààëèéí àëáàí õààã÷äàä àâèëãà ºãºõ çýðýã õóóëü áóñ àëõàì õèéæ áîëíî. Óðüä íü ìàíàé óëñàä èéì òîõèîëäîë ýëñýí ÷èõýð, ìàëûí ýì òýæýýë, áýëäìýë çýðýã áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í äýýð ãàð÷ áàéâ. Èéì áóñàðìàã ¿éëäýëä Ìîíãîëûí òºð íýí äàðóé àðãà õýìæýý àâ÷,56
  3. 3. Çàõ çýýëèéí ãàéõàìøèã: ¯íý õàìãèéí ãîë íü óã àñóóäàë ãàðãàõã¿é áàéõ íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëñýí óðüä÷èëñàí àðãà õýìæýý àâ÷, çºâ ìåõàíèçìûã áèé áîëãîõ øààðäëàãàòàé þì. Õàðèí þìíû ¿íèéã òîãòîîíî ãýäýã ººð îéëãîëò. Ýíý áîë òºðèéí îðîëöîæ õèéãýýä áàéõ àæèë áèø. Îëîí óëñ òºð÷ ýíý áàéð ñóóðèéí ìààíü ýñðýã áàéãààãàà èëýðõèéëäýã. Òýãýõýýð îäîî á¿ãäýýðýý “¯íèéã õýí òîãòîîõ ¸ñòîé âý?” ãýñýí àñóóëòûí õàðèóã ýðüå. ̺í þìíû ¿íèéã òºð çàñàã òîãòîîñíîîð íèéãýìä ÿìàð ãàæèã òîãòîëöîî ¿¿ñãýæ áàéãààã æèøýýãýýð òàéëáàðëàÿ. ¯íèéã õî¸ð õ¿÷èí ç¿éë òîãòîîäîã. 1. Çàõ çýýë 2. ÒºðÇàõ çýýë ¿íý Çàõ çýýëèéí çàð÷ìààð ¿íý òîãòîõòîãòîîíî ãýæ ìåõàíèçìûã Àäàì Ñìèò 1776 îíä áè÷ñýí þó âý? “¯íäýñíèé áàÿëàã” á¿òýýëäýý “äàëä ãàð” ãýæ òîäîðõîéëæýý. Ýíý ÷ ýíãèéí áºãººä îéëãîìæòîé òîäîðõîéëîëò. Ãýõäýý áè ýíä ÿìàð íýãýí îíîë, õýí íýãýí ýðäýìòíèé ¿çýë áàðèìòëàë ÿðèõã¿é. ßã ýñðýãýýð íü àìüäðàë, òýð äóíäàà ººðèéí àìüäðàëàà ë ÿðüÿ. Áè ÷àöàðãàíû áèçíåñ ýðõëýýä íýëýýí õýäýí æèë ºíãºð뺺. Àëò óõàæ, ñïèðò øàãëàëã¿é ¿éëäâýðëýë ÿâóóëæ, ãàçðûí øèìò õºðñ äýýð òàðüæ óðãóóëäàã áîëîõîîð ÷àöàðãàíûõàà ¿íèéã áè ººðºº òîãòîîäîã. Ýíý ÷ ç¿é ¸ñíû õýðýã. Óã ¿íýý òîãòîîõäîî ãàçðûí õºðñºº õàãàëæ áýëýí áîëãîñîí, ÷àöàðãàíû ìîäíû ñóóëãàöàà õóäàëäàæ àâñàí, òýýâýðëýæ òàëáàé äýýðýý ñóóëãàñàí, ìºí á¿òýí õàâàð, çóíû òóðø àõ ä¿¿, ¿ð õ¿¿õýä, àæèë÷èäòàéãàà óñàëæ, çýðëýãèéã íü 57
  4. 4. ÍÈÉÒËÝË çóëãààæ àð÷èëæ òîðäñîí, ýöýñò íü íàìàð õóðààæ àâñàí, áîëîâñðóóëñàí çýðýã á¿õ çàðäëàà òîîöîîëæ, äýýð íü îëîõ àøãàà òîîöîîëæ, ¿íýý òîãòîîäîã. Ìèíèé òîãòîîñîí ÷àöàðãàíû ¿íý 1 êã íü 3000 òºãðºã ãýæ áîäú¸. Áè ýíý ¿íýýð ÷àöàðãàíà çàðäàã äýëã¿¿ð¿¿äýä Ẻíäºæ çàðíà. Äýëã¿¿ðèéí ýçýí îëîõ àøãàà íýìæ, 1 êã-èéã 3300 òºãðºãººð òîîöîæ, çàðàõ ¿íýý òîãòîîíî. Ãýâ÷ ýíýõ¿¿ 3300 òºãðºã áîë çàõ çýýëèéí ýöñèéí ¿íý áèø þì. Ó÷èð íü õýðýãëýã÷ ººð äýëã¿¿ðýýñ àäèëõàí ÷àöàðãàíûã 3200 òºãðºãººð àâààä áàéâàë ÿàõ âý? Àëü õÿìäûã àâàõ íü õýðýãëýã÷èéí ýðõèéí àñóóäàë. ªºð ãàçàð 100 òºãðºãººð õÿìäõàí áàéíà, òàíàé äýëã¿¿ðýýñ àâ÷ ÷àäàõã¿é ãýäãýý äýëã¿¿ðèéí õóäàëäàã÷èä õýëíý. Õàðèí äýëã¿¿ðèéí õóäàëäàã÷ íàäàä ÷àöàðãàíû ¿íýý áóóëãà ãýæ õýëíý. Íýãýíò õºëñºº ãàðãàæ, õºäºëìºðëºæ áàéæ òàðüñàí ÷àöàðãàíàà õîã áîëãîõã¿éí òóëä áè ¿íýý áóóëãàæ ë òààðíà. Èíãýýä äýëã¿¿ðò ÷àöàðãàíàà íèéë¿¿ëýõ ¿íý áîë 2900 òºãðºã. Õàðèí äýëã¿¿ðèéí õóäàëäàã÷èéí çàðàõ ¿íý íü ººðèéí àøãèéí 300 òºãðºãºº íýìýýä 3200 òºãðºã. Èíãýæ íàäòàé àäèë ÷àöàðãàíà òàðüñàí ¿éëäâýðëýã÷èä, òýäíýýñ ÷àöàðãàíà áººíººð õóäàëäàæ àâñàí äýëã¿¿ðèéí õóäàëäàã÷, õýäýí ìÿíãàí õóäàëäàí àâàã÷èä íèéëæ, ÷àöàðãàíû äóíäàæ ¿íèéã 3200 òºãðºãººð òîãòîîäîã. Ýíý õ¿ì¿¿ñ íýã ºðººíä ñóóæ õîîðîíäîî òîõèðîëöîëã¿é çàõ çýýëèéí õàðèëöààíä òóëãóóðëàæ, õýí õýíýý õàðàõã¿é äàëä58
  5. 5. Çàõ çýýëèéí ãàéõàìøèã: ¯íý õýëöýëýýð äýýðõ ¿íèéã òîãòîîñîí òóë “çàõ çýýëèéí äàëä ãàðûí çîõèöóóëàëò” ãýæ Àäàì Ñìèòèéí õýëñýí òîäîðõîéëîëò ÷ í¿äýý îëñîí íýðøèë þì. Òºð ¿íèéã Áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í ¿íýòýé áàéíà, àðäòîãòîîíî ãýæ ò¿ìýí ÿäóó áàéíà ãýñýí øàëòãààíààð òºð þó âý? þìíû ¿íèéã áóóðóóëäàã. Ýíý íü ºíãºöõºí õàðàõàä ñàéí þì øèã. Ãýâ÷ ó÷ðûã íü ëàâøðóóëáàë òèéì ÷ ñàéí àðãà áèø. Áè ººðèéíõºº àìüäðàëä õàìãèéí îéð íýãýí æèøýýã äóðäúÿ. պ人 ãàäàà ÿâàõ ¿åä äóëààõàí ãýæ îëîí æèë ºìñºæ áàéãàà íýõèé äýýë íàäàä áàéäàã þì. Óã äýýëèéã õýäýí æèëèéí ºìíº 280000 òºãðºãººð àâ÷ áàéñàí áºãººä ýíý ¿íèéã õýðõýí òîãòîîñîí òóõàé áàãöàà òîîöîî õèéæ ¿çüå. Íýõèé äýýë ¿éëäâýðýýñ ãàðàõäàà õýä õýäýí øàò äàìæäàã íü òîäîðõîé. Ìàë÷èí ãóðâàí õîíèíû íýõèéã òóñ á¿ðèéã íü 10000 òºãðºã, íèéò 30000 òºãðºãººð áîðëóóëæýý. Õóäàëäàí àâñàí çàõûí ÷åíæ ººðèéí íýìýãäýë àøãèéã íýìæ, íýã á¿ðèéã íü 25000 òºãðºã, íèéò 75000 òºãðºãººð ¿éëäâýðò çàðíà. Õàðèí ¿éëäâýð ò¿¿íèéã áîëîâñðóóëæ, ýñãýæ, áóäãàíä îðóóëæ, òîã, òåõíèêèéí ýëýãäýë, öàã õóãàöàà, î¸äîë÷èí, õàðóóë, öýâýðëýã÷ ãýýä á¿õ àæèë÷íû çàðäëàà íýìæ 250000 òºãðºãººð äýëã¿¿ðò çàðäàã. Õàðèí äýëã¿¿ð óã ¿íý äýýð òýýâýðëýëò, ëàíãóóíû ò¿ðýýñ, öàã õóãàöàà, ººðèéí àøèã çýðýã íýìýãäýë ºðòèéã íýìæ 280000 ìÿíãàí òºãðºãººð íàäàä çàðæýý. Ýíý áîë õàìãèéí øóäàðãààð ¿íý òîãòîîõ çàð÷èì. Ãýòýë òºð óã äàðõàíû íýõèé äýýëèéã ¿íýý áóóëãàæ, 200000 òºãðºãººð çàð ãýæ õýëýõ íü øóäàðãà ãýæ ¿¿. Ýíý õ¿÷ õýðýãëýñýí 59
  6. 6. ÍÈÉÒËÝË øèéäâýðèéí öààíà ÷óõàì õýí õîõèðîõ âý? Ìàë÷èí, ÷åíæ, ¿éëäâýðëýã÷, äýëã¿¿ðèéí ýçíèé àëü íýã íü ¿¿? Æèøýý àâñàí ç¿éë ìààíü äàðõàíû íýõèé äýýë áîëîõîîñ óã àñóóäàë áóñàä á¿õ òºðëèéí áàðààíä àäèë õàìààòíà. Èíãýæ ¿íý áóóðñàí òîõèîëäîëä ¿éëâýðëýã÷ äàõèàä áàðàà ¿éëäâýðëýæ ÷àäàõã¿éä õ¿ðíý, õàðèí òóõàéí áàðààã, õÿìäõàí áàéãàà äýýð íü õ¿í á¿ð õóäàëäàæ àâàõûã õè÷ýýõ òóë ìàø õóðäàí äóóñäàã. Ìýäýýæ öººõºí ¿ëäñýí ãàíö íýã íü öàã õóãàöàà ºíãºðºõ òóñàì ¿íýòýé áîëíî. Ýíý ¿åä ¿íèéã íü õ¿÷ýýð áóóëãàñàí òºð óã ¿éëäâýðëýëèéã ÿâóóëæ õýçýý ÷ ÷àäàõã¿é áºãººä çàõ çýýë õÿìðàëä îðæ, á¿õ íèéòýýðýý õîõèðîõ áîëäîã. Õýðýâ óëñ îðíîî áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé õîìñäîëã¿é, õ¿í á¿ð ýëáýã äýëáýã ñàéõàí àìüäðààñàé ãýæ õ¿ñâýë çàõ çýýëèéí àëòàí çàð÷èì áîëñîí ¿íý ãýäýã ç¿éë ð¿¿ õýçýý ÷ õàëäàæ áîëîõã¿é. Áàðóóíû îðíóóä áàÿí ÷èíýýëýã, ÿìàð íýãýí õîìñäîë áàéõã¿é, äýëã¿¿ð õîðøîî, àéëûí ãýðèéí õºðãºã÷èíä áàéõ ¸ñòîé á¿õ ç¿éë áàéäàã. ¯¿íèé õàìãèéí ÷óõàë íóóö áèø íóóö áîë òóõàéí óëñûí òºð çàñàã íü àëèâàà áàðàà ¿éë÷èëãýýíèé ¿íý ãýäýã ç¿éëä õºíäëºí㺺ñ îðîëöäîãã¿éòýé õîëáîîòîé. Õàðèí ìàíàéä á¿ð ýñðýãýýð íü àæèëëàõ òîõèîëäîë íèëýýä ãàðäàã. 2 æèëèéí ºìíºõºí H1N1 ãýäýã àéìøèãòàé õàíèàäíû òàõàë Ìåêñèêýýñ ýõëýí ÀÍÓ, ßïîíîîð äàìæààä äýëõèé äàÿàð òàðõàæ, ìàíàé60
  7. 7. Çàõ çýýëèéí ãàéõàìøèã: ¯íýîðîíä õýä õýäýí õ¿íèé àëòàí àìü õîõèðñîíáèëýý. H1N1 õàíèàäíû âàêöèíûã ìàíàé óëñãàäààä ðóó çàõèàëñàí ÷ õóãàöààíäàà èðýõã¿éáàéëàà. Ýíý ÷ îéëãîìæòîé. ßìàð ÷ îðîíýõëýýä èðãýäýý âàêöèíöóóëæ, óðü÷èëàíñýðãèéëýýä èë¿¿ ãàðñàí õýñãèéã õóäàëäàõíü ìýäýýæ. Èíãýýä áèäýíä òýð ºâ÷íººñóðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ çàì íü ààðö, ñàðìèñ,÷àöàðãàíà, àíüñ çýðýã óëàìæëàëò ýíãèéíàðãóóä áîëñîí. 7 õîíîã õ¿ðýõã¿é õóãàöààíääýýðõ íýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýðýãëýý 5-7äàõèí ºññºí. Àéë á¿ð åðäèéí ¿åèéíõýýñ õýääàõèí èë¿¿ãýýð ñàðìèñûã õýðýãëýõ áîëñîí.Õýí ÷ ýð¿¿ë ýíõ áàéõûã õ¿ñíý, õè÷ýýíý.Õàðèí ¿¿íèé ¿ð ä¿íä Áºìáºãºð õóäàëäààíûòºâ äýýð ñàðìèñíû ¿íý íýã øèðõýã íü 500òºãðºã áîëæ ºññºí ñàíàãäàæ áàéíà.ßã ýíý ¿åä íèëýýä õýäýí Óëñûí èõ õóðëûíãèø¿¿í íàä ðóó óòàñäàæ, ýíý àþóëòàé íºõöºëáàéäàëä Ìîíãîëûí òºð çàñàã ç¿ãýýð áàéæáîëîõã¿é. Òèéìýýñ Çàñãèéí ãàçàð ñàðìèñíû¿íèéã áóóëãàõ õýðýãòýé áàéíà ãýæ õýëæáèëýý. Õàðèí ìèíèé áîäîë ýñðýã áàéñàíþì. Ó÷èð íü òºð çàñàã ñàðìèñ òàðüäàãã¿é.Õàðèí õÿìðàëûã äàâàõ õàìãèéí ãîë ãàðöáîë ¯ÍÝ ãýã÷ ãàéõàìøèãò ìåõàíèçì áàéñàíþì.Ñàðìèñíû ¿íý çàõ çýýë äýýð ºñíºãýäýã õîâîð áîëñîí áàéíà ë ãýñýí ¿ã.Íýãýíò òºð çàñàã ñààðàë îðäîí äîòîðñàðìèñ òàðüäàã¿é òóë íèéë¿¿ëýëò ÿâóóëæ÷àäàõã¿é. Õàðèí ÷ óã îðäíû á¿õ àæèë÷èäàæèë òàðààä ë Áºìáºãºð ë¿¿ ÿâöààñàííü ìýäýýæ. Ñàðìèñ èíãýæ ¿íýòýé áîëæ 61
  8. 8. ÍÈÉÒËÝË áàéãààã íàéìàà÷èä, áèçíåñ ýðõëýã÷èä îëæ õàðíà. Íýãýíò ¿íýòýé ç¿éë èë¿¿ àøèã àâ÷ðàõ áîëîõîîð á¿ãä ë ÷àäàõ ÷èíýýãýýðýý ñàðìèñíû ýðýëä ãàðíà. Õîéøîî Îðîñ ðóó, óðàãøàà Õÿòàä ðóó ìàø îëîí íàéìàà÷èä òóõàéí ¿åä ñàðìèñ îðóóëæ èðýõýýð ÿâñàí áàéäàã. Õ¿í á¿ð õàìãèéí ò¿ð¿¿íä àâ÷èð÷, õàìãèéí ò¿ð¿¿íä ¿íýòýé çàðæ èë¿¿ àøèã îëîõûã õè÷ýýíý. Öàã õóãàöàà àëäâàë ñàðìèñíû ¿íý áóóð÷èõíà. Ýíý áîë òºð çàñãààñ îãò õàìààðàõã¿é ¿éë ÿâäàë. ªºðººð õýëáýë, ñàðìèñíû õîìñäëûã áàéõã¿é áîëãîõ õàìãèéí õóðäàí, õàìãèéí øóäàðãà, õàìãèéí îíîâ÷òîé àðãà áîë òºð çàñàã ñàðìèñíû ¿íý ð¿¿ ãàðàà ä¿ðýõã¿é áàéõ ÿâäàë þì. Õýðýâ òºðººñ ñàðìèñíû ¿íèéã õàòóó áàðüæ, óðüäûí àäèë 100 òºãðºãººð çàð ãýñýí áîë ýõëýýä Ẻíäºæ àâñàí õýäýí ìÿíãàí õ¿íèé ãàð äýýð î÷èõ áºãººä ìàø áîãèíî õóãàöààíä ëàíãóóíóóä õîîñðîõ áîëíî. Ãýòýë òýð ýõýëæ àâñàí õ¿ì¿¿ñ àþóëààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõèéí òóëä ñàðìèñàà íººöëºõ áºãººä àðä íü ìºí㺠÷ áàéãààä, àëò ÷ áàéãààä ñàðìèñã¿é ¿ëäñýí õ¿íèé õýä íü ýíý õîðâîîã îðõèõ íü òààøã¿é. Òèéìýýñ ¿íý ãýäýã õîâîð äóòìàã áàðààíû ¿ëäñýí áàãà íººöèéã àëü áîëîõ áàãà áàãààð îëîí õ¿íä òàðààæ ÷àäàõ ç¿é ¸ñíû çºâ ìåõàíèçì þì. Åð íü áîäîîä ¿çýõýä àëèâàà 8-í íýðèéí äýëã¿¿ð àæèëëóóëæ áóé õóäàëäàã÷, ìàõ çàðæ áóé ìàë÷èí, íîãîî çàðæ áàéãàà òàðèàëàí÷, ¿éëâýðëýë ýðõýëæ áóé ¿éëäâýðëýã÷, õóäàëäààíû áèçíåñ ýðõýëæ áóé õóäàëäàã÷èéí õýí ÷ ãýýä õóäëàà ÿðüæ, õóëãàé õèéãýýã¿é.62
  9. 9. Çàõ çýýëèéí ãàéõàìøèã: ¯íýÒýä ººðñ人 ë ººðñäèéíõºº õºäºëìºðèéã¿íýëæ, õýðýãëýã÷èä òýð ¿íýýð íü ñàéíäóðààðàà ñîíãîí àâäàã. Èë¿¿ èõ áàðàà çàðàõòóñàì ýðãýëò ñàéæèð÷, äàõèí áîðëóóëàëòõóðäàí áîëîõ ó÷èð àëü áîëîõ áóñäààñààõÿìä çàðàõ ãýäýã íü çàõ çýýëèéí õóóëü.Èíãýæ ñàéí áàðààíä çàõ çýýëèéí çàð÷ìûíäàãóó îíîâ÷òîé ¿íý òîãòîîñíîîð áèçíåñíü àìæèëòòàé ÿâæ, àøèã îëæ, ¿éëäâýð íüòîìîðñîí îëîí ñàéõàí áèçíåñìýí¿¿ä ìàíàéóëñàä áàéäàã áèëýý.Åð íü ¿íý ÿàãààä õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàãâý? ãýäýã ººðºº ýíãèéí áîëîâ÷ ÷óõàë àñóóëò.ßìàð ç¿éë áóñäààñàà èë¿¿ ¿íýòýé âý? Õîâîðç¿éë áóñäààñàà ¿íýòýé áàéäàã. ßàãààä áåíçìàøèí ¿íýòýé áàéäàã âý? Ó÷èð íü áåíçìàøèíûã õèéõýä ìàø èõ çàðäàë ãàðäàã òóëóã ìàøèí òàêñèíä ÿâäàã ñîëîíãîñ ìàøèíøèã ýëáýã áèø. Òèéì ó÷ðààñ ë ¿íýòýé.Ãýòýë õººðºãíèé òîëãîéí ÷èíýý àëìàçýðäýíèéí ÷óëóó ÿìàð ÷ ¿éëäâýð õºëñ õ¿÷ýýðäàìæààã¿é áàéæ õýä õýäýí áåíç ìàøèí àâàõ¿íý öýíýòýé. Ó÷èð íü àëìàç ýðäýíèéí ÷óëóóèõ õîâîð. ªìíº “̺í㺔 õýìýýõ íèéòëýëäýýáè÷ñýí÷ëýí ìºí㺠õýò èõ áîëáîë áàñ ë¿íýã¿éòäýã. Ìàíàéä øîðîî õàà ñàéã¿é áàéõó÷èð òýýâýðëýëòèéí çàðäëûã ýñ òîîöâîëõààíààñ ÷ ¿íýã¿é îëäîíî. Õàðèí äàí ýëñýíäýýð áàéãàà Ñàóäûí Àðàáàä äàëàé äýýð õîòáîñãîõ ãýæ øîðîîã ÿìàð ¿íýòýé àâ÷ áàéíàäàà. Õýðýâ Í1N1 âèðóñíû òàðõàëò õ¿÷òýéáîëæ, âàêöèí òýð õýìæýýíäýý õîâîðäâîëÿìàð ÷ ýöýã ýõ õ¿¿õýääýý óã âàêöèíûãîëæ òàðèóëàõûí òóëä ººðò áàéãàà þóãàà ÷õàéðëàõã¿é. 63
  10. 10. ÍÈÉÒËÝË Òºð ¿íèéã Çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé, ìàø öººõºíçîõèöóóëàõ òîõèîëäîëä òºð ¿íèéã Òàòâàðûí áîëîí ñèñòåì Òàòâàðûí áóñ ãýñýí õî¸ð òºðëèéí àðãà õýðýãñëýýð çîõèöóóëäàã. 1. Òàòâàðûí ãýäýã íü òºðººñ àæ àõóé íýãæ áàéãóóëëàãàä îíîãäóóëæ áóé òºðºë á¿ðèéí òàòâàðûí õýìæýýã èõýñãýõ áîëîí áàãàñãàõ çàìààð çàõ çýýëèéí ¿íý òîãòîîõ ïðîöåññò îðîëöäîã. Ãýõäýý ¿¿íä àíõààðàõ ÷óõàë õýäýí øàëòãààí áèé. Óã òàòâàðûí çîõèöóóëàëò íü õóâü õ¿íä ÷èãëýæ áîëîõã¿é. ̺í óðò õóãàöààíä ¿ðãýëæèëæ áàñ áîëîõã¿é. Ãàãöõ¿¿ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä çàõ çýýëèéí ñèñòåìèéí óðñãàëûã áàéõ ¸ñòîé ò¿âøèíä íü õ¿ðãýõýä òóñëàõ ¿éëäýë áîëîõ þìàà. 2. Òàòâàðûí áóñ àðãà íü òºð ººðò áàéãàà òºñ⺺ñ äýýðõòýé èæèë îíöãîé øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä òîäîðõîé àæ àõóé íýãæèä òàòààñ õýëáýðèéí áóþó ìºíãºí òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ. Ãýõäýý óã óðàìøóóëëûã ÿâóóëàõäàà òºð òóõàéí áàéãóóëëàãàòàé çààâàë çýýëèéí õàðüöàà ¿¿ñãýõ øààðäëàãàòàé. Ó÷èð íü òºðä áàéãàà ìºí㺠íü òàòâàð òºëºã÷äèéí ìºí㺠òóë óãààñ çàðöóóëàãäàõ øààðäëàãàòàé ç¿éëä íü çàðöóóëàõûí òóëä òóñëàìæ ºãñºí áàéãóóëëàãààñàà ýðã¿¿ëýí àâàõ þì. Õýðýâ òºð ýðã¿¿ëýí àâàõã¿é áîë òàòâàð òºëºã÷äèéí ìºíãèéí äýýðýìäñýí õýðýã áîëíî.64
  11. 11. Çàõ çýýëèéí ãàéõàìøèã: ¯íý ̺í ýíý àðãûí áàñ íýãýí õýëáýð íü Çàñãèéí ãàçàð òºñâèéí îðëîãîîð íººö á¿ðä¿¿ëýõ àðãà þì. Ýíý íü äîòîîääîî ¿éëäâýðëýäýãã¿é á¿òýýãäýõ¿¿íèé õóâü ìàø ÷óõàë áàéäàã. Òóõàéëáàë Ìîíãîë óëñ æèë á¿ðèéí òºñâèéí îðëîãîîñ øàòàõóóíû íººöèéã óëñûí õýìæýýíä çààâàë á¿ðä¿¿ëæ áàéõ øààðäëàãàòàé. Õýðýâ îëîí óëñûí áîëîí äàâàãäàøã¿é õ¿÷èí ç¿éëèéí íºëººëëèéí óëìààñ øàòàõóóíû õîìñäîë áèé áîëáîë ýðñäëýýñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëæ, çàõ çýýëä õîìñäîë áèé áîëæ, òóõàé áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íý õýò ºíäºð áîëîõîîñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëíý. Òýãâýë Þì ¿íýã¿é áàéõ òóõàé ãîë íîìëîë þì ¿íýã¿é ñîöèàëèñò ñèñòåìä áàéäàã. Áèäíèéã áîëîîä õ¿¿õýä áàéõàä áàãø ìààíü “Èðýýä¿éäèðâýë ÿàäàã áèä êîììóíèçìä õ¿ðíý. Òýð ¿åä á¿õ ç¿éë âý? ¿íýã¿é áîëíî. Òà íàð äýëã¿¿ð îðîõîîð áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í á¿ð ëàíãóóí äýýðýý ¿íýã¿é òàðààãäàæ, õ¿í á¿ð õýðýãöýýíèéõýý õýðýýð àâàõ áîëíî” ãýäýã áàéæ áèëýý. Òýð ¿åä áè äîòðîî õýðýâ äýëã¿¿ðò îðâîë àëü áîëîõ àõèóõàíûã àâíà äàà ãýæ áîääîãñîí. Ýðãýýä áîäîõîîð ñîöèàëèñò ìàÿãèéí ç¿¿íèé ýäèéí çàñãèéí ñèñòåì öýöýðëýãèéí õ¿¿õäýä ÿëàãäàæ áàéãàà þì. ¯íýã¿é þìûã õ¿í á¿ð àõèóõàí àâàõûã õè÷ýýíý, àõèóõàí àâàõ òóñàì õÿçãààðëàãäìàë íººö äóóñàõ íü ìýäýýæ. Ìîíãîëä ¿¿íòýé õîëáîîòîé àñóóäàë ìºí ÷ èõ áàéíà. Õàìãèéí ýíãèéí æèøýý ãàçàð òàðèàëàí. Ãàçàð òàðèàëàíãèéí ñàëáàðûã ñàéæðóóëàõ òàëààð ºíãºðñºí æèë¿¿äýä Ìîíãîëûí çàñãèéí ãàçðààñ îëîí ñàéí 65
  12. 12. ÍÈÉÒËÝË àæëûã õèéæ, õºòºëáºð áîëîâñðóóëñàí. ¯¿íèéã õýí ÷ ¿ã¿éñãýõã¿é. ¯¿íýýñ ÷ èë¿¿ áàéëãàõûã Ìîíãîë õ¿í á¿ð õ¿ñíý. Òèéìýýñ çàñãèéí ãàçðûã óëàì èë¿¿ ñàéí òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëæ ãàðãààñàé ãýæ õ¿ñýõ íü ìýäýýæ. Õàðèí áèäíèé äàðààãèéí àâàõ ¸ñòîé õàìãèéí ÷óõàë àëõàì áîë àðä÷èëñàí òîãòîëöîî, çàõ çýýëèéí ñèñòåìèéí øèëäýã ìåõàíèçìûí õóóëèàð óëààí áóóäàéí ¿íèéã ÷ºëººëºõ ÿâäàë þì. Õýðýâ áèä òàðèàëàí÷äàà óëààí áóóäàéí ¿íèéã íü ÷ºëººëººä ºãâºë òýä ººðèéí õ¿ññýí ¿íýýð áóóäàéãàà çàðíà. Ñàéíäàà õýäýí ãóðèëûí ¿éëäâýð ë óðüä íü àâäàã áàéñàí ¿íýýñýý èë¿¿ ¿íýòýé óëààí áóóäàéã íýã æèë àâíà. ªºðñ人 õºëñ õ¿÷ýý ãàðãàí áàéæ òàðèàëñàí òàðèàãàà ººðñäèéí õ¿ññýí ¿íýýð çàðàõ íü òýäíèé õóâüä ¯íäñýí õóóëèàð îëãîãäñîí ýðõ. Òýãýýä òàðèàëàí÷èä íýã æèë àøèã èõ îëëîî ãýýä òýð áèçíåññýý îðõèæ ººð ñàëáàðò îðíî ãýæ áàéõã¿é. Õýäýí àðâàí æèë õèéñýí áèçíåñýý óëàì ñàéæðóóëàõ ãýæ çîðèõ íü ìýäýýæ. ªºðñäèéí óëààí áóóäàéãàà çàðæ áîðëóóëñàí àøãààðàà äàðàà æèëèéí òàðèàëàíäàà èë¿¿ èõ õºðºí㺠îðóóëàëò õèéæ, óëàì á¿ð áèçíåññýý ºðãºæ¿¿ëíý. Äàðàà æèë íü îëîí òàðèàëàí÷ á¿ð èë¿¿ óðãàö àâáàë èõ áàéãàà óðãàöûã áàãà ¿íýýð çàð ãýæ òºð àëáàäàõã¿éãýýð àÿíäàà ¿íý íü òîäîðõîé ò¿âøèíä áóóæ òààðíà. Óðàìøñàí òàðèàëàí÷ æèë èðýõ òóñàì èë¿¿ èõ óðãàö òàðüæ, àðâèí àøèã îëîõûã õ¿ñíý. Èíãýñíýýð óëààí áóóäàéí õàíãàëòòàé íèéë¿¿ëýëò áèé áîëíî. Èíãýæ áèä ººðñäèéí õýðýãöýýã áîãèíî66
  13. 13. Çàõ çýýëèéí ãàéõàìøèã: ¯íýõóãàöààíä õàíãàæ, öààøëààä ãàäààäàäýêñïîðòëîõ áîëîìæèéã áèé áîëãîíî.Èéíõ¿¿ ýäèéí çàñãèéí ¿íý ÷ºëººëºãäºæ,ãàäàãøàà áàðàà ýêñïîðòîëáîë áèäíèéá¿òýýí áàéãóóëàõ ãýýä áàéãàà ÷ºëººòõóäàëäààíû á¿ñýýð äàí ãàíö óóë óóðõàéíáàÿëàã, ãàçàð øîðîî ìààíü áèø õàðèí¿ðæèë øèìò õºðñºí人 òàðèàëñàíóðãàö ìààíü áîðëîãäîõ áîëíî. Õàðèíÿã èéì ë ¿åä Ìîíãîëûí òºð çàñàãõ¿÷òýé àæèëëàæ, ýêñïîðòûí á¿õ áàðààãòàòâàðã¿é ãàäàãøàà õóäàëäàõ áîëîìæèéãíýýæ, òàðèàëàí÷äûíõàà àøèã îðëîãûãíýìýãä¿¿ëýõ, Ìîíãîë áèçíåñìýí¿¿äýýäýìæèõýä àíõààðàõ õýðýãòýé áèëýý.Áàéãàëûí áàÿëàã ò¿¿õèéãýýðýý ãàðãàõààñººð îéëãîëò þì.Õóâü õ¿í á¿òýýñýí áàÿëãèéíõàà ¿íèéãòîãòîîíî ãýäýã ººðòºº èë¿¿ àøèã àâíà ãýñýíîéëãîëò áèëýý. ªºðòºº èë¿¿ àøèã àâíàãýäýã àðä÷èëñàí òîãòîëöîî, çàõ çýýëèéííèéãìèéí íýãýí ÷óõàë õºäºëãºã÷ õ¿÷ áîëñîíõóâèéí ºì÷èéã õàìãààëàõ ìåõàíèçì þì.Ìîíãîë õýëíýý îð÷óóëàãäñàí “Ýäèéíçàñàã ýíãèéíýýð” õýìýýõ íîìîîñ ãàçàðòàðèàëàíòàé õîëáîîòîé ñîíèðõîëòîéáàðèìò óíøñàí þì. Õóó÷èí ÇÕÓ-ä á¿õ ãàçàðòàðèàëàí óëñûí ºì÷ ó÷èð òàðèà íîãîîã óëñòàðèàëæ, ¿íèéã íü óëñ òîãòîîäîã áàéæýý.Òèéìýýñ àéë á¿ðä õóâèéí ãàçàð ãýæ áàéõã¿éõàìòðàë, íýãäëèéí ãàçàðò òàðèà òàðèàëæóëñàä òóøààäàã áàéâ. Õàðèí óëñààñ íýãàéë íýã àêð ãàçàð ýçýìøèæ, òýíä òàðüñàíòàðèàã õóâüäàà õýðýãëýõèéã çºâøººðäºã 67
  14. 14. ÍÈÉÒËÝË áàéæýý. Ýíý 2 õóâü íü íèéò ÇÕÓ-ûí ãàçàð òàðèàëàíãèéí òàëáàéí åð人 2% þì. ¯ëäñýí 98% íü óëñûíõ áàéâ. Õà÷èðõàëòàé íü ýíý 2%-ë òàðèàëñàí á¿òýýãäýõ¿¿í ÇÕÓ- ûí õºäºº àæ àõóéí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéí ä¿íãèéí 25% íü áîëæ áàéæýý. Ìºí ºíãºðñºí æèë ýäèéí çàñãèéí ºñºëòººðºº äýëõèéä õî¸ðò îðæ, ßïîíûã àðäàà îðõèí, ÀÍÓ-ûí àðä òóëæ èðñýí ºìíºä õºðø ìààíü 1978 îíä õóâèéí ºì÷èéí ãàéõàìøèãò íºëººã îëæ õàðñàí òóõàé óã íîìä áè÷æýý. Õÿòàäûí Àíõóé ìóæèéí Ñèàîãàíã õýìýýõ æèæèã òîñãîíä óëñàä òóøààõ ¸ñòîé öàãààí áóäààíûõàà íîðìûã áèåë¿¿ëáýë ¿ëäñýí õóâèéã íü õóâüäàà àâàõ ýõëýë áèé áîëæýý. ¯¿íèé ¿ð ä¿íä Õÿòàäûí çàñãèéí ãàçàð ºì÷ õóâü÷ëàëûí ýñðýã ñîöèàëèñò àëõìààñàà óõàð÷, õóâèéí ºì÷èéã äýìæèæ ýõýëñýí áàéíà. ªíººäºð ìàíàé îðîíä ¿íèéã ÷ºëººëººã¿éãýýñ áîëîîä òîã, óñ, íèéòèéí òýýâýð ãýýä àìèí ÷óõàë ñàëáàðóóä õ¿íä áàéäàëä îðîîä áàéíà. ßàãààä ºäèé áîëòîë Óëààíáààòàðò íýã ÷ öàõèëãààí ñòàíö øèíýýð áàðèãäàõã¿é áàéíà âý? Óã íü ýíý ñàëáàð àñàð àøèãòàé ñàëáàð. ªíººäºð õ¿í, àéë, àëáàí ãàçàðò òîã õýðýãëýõã¿é íýã ÷ õîðîì àëãà. Áàéíãûí õýðýãëýã÷ ä¿¿ðýí èéì ñàëáàðò õ¿÷ ñîðèõ õóâèéí õýâøèë äààí÷ àëãà. ¯íýíäýý òºð ¿íèéã íü òîãòîîãîîä ºã÷èõñºí, ÷ºëººò õºãæëèéã íü áîîìèëñîí õÿìäõàí áîðëîãääîã áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿íèé áèçíåñèéã ýðõëýõèéã õýí õ¿ñýõ áèëýý. Ãýòýë 1950 îíû ¿åä àãààðûí áîõèðäîë íü ºíººäðèéí Óëààíáààòàðààñ ÷ äîð, á¿ð ãàìøãèéí õýìæýýíä áàéñàí Àíãëè68
  15. 15. Çàõ çýýëèéí ãàéõàìøèã: ¯íýöàõèëãààíû ¿íèéã ÷ºëººëñíººð óòààíûàñóóäëàà àñàð õóðäàí øèéäâýðëýñýíáàéäàã. Òóõàé ¿åèéí öàõèëãààí ñòàíö íüìàíàé ºíººäðèéí 3, 4-ð öàõèëãààí ñòàíöøèã óëñûí õýìæýýíèé õýäýí òîì ñòàíöáàéæýý. Òýä ë àãààðàà áîõèðäóóëæ, óòààãàà¿éëäâýðëýæ áîäèò áóñ ¿íýòýé òîã çàðæáàéâ. Ãýòýë ¿íèéã ÷ºëººëñíººð îëîí àðâàíæèæèã îâðûí öàõèëãààí ñòàíöóóä àñàðõóðäàí õóãàöààíä ¿¿ä õààëãàà íýýâ. Íýãæèæèã öàõèëãààí ñòàíö åð人 ë õýäýí îðîíñóóö, íýã òîì ýìíýëãèéí òîãíû àñóóäëûãøèéäíý. Òýýâýðëýëòèéí çàðäàë ºíäºð òóëõóâèéí, æèæèã îâðûí öàõèëãààí ñòàíöóóäóòàà èõ ãàðãàäàã, îâîð õýìæýý èõòýé ò¿¿õèéí¿¿ðñíýýñ òàòãàëçàæ áàéãàëèéí õèé,ºíäºð èë÷ëýã á¿õèé ò¿ëø õýðýãëýõ øèíýòåõíîëîãèéã ãàðãàæ èðýâ. Öàõèëãààíûêîìïàíèóä èõñýõ òóñàì òºð õ¿÷ýýð áàðüæáàéñàí ¿íý õýäõýí æèëèéí äîòîð õóðäàíáóóæ ýõýëæýý.Èíãýæ öàõèëãààíû ¿íèéã ÷ºëººëñíèé à÷ààðêîìïàíèóäûí ºðñºë人í óëàì øèð¿¿ñ÷,ºíººäºð äýëõèéí ºíäºð õºãæèëòýé îðíóóäàòîì õýìýýõ ãàéõàìøèãò ò¿ëøèéã õýðýãëýæáàéíà. Õîéä ìºñºí äàëàéãààð àÿëäàã í¿ñýðòîì óñàí îíãîö íýã æèëèéí òóðø 1 øèðõýã÷¿äýíçíèé õàéðöãèéí õýìæýýòýé àòîìõýðýãëýäýã ãýõýýð ìàíàé Óëààíáààòàð õîòõýäõýí êã àòîìààð á¿òýí ºâëèéã óòààã¿é,ºíòýé äàâàõ áèëýý. Ýíý á¿õ ãàéõàìøãèéí ò¿ëõ¿¿ð íü òºð çàñàãòîãíû ¿íýý ÷ºëººëñºíä ë áàéãàà þì. Õýííýã íü öàõèëãààí ñòàíö áàðèíà ãýâýë õóäëààòýð ÷èíü òèéì àìàð þì áèø ãýæ öýöýðõýæ 69
  16. 16. ÍÈÉÒËÝË ìýäýõ þì. Ìèíèé õóâüä ÿã ýñðýãýýð íü ìàíàéõàí öàõèëãààí ñòàíö áàðüæ ÷àäíà ãýæ õýëíý. Õýðýâ ýð÷èì õ¿÷íèé ¿íèéã ÷ºëººëáºë ýõíèé õýñýã õóãàöààíä ë òîãíû ¿íý ºñºæ õýö¿¿ áàéõ áîëíî. Ãýâ÷ òóí óäàõã¿é ìîíãîë áèçíåñìåí çàëóóãèéí óäèðäñàí ìîíãîë àæèë÷èäòàé Ìîíãîë óëñûí êîìïàíè “Áèä öàõèëãààí ñòàíö áàðèíà” ãýæ õýëýõ áèëýý. ̺í óñíû ¿íèéã íýí äàðóé ÷ºëººëºõ õýðýãòýé áàéãàà þì. Õýðýâ áèä ºíººäðèéíõ øèã áàãà ¿íýýð óñàà õóäàëäàæ, ¿íýã¿é øàõàì óñûã îðîí ñóóö, áàéãóóëëàãà, íèéòèéí áîëîí äîòóóð áàéð ãàìã¿é õýðýãëýýä áàéâàë Òóóë ãîë ìààíü øèðãýýä äóóñàõàä ãàéõàõ þìã¿é áèëýý. Óñàà õàéðëàæ ãàìíàõ àñóóäàëä äýëõèé íèéò àíõààð÷ áàéíà. Ãýòýë ìàíàéõàí ÿàæ áàéíà äàà. Ýíä õ¿ì¿¿ñèéã áóðóóòãàõ ÷ õýðýãã¿é. Óãààñàà ¿íýã¿é þìûã õýí ÷ õàéðëàäàãã¿é. ÌÓÈÑ-èéí îþóòíóóäòàé óóëçàëò õèéæ áàéõàä õºäºº îðîí íóòãààñ äîòóóð áàéðàíä àìüäàðäàã íýãýí îþóòàí íîéë, óãààëòóóðûí óñ 24 öàã çîãñîëòã¿é óðñàæ áàéäàã òóõàé ø¿¿ìæëýí õýëñýí þì. Öîðãî íü ýâäýð÷èõñýí ãýíý. Åð人 ë õî¸ð ãóðâàí ìÿíãàí òºãðºãèéí ¿íýòýé öîðãî ýâäýðñýí øàëòãààð õýäýí ìÿíãàí òîíí Òóóë ãîëûí óñ õýìæýýã¿é óðñàæ áàéíà. ªºð õýäýí áàéð, õýäýí àëáàí ãàçàð èéì áàéäàëòàé áàéãàà áîë? Ìàíàé îðîí õàìãèéí õÿìä ¿íýýð óñàà àâäàã ãýäãèéã õýí á¿õýí ìàðòàæ áîëîõã¿é.70
  17. 17. Çàõ çýýëèéí ãàéõàìøèã: ¯íý ¯íèéã ¯íý øèíæëýõ óõààí÷ çºâ õºãæëèéã ÷ºëººëºõ àâ÷èðäàã. Íèéòëýëèéí ýõýíä ¿íý õýðõýí íü øèíý á¿òäýã òóõàé ººðèéí ýðõýëäýã ÷àöàðãàíûñàíàà÷èëãà, áèçíåñýýð æèøýýëýí äóðäñàí áèëýý. õºãæèë Òýãâýë ¿íý ãýã÷ ìåõàíèçì ¿éëäâýð, áèçíåñ äýâøëèéã ýðõëýã÷äýä õºãæèõ áîëîìæèéã îëãîäîã. àâ÷èðäàã. ¯¿íèé òàéëáàð ìàø ýíãèéí. Ìèíèé õóâüä ÷àöàðãàíûõàà ¿íýä ººðèéí õ¿÷ õºäºëìºð, öàã õóãàöàà, ãàðãàñàí çàðäàë, îëîõ àøèã çýðãýý òîîöîæ, õàìãèéí áîëîìæèò íºõöºëººð íýã êã-èéã 3000 òºãðºãèéí ¿íýýð òîãòîîñîí áèëýý. Áóñàä ÷àöàðãàíà òàðèàëàã÷èä ÷ íàäòàé àäèë íýã êã ÷àöàðãàíûã 3000 òºãðºã ãýæ òîîöñîí áàéæýý. Ãýòýë ÿàãààä íýã õýñýã ÷àöàðãàíà òàðèàëàã÷èä á¿òýýãäýõ¿¿íèéõýý ¿íèéã 2900 êã òºãðºãººð òîãòîîñîí íü ìèíèé àíõààðëûã òàòàõ íü ìýäýýæ. Òèéìýýñ áè ÷óõàì þóí äýýð àëäàæ òîîöñîíîî ñóäëàõ õýðýãòýé áîëíî. Øóóä ë ýíý õ¿í þìàà õÿìäõàí çàðààä ëóéâàð õèéæ áàéíà, ¿¿íèéã áîëèóë ãýýä òºðä ãîìäîëëîæ áîëîõã¿é. Ñóäàëñíû ¿ð ä¿íä õàðèóã ÷ îëëîî. Íýã êã ÷àöàðãàíàà 2900 òºãðºãººð çàðñàí òàðèàëàí÷èä èë¿¿ õóðäàí õóãàöààíä àæëûí áàãà çàðäëààð ÷àöàðãàíàà õóðààñàí àæýý. Òýä ìîäíîîñ ÷àöàðãàíàà ò¿¿æ, öîõèæ àâàëã¿é õàðèí ìº÷èð ìº÷ðººð íü òàéð÷ àâ÷ýý. Ìàø ýíãèéí àðãààð õýäõýí õîðìûí äîòîð öàã, çàðäàë õýìíýñýí áàéíà. ×àöàðãàíû ìîäíû ìº÷èð äàðààãèéí òàðèàëàí áîëîõîä òºëæèæ ã¿éöýõ áºãººä æèë á¿ð èéì àðãààð ÷àöàðãàíà õóðààõ íü èõ õýìæýýíèé ¿ðã¿é çàðäëûã õýìíýíý. Ýíäýýñ àâààä ¿çâýë “¿íý” ãýäýã ººðºº ãàéõàìøèãòàé ìýäýýëëèéí õýðýãñýë áîëäîã àæýý. 71
  18. 18. ÍÈÉÒËÝË Ýöñèéí ä¿íäýý “¿íý” ãýäýã ç¿éëèéí ºãñºí ìýäýýëëèéí ¿ðýýð ìàø îëîí ÷àöàðãàíà òàðèàëàí÷ óã øèíýëýã àðãûã õýðýãëýæ ýõëýõ áºãººä ýöñèéí ä¿íäýý á¿ãä çàðäàë õýìíýæ, îëñîí àøãààðàà äàðàà æèë èë¿¿ èõ ÷àöàðãàíà òàðèàëíà. Èíãýæ òàðèàëñàí ÷àöàðãàíà õýìæýý íü óëàì èõñýæ, õýðýãëýã÷äýä èë¿¿ õÿìäààð î÷èõ áèëýý. ×àöàðãàíàà èë¿¿ õóðäàí õóðäàí áîðëóóëàõ ãýñýí ººð íýã òàðèàëàí÷ äàðàà æèë áàñ ÿìàð ÷ øèíýëýã àðãà õýðýãëýõèéã õýí ÷ òààøã¿é þì. Îíîâ÷òîé øèíýëýã àðãà õýðýãëýâýë òýð àãøèíä áóñàä ÷àöàðãàíà òàðèàëàí÷äàä õîõèðîëòîé ìýò áîëîâ÷ ýöñèéí ä¿íäýý á¿ãäýä íü òóñòàé þì. Òèéìýýñ öàã çóóðûí õÿìðàëûí íºëººíä àâòàæ, òîëãîé ºâòãºëã¿é áóñäûí øèíýëýã îíîâ÷òîé àëõìààñ ñóðàëöàæ, óðàëäàæ ñýòãýõ áîëîìæèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõ íü õàìãèéí ÷óõàë. ×óõàìäàà èéì áîëîìæèéã îëãîæ áàéäàã òºðººñ õàðààò áóñ çàõ çýýëèéí ¿íý ãýã÷ ººðºº ãàéõàìøèã áèëýý.72

×