2011.118 1233

519 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
519
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
31
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

2011.118 1233

  1. 1. an excellente leerlingen nderwijsDe doorstroom  en Voortgezet De doorstroom van excellente leerlin  Drieluik Excellentie   De doorstroom vvan excellente leerlinggen door het Voortgezet OOnderwijs       December 2012 
  2. 2.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           Excellentie is een belangrijk thema in het onderwijs. Al sinds 2008 wordt door het PlatformBèta Techniek excellentie in het hoger onderwijs extra gestimuleerd via het SiriusProgramma. Sinds 2011 is excellentie ook onderdeel van de beleidsagenda’s voor primair envoortgezet onderwijs van het ministerie van OCW. Het Platform Bèta Techniek is vanuit dezeagenda’s in 2011 gestart met het programma Bèta Excellent (VO) en het 100­scholentraject(PO). Binnen deze programma’s is ook aandacht voor het thema excellentie.In 2012 is het programma School aan Zet gestart voor scholen in primair en voortgezetonderwijs. Binnen School aan Zet werken scholen aan hun eigen ambities op verschillendethema’s. Eén van die thema’s is excellentie en hoogbegaafdheid. Bij scholen en betrokkenenin de eerdere programma’s (Bèta Excellent en 100­scholentraject) kwam de behoefte naarvoren in beeld te krijgen over welke leerlingen het gaat wanneer we spreken van excellentieof excellente leerlingen, hoe ziet de schoolloopbaan van deze leerlingen eruit en waarbevinden deze leerlingen zich over het algemeen.Om deze vraag – wie zijn de excellente leerlingen? – te beantwoorden heeft het PlatformBèta Techniek een onderzoek uitgezet. Dit onderzoek gaat in op verschillende kenmerkenvan excellente leerlingen, de ontwikkeling die deze excellente leerlingen doormaken en waardeze leerlingen zich binnen het onderwijs bevinden. Voor de analyse heeft het Platform BètaTechniek gebruik gemaakt van het onderzoeksbureau Dialogic. Uitgangspunt bij dezeonderzoeken is dat er voornamelijk is gekeken wie de 20% beste leerlingen in po en vo zijn.Dit onderzoek bestaat uit drie delen: deel 1 richt zich op de best presterende leerlingen inhet primair onderwijs (deel 1a) en hoe deze groep zich ontwikkelt in het voortgezetonderwijs (deel 1b). Deel 2 focust op de 20% best presterende leerlingen in het vwo. Deel 3geeft inzicht in een pilot waarin excellente leerlingen uit het voortgezet onderwijs zijngevolgd in het hoger onderwijs.Om excellentie en excellente leerlingen te definiëren wordt in deze onderzoeken gebruikgemaakt van de resultaten van leerlingen op de centrale toetsen (cito, centraal eindexa­men). Dit maakt het mogelijk om goede data­analyses te maken.De uitkomsten van dit onderzoek geeft scholen en betrokkenen inzicht in de groep bestpresterende leerlingen met betrekking tot doorstroom en achtergrondkenmerken. HetPlatform Bèta Techniek zal de resultaten gebruiken om scholen te ondersteunen in hunbeleidskeuzes en betrokkenen te informeren over de doelgroep binnen het thema excellentie.Hieronder is deel 1b gepubliceerd. Eind 2012 zullen ook deel 1a, deel 2 en deel 3gepubliceerd worden.3
  3. 3.                                                                                                                                                                                                              Inhoudsopgave1 Inleiding ............................................................................................... 91.1 Excellentie & overheidsbeleid ........................................................................ 91.2 Leerprestaties ............................................................................................101.3 Leeswijzer .................................................................................................112 Excellentie in het voortgezet onderwijs .............................................. 132.1 Definitie excellentie.....................................................................................132.2 Doelstelling & Onderzoeksvragen..................................................................133 Analysemethode ................................................................................. 153.1 Beschrijving dataset....................................................................................153.1.1 Operationalisering excellentie ......................................................................153.1.2 Beschikbare variabelen ...............................................................................163.2 Onderzoeksmethode – kwantitatieve analyse .................................................174 Resultaten........................................................................................... 194.1 Wie zijn de 20% best presterende leerlingen? ................................................194.1.1 Vergelijkingen van excellente en overige leerlingen per variabele .....................194.1.2 Clustering van de excellente leerlingen .........................................................284.2 Wat bepaalt verandering in de excellentiegroepen?.........................................294.2.1 Vergelijking opstromers met afstromers........................................................294.2.2 Regressieanalyse om excellentieontwikkeling te voorspellen ............................345 Conclusies........................................................................................... 375.1 Kenmerken van de top 5% en top 20% best presterende leerlingen..................375.2 Opstromers en afstromers ...........................................................................385.3 Algemene conclusie.....................................................................................396 Discussie............................................................................................. 43Bijlage I. Overzicht variabelen.................................................................. 45Bijlage II. Begrippenlijst .......................................................................... 495
  4. 4.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        SamenvattingBinnen het onderwijs is excellentie een belangrijk thema en ook op de beleidsagenda vanhet ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap (OCW) staat het thema excellentiebovenaan. Hierbij kan excellentie breed opgevat worden. In dit onderzoek kijken we naarde cognitieve excellentie: de prestaties van de 20% beste leerlingen op het gebied van dekernvakken.In deze rapportage is geprobeerd om, aan de hand van data uit het Voortgezet OnderwijsCohort Leerlingen (VOCL) 1999 van het CBS, antwoord te geven op de vraag: Wat zijn dekenmerken van de groep excellente leerlingen in het voortgezet onderwijs en hoe verloopthun schoolloopbaan?Met excellente leerlingen worden in dit onderzoek de 20% best scorende leerlingen op dekernvakken (Nederlands, Engels en wiskunde) in het voortgezet onderwijs bedoeld. Opbasis van informatie over schoolprestaties in klas 1, klas 3 en klas 5 verkregen uit de VOCLcohortonderzoeken, is een excellente kopgroep (top 5% leerlingen) en een groepexcellente voorlopers (top 20% leerlingen) geselecteerd. Vervolgens zijn de eigenschappenvan deze groepen leerlingen en de veranderingen binnen deze groepen geanalyseerd.Wat zijn de kenmerken van de excellente leerlingen?Op basis van de uitgevoerde data­analyse blijkt dat de excellente leerlingen (de totalegroep van 20% best presterende leerlingen) vergeleken met de overige leerlingen:• Hoger op IQ scoren;• Een hogere cito­eindtoetsscore hebben dan de overige leerlingen. Daarbij valt opdat de top 5% best presterende leerlingen een lagere score heeft dan de top 20%best presterende leerlingen;• Over het algemeen ook vaker een vwo­advies hebben gekregen. Alleen in klas 1valt op dat onder de 5% best presterende leerlingen in verhouding veel leerlingenzijn met een lager advies;• Vaker meisje zijn;• Jonger zijn, vooral vanaf klas 5;• Meer een meerwerkstrategie en/of integratieve strategie hanteren en over hetalgemeen minder een concrete leerstrategie hanteren;• In klas 1 een lagere, maar in klas 3 en 5 een hogere prestatiemotivatie hebben;• Iets minder vrienden hebben, maar significant meer tijd met hun vrienden door­brengen. Verder hebben ze overwegend hetzelfde patroon van tijdsbesteding als deoverige leerlingen;• Vaker meerdere profielen kiezen, en vaker dan de overige leerlingen kiezen vooreen natuurprofiel;• Een positievere schoolbeleving hebben als gekeken wordt naar de beste 5%presterende leerlingen. De 20% best presterende leerlingen en de overige leerlin­gen verschillen nauwelijks qua schoolbeleving;• Over het algemeen meer tevreden zijn over de kwaliteit van het onderwijs dan deoverige leerlingen. De 5% best presterende leerlingen scoren hierbij wel lager dande 20% best presterende leerlingen;• Ouders hebben die minder betrokken zijn bij het huiswerk;• Minder communiceren met hun ouders over school;• Ouders hebben die een laissez­faire opvoedstijl hanteren.7
  5. 5.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     Om te toetsen of er verschillende profielen te herleiden zijn binnen de groep excellenteleerlingen is een clusteranalyse uitgevoerd. Er kwamen drie groepen naar voren: 1) decognitief zeer begaafde leerlingen, die zich relatief weinig inspannen voor school; 2) decognitief minder begaafde, maar hard werkende leerlingen en 3) de leerlingen met eengemiddelde cognitieve begaafdheid en een gemiddelde inspanning voor school.De eerste groep bestaat overwegend uit jongens (60%) met een hoog IQ (gemiddeld 135),die het minste tijd aan huiswerk besteden (gemiddeld 3,2 uur per week). Deze groephaalde in groep 8 ook de hoogste Cito­eindtoetsscore. Daarnaast gebruikt deze groepleerlingen ook het meest de strategie van meerwerk en integratie bij het leren. De groepcognitief minder begaafde, maar hard werkend leerlingen bestaat overwegend uit meisjes(80%), met een relatief laag IQ (gemiddeld 109), die gemiddeld het meeste tijd bestedenaan huiswerk (gemiddeld 4,4 uur per week). Deze groep leerlingen scoort het hoogst ophet gebruik van de concrete leerstrategie. De laatste groep leerlingen scoort op alle frontentussen cluster 1 en 2. Deze leerlingen hebben gemiddeld een IQ  van 121 en bestedengemiddeld 3,7 uur per week aan hun huiswerk.Hoe verloopt de schoolloopbaan van excellente leerlingen: opstromers enafstromers vergelekenDe top 20% best presterende leerlingen bestaat niet in ieder leerjaar uit dezelfdeleerlingen. Om te kijken waarom de prestatie van leerlingen verandert, zijn opstromers(leerlingen die niet excellent scoren in klas 1 maar wel in klas 5) en afstromers (leerlingendie excellent scoren in klas 1 maar niet meer in klas 5) met elkaar vergeleken. Degevonden resultaten hebben dus enkel betrekking op verschillen binnen de groep excellentpresterende leerlingen.Slechts bij een paar variabelen zijn duidelijke verschillen waar te nemen. Zo is ten eerstehet IQ van opstromers hoger dan van afstromers. Verder besteden opstromers minder tijdaan hun vrienden dan afstromers. Daarentegen besteden ze meer tijd aan lezen danafstromers.Om te kijken wat deze groei in excellentie het beste voorspelt, is er een regressieanalyseuitgevoerd. De volgende variabelen blijken een positief effect te hebben: betrokkenheidvan ouders (zowel in termen van betrokkenheid bij het huiswerk als in de mate waarin deouders met hun kind over school praten), groei in prestatiemotivatie, het hanteren van eenintegratieve leerstrategie. Daarentegen blijkt het hanteren van een concrete leerstrategieeen negatief effect te hebben op groei in excellentie.8
  6. 6.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                1 InleidingBinnen het onderwijs is excellentie een belangrijk thema en ook op de beleidsagenda vanhet ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) staat het thema excellentiebovenaan. Maar wat bepaalt of een leerling excellent is? Welke kenmerken hebben dezeexcellente leerlingen? Zijn excellente leerlingen in de onderbouw ook nog steeds excellentin de bovenbouw? In deze rapportage is geprobeerd om ­ in navolging van het eerdergepubliceerde onderzoek naar excellentie in het primair onderwijs ­ antwoord te geven opdeze vragen door te kijken naar de achtergrondkenmerken van de groep excellenteleerlingen en de doorstroom van deze leerlingen in het voortgezet onderwijs (vo).1.1 Excellentie & overheidsbeleidExcellent zijn betekent voortreffelijk zijn. Wanneer iemand excelleert, steekt hij of zij quaprestaties boven anderen uit. Hierbij kunnen prestaties breed opgevat worden: een leerlingkan excelleren in verschillende gebieden. In dit onderzoek (en ook in de overigeonderzoeken binnen het Drieluik Excellentie) is gekeken naar leerprestaties in het primair –en voortgezet onderwijs.Uit de recent gepubliceerde PIRLS1en TIMSS2onderzoeken blijkt dat basisschoolleerlingenbovengemiddeld scoren op het gebied van lezen, rekenen en natuuronderwijs. Invergelijking met andere landen heeft Nederland echter weinig excellent presterendeleerlingen. Met andere woorden, het Nederlandse basisonderwijs lijkt goed in staat te zijnom de zwakker presterende leerlingen naar het gemiddelde te halen, maar lijkt moeite tehebben om de scores van de sterk presterende leerlingen omhoog te krijgen 3. Eenvergelijkbaar beeld ziet men in het voortgezet onderwijs. Uit het PISA­onderzoek in 2009blijkt dat Nederland weliswaar ruim boven het OESO­gemiddelde scoort qua leerprestatiesvan 15­jarigen, maar in absolute zin terrein aan het verliezen is 4. Vooral de besteleerlingen in Nederland blijven kwalitatief achter bij hun buitenlandse leeftijdsgenoten. Hunprestaties zijn gemiddeld lager dan de prestaties van de beste leerlingen uit hetbuitenland. Het Nederlandse onderwijs kan dus vooral meer halen uit de cognitief meestbegaafde leerlingen.Het kabinet heeft in 2011 drie actieplannen gelanceerd om de kwaliteit van het onderwijste verbeteren5. Het thema ‘excellentie’ speelt hierin een belangrijke rol. Het doel van hetministerie van OCW is het verbeteren van de leerprestaties van de in potentie 20% besteleerlingen. In deze actieplannen staat onder andere dat er behoefte is aan meer inzicht inde effectiviteit van bestaande aanpakken en arrangementen voor excellentie en aan hetbereiken van een ambitieuze leercultuur. Over de ambities en maatregelen uit de1Progress in International Reading Literacy Study 20112Trends in International Mathematics and Science Study 20113 Platform Bèta Techniek (2012). Excellentie Drieluik – de doorstroom van excellente leerlingen doorhet Primair Onderwijs. Utrecht: Dialogic, in opdracht van Platform Bèta Techniek.4 OECD PISA (2010). Resultaten PISA­2009 in vogelvlucht – praktische kennis en vaardigheden van15­jarigen. Arnhem: CITO5 In het voorjaar van 2011 heeft het Ministerie van OCW het Actieplan Basis voor Presteren (po), BeterPresteren (vo) en het Actieplan Leraar 2020 (hierna: de Actieplannen) gepresenteerd.9
  7. 7.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                actieplannen zijn afspraken gemaakt met de sector(raden). Deze zijn voor het voortgezetonderwijs beschreven in het Bestuursakkoord OCW/VO­Raad 2012­2015.Om basisscholen en middelbare scholen (in overleg met hun bestuur) te ondersteunen inhet bereiken van deze doelstellingen is het programma School aan Zet (SaZ) ingericht voorde periode 2012­2015. SaZ is een programma dat wordt uitgevoerd in opdracht van hetministerie van OCW. Het doel van SaZ is om scholen te activeren en te helpen bij het (nogverder) verbeteren van de kwaliteit van het Nederlandse onderwijs. SaZ helpt vanuit deeigen ambities van de scholen doelstellingen en verbeterpunten te formuleren op eenaantal thema’s. SaZ kent twee basisthemas: opbrengstgericht werken en HRM/lerendeorganisatie. Daarnaast is er een viertal keuzethema’s, waar ‘excellentie en hoogbegaafd­heid’ er een van is6.1.2 LeerprestatiesOm de leerprestaties van leerlingen te verhogen, is het van belang om te weten welkefactoren de leerprestaties beïnvloeden. Herleiden of verklaren waarom (prestatie)gedragvertoond wordt of juist niet is echter complex (zie ook het literatuuronderzoek in bijlage Ivan het eerder gepubliceerde onderzoek naar de doorstroom van excellente leerlingen inhet po)7. Zo blijkt uit eerder onderzoek dat IQ  geen heel krachtige voorspeller is vanexcellentie: potentie (een hoog IQ) wordt niet altijd omgezet in prestatie8. Afhankelijk vanleerjaar en vergelijkingsmaat presteert 10% tot 18% van de leerlingen minder dan zij zoukunnen. Onder kinderen met een hoog IQ zijn deze percentages nog veel hoger9.Dat potentie niet altijd omgezet wordt in prestatie blijkt ook uit recent onderzoek vanGION 10. Uit dit onderzoek blijkt dat leerlingen met een hoge Cito­eindtoetsscore (inpotentie excellente leerlingen) lang niet altijd succesvol zijn in het voortgezet onderwijs:van de kinderen die op basis van de Cito­toets tot de beste 5% behoorden, haalt een op devier het vwo niet in de zes jaar die ervoor staan. Er blijken andere factoren mee te spelendie het studiesucces bepalen, zoals het type klas en persoonlijkheidskenmerken van deleerling.Ook uit het door ons eerder gepubliceerde onderzoek naar excellentie in het primaironderwijs11blijkt dat IQ  maar beperkt van invloed is op leerprestaties in het onderwijs;een bepaald niveau van IQ is randvoorwaardelijk, maar niet voldoende om tot excellenteprestaties te komen. Uit het onderzoek blijkt dat ook persoonlijkheidsfactoren enomgevingsfactoren een rol te spelen. Met name werkhouding is een belangrijke prestatie­indicator. Het is dus van belang om ook niet­cognitieve aspecten van leerlingen(vroegtijdig) in kaart te brengen om deze leerlingen zo goed mogelijk te kunnenbegeleiden in hun schoolloopbaan en hun potentie optimaal te benutten. In dit onderzoekwordt daarom gekeken naar verschillende factoren die mogelijk van invloed zijn opexcellentie.6http://schoolaanzet.nl/home7 Platform Bèta Techniek (2012). Excellentie Drieluik – de doorstroom van excellente leerlingen doorhet Primair Onderwijs. Utrecht: Dialogic, in opdracht van Platform Bèta Techniek8Guldemond et al. (2003). Hoogbegaafden in het voortgezet onderwijs. Groningen: GION.9Onderwijsraad (2007). Presteren naar vermogen. Den Haag.10Kuyper, H., Werf, van der, G. (2012). Excellente leerlingen in het voortgezet onderwijs.Schoolloopbanen, risicofactoren en keuzen. Groningen: GION11Platform Bèta Techniek (2012). Excellentie Drieluik – de doorstroom van excellente leerlingen doorhet Primair Onderwijs. Utrecht: Dialogic, in opdracht van Platform Bèta Techniek10
  8. 8.                                                                                                                                                       1.3 LeeswijzerHoofdstuk 2 licht de definitie van excellentie toe, zoals die in dit onderzoek gehandhaafdwordt. Ook de onderzoeksvragen worden in dit hoofdstuk gepresenteerd. Hoofdstuk 3beschrijft de gebruikte onderzoeksmethode in meer detail. Hierbij wordt besproken welkedata gebruikt is en hoe deze data geanalyseerd is. Vervolgens worden de belangrijksteresultaten van de kwantitatieve analyse gepresenteerd in hoofdstuk 4. Tot slot worden inhoofdstuk 5 een aantal conclusies getrokken en worden in hoofdstuk 6 enkele relevantediscussiepunten besproken.11
  9. 9.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              2 Excellentie in het voortgezet onder-wijsDit onderzoek brengt door middel van data­analyse in kaart welke factoren een rol spelenbij excellentie in het voortgezet onderwijs. Daarbij is het van belang om eerst te definiërenwat wij verstaan onder excellentie. Daarom lichten we in dit hoofdstuk eerst kort toe welkedefinitie wij hanteren. Vervolgens presenteren we de onderzoeksvragen die centraal staanin dit onderzoek.2.1 Definitie excellentieExcellent zijn betekent voortreffelijk zijn: iemand steekt qua prestaties boven anderen uit.Hierbij kunnen prestaties breed opgevat worden: een leerling kan excelleren inverschillende gebieden. In dit onderzoek beperken wij excellentie echter tot cognitieveprestaties. Excellentie in dit onderzoek wordt gemeten aan de hand van de score van deleerlingen op de kernvakken. Door middel van data­analyse zoomen we in op de resultatenvan de vwo­leerlingen voor de vakken Nederlands, Engels en wiskunde12.Daarbij zal er onderscheid gemaakt worden tussen de top 20% en de top 5% bestpresterende leerlingen. Wij richten ons op de 20% best presterende vwo’ers. Deze groepwordt in deze rapportage de excellente voorlopers genoemd. Wij onderscheiden hierbinnenook de top 5% beste leerlingen. Deze leerlingen vallen in dit onderzoek onder de excellentekopgroep. De vergelijkingsgroep bestaat uit de overige leerlingen (de leerlingen die niet totde 20% best presterende leerlingen behoren).In de actieplannen wordt gesproken over in potentie excellente leerlingen. Het gaat hierbijom leerlingen die over de capaciteiten beschikken om tot excellente prestaties in hetonderwijs te kunnen komen. Deze doelgroep is lastig hanteerbaar in onderzoek. Ten eerstekan men discussiëren over de meetbaarheid van het begrip ‘in potentie’: wanneer heefteen leerling potentie? Daarnaast wordt excellentie in het onderwijs veelal niet gemeten inpotentie maar in prestatie. In dit onderzoek richten we ons daarom op de best presterendeleerlingen. De gedachte is dat leerlingen die in de onderbouw excellent presteren potentiehebben om ook excellent te presteren in de bovenbouw (op deze manier geven deprestaties een indicatie van de potentie).2.2 Doelstelling & OnderzoeksvragenIn dit onderzoek zal door middel van data­analyse gekeken worden welke achtergrond­kenmerken de excellente leerlingen (top 20% leerlingen met de hoogste scores op dekernvakken) in het voortgezet onderwijs hebben en zal ook geanalyseerd worden hoe dezeexcellente leerlingen door het voortgezet onderwijs stromen. De hoofdvraag van hetonderzoek luidt daarom als volgt:Wat zijn de kenmerken van de groep excellente leerlingen in het voortgezet onderwijs enhoe verloopt hun schoolloopbaan?12Er is gekozen om enkel te kijken naar de prestaties op de kernvakken, omdat deze cijfers zowel inde onder­ als bovenbouw beschikbaar zijn en bovendien beschikbaar zijn voor alle vwo­leerlingen.13
  10. 10.                                                                                                                                                                                                          Om de hoofdvraag te beantwoorden, richten wij ons op de volgende deelvragen:1. Wie zijn per meetmoment de 5% (excellente kopgroep) en 20% (excellentevoorlopers) best presterende leerlingen op de kernvakken?2. Welke kenmerken hangen per meetmoment samen met de prestaties van dezegroepen excellente leerlingen?3. Welke leerlingen zijn ten opzichte van het vorige meetmoment in­ en uitgestroomdin/uit de groep excellente voorlopers (20% best presterende leerlingen op de kern­vakken) en welke kenmerken hebben zij?Aangezien het onwaarschijnlijk is dat deze analyse resulteert in één type excellenteleerling, is getracht om verschillende typen excellente leerlingen te onderscheiden. Hierbijzijn deze leerlingen geclusterd op basis van overeenkomstige kenmerken.14
  11. 11.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         3 AnalysemethodeIn dit hoofdstuk beschrijven we eerst kort de dataset die is gebruikt voor dit onderzoek envervolgens beschrijven we de gebruikte onderzoeksmethoden.3.1 Beschrijving datasetDit onderzoek is uitgevoerd op basis van data uit het Voortgezet Onderwijs CohortLeerlingen (VOCL) 1999 van het CBS. In dit bestand zijn leerlingen die in het schooljaar1999/2000 in de brugklas van het voortgezet onderwijs zaten door de jaren heen gevolgd.Deze leerlingen vormen een representatieve steekproef van de instroomlichting 1999/2000(10%­steekproef). Het steekproefkader bestaat uit alle scholen voor voortgezet onderwijsin Nederland in 1999.Uit het totaal van 1144 middelbare schoolvestigingen in het CFI­bestand is door het CBSeen steekproef getrokken van 246 vestigingen. Na benadering van deze steekproef en eenaantal vervolgactiviteiten bleken 126 vestigingen (of locaties) tot deelname bereid. Op debetreffende vestigingen zaten volgens de opgave van de scholen 19.391 leerlingen in deeerste klas, waarvan 9693 jongens en 9698 meisjes.VOCL’99 is het eerste VOCL cohort dat gebruik probeert te maken van de resultaten van deCITO eindtoets. De scores zijn via de vestigingen verkregen. Aanvullend is er door deleerjaren heen informatie verzameld over de leerlingen (begaafdheidsfactoren, niet­cognitieve persoonlijkheidskenmerken, schoolfactoren en gezinsfactoren). Deze informatieis verzameld door middel van vragenlijsten die de leerlingen zelf hebben ingevuld envragenlijsten die door één van de ouders of verzorgers is ingevuld.Door de jaren heen is het mogelijk dat een leerling van een school buiten het cohortonder­zoek op een school terecht komt die wel meedoet aan het cohortonderzoek. Wij hebben deanalyse echter beperkt tot leerlingen die vanaf jaar 1 in de dataset voorkomen, zodat hetmogelijk is om de variabelen door de tijd te meten en te vergelijken.3.1.1 Operationalisering excellentieIn dit onderzoek wordt gekeken naar cognitieve excellentie. Er is voor gekozen omexcellentie te operationaliseren aan de hand van de score op de kernvakken (gemiddeldecijfer op de vakken Nederlands, Engels en wiskunde). Hierbij kijken we enkel naar descores van leerlingen op het vwo.Van de in totaal 19.391 leerlingen die zich in het bestand bevinden, analyseren we enkelde gegevens van leerlingen die minimaal één jaar op het vwo zitten. Het kan namelijk welzo zijn dat iemand op de havo begint en later opklimt naar het vwo. Zodra deze persoonzich op het vwo bevindt, wordt hij of zij meegenomen in de analyse.Deze leerlingen hebben we vervolgens ingedeeld in drie groepen: de 5% best presterendevwo­leerlingen op de kernvakken (de excellentie kopgroep), de 20% best presterende vwo­leerlingen op de kernvakken (de excellente voorlopers) en de overige vwo­leerlingen(leerlingen die niet tot de 20% best presterende leerlingen behoren). Deze drie groepenhebben we aan de hand van geselecteerde variabelen in kaart gebracht. Waar mogelijkhebben we deze variabelen door de jaren heen geanalyseerd (zie paragraaf 3.1.2 voor eenbeschrijving van de geselecteerde variabelen en Bijlage I voor de operationalisatie vandeze variabelen).15
  12. 12.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                               3.1.2 Beschikbare variabelenBij de selectie van variabelen hebben we ons laten leiden door het multifactorenmodel vanHeller13(zie onderstaande figuur) dat veelvuldig wordt geciteerd in de literatuur. Dit modelgaat er van uit dat excellente leerprestaties beïnvloed worden door een dynamische mixvan factoren.Niet­cognitievepersoonlijkheids­kernmerkenBegaafdheids­factorenGeleverdeprestatiesOmgevings­factorenFiguur 1. Multifactorenmodel van HellerIn dit onderzoek hebben we verschillende begaafdheidsfactoren opgenomen in de analyse,namelijk: IQ, cito­score en schooladvies. Hierbij moet opgemerkt worden dat er, zoals teverwachten, sprake is van een hoge correlatie tussen cito­score en schooladvies (0.80).Verder hebben we diverse niet­cognitieve persoonlijkheidsfactoren geselecteerd die naarons idee een mogelijke voorspeller zouden kunnen zijn van excellentie, namelijk: leeftijd,geslacht, leerstrategie van de leerling, motivatie en het aantal vrienden (dit laatste alsindicatie van de populariteit van de leerling). Ook is gekeken naar de tijdsbesteding vanleerlingen (o.a. het aantal uren dat besteed wordt aan huiswerk per week) en deprofielkeuze van de leerling. Deze variabelen zijn allemaal uitgevraagd door middel vanvragenlijsten onder de leerlingen. Het gaat dus om een zelfbeoordeling van de leerlingen.Tot slot is er voor de omgevingsfactoren een splitsing gemaakt tussen de schoolomgevingvan de leerling en de gezinsomgeving. Voor de omgevingsfactoren met betrekking tot deschool is gekeken naar schoolbeleving en tevredenheid met het onderwijs. Ook dit zijnzelfbeoordelingen van leerlingen. Aanvullend zijn ook een aantal variabelen betreffende degezinssituatie in kaart gebracht, namelijk: betrokkenheid ouders bij het huiswerk,communicatie tussen de leerling en de ouders, de opvoedingsstijl en het netto­jaarinkomenvan het gezin. Hierbij is gebruik gemaakt van zowel de vragenlijst onder leerlingen als devragenlijst onder ouders.Zie bijlage II voor een overzicht van alle variabelen die zijn meegenomen in dit onderzoeken de operationalisatie van deze variabelen.13Heller, K.A. (1992). Giftedness research and education of the gifted and talented in Germany. In:F.J. Mönks & A.H. Passow (red.), International Handbook of Research and Development of Giftednessand Talent (pp. 49­67). Oxford: Pergamon.16
  13. 13.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           3.2 Onderzoeksmethode – kwantitatieve analyseBeschrijvende statistiek – excellente leerlingen en overige leerlingenOm de deelvragen te beantwoorden zijn verschillende onderzoeksmethoden gebruikt. Voorde beantwoording van de eerste en tweede vraag – wie zijn de excellente leerlingen enwelke kenmerken hebben zij? – zijn de top 5% best presterende leerlingen, de top 20 bestpresterende leerlingen en de overige leerlingen vergeleken met elkaar. Hierbij zijnverschillende karakteristieken bekeken en vergeleken door de jaren heen. De bevindingenzijn hierbij opgedeeld naar begaafdheidsfactoren, niet­cognitieve persoonlijkheidskenmer­ken en omgevingsfactoren.ClusteranalyseAls toevoeging op deze eerste analyses, is er getracht de excellent presterende leerlingen(de top 5% en top 20% best presterende leerlingen) in te delen in verschillendecategorieën. Hiertoe is op de groep een clusteranalyse uitgevoerd. Hierbij is ten eerste hetaantal clusters bepaald door middel van de ‘elbow rule’14. Vervolgens zijn de leerlingenopgedeeld in deze clusters.15Uiteindelijk zijn er op deze manier drie typen leerlingengedestilleerd.Beschrijvende statistiek – opstromers en afstromersDe beantwoording van de derde onderzoeksvraag – welke leerlingen zijn ten opzichte vanhet vorige meetmoment in­ en uitgestroomd in/uit de groep beste 20% presterendeleerlingen en welke kenmerken hebben zij? – is op twee manieren gedaan. Ten eerste zijnde groepen ‘opstromers’ en ‘afstromers’ vergeleken. Een opstromer is hierbij gedefinieerdals iemand die in klas 1 niet tot de top 20% best presterende leerlingen behoort, maar welin klas 5. Een afstromer is gedefinieerd als iemand die in klas 1 wel bij de top 20% bestpresterende leerlingen hoort, maar niet in klas 5.RegressieanalyseTen tweede is er een regressieanalyse uitgevoerd om de belangrijkste factoren vooropstroom en afstroom te identificeren. Dit gaat qua analyse een stap verder dan devergelijkingen tussen de groepen opstromers en afstromers, omdat bij de regressieanalyseenkel de variabelen overblijven die daadwerkelijk een significant effect hebben op deexcellentieverandering. Als te verklaren variabele is daarbij de relatieve excellentiescoregenomen (ofwel de groei in excellentie; ongeacht of men tot de top 5% of top 20% bestpresterende leerlingen of overige leerlingen behoort). In hoofdstuk 4 benoemen we defactoren die significant van invloed zijn op excellentieverandering.14Behalve het daadwerkelijke clusteren van data, is het ook een uitdaging om het optimale aantalclusters in een dataset te bepalen. In dit onderzoek is hiervoor de geijkte ‘elleboogregel’ gebruikt.Hierbij wordt er door middel van zogenoemde ‘hiërarchische clustering’ een groot aantal clustersgecreëerd. Het optimale aantal clusters wordt vervolgens bepaald aan de hand van het verschil inverklaarde variantie tussen de clusters: waar dit verschil niet meer toeneemt ligt de ‘elleboog’ (tezien bij het visualiseren van de varianties). Voor meer informatie, zie bijv. Mooi, E. & Sarstedt, M.(2011). Chapter 9 ­ Cluster Analysis, in A Concise Guide to Market Research. Berlin: Spring­Verlag.15De uiteindelijk gebruikte clusteringsmethode is ‘k­means clustering’. Zie voor meer informatie bijv.Andrews, R.L. (2011). Cluster Analysis, te vinden op http://tinyurl.com/983hv89.17
  14. 14.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          4 ResultatenIn dit hoofdstuk worden de resultaten van dit onderzoek gepresenteerd. Ten eerste wordtgekeken naar de top 5% en top 20% best presterende leerlingen, door hun scores pervariabele te vergelijken met de overige leerlingen (zie paragraaf 4.1.1). Daarnaast isgezocht naar diverse clusters binnen de top 20% best presterende leerlingen (zie paragraaf4.1.2). In paragraaf 4.2 is gezocht naar een verklaring voor de veranderingen inexcellentie in het voortgezet onderwijs4.1 Wie zijn de 20% best presterende leerlingen?Om antwoord te geven op de vraag wie de 20% best presterende leerlingen zijn en welkekenmerken deze excellente leerlingen hebben, hebben we op basis van de gemiddeldecijfers op de kernvakken drie groepen onderscheiden: de 5% best presterende leerlingen(de excellente kopgroep), de 20% best presterende leerlingen (de excellente voorlopers)en de overige leerlingen. Deze drie groepen leerlingen hebben we vervolgens systematischvergeleken aan de hand van een aantal kenmerken. Hierbij moet opgemerkt worden dat degroepen ieder jaar opnieuw bepaald worden en dat de groepen dus niet ieder jaar uitdezelfde leerlingen bestaan. Met andere woorden: het is mogelijk dat een leerling in klas 1wel tot de excellent presterende leerlingen behoort en in klas 3 of 5 niet meer ofandersom.4.1.1 Vergelijkingen van excellente en overige leerlingen per variabeleHieronder geven we een overzicht per type variabelen: begaafdheidsfactoren, niet­cognitieve persoonlijkheidskenmerken en omgevingsfactoren. Waar mogelijk wordt eenvergelijking door de tijd weergegeven om mogelijke trends te identificeren. Alle figuren zijn“eigen berekeningen van Dialogic op basis van bij het CBS beschikbaar gesteldemicrodatabestanden betreffende Voortgezet Onderwijs Cohort Leerlingen (VOCL) 1999,welke afkomstig zijn van het GION die deze microdatabestanden heeft geleverd aan hetCBS in het kader van een samenwerkingsverband”.BegaafdheidsfactorenEerst hebben we gekeken naar een aantal begaafdheidsfactoren, in de veronderstelling datde excellent presterende leerlingen hoger scoren op deze begaafdheidsfactoren. Inonderstaande figuur is het IQ van de verschillende groepen weergegeven.IQ­score130125top 5%120top 20%115 overig110Figuur 2. IQ­score van de verschillende groepen leerlingen door de jaren heenklas 1 klas 3 klas 519
  15. 15.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         Uit bovenstaande figuur blijkt dat de zowel de 5% best presterende leerlingen (deexcellente kopgroep) als de 20% best presterende leerlingen (de excellente voorlopers)gemiddeld significant hoger scoren op IQ dan de overige leerlingen. Verder is zichtbaar datin de groep van de top 5% best presterende leerlingen een lichte stijging is te zien in hetgemiddelde IQ. Gedurende de jaren verandert de samenstelling van deze groep blijkbaarzo dat het gemiddelde IQ hoger komt te liggen: leerlingen met een lager IQ stromen uitdeze groep en leerlingen met een hoog IQ voegen zich later bij deze excellent presterendegroep.Ook is gekeken naar de scores van de leerlingen op de cito­eindtoets in groep 8 van debasisschool. De verwachting dat de top 5% best presterende leerlingen de hoogste cito­scores zouden hebben, blijkt niet te kloppen (zie Figuur 3). In het algemeen kan gesteldworden dat de excellent presterende leerlingen (zowel de top 5% als de top 20%)significant hoger scoren op de cito­eindtoets dan de overige leerlingen. Opvallend is dat detop 20% best presterende leerlingen gemiddeld iets hoger scoort op de cito­eindtoets dande top 5% best presterende leerlingen.Cito­score548547,5547546,5546545,5top 5% top 20% overigFiguur 3. Cito­eindtoetsscore van de verschillende groepen leerlingen in klas 1Een variabele die sterk samenhangt met de score op de cito­eindtoets is het schooladviesdat de leerlingen in groep 8 hebben gekregen. Figuur 4 laat zien of de verschillendegroepen leerlingen een vwo­advies kregen of een ander advies.advies klas 1 advies klas 3 advies klas 5100%90%80%70%60% schooladvies50% vwo40% schooladvies30%anders20%10%0%top 5% top 20% overig top 5% top 20% overig top 5% top 20% overigFiguur 4. Schooladvies van de verschillende groepen leerlingen door de jaren heenTen eerste blijkt dat een grote meerderheid van de leerlingen op het vwo ook daadwerke­lijk een vwo­advies krijgt aan het einde van de basisschool. Opvallend is dat juist onder de5% best presterende leerlingen in klas 1 van de middelbare school in verhouding veelleerlingen zitten met een lager advies. In klas 3 nemen in alle groepen leerlingen het20
  16. 16.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        aantal leerlingen met een ander advies toe. Dit zijn zeer waarschijnlijk leerlingen die vanuitde havo opstromen naar het vwo. Het lijkt erop dat zij eenmaal op het vwo niet behorentot de excellente kopgroep of de excellente voorlopers, maar de overige groep leerlingen.In klas 5 neemt het aandeel leerlingen met een ander advies weer af. Het lijkt erop dat eenaantal leerlingen met een lager advies uitstroomt naar bijvoorbeeld de havo.Niet­cognitieve persoonlijkheidskenmerkenNaast de begaafdheidskenmerken hebben we ook gekeken naar niet­cognitievepersoonlijkheidskenmerken om te kijken of er duidelijke verschillen zijn waar te nementussen de verschillende groepen leerlingen.Ten eerste hebben we de gemiddelde leeftijd (de leeftijd op 1 januari 2000) van deverschillende groepen leerlingen vergeleken (zie Figuur 5). Deze verschillen zijn tot klas 3niet significant. Vanaf klas 3 doet zich een opvallende breuk voor: de gemiddelde leeftijdvan de excellent presterende leerlingen ligt vanaf klas 3 beduidend lager dan de overigeleerlingen. Dit lijkt vooral te komen door zittenblijvers, die de gemiddelde leeftijd binnende overige groep overige leerlingen omhoog haalt.Leeftijd1212,112,212,312,412,512,612,712,812,913top 5%top 20%overigklas 1 klas 3 klas 5Figuur 5. Gemiddelde leeftijd van de verschillende groepen leerlingen door de jaren heenVervolgens hebben we gekeken naar de verdeling jongens­meisjes binnen de verschillendegroepen leerlingen (zie Figuur 6). In alle jaren bestaat de top 5% best presterendeleerlingen op de kernvakken uit iets meer meisjes dan jongens. In klas 1 bestaat de groep20% best presterende leerlingen (de excellente voorlopers) uit iets meer jongens danmeisjes, maar in klas 3 en klas 5 bestaat deze excellente groep verhoudingsgewijs ook uitiets meer meisjes.Klas 1 Klas 3 Klas 50%10%20%30%40%50%60%70%80%90%100%meisjejongentop 5% top 20% overig top 5% top 20% overig top 5% top 20% overigFiguur 6. Sekse verdeling binnen de verschillende groepen leerlingen door de jaren heen21
  17. 17.                                                                                                                                                                                      2Naast deze ‘harde persoonlijkheidskenmerken’ is ook gekeken naar het gedrag van deleerlingen om te kijken of zich hierin verschillen voordoen. Ten eerste hebben we gekekennaar de manier van leren. We onderscheiden hierbij drie leerstrategieën: de meerwerkstra­tegie, de integratieve strategie en de concrete leerstrategie. Leerlingen hebben zelfaangegeven hoe vaak ze een dergelijke strategie gebruiken (zie Figuur 7).2,42,352,32,252,22,152,12,05Meerwerk strategietop 5%top 20%overig1,951,91,85klas 1 klas 3 klas 5Concrete leerstrategieklas 1 klas 3 klas 5Integratieve leerstrategieklas 1 klas 3 klas 52,352,42,452,52,552,62,652,72,752,82,853,23,253,33,353,43,453,53,553,63,653,7Figuur 7. Gebruik leerstrategie van de verschillende groepen leerlingen door de jaren heen (op eenschaal van 1 [bijna nooit] – 5 [bijna altijd])22
  18. 18.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                     Indien een leerling een meerwerkstrategie hanteert dan doet hij of zij meer dan striktnoodzakelijk is: deze leerlingen bekijken naast de verplichte lesstof ook andere boeken diebetrekking hebben op het onderwerp, ze proberen de stof in het boek en datgene wat dedocent zegt kritisch te benaderen en proberen zelf ook nieuwe voorbeelden en problemente bedenken die te maken hebben met de stof. Deze manier van leren wordt het minsttoegepast van alle strategieën, maar vanaf klas 5 significant vaker door de top 5% bestpresterende leerlingen.Iemand met een concrete leerstrategie maakt veel aantekeningen om de lesstof teherinneren, herhaalt veel om dingen te onthouden en maakt samenvattingen vanhoofdstukken als hulpmiddel bij het leren. De huidige inrichting van het onderwijs is hetmeest gericht op deze strategie. Deze strategie wordt dan ook vaker toegepast doorleerlingen dan de meerwerkstrategie. Opvallend is echter dat deze strategie bij de top 5%en top 20% best presterende leerlingen in verhouding tot de overige leerlingen significantminder populair is.Iemand met een voorkeur voor een integratieve strategie probeert de lesstof zo goedmogelijk te structureren en probeert verbanden te leggen tijdens het doornemen van delesstof. Deze laatste strategie blijkt onder alle leerlingen het meest gebruikt te worden(t.o.v. de overige strategieën), maar over het algemeen vaker door de top 5% en top 20%best presterende leerlingen dan de overige leerlingen. Vanaf klas 3 treedt een significantverschil op.Ook motivatie wordt vaak genoemd als een belangrijke factor die van invloed is op deleerprestaties van leerlingen. Daarom hebben we de prestatiemotivatie (hoe graag wil eenleerling goed presteren) van de verschillende groepen vergeleken (zie Figuur 8).Prestatiemotivatie2,952,92,852,82,75top 5%2,7top 20%2,65overig2,62,552,52,45klas 1 klas 3 klas 5Figuur 8. Prestatiemotivatie van de verschillende groepen leerlingen door de jaren heen (op een schaalvan 1 (laag) tot 4 (hoog).Opvallend is dat in klas 1 de overige leerlingen significant meer gemotiveerd zijn dan deexcellente kopgroep (5% best presterende leerlingen) en de excellente voorlopers (20%best presterende leerlingen). In klas 3 treedt er een duidelijke verschuiving op en zijn detop 5% excellent presterende leerlingen meer gemotiveerd om goed te presteren dan top20% best presterende leerlingen en de overige leerlingen. Vanaf klas 3 neemt de motivatieonder alle leerlingen ook weer toe (na een eerdere daling). Wellicht omdat de leerlingenvanaf dan ook een profiel naar keuze volgen en daardoor meer gemotiveerd zijn om goed23
  19. 19.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                         te presteren. In klas 5 zijn de top 5% en top 20% best presterende leerlingen significantmeer gemotiveerd dan de overige leerlingen16.Vervolgens is gekeken naar het gemiddeld aantal vrienden dat de verschillende groepenleerlingen hebben in klas 1. In Figuur 9 is het resultaat hiervan te zien.aantal vrienden14121086420top 5% top 20% overigFiguur 9. Aantal vrienden per verschillende groepen leerlingen in klas 1Over het algemeen lijkt het erop dat de excellent presterende leerlingen iets mindervrienden hebben dan de overige leerlingen. Waar de overige groep leerlingen gemiddeldtwaalf/dertien vrienden hebben, zitten de top 5% en top 20% best presterende leerlingendaar iets onder. De verschillen zijn echter niet significant.Ook is gekeken naar de vrijetijdsbesteding van de verschillende groepen leerlingen in klas1 (zie Figuur 10). Hierbij valt op dat het meeste tijd wordt besteed aan televisietijd.Huishoudtijd en huiswerktijd scoren hierbij het laagst. Over het algemeen zijn er niet al tegrote verschillen tussen de tijdsbesteding van de top 5% en top 20% best presterendeleerlingen ten opzichte van de overige leerlingen. Vooral bij de tijd besteed met vriendenvalt echter een groot verschil op: de top 5% en de top 20% best presterende leerlingenbesteden ongeveer twee keer zoveel tijd aan vrienden als de overige groep leerlingen. Tentijde van het vijfde jaar is echter de tijdsbesteding aan vrienden afgenomen, zodat zedaarop lager scoren dan de overige leerlingen. De overige leerlingen kijken meer televisie.16Hierbij moet opgemerkt worden dat ook in deze figuur ieder jaar opnieuw de groepen vastgesteldworden. Het gaat dus niet noodzakelijkerwijs om dezelfde leerlingen door de jaren heen. De figuurgeeft daarom enkel inzicht in de gemiddelde groepsscores.24
  20. 20.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                   181614121086420top 5top 20overigFiguur 10. Tijdsbesteding (aantal uren per week) van de verschillende groepen leerlingen in klas 1In klas 5 is ook gevraagd naar het aantal uur dat de leerling gemiddeld kwijt is per weekaan een bijbaantje. De top 5% best presterende leerlingen besteedt gemiddeld 4 uur perweek aan een bijbaantje. Voor de top 20% best presterende leerlingen is dit 4,5 uur envoor de overige leerlingen 5,25 uur.Tot slot is gekeken naar de (verwachte) profielkeuze van de verschillende groepenleerlingen. In klas 1 en klas 3 is gevraagd welk profiel de leerlingen denken te kiezen. Inklas 1 blijken veel leerlingen echter nog geen idee te hebben welk profiel ze willen kiezen.In onderstaande figuur is daarom enkel de verwachte keus van leerlingen in klas 3weergegeven en het daadwerkelijke profiel dat de leerlingen uiteindelijk volgen in klas 5.Uit onderstaande figuur valt op te maken dat de excellente kopgroep (5% best presterendeleerlingen) en de excellente voorlopers (20% best presterende leerlingen) in klas 3 metname denken aan een N­profiel: vaak Natuur & Gezondheid, maar ook Natuur & Techniek.Uiteindelijk blijkt in klas 5 dat er toch nog vrij veel excellente leerlingen kiezen voor een M­profiel. De natuurprofielen worden echter toch het vaakst gekozen door de 5% bestpresterende leerlingen. Zowel de 5% als de 20% best presterende leerlingen kiezendaarnaast relatief vaak voor een combinatie van twee profielen17.17De hier gepresenteerde percentages wijken iets af van de bevindingen uit het onderzoek naar hetprofiel van de 20% best presterende vwo­leerlingen (Platform Bèta Techniek (2012). Top 20% vwo­leerlingen. Utrecht: Dialogic, in opdracht van Platform Bèta Techniek). In dat onderzoek blijkt datvan de leerlingen in de landelijke top 20% bijna 65% een N­profiel heeft (in de landelijke top 5%zelfs 80%). Een mogelijke verklaring van de verschillen heeft betrekking op de definitie vanexcellentie. In het genoemde onderzoek wordt gekeken naar het gemiddelde CE­cijfer, terwijl in hetvoorliggende onderzoek enkel naar de kernvakken gekeken wordt (Nederlands, wiskunde en Engels)om de top 5% en top 20% best presterende leerlingen te definiëren. De samenstelling van degroepen 5% en 20% best presterende leerlingen verschillen daardoor mogelijk van elkaar.25
  21. 21.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          Voorgenomen profiel klas 30%5%10%15%20%25%30%35%40%45%50%top 5%top 20%overigC&M E&M N&G N&TGekozen profiel klas 5C&M E&M N&G N&T E&M+C&M N&T+N&G C&M+N&GFiguur 11. (voorgenomen) profielkeuze van de verschillende groepen leerlingen in klas 3 en 5OmgevingsfactorenVoor de verschillende groepen leerlingen zijn ook enkele omgevingsfactoren (schoolomge­ving en gezinsomgeving) in kaart gebracht. Zo is in klas 1 gevraagd naar de schoolbelevingvan de leerlingen (zie Figuur 12).schoolbeleving0%5%10%15%20%25%30%35%top 5%top 20%overig3,853,83,753,73,65top 5% top 20% overigFiguur 12. Schoolbeleving van de verschillende groepen leerlingen in klas 1 (op een schaal van 1­4)Uit bovenstaande figuur blijkt dat met name de 5% best presterende leerlingen school alsmeer prettig ervaren. De verschillen in schoolbeleving tussen de verschillende groepenleerlingen zijn echter niet groot.Vervolgens is in klas 5 gevraagd naar de mate waarin de leerlingen tevreden zijn over hetonderwijs dat ze het afgelopen jaar hebben gehad. Ook hier blijken de verschillen nietgroot, maar in het algemeen blijken de excellent presterende leerlingen (top 5% en top26
  22. 22.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            20%) meer tevreden te zijn over het onderwijs dan de overige leerlingen. Opvallend is datde top 5% best presterende leerlingen wel iets minder tevreden zijn met het onderwijs dande 20% best presterende leerlingen. Een mogelijke verklaring is dat zij zich te weiniguitgedaagd voelen en daarom kritischer zijn ten aanzien van het onderwijs dan de andereleerlingen.tevredenheid onderwijs3,653,63,553,53,453,43,353,3top 5% top 20% overigFiguur 13. Tevredenheid over het onderwijs van de verschillende groepen leerlingen in klas 5 (op eenschaal van 1­4)Ook is gekeken naar de mate waarin ouders betrokken zijn bij het huiswerk van deverschillende groepen leerlingen. Het blijkt dat voor alle leerlingen geldt dat de oudersvrijwel nooit of slechts enkele keren per maand zich bemoeien met het huiswerk van hunkinderen. Ouders van de 5% en 20% best presterende leerlingen doen dit in verhoudingsignificant minder vaak dan de ouders van de overige leerlingen (zie Figuur 14).betrokkenheid ouders bij huiswerk1,81,751,71,651,61,551,51,451,41,35top 5% top 20% overigFiguur 14. Betrokkenheid ouders bij het huiswerk (op een schaal van 1 [bijna nooit] tot 4 [bijnadagelijks]) voor de verschillende groepen leerlingen in klas 1Ook is gekeken hoe vaak de ouders met het kind praten over school (zie Figuur 15). Deouders van de excellent presterende leerlingen (top 5% en top 20%) blijken significantminder vaak met hun kind over school te praten.27
  23. 23.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                            3communicatie kind­ouders2,72,682,662,642,622,62,582,562,542,52top 5% top 20% overigFiguur 15. Communicatie tussen kind en ouders voor de verschillende groepen leerlingen (op eenschaal van 1 = bijna nooit en 4 = bijna elke dag) in klas 1Al met al lijkt het erop dat de ouders van de 5% en 20% best presterende leerlingen hunkind iets meer los laten als het gaat om school: ze zijn minder vaak betrokken bij hethuiswerk en praten minder vaak over school.Dit lijkt overeen te komen met het beeld dat ontstaat als we kijken naar de opvoedingsstijl.De ouders van de top 5% en top 20% best presterende leerlingen hanteren significantvaker een laissez­faire opvoedingsstijl (ofwel een losse opvoedingsstijl met relatief weinigregels en controle) en de ouders van de overige leerlingen hanteren vaker een meerrestrictieve opvoedingsstijl (ofwel een opvoedingsstijl die wordt gekenmerkt door controle,strenge regels en weinig inbreng van de kinderen) (zie Figuur 16).opvoedingsstijl3,052,952,92,852,8top 5% top 20% overigFiguur 16. Opvoedingsstijl van de ouders van de verschillende groepen leerlingen (op een schaal van1=restrictief tot 4=laissez faire) in klas 14.1.2 Clustering van de excellente leerlingenNaast de beschrijvingen van de top 5% en top 20% best presterende leerlingen en overigeleerlingen, hebben we geprobeerd om deze excellent presterende leerlingen te clusterenaan de hand van overeenkomstige kenmerken. Op basis van de clusteranalyse kunnen wedrie groepen leerlingen onderscheiden binnen de top 5% best presterende leerlingen:28
  24. 24.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    • Cluster 1: de cognitief zeer begaafde leerlingen, die zich relatief weinig inspannenvoor school;• Cluster 2: de cognitief minder begaafde, maar hard werkende leerlingen;• Cluster 3: leerlingen met een gemiddelde cognitieve begaafdheid en een gemiddel­de inspanning voor school.Cluster 1 bestaat overwegend uit jongens (60%) met een hoog IQ (gemiddeld 135) en hetlaagste gemiddelde aan huiswerktijd (3,2 uur per week). Deze groep haalde in groep 8 ookde hoogste cito­score.Cluster 2 bestaat overwegend uit meisjes (80%), met een relatief laag IQ (gemiddeld 109)en het hoogste gemiddelde aan huiswerktijd (4,4 uur per week).Cluster 3 scoort op alle fronten tussen cluster 1 en 2. Deze leerlingen hebben gemiddeldeen IQ van 121 en besteden 3,7 uur per week aan hun huiswerk.Verder is gekeken naar de leerstrategie die de verschillende clusters in het algemeenhanteren. Hierbij valt op dat de leerlingen in cluster 1 (jongens met een hoog IQ) hetmeest de strategie van meerwerk en integratie hanteren, terwijl de leerlingen in cluster 2(de hardwerkende meisjes) het hoogst scoren op de concrete leerstrategie.4.2 Wat bepaalt verandering in de excellentiegroepen?In deze paragraaf kijken we naar de mogelijke veranderingen die kunnen optreden in deprestaties van leerlingen. Een leerling die in klas 1 excellent presteert (dus behoort tot detop 5% of top 20% best presterende leerlingen), hoeft in klas 5 niet meer tot de excellentpresterende leerlingen te behoren. Wij typeren deze leerlingen als ‘afstromers’. Andersomkan zich hetzelfde voordoen: een leerling presteert in klas 1 nog niet excellent (behoortniet tot de top 5% of top 20% best presterende leerlingen) op de kernvakken, maar in klas5 wel. Deze leerlingen typeren wij als ‘opstromers’. In paragraaf 4.2.1. vergelijken wij dezetwee groepen leerlingen met elkaar op de geselecteerde variabelen (in klas 1). Vervolgenskijken we in paragraaf 4.2.2. naar de factoren die een significant effect hebben op groei inexcellentie.4.2.1 Vergelijking opstromers met afstromersIn navolging van de beschrijving van de top 5% en top 20% excellent presterendeleerlingen, hebben we de opstromers en afstromers vergeleken aan de hand vanbegaafdheidsfactoren, niet cognitieve persoonlijkheidskenmerken en omgevingsvariabelen.BegaafdheidsfactorenTen eerste hebben we gekeken naar de IQ­scores en de scores op de cito­eindtoets van deleerlingen die opstromen gedurende hun schoolloopbaan en van de leerlingen dieafstromen gedurende hun schoolloopbaan.In Figuur 17 zijn de IQ­scores weergeven van de opstromers en afstromers. Hieruit blijktdat de leerlingen die opstromen een iets hoger IQ hebben dan de afstromers. Dit wijst er29
  25. 25.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  op dat leerlingen met een hoger IQ dus niet altijd al in klas 1 excellent presteren: een deelvan deze leerlingen gaat pas later in hun schoolloopbaan excellent presteren18.IQ­score140135130125120115110105100opstromer afstromerFiguur 17. IQ­score van opstromers en afstromersIn Figuur 18 is de score van opstromers en afstromers op de cito­eindtoets weergeven.Opvallend is dat leerlingen die afstromen (in klas 1 waren zij nog excellent en in klas 5 nietmeer) een hogere cito­eindtoetscore hebben dan de opstromers.De Cito­eindtoetsscore lijkt dus niet een erg goede voorspeller van excellente prestaties ophet voortgezet onderwijs te zijn. Dit sluit aan bij eerdere bevindingen uit het onderzoekvan GION (2012).19Uit het onderzoek van GION blijkt weliswaar dat de Cito­eindtoetsbeter geschikt lijkt om excellente leerlingen te selecteren dan de entreetoets en de NIO­toets, maar waaruit ook blijkt dat de Cito­eindtoetsscore op zichzelf staand geen heelbetrouwbare voorspeller is van het schoolloopbaansucces in het voortgezet onderwijs.Andere variabelen, zoals klastype en ordelijkheid blijken in dit onderzoek van groterbelang.18In dit onderzoek is gekeken naar het verschil tussen klas 1 en klas 5. Het moment dat de leerlingenechter tot de excellent presterende leerlingen gaan horen kan verschillen: dit kan in klas 2, 3, 4 of 5zijn.19Kuyper, H.,Van der Werf, G. (2012). Excellente leerlingen in het voortgezet onderwijs.Schoolloopbanen, risicofactoren en keuzen. Groningen: GION30
  26. 26.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       12score cito­eindtoets550549548547546545544543542541540opstromer afstromerFiguur 18. Score op de cito­eindtoets van opstromers en afstromersNiet­cognitieve persoonlijkheidskenmerkenOok hebben we de opstromers en afstromers vergeleken op een aantal niet­cognitievepersoonlijkheidskenmerken. Hierbij hebben we ten eerste gekeken naar het geslacht:stromen er nu meer meisjes dan jongens af of op? De verschillen zijn klein, maar iets meermeisjes dan jongens stromen af en iets meer jongens dan meisjes stromen op.Daarnaast hebben we gekeken naar leeftijd en naar het aantal vrienden dat opstromers enafstromers hebben (zie Figuur 19). Hieruit blijkt dat er geen groot verschil zit in de leeftijdvan opstromers en afstromers. Ook het aantal vrienden wijkt niet heel erg af: opstromershebben gemiddeld ongeveer 12 goede vrienden en afstromers gemiddeld 13 goedevrienden.12,812,612,412,2opstromerafstromer11,811,611,411,2leeftijd aantal vriendenFiguur 19. Leeftijd en het aantal vrienden van opstromers en afstromersVervolgens is ook gekeken naar de leerstrategie van opstromers en afstromers en naar deprestatiemotivatie van deze twee groepen. De scores zijn weergegeven in figuur 20.31
  27. 27.                                                                                                                                                                                                                                                                    433,511,522,5opstromerafstromer00,5meerwerk integratief concreet motivatieFiguur 20. Niet­cognitieve persoonlijkheidskenmerken van opstromers en afstromersUit deze figuur blijkt wederom dat leerlingen in het algemeen een voorkeur hebben vooreen integratieve leerstrategie (het structureren en combineren van de lesstof). Dezemanier van leren wordt iets vaker gebruikt door de afstromers, evenals de meerwerkstra­tegie. Opstromers gebruiken vaker dan afstromers een concrete strategie: het maken vansamenvattingen en aantekeningen en het herhalen van lesstof. Door deze manier van lerenstructureel toe te passen zijn zij in staat om uiteindelijk in klas 5 tot de excellentpresterende leerlingen (top 20%) te behoren. Qua motivatie zijn er geen grote verschillenzichtbaar tussen opstromers en afstromers.Tot slot is nog gekeken naar de vrijetijdsbesteding van opstromers en afstromers (zieFiguur 21).181614126810opstromerafstromer420lezen TV computer huishouden vrienden huiswerktijdFiguur 21. Tijdsbesteding (aantal uren per week) van opstromers en afstromers in klas 132
  28. 28.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  Net als in de eerdere vergelijking tussen de top 5% en top 20% best presterendeleerlingen en de overige leerlingen, blijkt uit onderstaande grafiek dat leerlingen in klas 1vooral veel tijd kwijt zijn aan het kijken van televisie en sociale activiteiten met vrienden.Verder valt op dat opstromers vooral meer tijd besteden aan lezen en afstromers meer aanhet omgaan met vrienden en aan het kijken van televisie. De overige tijdsbestedingenlopen niet erg ver uiteen.OmgevingsfactorenTot slot hebben we gekeken naar een aantal omgevingsfactoren, zowel gezinsfactoren alsschoolfactoren. In onderstaande figuur zijn de gezinsfactoren van opstromers enafstromers weergegeven.7654opstromer3afstromer210betrokkenheid ouders communicatie kind­ opvoedingsstijl inkomen oudersbij huiswerk oudersFiguur 22. Gezinsfactoren van opstromers en afstromers in klas 1De verschillen in betrokkenheid van de ouders bij het huiswerk en ook de mate waarin deouders met hun kind praten over school blijken minimaal te zijn. Ook de opvoedingsstijlvan ouders van opstromers en de ouders van afstromers verschilt niet veel. De ouders vanbeide groepen hanteren meer een laissez­faire opvoedingsstijl. De sociaaleconomischestatus – hier geïndiceerd door het inkomen – van de ouders van opstromers ligt gemiddeldop een iets hoger niveau dan dat van de ouders van afstromers.In onderstaande figuur is tot slot gekeken naar de schoolbeleving van opstromers enafstromers. Ook hier zijn de verschillen, de opstromers scoren iets hoger op schoolbele­ving, minimaal.33
  29. 29.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                             4schoolbeleving3,532,521,510,50opstromer afstromerFiguur 23. Schoolbeleving van opstromers en afstromers in klas 14.2.2 Regressieanalyse om excellentieontwikkeling te voorspellenAls uitbreiding op de voorgaande beschrijvende analyse van de opstromers en afstromers,is er ook gekeken naar de voorspellers van excellentieontwikkeling. Hierbij is eenopstromer en een afstromer anders geoperationaliseerd dan in de voorgaande analyses: eris gekeken naar het verschil in excellentiescore tussen klas 5 en klas 1, en dit is als de tevoorspellen variabele genomen (de afhankelijke variabele). Het gaat dus niet langer omhet in­ of uitstromen in de top 20% excellent presterende leerlingen, maar om de relatievegroei in excellentie.Als voorspellers voor groei in excellentie zijn voor het grootste deel variabelen uit klas 1genomen. Daarnaast zijn enkele variabelen bekeken die het verschil tussen klas 5 en klas1 aangeven. Hiermee kan gezegd worden of een groei op deze variabele een effect heeft.Een voorbeeld hiervan is de variabele ‘groei in prestatiemotivatie’. Een positieve score opdeze variabele houdt in dat een leerling in klas 5 een hogere prestatiemotivatie heeft danin klas 1.Vervolgens is er een regressieanalyse uitgevoerd met deze variabelen. In de volgendefiguur hebben we de resultaten (de significante voorspellers) weergegeven.34
  30. 30.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                  -                     +­+Groei in excellentie in VOLeerstrategieën (positief effect)Integratieve leerstrategieGroei in integratieve leerstrategieGezinsfactorenBetrokkenheid ouders bij huiswerkCommunicatie tussen kind en oudersNiet cognitieve persoonlijkheidskenmerkenGroei in prestatiemotivatieLeerstrategieën (negatief effect)Groei in concrete leerstrategie+Figuur 24: Resultaat regressieanalyse op groei in excellentieTen eerste valt op dat geen van de cognitieve variabelen een significant effect heeft opgroei in excellentie. Van de niet­cognitieve persoonlijkheidskenmerken heeft de groei inprestatiemotivatie een significant positief effect. Dus hoe meer een leerling gemotiveerdraakt om excellente prestaties te leveren, hoe groter de kans dat hij of zij ook beter gaatpresteren.Binnen de gezinsfactoren hebben de betrokkenheid van de ouders bij het huiswerk, als ookde mate van communicatie over school tussen kind en ouders een significant positiefeffect. Als de ouders vaker betrokken zij dan bij het huiswerk en meer praten met hun kindover school en datgene wat het kind heeft geleerd op school is de kans groter dat deleerling beter gaat presteren.Twee variabelen die te maken hebben met de leerstrategie hebben ook een positief effectop de leerstrategie. Deze variabelen zijn het hanteren van de integratieve leerstrategie,maar ook het vergroten van de integratieve leerstrategie. Het structuren en combinerenvan lesstof is dus erg belangrijk. Opvallend is dat een groei in het hanteren van eenconcrete strategie (het maken van samenvattingen etc.) een negatief effect heeft.We kunnen hieruit concluderen dat ten eerste leerstrategieën een significant effect hebbenop de groei in excellentie. Een integratieve leerstrategie kenmerkt daarbij het beter gaanpresteren, een concrete leerstrategie wordt meer toegepast door leerlingen die in de loopvan hun schoolloopbaan minder goed gaan presteren. Wanneer een leerling ouders heeftdie betrokken zijn bij het huiswerk en over school communiceren met hun kind, heeft eenpositief effect op het opstromen van een leerling.35
  31. 31.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           5 ConclusiesIn dit hoofdstuk geven we eerst antwoord op de onderzoeksvragen: wie zijn de beste 5%en 20% excellente leerlingen en hoe onderscheiden de excellente leerlingen zich van deoverige leerlingen in het voortgezet onderwijs? En welke veranderingen vinden er plaats inde samenstelling van de groep excellente leerlingen gedurende de verschillende leerjaren,en hoe zijn deze veranderingen te verklaren? Vervolgens kijken we naar de betekenis vandeze resultaten. Tot slot formuleren we kort een aantal aanbevelingen voor verderonderzoek.5.1 Kenmerken van de top 5% en top 20% best presterende leerlingenTen eerste is er gekeken naar de kenmerken van de top 5% en de top 20% excellentpresterende leerlingen op de kernvakken. Hieruit blijkt dat deze excellent presterendeleerlingen (de totale groep van 20% best presterende leerlingen) ten opzichte van deoverige leerlingen:• Hoger op IQ scoren;• Een hogere cito­eindtoetsscore hebben dan de overige leerlingen. Daarbij valt opdat de top 5% best presterende leerlingen een lagere score heeft dan de top 20%best presterende leerlingen;• Over het algemeen ook meer een vwo­advies hebben gekregen op de basisschool.Alleen in klas 1 valt op dat onder de 5% best presterende leerlingen in verhoudingveel leerlingen zijn met een lager advies;• Overwegend vaker meisje dan jongen zijn;• Jonger zijn, vooral vanaf klas 5;• Meer een meerwerkstrategie en/of integratieve strategie hanteren en over hetalgemeen minder een concrete leerstrategie hanteren;• In klas 1 een lagere, maar in klas 3 en 5 een hogere prestatiemotivatie hebben;• Iets minder vrienden hebben, maar significant meer tijd met hun vrienden door­brengen. Verder hebben ze overwegend hetzelfde patroon van tijdsbesteding als deoverige leerlingen;• Vaker meerdere profielen kiezen, en vaker dan de overige leerlingen kiezen vooreen natuurprofiel;• Een positievere schoolbeleving hebben als gekeken wordt naar de beste 5%presterende leerlingen. De 20% best presterende leerlingen en de overige leerlin­gen verschillen nauwelijks qua schoolbeleving;• Over het algemeen meer tevreden zijn over de kwaliteit van het onderwijs dan deoverige leerlingen. De 5% best presterende leerlingen scoren hierbij wel lager dande 20% best presterende leerlingen;• Ouders hebben die minder betrokken zijn bij het huiswerk;• Minder communiceren met hun ouders over school;• Ouders hebben die een laissez­faire opvoedstijl hanteren.Daarnaast is er gekeken of er verschillende type excellente leerlingen te onderscheidenzijn. Hierbij zijn grofweg drie groepen leerlingen onderscheiden:1. De cognitief zeerbegaafde leerlingen, die zich relatief weinig inspannen voorschool;2. De cognitief minder begaafde, maar hard werkende leerlingen;37
  32. 32.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                              3. Leerlingen met een gemiddelde cognitieve begaafdheid en een gemiddeldeinspanning voor school.De eerste groep bestaat overwegend uit jongens met een hoog IQ, die relatief weinig tijdbesteden aan hun huiswerk. De tweede groep bestaat overwegend uit meisjes met eengemiddeld lager IQ, maar die relatief veel tijd aan hun huiswerk besteden. De derde groepvalt tussen de eerste twee groepen in: deze leerlingen scoren gemiddeld op huiswerktijden IQ.Het succes van de relatief minder cognitief begaafde meisjes duidt naar onze mening ophet belang van de werkhouding, zoals dat ook gevonden is in het eerdere onderzoek naarexcellentie in het primair onderwijs20. Verder is gekeken in hoeverre leerlingen in dezeclusters bepaalde leerstrategieën hanteren. Hieruit blijkt dat de leerlingen in groep 1 hetmeest de strategieën van meerwerk en integratie hanteren, terwijl de leerlingen in groep 2het hoogst scoren op de concrete leerstrategie.5.2 Opstromers en afstromersNaast de beschrijvingen van de best presterende leerlingen, hebben we ook gekeken naarleerlingen die beter of minder goed gaan presteren. Voor dat doel hebben we gekeken naarzogenoemde opstromers en afstromers.Om deze opstroom en afstroom te analyseren, hebben we twee analyses uitgevoerd. Ineerste instantie hebben we een concrete categorisering van opstromers en afstromersgedefinieerd, en deze onderling vergeleken. Hierbij is een opstromer iemand die in klas 1niet tot de groep excellente leerlingen (top 20%) behoort, en in klas 5 wel. Een afstromeris iemand die het omgekeerde traject heeft gevolgd: deze behoorde in jaar 1 tot de top20% best presterende leerlingen, en in jaar 5 niet.Ten tweede hebben we gekeken naar verbetering of verslechtering van presteren in hetalgemeen, dus zonder onderscheid te maken tussen een top 5% of top 20% bestpresterende leerlingen. Hiertoe is het verschil in prestatie tussen klas 1 en klas 5 genomen,en zijn variabelen bekeken die invloed hebben op dit verschil in prestatie.Onderlinge vergelijking groepen opstromers en afstromersWat opvalt, is dat er over het algemeen kleine verschillen zijn tussen de opstromers en deafstromers qua achtergrondkenmerken. Slechts bij een paar variabelen zijn duidelijkeverschillen waar te nemen. Zo is ten eerste het IQ  van opstromers hoger dan vanafstromers. Cognitieve capaciteiten lijken dus wel van invloed. Aan de andere kant scorenopstromers wel lager op de cito­eindtoets. In navolging van de eerdere bevinding dat deCito­score op zichzelf niet een heel goede voorspeller is van excellente leerprestaties ophet primair onderwijs21, blijkt de Cito­score ook geen goede voorspeller van groei inexcellentie op het voortgezet onderwijs.Verder besteden opstromers minder tijd aan hun vrienden dan afstromers. Daarentegenbesteden ze meer tijd aan lezen. Tijdsbestedingen aan andere zaken zijn vrijwel gelijktussen de groepen opstromers en afstromers. Ook hanteren opstromers en afstromersongeveer dezelfde leerstrategie en hebben ze ongeveer dezelfde leeftijd. De gezinssituatie20Platform Bèta Techniek (2012). Excellentie Drieluik – de doorstroom van excellente leerlingen doorhet Primair Onderwijs. Utrecht: Dialogic, in opdracht van Platform Bèta Techniek.21Platform Bèta Techniek (2012). Excellentie Drieluik – de doorstroom van excellente leerlingen doorhet Primair Onderwijs. Utrecht: Dialogic, in opdracht van Platform Bèta Techniek.38

×