Lezing.Nl

207 views

Published on

Inleiding ter gelegenheid van mijn promotie.

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
207
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
6
Actions
Shares
0
Downloads
1
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Lezing.Nl

  1. 1. Lezing.Nl(Beeld 1) Zoals gebruikelijk zal ik u op deze plaats een beknopt en persoonlijk getintoverzicht geven over de meest belangrijke facetten van mijn proefschrift. Mijn proefschriftgaat over de interpretatie en leeswijze van een negental door vrouwen geschreven romans uitde tweede vrouwenbeweging, en wel,(Beeld 2) Karin Struck Die Mutter (1975)Gabriele Wohmann Ausflug mit der Mutter (1976)Helga Novak Die Eisheiligen (1979)Elfriede Jelinek Die Klavierspielerin (1983)Rahel Hutmacher Tochter (1983)Katja Behrens Die dreizehnte Fee (1983)Elisabeth Reichart Februarschatten (1984)Waltraud Anna Mitgutsch Die Züchtigung (1985)Anna Rheinsberg Marthe und Ruth (1987)In al deze teksten staat de verhouding - beter gezegd de moeilijkheden in de verhouding -tussen moeder en dochter centraal. (Beeld 3) Deze conflicten tussen moeders en hun dochterswerden tot nu toe vooral als resultaten van de pogingen van de dochter gezien om zich aan deheerschappij van de moeder te ontworstelen en een eigen identiteit te vinden. Deze gedachtekomt voort uit sociopsychologische theorieën, volgens welke moeder en dochter - doortussenkomst van de vader en later van de man - gescheiden moeten worden. In literaire analyseswerden enkele van de genoemde romans dan zelfs als bevestiging van genoemde theorieënopgevoerd. Het uitgangspunt voor het schrijven van dit proefschrift was de vraag naar deaanvaardbaarheid van deze methode van ‘bewijsvoering’ EN de vraag of daarmee nietafbreuk wordt gedaan aan de complexiteit en multiperspectiviteit van de literatuur. Erworden namelijk in deze teksten ook situaties geschetst die zich met het vereistelosmakingsproces van de dochter helemaal niet laten verenigen. Allereerst werd naar een andere referentiekader gezocht, enerzijds voor de relatie tussenmoeder en dochter, en anderzijds voor het schrijven. (Beeld 4) Dit werd in de écriture fémininegevonden, de Franse feministische stroming in het verlengde van het deconstructivisme, met dedrie hoofdvertegenwoordigers, de schrijfster en literatuurwetenschapster Hélène Cixous, defilosofe Luce Irigaray en de linguiste Julia Kristeva. Ze hebben hun visies op vrouwen en hetschrijven van vrouwen in het kielzog van de studenten-beweging van 1968 in Parijsontwikkeld. Kenmerkend is hun ambivalente verhouding tot de psychoanalyse: de visie van
  2. 2. Sigmund Freud over de vrouwelijkheid wordt als uitgangspunt voor hun kritiek genomen, maartegelijkertijd als voortvloeisel van het heersend discours beschouwd die ondermijnd dient teworden. (Beeld 5) Hun visies onderscheiden zich van gangbare opvattingen over vrouwendaardoor dat de vrouwen aan de patriarchale bestemmingen voldoen, maar tegelijkertijd dezepatriarchale bestemmingen doorbreken. (Beeld 6) Kenmerkend daarvoor is de spanningtussen de patriarchaal gedetermineerde fixatie van de vrouwen als geliefde, huisvrouw enmoeder op een bepaalde plaats, bij voorkeur het huis of het bed en - aan de andere kant - het“elders”, waarin de vrouwen zich - bewust of onbewust - aan alle bepalingen onttrekken. Het meest opvallende verschil met de traditionele opvattingen van de relatie tussenmoeder en dochter is, dat in de visies van de écriture féminine moeder en dochter als tweevrouwen gezien worden die bij elkaar horen. (Beeld 7) Maar doordat de genealogie tussen devrouwen in de heersende orde door de tussenkomst van de man verbroken werd, zijn devrouwen hun zelfrepresentatie en samenhorigheid kwijt geraakt. Hierdoor wordt degeschiedenis van de vrouwen bepaald door de geschiedenis die mannen maken, de oorlog, hetscenario waar vier van de negen romans zich afspelen. Volgens de visies van de écritureféminine is het traditioneel moederschap gereduceerd tot verzorgende taken van de moeder.Luce Irigaray noemt het traditioneel moederschap een maskerade, waardoor de vrouwen eenplaats in de heersende orde verwerven. Daarom moeten dochters een (nieuw) discours met demoeder zoeken om een relatie te kunnen realiseren die de traditionele opvattingen van demoeder-dochter-relatie te boven gaat en zodoende verandering tot stand komt. (Beeld 8) Ook de relatie van de vrouwen tot de taal en het schrijven wordtgekenmerkt door de spanning tussen de taal van de heersende orde en gelijktijdig hetverlangen deze orde door middel van taal te ondermijnen. Drie mogelijkheden doen zich voor:volgens Luce Irigaray is dit de vervormende mimesis, een ondermijnende herhaling van hetheersend discours. Volgens Julia Kristeva moet de vrouw haar “solide positie” in deheersende orde verlaten zodat bij het schrijven een tekst ontstaat, die niet alleencommunicatie tot stand brengt, maar tegelijkertijd het heersend discours ondermijnt. VolgensCixous daarentegen moet de vrouw zich aan het ritme en de klank van de taal overgeven.Alleen door middel van een open talig proces kunnen alle fixaties die de vrouwen ten delewerden, doorbroken worden. (Beeld 9) Bij het lezen en/of herlezen van de moeder-dochter-teksten met ditreferentiekader werd boven alles de onbepaalbaarheid van de vrouwen zichtbaar. De positiesvan de vrouwen verschuiven telkens doordat de vrouwen op zoek naar verandering zijn. Dit uit
  3. 3. zich niet alleen expliciet, maar voor al impliciet door de zoekbewegingen, die kenmerkendzijn voor het narratieve proces. Deze zoekbewegingen tonen aan dat de vrouwen zich met huntraditionele plaats in de heersende orde en met de door mannen bepaalde geschiedenis vanoorlog en geweld niet kunnen identificeren en op zoek zijn naar verandering “elders”. Debewegingen naar het “elders” worden enerzijds als het verdwijnen van de vrouwen naar eenonbepaalbaar terrein zichtbaar of door hun pogingen van plaats te veranderen. De moeder-dochter-teksten tonen echter ook aan dat het “elders” even onbevredigend is als de positie vande vrouwen binnen de heersende orde. Daardoor wordt het zoekproces opnieuw in gang gezet. Het blijkt dat de vrouwen niet alleen de patriarchaal bepaalde posities willen verlaten,maar per definitie ontheemd zijn en hierdoor voortdurend op zoek naar een positie diezekerheid, stabiliteit en houvast biedt. (Beeld 10) De vrouwen in de gekozen moeder-dochter-teksten worden alsvreemdelingen en buitenstaanders herkenbaar, ondanks hun pogingen zich in de heersendeorde als huisvrouw en moeder in te voegen. Bovendien wordt de kunstmatigheid van het‘moederen’ zichtbaar: meisjes worden gestolen of gevonden en tot dochters “gemaakt”. Degenealogie van de vrouwen blijkt met name in de moeder-dochter-teksten, die in de tweedewereld oorlog spelen, door de vader/man zodanig verstoord te zijn dat ze niet meer kanworden na getrokken. Het verlies van de vrouwen wordt enerzijds herkenbaar als vageherinnering, anderzijds als onbepaalbaar doel van de zoektocht die zich in vechtpartijen tussende vrouwen, maar ook in tedere momenten tussen moeder en dochter uit. (Beeld 11) Er worden ook pogingen tot spreken herkenbaar waarmee de vrouwen dehiërarchie tussen elkander trachten te doorbreken, hoewel de vrouwen elkaar niet kunnenverstaan of alleen door middel van een verminkte taal met elkaar kunnen communiceren. Het ontbreken van een adequaat discours met de moeder kenmerkt ook de tekstenwaarin de dochters over de moeder willen schrijven. De literaire presentaties laten tevens ziendat de overgave aan de taal bij het schrijven over de moeder de dochters niet wil lukken.Veelmeer spiegelt zich in het schrijven over de moeder het zoeken naar een stabiele positieweer van waaruit een adequaat schrijven over de moeder en een discours met de moederplaats kan vinden. Deze pogingen leiden echter tot de inzicht dat het beter zou zijn met demoeder te praten dan over haar te schrijven. De literaire presentaties van moeder en dochter kunnen in zo verre als vervormendemimesis gezien worden, als eenduidige uitspraken over moeder en dochter en hun relatie nietmeer mogelijk zijn.
  4. 4. De literaire presentaties van moeder en dochter zijn echter meer dan alleenvervormende mimesis. Want er worden de zoekbewegingen van de vrouwen zichtbaar hoewelde moeder-dochter teksten traditioneel geschreven zijn. In dit opzicht gaan de literaire tekstenverder dan de visies van de écriture féminine die dit alleen in open talige processen mogelijkacht. (Beeld 12) Bij het lezen of herlezen van de teksten werden alle gangbare entheoretische visies over moeder en dochter, of anders gezegd, de fixaties van de vrouwenbinnen de heersende orde opgebroken. Moeder en dochter worden als twee vrouwenwaarneembaar die op zoek zijn naar de voltooiing van het zelf en - bij alle tegenstellingen –ook op zoek naar een relatie met elkaar.Ik hoop hiermee voldoende te hebben toegelicht.

×