SlideShare a Scribd company logo

Układanka Janusz Korczak a współczesność: pasujące elementy

Pracownia Badań i Innowacji Społecznych Stocznia
Pracownia Badań i Innowacji Społecznych Stocznia
Pracownia Badań i Innowacji Społecznych StoczniaPracownia Badań i Innowacji Społecznych Stocznia

Układanka to próba spojrzenia na dzisiejszą rzeczywistość oczami Janusza Korczaka. O problemach tożsamości, wykluczeniu, pracy z dziećmi, wychowaniu mówią Daniel Brzeziński, Marta Ciesielska, Helena Datner, Mamadou Diouf, Joanna Erbel, Mikołaj Grynberg, Tatiana Hardej, Witek Hebanowski, Wojtek Lasota, Jan Mencwel, Maciej Pisuk, Robert Pludra, Lena Rogowska, Cyryl Skibiński, Krystyna Starczewska, David Sypniewski, Elżbieta Tarkowska, Ngo Van Tuong, Jan Wiśniewski, Kuba Wygnański.

Układanka Janusz Korczak a współczesność: pasujące elementy

1 of 72
Download to read offline
Układanka




Janusz Korczak
a współczesność:
pasujące elementy




                                1
                    Dziecko salonu
Koncepcja książki:
Jan Mencwel, Cyryl Skibiński, Jan Wiśniewski

Opracowanie rozdziałów:
Polak-Żyd: Cyryl Skibiński
Dziecko salonu: Jan Wiśniewski
Radykał, praktyk, innowator: Jan Mencwel

Konsultacja merytoryczna i współpraca:
Wojtek Lasota, Fundacja Korczakowska

Specjalne podziękowania dla Marty Ciesielskiej
z Ośrodka Dokumentacji i Badań „Korczakianum”

Projekt graficzny:
Witek Gottesman, Zofia Klajs

ISBN 978-83-62590-03-2

Wydawca:
Pracownia Badań i Innowacji Społecznych Stocznia,
Warszawa 2012
www.stocznia.org.pl




Publikacja powstała w ramach projektu
Miasto Społeczne Warszawa




Projekt współfinansuje:




Publikacja przygotowana z okazji Roku Janusza Korczaka
Janusz Korczak to postać z pozoru
stworzona do uchwycenia w pomniko‑
wej formie. Życie poświęcił dzieciom,
a zakończył je, ginąc wraz ze swoimi
podopiecznymi w obozie zagłady.
Zza tragicznego wymiaru jego biogra‑
fii wyłania się sylwetka dobrotliwego
Starego Doktora, którego działalność
— wielowymiarową i trudną do zdefinio‑
wania — zbyt łatwo daje się zamknąć
w banalnej formułce: „przyjaciel dzieci”.

Układanka to próba ożywienia tych
wątków z jego życia, które mogą dziś
inspirować do krytycznego myślenia
i do odważnego, pozbawionego wyższo‑
ści działania: takiego, jakie praktykował
Korczak. „Układankę” tworzymy z wy‑
branych elementów, celowo pomijając
niektóre wątki — o tragicznym finale
jego życia piszemy jedynie między wier‑
szami. Zamiast tego chcemy na nowo
postawić pytania, które towarzyszyły
Korczakowi przez całe życie, a dziś
nie straciły na aktualności. Problem
podwójnej tożsamości, badanie biedy
i wykluczenia oraz wypracowywanie au‑
torskich metod działania — każdej z tych
kwestii przyglądamy się zarówno w świe‑
tle doświadczenia Korczaka, jak i oczami
współczesnych autorów i rozmówców.
Spis treści




Polak-Żyd                        Dziecko salonu                   Radykał, Prak-
                                                                  tyk, Innowator
Wojtek Lasota                    Jan Wiśniewski
Tożsamość wykuta                 Z salonu na ulicę  30
w kamieniu  6                                                     Jan Mencwel
                                 Janusz Korczak                   Stary Doktor,
Cyryl Skibiński                  Nędza Warszawy  32               młody radykał  54
Żydzi pod
polską prasą  9                  Jan Wiśniewski                   Jan Mencwel
                                 Mapa warszawskiej                Dom Sierot
Cyryl Skibiński                  biedy  35                        i Nasz Dom  56
Dr Korczak
i Pan Goldszmit  14              Jan Wiśniewski                   Krystyna Starczewska
                                 Dwa mity                         Szkoła w duchu Korczaka  58
Mikołaj Grynberg                 miejskiego bogactwa  40
Smutne oczy  16                                                   Marta Ciesielska
                                 Janusz Korczak                   Zespół, wspólnota,
„Ocaleni z XX wieku.             Do miasta!  40                   demokracja  60
Po nas nikt już nie opowie,
najwyżej ktoś przeczyta…”        Elżbieta Tarkowska               Jan Mencwel
Rozmowy Mikołaja Grynberga  17   Zrozumieć biednego  42           Zespół Korczaka  61

Helena Datner                    Joanna Erbel                     Kuba Wygnański
Prawda nie może                  Miasto dla ludzi                 Kiedy pomoc
być maczugą  19                  – tak, ale nie dla ubogich  44   oznacza przemoc  62

Mamadou Diouf                    Tatiana Hardej                   Jan Mencwel
Ja się czuję i stąd              Punkt widzenia  46               Mały Przegląd  64
i stamtąd. Po prostu  24
                                 Maciej Pisuk                     Daniel Brzeziński,
Ngo Van Tuong                    Pod skórą  48                    Lena Rogowska,
Tu i tam żyje się                                                 David Sypniewski
tak samo  25                                                      Praktycy kultury  66

Witek Hebanowski                                                  Robert Pludra
Poza paragrafem  27                                               Projektowanie
                                                                  zaangażowane  68
Zjazd Związku Żydów Uczestników Walk o Niepodległość Polski.
Apel poległych przed Wielką Synagogą przy ul. Tłomackie.
Warszawa 1933 r.




                                                               5
                                   Praktyk, Innowator, Radykał
Wojtek Lasota
Tożsamość wykuta
w kamieniu
Kwestie związane z tożsamością naro‑
dową żyjących w diasporze Żydów są
niezwykle złożone. Nie inaczej było
w przypadku Janusza Korczaka. Zanim
jednak zaczniemy szukać odpowiedzi
na pytanie o jego narodową i społeczną
tożsamość, warto zorientować się, jakich
wyborów dokonywali inni polscy Żydzi.
Dopiero to pozwoli zrozumieć, za kogo
Korczak się uważał i jakie były konse‑
kwencje przyjętej przez niego postawy.                                         1. kwatera 1

Żydowski świat, do którego – na równi               Wprawne oko mogło nawet zorientować się           nich tożsamościowe wybory znalazły
z polskim – należał Janusz Korczak, był             w rozmaitych typach chasydzkich i rozpo-          oddźwięk w formach nagrobków.
niezwykle barwny i zróżnicowany.                    znać chasyda z Góry Kalwarii, ubranego            Nie twierdzę, że proponowany przeze
Jedne z najważniejszych odmienności                 nowocześniej od, dajmy na to, chasyda             mnie sposób postrzegania cmentarza
dotyczyły podejścia Żydów do religii,               kozienickiego [...]. Jeśli natknęliśmy się na     żydowskiego jest wyczerpujący i nieza‑
języka, obyczaju oraz zagadnień związa‑             młodego człowieka w skórzanej kurtce, bez         wodny. Ułatwia on jednak zrozumienie
nych z tożsamością: polską, żydowską                nakrycia głowy, było duże prawdopodobień-         pewnej logiki powstawania i rozwoju
czy klasową. Dokonywane wybory często               stwo, że oto idzie przed nami komunistyczny       cmentarza oraz powiązanie jej z wiel‑
manifestowane były za pomocą ubioru lub             inteligent. [...] Z chasydzkiej rodziny pocho-    kimi przemianami, które zachodziły
zachowania, co tak oddał Izaak Bashevis             dził zapewne młodzieniaszek w małej czapce        w społeczności żydowskiej.
Singer w Portrecie warszawskich Żydów:              na czubku głowy, który zachował krótkie           Zapraszam na wędrówkę równocześnie
W Warszawie w dziewięćdziesięciu przy-              pejsy, ale zaczesywał je tak misternie, że były   w trzech wymiarach: w czasie, szlakiem
padkach na sto można było na przykład               prawie niewidoczne.                               żydowskich tożsamości oraz w przestrze‑
zróżnicować wszystkich przechodniów                 Z całego społecznego kosmosu opisy‑               ni – po cmentarzu.
według ubrania i sposobu chodzenia. [...]           wanego przez Singera dziś w przestrzeni
Kiedy spotykało się na ulicy młodzieńca             miasta pozostało jedynie jego niepełne            Na początku XIX wieku Żydzi mieszkają‑
z przystrzyżoną bródką i w złotych okula-           odzwierciedlenie w kamieniu, czyli war‑           cy na terytorium Polski nie zastanawiali
rach, ubranego w kapotę z wycięciem z tyłu,         szawskie cmentarze żydowskie, a przede            się nad swoją przynależnością narodową.
w butach z giemzy, który dźwigał pod pachą          wszystkim cmentarz przy ul. Okopowej.             Różnił ich status majątkowy i podejście
jakąś teczkę, wiadomo było, że to mizrachista       Stało się tak dlatego, że rozmaite grupy          do religii (żydowscy ortodoksi, tzw. mis‑
- ktoś, kto jest syjonistą i jednocześnie surowo    Żydów chciały się odróżnić od siebie tak‑         nagdzi, walczyli z  chasydami), ale nie
przestrzega zasad religii. [...]                    że po śmierci, więc dokonywane przez              zaprzątała ich kwestia: „być czy nie być




2. kwatera 71                            3. kwatera 20                                                           4. kwatera 31

6
Ad

Recommended

KAMIENICA BUJWIDÓW W KRAKOWIE - gazeta "Wieści z laboratorium"
KAMIENICA BUJWIDÓW W KRAKOWIE - gazeta "Wieści z laboratorium" KAMIENICA BUJWIDÓW W KRAKOWIE - gazeta "Wieści z laboratorium"
KAMIENICA BUJWIDÓW W KRAKOWIE - gazeta "Wieści z laboratorium" Małopolski Instytut Kultury
 
Walka o tożsamość Kościoła Katolickiego na Ziemiach Odzyskanych - Ludzie i in...
Walka o tożsamość Kościoła Katolickiego na Ziemiach Odzyskanych - Ludzie i in...Walka o tożsamość Kościoła Katolickiego na Ziemiach Odzyskanych - Ludzie i in...
Walka o tożsamość Kościoła Katolickiego na Ziemiach Odzyskanych - Ludzie i in...Marcin Senderski
 
Ania Karolewicz
Ania KarolewiczAnia Karolewicz
Ania Karolewiczmarzen
 
Wywiad z Honorowym Prezesem PZG Kazimierzem Diehlem
Wywiad z Honorowym Prezesem PZG Kazimierzem DiehlemWywiad z Honorowym Prezesem PZG Kazimierzem Diehlem
Wywiad z Honorowym Prezesem PZG Kazimierzem Diehlempzgomaz
 
Kiedy i jak wynaleziono naród żydowski - ebook
Kiedy i jak wynaleziono naród żydowski - ebookKiedy i jak wynaleziono naród żydowski - ebook
Kiedy i jak wynaleziono naród żydowski - ebookepartnerzy.com
 
Limanowska "Inka" oraz jej koledzy z BCh-LSB i AK
Limanowska "Inka" oraz jej koledzy z BCh-LSB i AKLimanowska "Inka" oraz jej koledzy z BCh-LSB i AK
Limanowska "Inka" oraz jej koledzy z BCh-LSB i AKNatalia Julia Nowak
 
Współcześni. Zrozumieć niezrozumiałe. Edukacja artystyczna w społeczeństwie.
Współcześni. Zrozumieć niezrozumiałe. Edukacja artystyczna w społeczeństwie.Współcześni. Zrozumieć niezrozumiałe. Edukacja artystyczna w społeczeństwie.
Współcześni. Zrozumieć niezrozumiałe. Edukacja artystyczna w społeczeństwie.MuzeumBydgoszcz
 
Maksymilian Maria Kolbe
Maksymilian Maria KolbeMaksymilian Maria Kolbe
Maksymilian Maria Kolbeannaszsp9
 

More Related Content

Similar to Układanka Janusz Korczak a współczesność: pasujące elementy

Częstochowskie getto
Częstochowskie gettoCzęstochowskie getto
Częstochowskie gettorakso332
 
Ulica karskiego
Ulica karskiegoUlica karskiego
Ulica karskiegoAgata
 
Swieto Zmarlych
Swieto ZmarlychSwieto Zmarlych
Swieto ZmarlychTeresa
 
Przewodnik po żydowskiej Pradze.pdf
Przewodnik po żydowskiej Pradze.pdfPrzewodnik po żydowskiej Pradze.pdf
Przewodnik po żydowskiej Pradze.pdfPorozumieniedlaPragi
 
Najpiękniejsze polskie cmentarze
Najpiękniejsze polskie cmentarzeNajpiękniejsze polskie cmentarze
Najpiękniejsze polskie cmentarzeAria Memoria
 
Boy Żeleński. Błazen - wielki mąż - Józef Hen - ebook
Boy Żeleński. Błazen - wielki mąż - Józef Hen - ebookBoy Żeleński. Błazen - wielki mąż - Józef Hen - ebook
Boy Żeleński. Błazen - wielki mąż - Józef Hen - ebooke-booksweb.pl
 
Modrzejewska. Życie w odsłonach - Józef Szczublewski - ebook
Modrzejewska. Życie w odsłonach - Józef Szczublewski - ebookModrzejewska. Życie w odsłonach - Józef Szczublewski - ebook
Modrzejewska. Życie w odsłonach - Józef Szczublewski - ebooke-booksweb.pl
 
Stanowisko oblawy augustowskiej
Stanowisko oblawy augustowskiejStanowisko oblawy augustowskiej
Stanowisko oblawy augustowskiejsuwalki24.pl
 
Żydzi w międzywojennym Białymstoku. Między lokalnością a diasporą.
Żydzi w międzywojennym Białymstoku. Między lokalnością a diasporą.Żydzi w międzywojennym Białymstoku. Między lokalnością a diasporą.
Żydzi w międzywojennym Białymstoku. Między lokalnością a diasporą.Katarzyna Sztop-Rutkowska
 
Prezentacja janusz korczak
Prezentacja   janusz korczakPrezentacja   janusz korczak
Prezentacja janusz korczakJakub Kulesza
 
Klub Wnika Sybiraka III LO 2012-2014.ppt
Klub Wnika Sybiraka III LO 2012-2014.pptKlub Wnika Sybiraka III LO 2012-2014.ppt
Klub Wnika Sybiraka III LO 2012-2014.pptArkadiuszCwirko
 
Janusz korczak od a do z
Janusz korczak od a do zJanusz korczak od a do z
Janusz korczak od a do zbibliozso6
 

Similar to Układanka Janusz Korczak a współczesność: pasujące elementy (20)

Częstochowskie getto
Częstochowskie gettoCzęstochowskie getto
Częstochowskie getto
 
Ulica karskiego
Ulica karskiegoUlica karskiego
Ulica karskiego
 
Swieto Zmarlych
Swieto ZmarlychSwieto Zmarlych
Swieto Zmarlych
 
Wiez 1/2016
Wiez 1/2016Wiez 1/2016
Wiez 1/2016
 
Przewodnik po żydowskiej Pradze.pdf
Przewodnik po żydowskiej Pradze.pdfPrzewodnik po żydowskiej Pradze.pdf
Przewodnik po żydowskiej Pradze.pdf
 
Najpiękniejsze polskie cmentarze
Najpiękniejsze polskie cmentarzeNajpiękniejsze polskie cmentarze
Najpiękniejsze polskie cmentarze
 
Piotr Korduba, Skazani na dwór
Piotr Korduba, Skazani na dwórPiotr Korduba, Skazani na dwór
Piotr Korduba, Skazani na dwór
 
Boy Żeleński. Błazen - wielki mąż - Józef Hen - ebook
Boy Żeleński. Błazen - wielki mąż - Józef Hen - ebookBoy Żeleński. Błazen - wielki mąż - Józef Hen - ebook
Boy Żeleński. Błazen - wielki mąż - Józef Hen - ebook
 
Modrzejewska. Życie w odsłonach - Józef Szczublewski - ebook
Modrzejewska. Życie w odsłonach - Józef Szczublewski - ebookModrzejewska. Życie w odsłonach - Józef Szczublewski - ebook
Modrzejewska. Życie w odsłonach - Józef Szczublewski - ebook
 
Stanowisko oblawy augustowskiej
Stanowisko oblawy augustowskiejStanowisko oblawy augustowskiej
Stanowisko oblawy augustowskiej
 
Żydzi w międzywojennym Białymstoku. Między lokalnością a diasporą.
Żydzi w międzywojennym Białymstoku. Między lokalnością a diasporą.Żydzi w międzywojennym Białymstoku. Między lokalnością a diasporą.
Żydzi w międzywojennym Białymstoku. Między lokalnością a diasporą.
 
Wiez 1/2013
Wiez 1/2013Wiez 1/2013
Wiez 1/2013
 
Kryjówka w wersji demo
Kryjówka w wersji demoKryjówka w wersji demo
Kryjówka w wersji demo
 
Janicka, Kryjówka w wersji demo
Janicka, Kryjówka w wersji demoJanicka, Kryjówka w wersji demo
Janicka, Kryjówka w wersji demo
 
Prezentacja janusz korczak
Prezentacja   janusz korczakPrezentacja   janusz korczak
Prezentacja janusz korczak
 
Klub Wnika Sybiraka III LO 2012-2014.ppt
Klub Wnika Sybiraka III LO 2012-2014.pptKlub Wnika Sybiraka III LO 2012-2014.ppt
Klub Wnika Sybiraka III LO 2012-2014.ppt
 
Sekrety sanitariuszki "Inki"
Sekrety sanitariuszki "Inki"Sekrety sanitariuszki "Inki"
Sekrety sanitariuszki "Inki"
 
Janusz korczak od a do z
Janusz korczak od a do zJanusz korczak od a do z
Janusz korczak od a do z
 
Maria Jakimiuk
Maria JakimiukMaria Jakimiuk
Maria Jakimiuk
 
Kobro
KobroKobro
Kobro
 

More from Pracownia Badań i Innowacji Społecznych Stocznia

More from Pracownia Badań i Innowacji Społecznych Stocznia (10)

EWALUACJA Jak to się robi ? PORADNIK DLA PROGRAMÓW PAFW
EWALUACJA Jak to się robi ?  PORADNIK DLA PROGRAMÓW PAFWEWALUACJA Jak to się robi ?  PORADNIK DLA PROGRAMÓW PAFW
EWALUACJA Jak to się robi ? PORADNIK DLA PROGRAMÓW PAFW
 
Mały Przegląd 2.0
Mały Przegląd 2.0Mały Przegląd 2.0
Mały Przegląd 2.0
 
Foresight Obywatelski - Przyszłość Obwatelstwa - Kuba Wygnański
Foresight Obywatelski - Przyszłość Obwatelstwa - Kuba WygnańskiForesight Obywatelski - Przyszłość Obwatelstwa - Kuba Wygnański
Foresight Obywatelski - Przyszłość Obwatelstwa - Kuba Wygnański
 
Spojność społeczna - Maciej Duszczyk
Spojność społeczna - Maciej DuszczykSpojność społeczna - Maciej Duszczyk
Spojność społeczna - Maciej Duszczyk
 
Zmiana demograficzna, rynek pracy - Paweł Kaczmarczyk
Zmiana demograficzna, rynek pracy - Paweł KaczmarczykZmiana demograficzna, rynek pracy - Paweł Kaczmarczyk
Zmiana demograficzna, rynek pracy - Paweł Kaczmarczyk
 
Zrównoważony rozwój regionalny - Mikołaj Herbst
Zrównoważony rozwój regionalny - Mikołaj HerbstZrównoważony rozwój regionalny - Mikołaj Herbst
Zrównoważony rozwój regionalny - Mikołaj Herbst
 
Sprawne państwo - Lidia Kołucka–Żuk
Sprawne państwo - Lidia Kołucka–Żuk Sprawne państwo - Lidia Kołucka–Żuk
Sprawne państwo - Lidia Kołucka–Żuk
 
Wzrost kapitału społecznego Polski - Jakub Wojnarowski
Wzrost kapitału społecznego Polski - Jakub WojnarowskiWzrost kapitału społecznego Polski - Jakub Wojnarowski
Wzrost kapitału społecznego Polski - Jakub Wojnarowski
 
Prezentacja Raportu Polska 2030 - Michał Boni
Prezentacja Raportu Polska 2030 - Michał BoniPrezentacja Raportu Polska 2030 - Michał Boni
Prezentacja Raportu Polska 2030 - Michał Boni
 
Foresight Obywatelski - Globalizacja - Edwin Bendyk
Foresight Obywatelski - Globalizacja - Edwin BendykForesight Obywatelski - Globalizacja - Edwin Bendyk
Foresight Obywatelski - Globalizacja - Edwin Bendyk
 

Układanka Janusz Korczak a współczesność: pasujące elementy

  • 2. Koncepcja książki: Jan Mencwel, Cyryl Skibiński, Jan Wiśniewski Opracowanie rozdziałów: Polak-Żyd: Cyryl Skibiński Dziecko salonu: Jan Wiśniewski Radykał, praktyk, innowator: Jan Mencwel Konsultacja merytoryczna i współpraca: Wojtek Lasota, Fundacja Korczakowska Specjalne podziękowania dla Marty Ciesielskiej z Ośrodka Dokumentacji i Badań „Korczakianum” Projekt graficzny: Witek Gottesman, Zofia Klajs ISBN 978-83-62590-03-2 Wydawca: Pracownia Badań i Innowacji Społecznych Stocznia, Warszawa 2012 www.stocznia.org.pl Publikacja powstała w ramach projektu Miasto Społeczne Warszawa Projekt współfinansuje: Publikacja przygotowana z okazji Roku Janusza Korczaka
  • 3. Janusz Korczak to postać z pozoru stworzona do uchwycenia w pomniko‑ wej formie. Życie poświęcił dzieciom, a zakończył je, ginąc wraz ze swoimi podopiecznymi w obozie zagłady. Zza tragicznego wymiaru jego biogra‑ fii wyłania się sylwetka dobrotliwego Starego Doktora, którego działalność — wielowymiarową i trudną do zdefinio‑ wania — zbyt łatwo daje się zamknąć w banalnej formułce: „przyjaciel dzieci”. Układanka to próba ożywienia tych wątków z jego życia, które mogą dziś inspirować do krytycznego myślenia i do odważnego, pozbawionego wyższo‑ ści działania: takiego, jakie praktykował Korczak. „Układankę” tworzymy z wy‑ branych elementów, celowo pomijając niektóre wątki — o tragicznym finale jego życia piszemy jedynie między wier‑ szami. Zamiast tego chcemy na nowo postawić pytania, które towarzyszyły Korczakowi przez całe życie, a dziś nie straciły na aktualności. Problem podwójnej tożsamości, badanie biedy i wykluczenia oraz wypracowywanie au‑ torskich metod działania — każdej z tych kwestii przyglądamy się zarówno w świe‑ tle doświadczenia Korczaka, jak i oczami współczesnych autorów i rozmówców.
  • 4. Spis treści Polak-Żyd Dziecko salonu Radykał, Prak- tyk, Innowator Wojtek Lasota Jan Wiśniewski Tożsamość wykuta Z salonu na ulicę  30 w kamieniu  6 Jan Mencwel Janusz Korczak Stary Doktor, Cyryl Skibiński Nędza Warszawy  32 młody radykał  54 Żydzi pod polską prasą  9 Jan Wiśniewski Jan Mencwel Mapa warszawskiej Dom Sierot Cyryl Skibiński biedy  35 i Nasz Dom  56 Dr Korczak i Pan Goldszmit  14 Jan Wiśniewski Krystyna Starczewska Dwa mity Szkoła w duchu Korczaka  58 Mikołaj Grynberg miejskiego bogactwa  40 Smutne oczy  16 Marta Ciesielska Janusz Korczak Zespół, wspólnota, „Ocaleni z XX wieku. Do miasta!  40 demokracja  60 Po nas nikt już nie opowie, najwyżej ktoś przeczyta…” Elżbieta Tarkowska Jan Mencwel Rozmowy Mikołaja Grynberga  17 Zrozumieć biednego  42 Zespół Korczaka  61 Helena Datner Joanna Erbel Kuba Wygnański Prawda nie może Miasto dla ludzi Kiedy pomoc być maczugą  19 – tak, ale nie dla ubogich  44 oznacza przemoc  62 Mamadou Diouf Tatiana Hardej Jan Mencwel Ja się czuję i stąd Punkt widzenia  46 Mały Przegląd  64 i stamtąd. Po prostu  24 Maciej Pisuk Daniel Brzeziński, Ngo Van Tuong Pod skórą  48 Lena Rogowska, Tu i tam żyje się David Sypniewski tak samo  25 Praktycy kultury  66 Witek Hebanowski Robert Pludra Poza paragrafem  27 Projektowanie zaangażowane  68
  • 5. Zjazd Związku Żydów Uczestników Walk o Niepodległość Polski. Apel poległych przed Wielką Synagogą przy ul. Tłomackie. Warszawa 1933 r. 5 Praktyk, Innowator, Radykał
  • 6. Wojtek Lasota Tożsamość wykuta w kamieniu Kwestie związane z tożsamością naro‑ dową żyjących w diasporze Żydów są niezwykle złożone. Nie inaczej było w przypadku Janusza Korczaka. Zanim jednak zaczniemy szukać odpowiedzi na pytanie o jego narodową i społeczną tożsamość, warto zorientować się, jakich wyborów dokonywali inni polscy Żydzi. Dopiero to pozwoli zrozumieć, za kogo Korczak się uważał i jakie były konse‑ kwencje przyjętej przez niego postawy. 1. kwatera 1 Żydowski świat, do którego – na równi Wprawne oko mogło nawet zorientować się nich tożsamościowe wybory znalazły z polskim – należał Janusz Korczak, był w rozmaitych typach chasydzkich i rozpo- oddźwięk w formach nagrobków. niezwykle barwny i zróżnicowany. znać chasyda z Góry Kalwarii, ubranego Nie twierdzę, że proponowany przeze Jedne z najważniejszych odmienności nowocześniej od, dajmy na to, chasyda mnie sposób postrzegania cmentarza dotyczyły podejścia Żydów do religii, kozienickiego [...]. Jeśli natknęliśmy się na żydowskiego jest wyczerpujący i nieza‑ języka, obyczaju oraz zagadnień związa‑ młodego człowieka w skórzanej kurtce, bez wodny. Ułatwia on jednak zrozumienie nych z tożsamością: polską, żydowską nakrycia głowy, było duże prawdopodobień- pewnej logiki powstawania i rozwoju czy klasową. Dokonywane wybory często stwo, że oto idzie przed nami komunistyczny cmentarza oraz powiązanie jej z wiel‑ manifestowane były za pomocą ubioru lub inteligent. [...] Z chasydzkiej rodziny pocho- kimi przemianami, które zachodziły zachowania, co tak oddał Izaak Bashevis dził zapewne młodzieniaszek w małej czapce w społeczności żydowskiej. Singer w Portrecie warszawskich Żydów: na czubku głowy, który zachował krótkie Zapraszam na wędrówkę równocześnie W Warszawie w dziewięćdziesięciu przy- pejsy, ale zaczesywał je tak misternie, że były w trzech wymiarach: w czasie, szlakiem padkach na sto można było na przykład prawie niewidoczne. żydowskich tożsamości oraz w przestrze‑ zróżnicować wszystkich przechodniów Z całego społecznego kosmosu opisy‑ ni – po cmentarzu. według ubrania i sposobu chodzenia. [...] wanego przez Singera dziś w przestrzeni Kiedy spotykało się na ulicy młodzieńca miasta pozostało jedynie jego niepełne Na początku XIX wieku Żydzi mieszkają‑ z przystrzyżoną bródką i w złotych okula- odzwierciedlenie w kamieniu, czyli war‑ cy na terytorium Polski nie zastanawiali rach, ubranego w kapotę z wycięciem z tyłu, szawskie cmentarze żydowskie, a przede się nad swoją przynależnością narodową. w butach z giemzy, który dźwigał pod pachą wszystkim cmentarz przy ul. Okopowej. Różnił ich status majątkowy i podejście jakąś teczkę, wiadomo było, że to mizrachista Stało się tak dlatego, że rozmaite grupy do religii (żydowscy ortodoksi, tzw. mis‑ - ktoś, kto jest syjonistą i jednocześnie surowo Żydów chciały się odróżnić od siebie tak‑ nagdzi, walczyli z  chasydami), ale nie przestrzega zasad religii. [...] że po śmierci, więc dokonywane przez zaprzątała ich kwestia: „być czy nie być 2. kwatera 71 3. kwatera 20 4. kwatera 31 6
  • 7. Polakiem?”. W sztuce nagrobnej używali Na terenie cmentarza maskile domagali Zadziałał tu prosty mechanizm: celem tradycyjnych form macewy (pionowo się m.in. zastąpienia napisów hebrajskich było odróżnienie się od Żydów postępo‑ osadzonej płyty, zazwyczaj półkoliście polskimi, chowania rodzin razem (w tra‑ wych, odrzucono więc nawet te zdobienia, zamkniętej) lub ohelu (hebr. namiot; dycji mężczyźni i kobiety byli grzebani które stosowane były przez Żydów od mały, najczęściej nieozdobny budynek osobno), a także sięgania po nowe formy setek lat, ale obecnie za bardzo kojarzyły na planie prostokąta lub kwadratu). nagrobne, także z wykorzystaniem się z żydowskim oświeceniem. Dobry Skrupulatnie przestrzegali zakazu czy‑ postaci ludzkiej, co dla religijnych Żydów przykład to ohel Menachema Mendla nienia wizerunków. zakrawało na świętokradztwo. Władze Kalisza, cadyka z Warki (5; zm. 1868, Na tym tle niezwykły jest między innymi cmentarza przy Okopowej zgodziły się ale w ohelu tym znajdują się także na‑ nagrobek Bera Sonnenberga (1, lata na wprowadzenie części tych rozwiązań, grobki zmarłych później mężczyzn 20. XIX wieku) , zakorzeniony w tra‑ wyznaczając jednak osobne kwatery dla z rodu Kaliszów). Nagrobek niemal dycyjnej kulturze żydowskiej, ale z nią „postępowców” - pierwszą taką kwaterą zupełnie pozbawiony jest ozdób, jego eksperymentujący. Są na nim wyrzeźbio‑ była kwatera 20. I właśnie tam stoi forma sprowadza się do tego, co jest ne dwa miasta: Jerozolima i Warszawa. nagrobek Cecylii Gębickiej (3, lata 20. niepodważalnie ortodoksyjne – ohelu Inspiracją dla pierwszego są malowidła XX wieku), babci Henryka Goldszmita, najprostszego z możliwych. w bożnicach, a szczególne jest użycie go na którym widzimy polski napis, stelę w nagrobku. Ewenementem jest jednak nagrobną ustawioną na postumencie Atrakcyjność identyfikacji jako Żyd-Polak sięgnięcie po wizerunek Warszawy. i symbol wieńca laurowego w zwień‑ malała wraz ze zbliżaniem się końca XIX Świadczy to o związku emocjonalnym czeniu. Żydzi-Polacy sięgali też po wiele wieku. Żydzi, którzy ją odrzucali, a nie Sonnenberga z tym miastem, nie trakto‑ innych form, jak kolumny, sarkofagi, widzieli dla siebie miejsca w szeregach wanym jednak jako symbol polskości, ale mauzolea, wieże czy obeliski -  dobrym ortodoksów, zaczęli identyfikować się na miejsce życia i śmierci wybitnego finansi‑ przykładem jest nagrobek Józefa inne sposoby. sty, filantropa i przodka słynnego filozofa, Goldszmita, ojca Henryka Goldszmita Naród żydowski odzyskać może swoje naro- Henri Bergsona. (2 , druga połowa lat 90. XIX wieku). dowe terytorium jedynie w Palestynie – pisał Jakub Zineman w Historii syjonizmu. Ruch Kwestia narodowa pojawiła się wśród Reakcją na aktywność „Polaków zapoczątkowany przez Theodora Herzla Żydów na terytorium Polski wraz z wpły‑ wyznania mojżeszowego” była izolacja w centrum uwagi stawiał właśnie stwo‑ wami tzw. Haskali, czyli żydowskiego ogromnej grupy Żydów ortodoksyjnych rzenie w Palestynie żydowskiego państwa oświecenia, propagowanego w Niem‑ (nadal zróżnicowanej wewnętrznie), oraz przywrócenie języka hebrajskiego czech przez Mosesa Mendelsohna. którzy za wszelką cenę starali się utrzy‑ jako języka Żydów. Nagrobki syjonistów, Wedle ideałów Haskali Żydzi powinni mać tradycję na każdym polu, w tym które znajdziemy na terenie cmentarza stać się obywatelami państw, w których także w sztuce nagrobnej. Efektem było przy Okopowej, nawiązują właśnie do mieszkają, nie rezygnując ze swojej skrajne uproszczenie form nagrobnych tych dwóch elementów: występuje na nich tożsamości (Żydów takich nazywano stosowanych przez ortodoksów.   charakterystyczna kopułka, często razem maskilami). W Niemczech większość Ży‑ dów wybrała tę drogę, w Polsce – bardzo niewielu. Wśród tej nielicznej grupy były jednak rodziny Gębickich i Goldszmitów, przodkowie Henryka Goldszmita, który z czasem przyjmie pseudonim literacki Janusz Korczak. Pojawienie się „Polaków wyznania mojżeszowego” czy „Żydów oświeconych”, jak sami siebie określali, było rewolucją w tradycyjnej społeczności żydowskiej, dla wielu Żydów ortodoksyj‑ nych odczuwaną jako zagrożenie. 5. kwatera 13 6. kwatera 44 7 Polak-Żyd
  • 8. z gwiazdą Dawida oraz hebrajskim napi‑ un Rusland), lewicową partię żydowską, zwykłego pomnika. Nagrobek trzech sem (wyłącznie lub wspólnie z polskim). będącą w opozycji zarówno do syjoni‑ pisarzy języka jidysz (7, 1924 r.), Na nagrobku Abrahama Goldberga stów, jak też do Żydów religijnych. Icchaka Lejbusza Pereca, Jakuba Dine‑ (4, lata 30. XX wieku) do motywu kopułki Nagrobek Józefa Jankielewicza zona i Szlomy Zajnwela Rapaporta dochodzi jeszcze informacja, że zmarły „Janka” (6, początek lat 20. XX w) można (Szymona An-skiego), nazwany ohel był redaktorem syjonistycznej gazety nazwać bundowskim manifestem w ka‑ Perec  przez swego twórcę, Abrahama i członkiem syjonistycznej organizacji. mieniu. O łączności z żydowską tradycją Ostrzegę. Jego koncepcja metaforycznie Symbol kopuły był od wieków kojarzo‑ i żydowskimi masami świadczy kształt zrównuje wagę literatury jidysz z wagą ny z Jerozolimą (na terenie cmentarza nagrobka, nawiązujący do tradycyjnej przykazań ofiarowanych dawnym Izra‑ występuje choćby w wymienianym już macewy. Jednak już czerwony kolor elitom. Świadczy o tym choćby fakt, że nagrobku Sonnenberga), zaś gwiazda Da‑ piaskowca zapowiada symbolikę robotni‑ inskrypcje wyryte na tablicach wewnątrz wida została uznana za symbol syjonizmu czą, co wzmocnione jest przez pokazanie nagrobka (oczywiście w języku jidysz) w 1897 roku na kongresie syjonistycznym w zwieńczeniu dłoni trzymającej młot. pochodzą nie z Tory czy Talmudu, ale w Bazylei. Widoczny w nagrobku motyw płomienia z dramatu Pereca pt. Złoty łańcuch odnosi się do wiedzy (i samowiedzy) ży‑ (Di gołdene kejt); nie dotyczy to tablicy Dwie następne grupy – bundowców dowskich robotników, która miała im dać środkowej, na której są inicjały pisarzy i jidyszystów – łączył wybór języka jidysz możliwość skutecznej walki o poprawę oraz daty ich urodzin i śmierci. (żydowskiego) jako języka, który powi‑ ich losu. Napis na nagrobku jest dwuję‑ Tekst inskrypcji z tablicy po lewej stro‑ nien łączyć Żydów na ziemiach polskich. zyczny, po polsku i w jidysz; bundowcy nie pomnika brzmi: Na przykład radny miasta Warszawy, opowiadali się bowiem za żydowską J. Lewi, wygłosił w 1925 roku we Wło‑ autonomią w granicach kraju, w którym Nie prosimy ani nie żebrzemy, cław‑ku odczyt, podczas którego, wedle mieszkają Żydzi. Jesteśmy dumnymi Żydami, raportu policji: wypowiedział się za usunię- Bundowcy używali języka jidysz, ponie‑ Nie mogliśmy dłużej czekać. ciem języka hebrajskiego a wprowadzeniem waż tylko w ten sposób mogli docierać do Śpiewamy Szir ha – Szirim żydowskiego. Prowadzona przez syjonistów mas robotniczych, wśród których działali. I śpiewając, tańcząc, kroczymy propaganda za językiem hebrajskim jest, Daleko ważniejszą rolę przypisano temu zdaniem mówcy, nieszczęściem dla klasy językowi w kręgu twórców kultury jidysz, I ciąg dalszy na tablicy po prawej stronie: robotniczej. którzy szeroko rozpowszechniali przeko‑ nanie, że Żydzi zamieszkujący terytorium Kroczymy, śpiewając i tańcząc Słowo „Bund” oznacza w jidysz „związek”. Polski stanowią odrębny naród, połą‑ My – wielcy, wielcy Żydzi Tak w skrócie nazywano Powszechny czony nie tylko tradycją, obyczajowością Świąteczni, jak w szabat Żydzi. Żydowski Związek Robotniczy na Litwie, i religią, ale własnym, żywym językiem. Płoną nasze dusze, rozstępują się chmury w Polsce i Rosji (w jidysz Algemejner Dlatego twórcy tej literatury i przede przed nami Jidiszer Arbetersbund in Lite, Pojln wszystkim ona sama doczekała się nie‑ Płonie niebo i rozwierają się jego bramy W glorii wpływamy do środka Aż pod sam Tron Chwały Próba zrozumienia kontekstu powstawa‑ nia nagrobków na cmentarzu żydowskim przy Okopowej i wzajemnych zależności między nimi nadaje sens niezwykłemu zbiegowi okoliczności, jakim jest prze‑ trwanie tego cmentarza. Trwałość „kamiennego świata” pozwa‑ la zobaczyć choćby mały odblask świata, którego już nie ma. Szir ha – Szirim (hebr. Pieśń nad Pieśnia‑ mi) – jest to po hebrajsku nazwa własna, dlatego jej nie tłumaczę. Tłumaczenia dokonali Anna Ciałowicz i Ruwen Zygielbaum. Wojtek Lasota jest prezesem Funda‑ cji Korczakowskiej, trenerem biznesu, copywriterem i instruktorem teatralnym. Były pracownik Ośrodka Dokumentacji i Badań Korczakianum, przez kilkanaście lat edukator w warszawskim Zamku Kró‑ lewskim. Z wykształcenia historyk sztuki; pracę magisterską napisał o cmentarzu żydowskim przy ul. Okopowej. 7. kwatera 44 8
  • 9. Żydzi pod polską prasą Spacer po cmentarzu przy Okopowej pozwala zdać sobie sprawę z różnic światopoglądowych, które dzieliły polskich Żydów. Dla dopełnienia tła, na którym poruszał się Janusz Korczak, potrzebny jest także rzut oka na to, jak mniejszość żydowską postrzegała reszta społeczeństwa polskiego. Pełną paletę ówczesnych postaw Pola‑ ków wobec Żydów można dostrzec, przeglądając polską prasę z przełomu XIX i XX wieku. Nowoczesny antysemityzm Żydzi mieszkający w Niemczech czy Jeżeli talmudysta osiadłszy we wsi polskiej, XIX wiek był czasem szybkiej mo‑ Francji, w porównaniu z sytuacją na wprowadza do niej demoralizację przez dernizacji w wielu dziedzinach życia. ziemiach polskich bardzo nieliczni, rozpijanie włościan, namawianie ich do „Wynalazkiem” tej epoki jest także no‑ byli pod koniec XIX wieku całkowicie nieposzanowania cudzej własności, przez woczesny antysemityzm. W 1881 roku, zasymilowani i cieszyli się takimi samymi nabywanie od nich rzeczy kradzionych, kiedy przez miasta cesarstwa rosyjskiego prawami obywatelskimi jak chrześcijanie. itd. – to ów Żyd ucywilizowany, wchodząc (w tym Warszawę) przetoczyła się fala Wroga trzeba było więc wyróżnić w spo‑ do salonu polskiego wnosi z sobą pierwiastki antyżydowskich pogromów, powstało sób bardziej subtelny, w czym pomogli nie mniej, a bodaj nawet czy nie bardziej pierwsze na polskich ziemiach jawnie znamienici profesorowie antropologii. ujemne; wnosi on bowiem ów cynizm bezwy- antysemickie pismo. W Europie środkowo-wschodniej sytu‑ znaniowości, ów straszliwy indyferentyzm Wcześniej niechęć do Żydów motywo‑ acja była łatwiejsza: niezasymilowani w rzeczach religii i wszelkiej wiary, obok wano głównie względami religijnymi Żydzi, którzy stanowili absolutną najwyższego lekceważenia wszelkiego dobra i koniecznością rywalizacji na tle większość, różnili się ubiorem, obycza‑ duchowego i wszelkich ideałów w ogóle, pod- ekonomicznym. Laicyzujące się społe‑ jami i językiem. W tej części świata za czas gdy z drugiej strony, przewagą środków czeństwa nie wyzwoliły się jednak w pełni usprawiedliwienie niechęci wobec Ży‑ materialnych, potęgą swego złota krzewi od przekonania, że to Żydzi odpowiadają dów wystarczały widoczne gołym okiem wśród ludzi słabego charakteru – a takich za śmierć Jezusa. Arsenał kierowanych różnice kulturowe. Wysiłek antysemitów pono u nas najwięcej – serwilizm, ów wobec nich pretensji został po prostu musiał więc pójść w tym kierunku, aby serwilizm zabijający najdroższy skarb uzupełniony o argumenty oparte na prze‑ móc udowodnić, że nawet zasymilowa‑ w człowieku: poczucie godności osobistej. konaniu o zbyt wielkim, choć oczywiście ny Żyd pozostaje duchowo obcy, przez „Najgroźniejsi”, 1885 r. utajonym, wpływie Żydów na niezliczone co jest dla kultury polskiej zabójczym sfery życia kraju. zagrożeniem. Fundamentalnym składnikiem nowo‑ Tak radził sobie z tym zadaniem założy‑ czesnego antysemityzmu na zachodzie ciel „Roli”, Jan Jeleński: Europy była ideologia rasistowska, Dla lepszego oświetlenia naszych „najgroź- zakładająca niższość „Semitów” wobec niejszych”, wypada nam zwrócić uwagę na „rasy aryjskiej”. Nad Wisłą rasizm nie ich wpływy w życiu towarzyskim i obyczajo- cieszył się na przełomie wieków dużym wym. Zapytajmy więc szczerze i otwarcie, co wzięciem. Nie wynikało to chyba jednak Żyd ucywilizowany, wykształcony, słowem, ze szczególnej dobroci serc Polaków. Żyd, który pozornie przynajmniej zerwał z tłumem ciemnych, fanatycznych współbraci, co on do tego życia wnosi? 9 Polak-Żyd
  • 10. Żyd nad Niemnem Żydów, albo też może w psychicznej naturze polskich, komentował rosnącą popular‑ Po klęsce powstania styczniowego rząd człowieka w ogóle. ność syjonizmu w Polsce: dusz sprawowali w Polsce pozytywiści, „O Żydach i kwestii żydowskiej”, 1882 r. Żydzi […] tegocześni nie mają ani własnej na czele z takimi postaciami jak Bolesław ziemi, ani własnego języka, ani własnej na- Prus, Aleksander Świętochowski czy Demokraci wierzą w obcych uki, sztuki i literatury, w ogóle nie posiadają Eliza Orzeszkowa. Promowany przez W XIX wieku rodziły się w Europie nowo‑ ani gruntu, ani materiału kulturalnego dla nich ideał pracy u podstaw miał wy‑ czesne narody, już nie klasowe, jak polski stworzenia własnej ojczyzny i odrębnego zwolić lud od ciemnoty, dzięki czemu naród szlachecki, a etniczne. Proces pow‑ narodu. Znaczna i cywilizacyjnie najlepsza społeczeństwo funkcjonowałoby bardziej stawania powszechnej świadomości ich część wrosła w inne pnie antropologiczne, racjonalnie, co pozwoliłoby mu pokonać narodowej dotyczył także Żydów żyją‑ żywi się ich sokami, przekształca się pod ich trapiące je bolączki. cych w diasporze. Pod sam koniec wieku wpływem i odciąć się od nich nie chce, ani Ta sama zasada dotyczyła Żydów. Dzięki ukonstytuował się oświacie i „uobywatelnieniu” Żydzi mieli syjonizm, między‑ porzucić religijny „zabobon”, który był narodowy ruch, główną przyczyną ich zacofania, prze‑ który stawiał sobie stać mówić „paskudną gwarą” i wejść za cel zjednoczenie w wartki nurt polskiej kultury. Pozyty‑ wokół języka wiści brzydzili się antysemityzmem spod hebrajskiego znaku „Roli” i wiele energii poświęcali rozproszonych na zwalczanie przekonania, że Żydzi po świecie Żydów w nieodwołalny sposób różnią się od i stworzenie nieza‑ chrześcijan, ale wnioski, jakie wyciągali leżnego państwa ze swojego rozumowania były radykalne: żydowskiego. uważali, że jedynym sposobem na roz‑ Coraz powszech‑ wiązanie problemu antysemityzmu była niejsza wśród całkowita asymilacja wszystkich Żydów. Żydów świadomość Wszelka odmienność obyczajów, religii narodowa nie i języka musiała zniknąć. poruszała jednak Pełen zestaw argumentów za asymilacją serc i umysłów wy‑ Żydów przedstawiła Eliza Orzeszkowa łącznie syjonistów. w broszurze „O Żydach i kwestii żydow‑ Także znaczny skiej”, rozprawiając się przy okazji procent działaczy z dotyczącymi ich uprzedzeniami: najliczniejszej żydowskiej partii Pytania te zmuszają usta do uśmiechu, bo socjalistycznej Bund opowiadał się za nie może. Ponieważ skutkiem tych względów przywołują do pamięci setki, tysiące twier- autonomią narodową Żydów. Ich celem syjonizm, jako tkanka obietnic, przyrzeczeń dzeń i sądów, wydawanych o Żydach, a które nie było jednak odrębne państwo, ale i nadziei, których nigdy spełnić nie zdoła, sta- zdają się ubiegać ze sobą o pierwszeństwo autonomia kulturalna, której główną je się tylko środkiem agitacyjnym, daremnie w dziedzinie dzieciństw i płytkości ludzkich. osią miał być jidysz, będący językiem drażniącym namiętności, zaostrzającym Szachraj, wyzyskiwacz, fanatyk, gdy do mas żydowskich. przeciwieństwa i utrudniającym proces masy ciemnych i biednych należy, pyszałek Rodząca się wśród Żydów tożsamość asymilacyjny, więc dla wszystkich społe- arogant, samochwalca, gdy się wzbogaci, narodowa poważnie niepokoiła część czeństw, zawierających w swym łonie Żydów, oto kim i jaki jest Żyd według wyobrażeń polskich społeczników. Już w 1903 roku ma znaczenie siły rozkładającej i groźnej powszechnie u nas utrwalonych. Roman Dmowski sformułował na kar‑ […]; odpowiedzią na fanatyzm - jest zawsze Czy istotnie, w chwili tworzenia Żydów, tach broszury zatytułowanej „Myśli fanatyzm. Słowa rzucone pod kątem natura była wielką kapryśnicą i jedno plemię nowoczesnego Polaka” dogmat o ko‑ syjonistycznym odbijają się pod kątem to napiętnowała plamami, od których wolne nieczności walki na polu gospodarczym antysemityzmu. są wszystkie plemiona inne? i społecznym z zagrażającym „żywioło‑ „W sprawie syjonizmu”, 1902 r. […] Ażeby zdobyć jasne wyobrażenia o przy- wi polskiemu”, „żywiołem żydowskim”. warach Żydów, trzeba koniecznie zestawić Walki, która miała skończyć się emigra‑ ich i porównać z plemionami innymi. Zesta- cją Żydów z Polski. wienie takie przekonać nas dopiero może, czy Ale spokojny sen opuścił także środowi‑ przywary te są wyłącznie i tylko żydowskie, ska liberalne, wywodzące się z konające‑ czy też może ogólno-ludzkie, czy źródło ich go już pozytywizmu. Oto jak Aleksander spoczywa we właściwościach plemiennych Świętochowski, jeden z głównych propa‑ gatorów idei całkowitej asymilacji Żydów 10
  • 11. Żydzi w oczach socjalistów Stoję więc Narodowców i dawnych pozytywistów na tym, dotychczas połączyły marzenia o państwie jed‑ nieznanym stano- nolitym etnicznie. Jedni chcieli, żeby wisku: że emigracja zaludniali je oświeceni, kultywujący Żydów z Polski jest uniwersalne wartości obywatele; dla dru‑ niemożliwa, ale gich miało być domem silnego narodu że jednocześnie o jednej, wyrazistej tożsamości. Wypo‑ asymilacja ich wiedziane w pierwszych latach XX wieku zupełna jest słowa Świętochowskiego należy jednak nieprawdopodob- uznać za gest rozpaczy, bo właśnie wtedy na i że zostaną oni pogardzany przez asymilatorów „żargon” w kraju właśnie przerodził się w język literacki. W jidysz jako odrębna narodowość. Jakież więc wyj- sklepów nie była co prawda w kręgach tworzył nowelista Icchok Perec, na jidysz ście z tego położenia? Zdaniem moim jedno endecji niczym nowym, ale tym razem Szymon An-ski przełożył rosyjski orygi‑ tylko, bardzo proste: powinniśmy  pojęcie umocowana była w szerszym kontekście nał swojego dramatu „Dybuk”. równouprawnienia obywatelskiego Żydów politycznym. Ugrupowaniem politycznym, które rozszerzyć i na prawo posiadania własnej na- Na jesieni 1912 roku odbywały się wybory przejawiało zdecydowanie najmniejszą rodowości, powinniśmy uznać tę narodowość do IV Dumy (rosyjskiego parlamentu), niechęć do Żydów, byli socjaliści. Przy‑ w stopniu, w jakim sami Żydzi ją uznają, w której zasiadali także posłowie z Kró‑ wiązanie do idei dzielenia społeczeństw i równouprawnić ją po bratersku lestwa Polskiego. Na posła z Warszawy na klasy, a nie narody, powodowało, że – o ile to tylko od nas zależy lub będzie zale- endecja forsowała Romana Dmowskie‑ takim samym wrogiem była dla socja‑ żało – podobnie jak Rusinów i Litwinów. […] go, ale dzięki poparciu elektorów partii listów burżuazja żydowska jak i polska, Polacy, o ile i gdy to będzie od nich zależało, żydowskich (system głosowania był a sprzymierzeńcem cały proletariat, mogą i powinni zapewnić Żydom zupełne dwustopniowy), mandat dostał kandydat niezależnie od różnic narodowych. Stąd równouprawnienie ich języka – o ile socjalistów. Fakt, że to głosy elektorów też w szeregach partii socjalistycznych oczywiście sami Żydzi będą tego żądali żydowskich zadecydowały o wyborze znalazło się miejsce dla osób pochodze‑ – w szkolnictwie, sądach i urzędach, do czego przedstawiciela Warszawy w Dumie, nia żydowskiego. wcale nie potrzeba niemożliwego w danym został w środowiskach narodowych Fakt ten podchwyciła i wyolbrzymiła wypadku wyodrębniania autonomicznych (ale histerii antyżydowskiej uległo też w swojej propagandzie prasa endecka terytoriów. demokratyczne centrum!) uznany za i katolicka. Stałym jej elementem stała „Wobec narodowości żydowskiej”, 1902 r. ostateczny dowód na słuszność starej się śpiewka o jedności dwóch głównych tezy, że Żydzi dążą do zawładnięcia zagrożeń dla polskości: socjalizmu Bojkot 1912 Polską. W mniemaniu narodowców po i Żydów. Schemat ten okazał się niesły‑ We wrześniu 1912 roku na rynku pra‑ części nawet już to osiągnęli, bo nie tylko chanie żywotny i to on leży u podstaw sowym ukazała się „Gazeta Poranna gospodarka krajowa tkwiła w „niewoli rozwijającego się do lat 50. XX wieku, 2 Grosze”, której redaktorzy wyraźnie żydowskiej”, ale i „nasza myśl, nasz duch a funkcjonującego do dziś mitu sympatyzowali z programem Narodowej szamocą się skute okowami więziennymi”. „żydokomuny”. Demokracji. W przeciągu dwóch miesięcy Poniżej fragment artykułu uzasadnia‑ Stanowisko wobec rodzącej się żydow‑ nowy tytuł – co zaskoczyło nawet jego jącego potrzebę bojkotu, będącego skiej tożsamości narodowej zajął jeden twórców – zdeklasował konkurencję na odpowiedzią „Dwugroszówki” na obu‑ z ważniejszych ideologów Polskiej Partii polu liczby sprzedawanych egzemplarzy. rzenie, jakiemu wobec działań endecji Socjalistycznej, Kazimierz Kelles-Krauz. A wszystko to dzięki pisanym wielką dały wyraz „rozmaite dzienniki, Kurie‑ Odpowiadając na tezy postępowców spod czcionką na wszystkich marginesach ry będące w rękach Żydów, mechesów znaku Aleksandra Świętochowskiego, dla hasłom: „Kupujcie tylko u chrześcijan!”, i masonów”, czyli – jak sądzili – wszystkie których syjonizm „jest jak chrabąszcz, co „Robotnicy! Nie wybierajcie pachołków tytuły nie sympatyzujące z programem by znosił jaja pod powieką”, pisał: żydowskich!”. Idea bojkotu żydowskich narodowców: 11 Polak-Żyd
  • 12. Zapytajmy kupców-chrześcijan, polskich „Samoobrona”, jak nazywano bojkot, paszportowe i tajno-policyjne, mają oni właścicieli sklepów i sklepików, jak często nie kończyła się na omijaniu przez zadanie znacznie ułatwione: „chrześcijanin” zaglądają do nich nabywcy Żydzi. Sądzimy, kupujących sklepów żydowskich. Wielu – przyjaciel, „Żyd” – wróg. że to wypadki tak rzadkie, iż kupcy polscy Polaków wyrażało w tamtym czasie swój „Kwestja żydowska w Państwie Polskim”, mogliby je węglem w kominie zapisywać. patriotyzm wybijając w nich szyby i de‑ 1923 r. Żaden prawowierny Żyd nie zajrzy nigdy do molując stragany. Wydaje się zresztą, że sklepu polskiego. Chyba w najgorszej i osta- organizatorzy bojkotu w gruncie rzeczy Lata 30. – antysemityzm w rozkwicie tecznej potrzebie. A tymczasem nabywcy stawiali sobie pozaekonomiczne cele. Nasilenie się postaw antysemickich polscy tłumnie napełniają sklepy żydowskie, Akcja miała pogłębić i tak już dość głębo‑ w latach trzydziestych wiązało się z gene‑ idzie tam chłop, bo myśli, że u „Żyda zawdy kie rowy wykopane między społecznością ralną radykalizacją postaw społecznych. taniej”, a i utargować można; idzie rzemieśl- polską i żydowską: handel, mimo wszel‑ Wynikało to z powszechnej niepewności nik dla tej samej przyczyny; idzie wreszcie kich różnic kulturowych, był odwieczną jutra, panującej w czasach światowego inteligent, bo Żyd nęci go pozorną uległością płaszczyzną spotkania obu grup. kryzysu gospodarczego, który miał w znoszeniu kaprysów i pozorną również ta- Wymierny skutek bojkotu był jeden: swój początek w 1929 roku w Stanach niością. Zwłaszcza kobiety wszelkich stanów, wtedy właśnie ostatecznie uformował Zjednoczonych. Atmosferę zagęszczały mają nieprzepartą słabość do kupowania się język antysemicki. Tak pisał o tym niepokojące wydarzenia polityczne na u Żydów i są bardzo dumne z tego, że im Jan Baudouin de Courtenay, który na arenie międzynarodowej, jak dojście do się dużo „wytargować udało”. Nie wiedzą początku lat dwudziestych został kandy‑ władzy włoskich faszystów czy wygrana biedaczki, że jeżeli Żyd opuści połowę nawet datem mniejszości narodowych na urząd Hitlera w Niemczech. Także w Polsce ceny, to i tak z pewnością dwa razy wziął prezydenta: rządy sanacji dryfowały w kierunku coraz drożej, niż się należało. Otóż, ponieważ nie można wywalczyć twardszego reżimu autorytarnego. […] Jesteśmy pewni, że hasło „Kupujcie tylko sobie niepodległości narodowej w pewnych W ówczesnej prasie spotkać można pełną u chrześcijan” zjawi się nie tylko na murach granicach geograficznych, więc energia paletę odwiecznych zarzutów kierowa‑ i płotach, po wszystkich miastach i miastecz- patriotyczno-niepodległościowa wyładowuje nych wobec Żydów: od średniowiecznych kach naszych, ale wyryje się ono niezatarty- się po najmniejszej linii oporu. argumentów religijnych, przez oskarżenia mi głoskami we wszystkich polskich mózgach A zatem „huzia na Żyda!” […] Wypowiada- o zawłaszczanie handlu, do przekonania i sercach, stanie się sprężyną naszej woli, my więc walkę temu „czwartemu mocarstwu o tajnym spisku żydowskim, którego przewodnikiem naszych czynów. rozbiorowemu”, a wypowiadamy tym ła- celem jest opanowanie świata. Nowością A wówczas Żydzi przestaną nam dyktować twiej, że nikt nam nie przeszkadza i żadnych była natomiast popularyzacja przywle‑ swe prawa w Warszawie!. represji obawiać się nie potrzebujemy. […] czonych do Polski z Europy zachodniej „Co ich boli?”, 1912 r. Urządzamy patriotyczne biura paszpor- teorii rasistowskich. towe i wywiadowcze, dokonujemy rewizji Aby zobrazować atmosferę przedwo‑ Druga strona medalu „patriotycznych”, posiłkujemy się tajną jennej dekady, przytaczam fragmenty Szybko stało się jasne, że bojkot sklepów policją narodową, demaskujemy „maskaradę artykułów z powstałego w połowie żydowskich nie przynosi pożądanych żydowską”, rozkazujemy w imieniu narodu lat trzydziestych tygodnika „Prosto skutków ekonomicznych. Stracili tylko wypędzać „rządców Żydów”, a zawiadamia- z Mostu”. To publicystyczno-kulturalne najdrobniejsi handlarze, ponieważ więksi jąc publiczność bogobojną, że na przykład czasopismo inteligencji o nastawieniu pośrednicy żydowscy nadal zaopatrywali pewien zakład fotograficzny nabył od Żyda narodowym miało stanowić odpowiedź w towar sklepy „chrześcijańskie”. Cieka‑ chrześcijanin, dodajemy: „Wszelkie doku- na trwający już wiele lat monopol we, że dla części polskich kupców bojkot menty dotyczące tej transakcji zostały nam „Wiadomości Literackich”, adresowa‑ sklepów żydowskich stał się okazją do zakomunikowane”. nych głównie do kręgów lewicujących dodatkowego zarobku kosztem rodaków, Tak postępują „kierownicy opinii” i „ojcowie i liberalnych. mogli bowiem podnieść ceny, a „patrio‑ ojczyzny”, zarówno „wybrańcy narodu”, Czytając poniższe fragmenty artyku‑ tycznie” nastawiona ludność i tak u nich jako też natchnieni wodzowie „z bożej łaski”. łów prasowych należy pamiętać, że ich kupowała. A dzięki temu, że myślenie senno-językowe autorzy nie wiedzieli jeszcze – choć to nie przerodziło się w ich głowach w myślenie usprawiedliwia ich poglądów – że więk‑ 12
  • 13. szość Żydów polskich w ciągu kolejnych Doroczny wstyd Dąbrowska. Pisarka w głośnym wówczas kilku lat zostanie wymordowana: W ostatnich latach przed II wojną świa‑ tekście „Doroczny wstyd” odniosła się Zofia Kossak-Szczucka: tową nie brakowało w Polsce wojujących do wybuchających od kilku lat na po‑ Żydzi są nam tak straszliwie obcy, obcy antysemitów, choć nie uprawnia do oczy‑ czątku roku akademickiego „ekscesów i niemili, bo są innej rasy. Drażnią nas i rażą wiście do twierdzenia, że była to postawa antyżydowskich”: wszystkie ich cechy. Wschodnia zapalczy- powszechna. Skrajna niechęć do Żydów W bieżącym roku studenckim zaraza wość, kłótliwość, specyficzny rodzaj umysłu, nie cechowała jednak, jak dziś lubimy pogromowa przeniosła się już z uniwersyte- oprawa oczu, kształt uszu, zmrużenie sobie wmawiać, głównie marginesu spo‑ tów na ulicę. Studenci tłuką szyby, wpadają powiek, linia warg, wszystko. łecznego. Autorzy zacytowanych powyżej do sklepów i biją żelazem ludzi spokojnie „Najpilniejsza sprawa”, 1936 r. artykułów należeli przecież do ówczesnej oddających się swemu zajęciu, a potem uciekają jak tchórze, niezdolni ponieść odpowiedzialności za swe występne uczynki. W Wilnie posępne, fanatyczne szaleństwo studentów wywołało już rozruchy uliczne, nie zawahało się przed demagogicznym spowo- dowaniem zajść przypominających czarny wiek siedemnasty, poprzedzający upadek ojczyzny. […] Dwa lata temu na dziedzińcu uniwersyteckim napadnięto podstępnie z tyłu profesora Handelsmana, zadając mu cios kastetem w głowę w zamiarze najoczywiściej zbrodniczym. […] Wracając do kwestii antysemityzmu, która dziś staje się już tylko częścią poli- tyczną programu – niosącego Polsce reakcję fanatyzmu i ciemnotę, nie miejsce tutaj uprzytamniać nieprzytomnym, że zagad- nienie żydowskie wrastało w życie polskie zbyt długo i zbyt organicznie, by można je było rozstrzygnąć lub zlikwidować jakim- kolwiek doraźnym sposobem. Nie miejsce tutaj tłumaczyć młodocianym pałkarzom tragizm i zawiłość sprawy żydowskiej, której nienormalny przerost my sami, nasz stanowy egoizm szlachty, nasze wielkie dziejowe grzechy społeczne hodowały i tworzyły przez Karol Zbyszewski: elity kulturalnej Polski, a swoje mądrości wieki. Nie miejsce tu wskazywać drogi, jakimi Hitler zastosował właściwy system, Ży- ogłaszali w poczytnym periodyku. Byli moglibyśmy zaradzić niedorozwojowi gospo- dzi czują, że w Niemczech nie ma żartów, to ludzie, których Janusz Korczak mógł darstwa narodowego. Nie miejsce wreszcie wiedzą, że żaden pisk, skowyt, wrzask tam spotykać spacerujących po śródmiejskich wyjaśniać oślepłym z nienawiści politykom nie pomoże – uciekają więc, gdzie oczy trotuarach czy w teatrze. i zbałamuconym dzieciakom, że uszczuplenie poniosą. […] Tłuczenie zaasekurowanych Także władza państwowa nie zajęła praw jakichkolwiek mniejszości narodowych szyb sklepowych nie wystraszyło ani jednego wobec rozbuchanego antysemityzm byłoby moralnie i politycznie klęską państwa Żyda z Warszawy, roztropne, stanowcze zadawalającego z dzisiejszego punktu polskiego. i przemyślane zarządzenie hitlerowców widzenia stanowiska. W 1937 roku wpro‑ „Dziennik Popularny”, 1936 r. w Wiedniu uwolniło miasto w ciągu miesiąca wadzono na polskich uczelniach numerus od dziesięciu tysięcy pasożytów. clausus, ustanawiając maksymalną ilość „A Żydów coraz więcej”, 1938 r. studentów - Żydów na poziomie dziesięciu Jan Mosdorf: procent ogółu. Władze nie były w stanie Otóż tylko w jednym wypadku interes zapewnić Żydom bezpieczeństwa na żydowski będzie wymagał emigracji: jeżeli ulicach, nie potrafiono również poradzić pozostanie będzie groziło im fizyczną za‑ sobie z wymyślonym przez studentów gładą. Rzecz prosta, nie będziemy robili narodowców gettem ławkowym, które rzezi. Ale możemy zrealizować zasadę, polegało na wymuszaniu groźbami i bi‑ że najbogatszy Żyd  musi być uboższy od ciem zajmowania przez Żydów osobnych najbiedniejszego Polaka, inaczej mówiąc ławek. Można zresztą podejrzewać, że – sprowadzić stopę życiową Żydów poniżej rządowi nie zależało szczególnie mocno poziomu bezrobotnych na wsi. […] Przy na wyeliminowaniu prześladowań Żydów rozsądnej i celowej polityce rządu polskiego – ostatni premier II RP, Felicjan Sławoj wobec Żydów, liczba ich zacznie w granicach Składkowski sam upatrywał rozwiązania naszych zmniejszać się i przed rezerwatem „kwestii żydowskiej” w emigracji Żydów siły żydowskiej stanie widmo dość szybkiej z Polski. zagłady. Jest to jedyny realny sposób na emi- W takiej atmosferze stanięcie w obro‑ grację żydowską. […] Wszelkie inne projekty nie Żydów wymagało nie lada odwagi. i rozwiązania są fikcją. Kto tego nie rozumie, Każdego, kto się wychylił, prasa sympaty‑ ten albo jest ślepy, albo ślepego udaje”. zująca z narodowcami oblewała kubłem „Na marginesie”, 1939 r. pomyj. Jedną z niewielu osób publicznych obdarzonych dużym autorytetem, które zdecydowały się zabrać głos, była Maria 13 Polak-Żyd
  • 14. Dr Korczak Polak i Żyd Henryk Goldszmit, który później przyjmie pseudonim literacki i Pan Goldszmit Janusz Korczak, urodził się w zamożnej, spolonizowanej rodzinie żydowskiej. W domu Goldszmitów nie kultywowano religijnej tradycji żydowskiej, a Henryk nie znał hebrajskiego ani jidysz. Korczak nie pisał wiele o własnej Uważał się za Polaka, ale – jak zanotował w pamiętniku pisanym w getcie – już od dziecka wiedział, że jest również Żydem. tożsamości, ale fragmenty niektórych Podwójna tożsamość narodowa nie przeszkadzała Korczakowi tekstów pozwalają wyobrazić sobie jego być polskim patriotą. Po klęsce Polski we wrześniu 1939 roku ma‑ jor Henryk Goldszmit chodził po okupowanej przez hitlerowców stosunek do tych spraw. A nie ograniczają stolicy ubrany w polski mundur oficerski. Nosił go aż do jesieni się one tylko do kwestii przynależności 1940 roku, kiedy Żydów zamknięto w getcie, a on sam, zanim tam trafił, wylądował w niemieckim areszcie. narodowej czy – takie czasy – rasowej. Korczak, chociaż sam był całkowicie spolonizowany, nie popierał Ważnym elementem codzienności dążeń do całkowitej asymilacji Żydów, co wiązałoby się dla nich z koniecznością porzucenia żydowskiej religii i kultury. Wierzył, Korczaka było życie duchowe, nieujęte że prędzej czy później uda się ułożyć współżycie narodów polskie‑ zresztą w ramy żadnej religii. go i żydowskiego. Jesteśmy braćmi jednej ziemi. Wieki wspólnej doli i niedoli – długa wspólna droga – jedno słońce nam przyświeca, jeden grad niszczy nasze łany, i jedna ziemia kryje kości przodków naszych – więcej łez było niż uśmiechów; ani wasza ani nasza w tym wina. Ot, pracujmy razem. […] Rozpalimy wspólne ognisko, otworzymy przy świetle dusze nasze; co złe – w ogień, co dobre – cenne – dostojne – do wspólnej skarbnicy. Jako Żyd-Polak najbardziej jestem własnym sercem tego właśnie głosu. Janusz Korczak, „Trzy prądy”, 1910 r. [Korczak] Obcy był wszystkim, respektowany wszędzie jako porządny cudzoziemiec. Polacy z obozu narodowego i katolickiego nie mogli mu darować żydowskiego pochodzenia, Żydzi niezasymilowani widzie- li w nim polskiego pisarza, reprezentanta kultury polskiej. Lewicę społeczną, szczególnie aktywną młodzież rewolucyjną, odstręczał sceptycyzmem i tym, że sprawy dziecka nie kojarzył z walką o zmianę ustroju – dla konserwy i sanacji był lewicą. W środowisku literackim stał na uboczu prądów i grup, udany talent, ale z nieprawego łoża, od tej tam pedagogiki. Igor Newerly, wstęp do „Wyboru pism” Korczaka, 1957 r. Warszawa jest moja i ja jestem jej. Powiem więcej: jestem nią. Razem z nią cieszyłem się i smuciłem, jej pogoda była moją pogodą, jej deszcz i błoto moim też. Z nią razem wzrastałem. Oddaliliśmy się ostatnio. Powstawały nowe ulice i dzielnice, których już nie rozumiałem. Wiele lat czułem się cudzoziemcem na Żoliborzu. Wiele bliższy jest mi Lublin i nawet nigdy niewidziany Hrubieszów. Warszawa była terenem czy warsztatem mojej pracy, tu miejsca postoju, tu groby. ­— Janusz Korczak, Pamiętnik Korczak w czasie pobytu w Palestynie w 1934 lub 1936 roku. 14
  • 15. W poszukiwaniu Boga Na gruncie polskim zagadnienie to sprowadzało się do badań nad Korczak nie był wyznawcą judaizmu, ale też nigdy nie przyjął domniemanymi różnicami „moralnymi, psychicznymi i fizycz‑ chrztu. Był jednak osobą o dużej wrażliwości duchowej. nymi” dzielącymi Żydów i Polaków. Korczak pracował zarówno Igor Newerly, sekretarz Korczaka, a po wojnie znany pisarz, wspo‑ z dziećmi żydowskimi jak i polskimi, był autorem książek Mośki, mina, że na biurku jego pracodawcy często leżała Biblia, której Joski i Srule i Józki, Jaśki i Franki, wydawał się więc idealnym kan‑ marginesy zapełnione były odręcznymi notatkami właściciela. dydatem do wzięcia udziału w dyskusji. Jako że temat był skrajnie W latach dwudziestych poszukiwania duchowe zaprowadziły Kor‑ zideologizowany, długo wzdragał się przed zabraniem głosu. czaka w kręgi teozofów. Zainteresowanie się „Boską mądrością”, Na początku lat trzydziestych dał się jednak namówić i opubliko‑ stanowiącą kompilację filozofii buddyzmu, hinduizmu i innych wał artykuł zatytułowany „Dziecko żydowskie”. religii Wschodu, poskutkowało włączeniem się Korczaka w dzia‑ Krytykuje w nim rozpowszechnioną wówczas tendencję do łalność jednej z kontemplacyjno-medytacyjnych lóż masońskich. ferowania ocen na podstawie „wrażeń”, często nie popartych Przekonanie o konieczności rozwoju duchowego przekładało się badaniami naukowymi. Dystansuje się wobec przypisywania zbyt na praktykę wychowawczą Korczaka. W Domu Sierot odbywały dużego znaczenia „krwi”, wątpiąc na przykład w szczególną inte‑ się nieobowiązkowe lekcje religii żydowskiej. Gdy nieco później ligencję i wrażliwość dzieci żydowskich. Przyczyn realnych różnic powstawał Nasz Dom, przeznaczony dla polskich dzieci z ubogich między Polakami i Żydami szuka raczej w odmiennym podłożu robotniczych rodzin, Korczak postulował przeznaczenie jednego kulturowym, rozprawiając się w ten sposób na przykład z mitem z pomieszczeń na kaplicę. Jednak kierowniczka Naszego Domu, „wrodzonej” skłonności Żydów do handlu. Maryna Falska, związana z Polską Partią Socjalistyczną, gwałtow‑ Zbyt optymistyczne byłoby jednak twierdzenie, że wypowiadając nie się temu sprzeciwiła i pomysł upadł. się w kwestiach związanych z wrodzonymi cechami ludzkimi, Daj dzieciom dobrą dolę, daj wysiłkom ich pomoc, ich trudom błogo- Janusz Korczak prezentował postawę na miarę XXI wieku. Jedną sławieństwo. Nie najłatwiejszą prowadź ich drogą, ale najpiękniejszą. z jego trosk było na przykład zagadnienie, jak „zahamować wzrost A jako prośby mej zadatek przyjmij jedyny mój klejnot: smutek. Smutek liczbowy tych, którzy stanowią troskę i poniżają godność człowie‑ i pracę. ka samym istnieniem swoim”. Niczym nie maskowana eugenika. Janusz Korczak, „Modlitwa wychowawcy”, 1920 r. W tym wypadku Korczak nie wyprzedził niestety swoich czasów. [Korczak] całe życie szukał Boga. Bóg jego był nie z tego czy innego Aby wyrazić swe stanowisko w sprawie różnic między ludźmi, powiem, kultu, z żadnych antropomorfizujących wyobrażeń. Bóg Korczaka że istnieją niezbyt znaczne różnice między dziećmi, młodzieżą zrodzony z samotności i smutku był samą dobrocią i ostatecznym i dorosłymi, między chłopcem i dziewczynką, między dzieckiem azylem dla sensu świata. pojedynczym a gromadą, między dzieckiem wsi i miasta, dzieckiem Ks. Jan Twardowski, „O Januszu Korczaku”, 1972 r. zamożnym, ubogim, zaniedbanym, sierotą. Za to jak wiele podo- bieństw, ile cech wspólnych człowieka. […] Psychoza doszukiwania się Antropologia na manowcach różnic jest odgłosem nienaukowej zgoła wrzawy tego, co waśni i judzi. Interesujący jest stosunek Janusza Korczaka do badanego Janusz Korczak, „Dziecko żydowskie”, 1933 r. z niezwykłym zapałem przez przedwojennych naukowców problemu różnic dzielących społeczeństwa i ludzkie rasy. Palestyna Lata trzydzieste były dla Korczaka podwójnie trudne. Po pierwsze, praca w Domu Sierot przestała sprawiać mu taką satysfakcję jak wcześniej. W 1932 lub 1933 roku wyprowadził się nawet z pokoju na poddaszu, choć nie porzucił pracy w Domu. Po drugie, co najmniej od początku dekady męczyła go depresja (nawet proponował siostrze wspólne samobójstwo), nieustannie pogłębiana przez zdarzające się coraz częściej wrogie wystą‑ pienia Polaków przeciwko Żydom. W „Pamiętniku” takimi słowami  podsumowywał schyłek minionej dekady: Podłe, haniebne lata – rozkładowe, nikczemne. Przedwojenne, kłamliwe, zakłamane. – Przeklęte. Nie chciało się żyć. Błoto. Cuchnące błoto. Wszystko to spowodowało, że mimo początkowych oporów, w 1934 roku Korczak zdecydował się na kilkutygodniowy pobyt w jednym z palestyńskich kibuców, a dwa lata później pojechał tam ponownie, aby zwiedzić kraj. Myśl o wyjeździe na dłużej pojawiła się tuż przed wybuchem wojny. Korczak starał się zorientować za pośrednictwem osiadłych w Palestynie zna‑ jomych i wychowanków, czy znalazłby się tam dla niego kąt i zastanawiał się skąd wziąć fundusze na podróż i kilkumiesięczne utrzymanie na miejscu. Wydaje się jednak, że ostatecznie nigdy nie zdecydował się na emigrację. Wszelkie rozterki unieważniła zresztą nadchodząca wielkimi krokami wojna. Ostatni list Pani jest dla mnie ważnym dokumentem, który potwierdza to, co myślałem o Palestynie i pracy tam. […] Zbyt mało zostało mi życia, bym mógł lat dziesięć poświęcić na fizyczną i duchową asymi- lację z nowymi warunkami oddychania, trawienia, patrzenia.  […] Zresztą zagadnienie „człowiek”, jego przeszłość i przyszłość na ziemi – przesłania mi nieco zagadnienie „Żyd”. - Za przedmiot pracy obrałem dziecko. Janusz Korczak, odpowiedź na list swojej dawnej Pismo Janusza Korczaka wystosowane do władz hitlerowskich współpracownicy Estery Budko, 1928 r. na miesiąc przed wymuszonym przeniesieniem Domu Sierot na teren getta. Jedyny znany dokument podpisany przez Korczaka podwójnym nazwiskiem. 15 Polak-Żyd
  • 16. Mikołaj Grynberg Smutne oczy Kilka wieków wspólnej historii Żydów i Polaków zostało gwałtownie przerwa‑ ne przez II wojnę światową i Holokaust. Większość tych, którym udało się prze‑ żyć, albo wyjechała, albo nie chciała kultywować żydowskiej części swojej tożsamości. W dzisiejszej Polsce wnuki ocalonych z Zagłady coraz częściej wra‑ cają do korzeni. O tym, co może składać się na współczesną polsko-żydowską tożsamość rozmawiamy z psychologiem i fotografem Mikołajem Grynbergiem, fot. Mikołaj Grynberg autorem książki Ocaleni z XX wieku. Korczak uważał się za Polaka-Żyda, ale nigdy nie wytłumaczył Nawet nie to konkretnie, że odkrywa się nagle, że jest się Żydem, na czym ta podwójna tożsamość polega. Możesz pomóc mi ale fakt, że w ogóle istniała jakaś tajemnica. to zrozumieć? Też uważam się i za Żyda i za Polaka. Gdy ktoś mówi: „Wy, Żydzi…” Dlaczego twoje zainteresowania związane z tematyką żydow‑ dostaję gęsiej skórki. Jestem Polakiem i bardzo źle znoszę, gdy ską koncentrują się wokół Zagłady? ktoś próbuje mi to odebrać. Dla nas, tak zwanego drugiego pokolenia, żydowskie korzenie tkwią właśnie w Holokauście. I to jest dramat. Za tobą stoi niezły Problem nie tkwi w polskości Korczaka. Trudno mi pojąć na kawał historii narodu polskiego – chrześcijaństwo, a moja historia czym polegało to, że uważał się za Żyda. Przecież w pełni kończy się znacznie wcześniej. Niemalże zupełnie zniknęli ci, należał do kultury polskiej, nie znał jidysz ani hebrajskiego, nie którzy mogliby nam opowiadać o przeszłości. Chciałem usłyszeć wyznawał judaizmu. Podobnie przedstawia się twoja sytuacja. historię sprzed Zagłady i stąd wzięła się książka Ocaleni z XX wieku. Korczak dużo wiedział o kulturze i religii żydowskiej, choć rzeczy‑ wiście nie zgłosił do nich bezpośredniego akcesu. Ja pochodzę Co od nich usłyszałeś? z jeszcze silniej zasymilowanej rodziny niż on, ale gdy masz na na‑ Po pierwsze to, czego się spodziewałem: że Polacy to żydożercy zwisko Goldszmit czy Grynberg, to naprawdę nie możesz mówić, i tym podobne opinie. Ale usłyszałem też dużo pięknych historii. że nie jesteś Żydem. Na przykład opowieść o żydowskim chłopcu, który razem ze swo‑ Wiesz, kiedy w zsekularyzowanej rodzinie dziecko zdaje sobie im polskim kolegą uciekał ze szkoły i jeździł po kraju na dachach sprawę z tego, że coś jest na rzeczy? Początkowo słyszy tylko frag‑ pociągów. menty rozmów dorosłych – że Żydzi, że Auschwitz… W którymś momencie jego wszyscy rówieśnicy idą do pierwszej komunii, Czy podczas redakcji książki zmniejszałeś ilość negatywnych a ono nie i dostaje wycisk od kolegów. W moim przypadku tak wspomnień? było. „Polowanie na Żyda” skończyło się dopiero, gdy przenieśli‑ Nie, ale przyjąłem jedną zasadę w trosce o potomków tych ludzi: śmy się bliżej centrum, na Żoliborz. źli Polacy nie mają w tej książce nazwisk, a dobrzy Polacy mają, żeby ich wnuki mogły być z nich dumne. Nic dobrego nie wynik‑ Z tego co mówisz wynika, że twoja żydowskość opiera się nie z tego, że ktoś będzie wstydził się za swoich przodków. głównie na tym, że ktoś wytyka ci pochodzenie. To nie tak. W pewnym momencie każdy zaczyna podejmować Pytasz swoich rozmówców, ludzi starszych, o ich stosunek świadome decyzje związane z własną tożsamością. Parę lat do Polski i polskości. temu zrobiłem album o Auschwitz; ostatnio wydałem książkę Część z nich tutaj wraca, część nigdy nie wróci i to nie tylko dlatego, Ocaleni z XX wieku, na którą składają się rozmowy z Izraelczyka‑ że są już starzy. To jest ziemia, która spłynęła krwią i wyjeżdżając mi, którzy przeżyli w Polsce Zagładę; prowadzę warsztaty związane przyrzekli sobie, że nigdy więcej nie postawią na niej nogi. z tą tematyką. Kwestia żydowskiej tożsamości stała się ważnym elementem mojego życia. Właściwie to w tym utonąłem. Mimo wszystko wielu twoich bohaterów deklaruje, że ich ko‑ rzenie są w Polsce, że Polski pozostał ich pierwszym językiem… Mam wrażenie, że coraz więcej osób w Polsce zaczyna ...że Słowacki. odtwarzać i kultywować swoją żydowską tożsamość. Skąd się to bierze? Właśnie. A jednak żaden z twoich rozmówców nie nauczył Odchodzi pokolenie, które pracowało na to, żeby stłamsić w sobie dzieci języka polskiego. Nawet Ryszard Löw, który zawodowo żydowską tożsamość. Pokolenie ludzi, którzy postanowili chronić zajmuje się literaturą polską. przed tym dziedzictwem swoje dzieci, bo im przyniosło to same Powiedział mi, że postanowił, że garb polskości – tak się chyba złe rzeczy, ze stratą całych rodzin w Holokauście na czele. wyraził – na nim się skończy. Nie chciał, żeby jego dzieci tęskniły Teraz to wybucha: ktoś przypadkiem coś przeczyta, ktoś coś tak jak on i dlatego nie sprzedał im swoich fascynacji. Co prawda powie. Z relacji moich znajomych wiem, że to bardzo trudna sytu‑ targnęło nim raz czy drugi i podsunął dzieciom Pana Wołodyjow- acja dowiedzieć się w wieku dorosłym, że przez wiele lat istniała skiego w hebrajskim tłumaczeniu. jakaś tajemnica w rodzinie. 16
  • 17. Z pośród moich bohaterów chyba jedyni Willenbergowie mają To jest taka historia jak z naszymi dziadkami. To, czy mieli włości dziecko, które mówi perfekcyjnie po polsku. No, ale to dziecko przed wojną i gdzie, nie ma dla nas żadnego znaczenia. Czasami ma ojca, który o dziesiątej rano był łaskaw obalić ze mną flaszkę ktoś powie: „moi dziadkowie są stąd czy stamtąd”, a drugi odpo‑ koniaku ze śledziami… Trudno odmówić mu przywiązania do wie: „O, super, moi też”. Nic więcej z tego nie wynika. polskości. Przy tym w książce pada zdanie, zresztą powtarzane przez dwie Ogólna tendencja jest jednak wyraźna. Myślisz, że wynika to różne osoby, że w Izraelu są Polakami a w Polsce Żydami. z chęci odcięcia korzeni, przynajmniej w następnym pokoleniu? W Izraelu nie mówi się o kimś, że jest Żydem, mówi się o tym, skąd W większości przypadków rzeczywiście tak jest. Przekonanie przyjechał. Dopiero gdy ktoś wyjeżdża za granicę, mówi o sobie pierwszych pokoleń, które przyjechały do Izraela było takie, że jako o Izraelczyku. oto Żydzi wrócili na swoje ziemie i z powrotem będą „stąd”. To się w dużej mierze udało, ale tym, którzy przyjechali do Palestyny tuż Czy w moim pokoleniu, pokoleniu dwudziestolatków, jeszcze po wojnie, nie było łatwo. Delikatnie rzecz ujmując, nie cieszyli się się tak mówi? tam szacunkiem, a nie mieli dokąd jechać dalej. Dla nich świat się Nie. Nawet gdy rozmawiasz z ludźmi w moim wieku, gdy pytają skończył. Wyjechali z kraju, w którym stracili wszystkich, a przy‑ cię skąd jesteś, a ty odpowiadasz, że z Polski, to mówią: „Ja mam jechali do kraju żydowskiego, gdzie dowiedzieli się, że są babcię z Polski. Stary, to jest total. Ona mnie karmi na siłę, każe baranami, które bez żadnej woli walki poszły na rzeź zgotowaną mi spać pod kołdrą, daje gorący rosół jak jest trzydzieści stopni, im przez hitlerowskie Niemcy. dzwoni do mnie bez przerwy… to jest nie do wytrzymania, ty nie Istnieje także inne, bardziej prozaiczne wytłumaczenie tej sytu‑ wiesz jak to jest”. Ja wiem jak to jest i skąd się to bierze. acji. Prawda jest taka, że dziadkowie nie maja żadnego wpływu na to, czy ich wnuki będą trochę bardziej, czy mniej Polakami. Oni Dopytujesz swoich rozmówców, czy wyglądasz na Żyda… są po prostu Izraelczykami, jedzą falafel, balangują w Tel Avivie… …Raczej o to, czy mam „dobry wygląd”. W retoryce tamtych cza‑ „Ocaleni z XX wieku. do uczniów: „Jak wam nie wstyd, że Żyd lepiej od was zna waszą historię?” albo: Po nas nikt już nie opowie, „Żydek lepiej od was mówi po polsku. Hańba i wstyd”. I ja panu na zakończenie najwyżej ktoś przeczyta…” mogę powiedzieć, że ja jako obywatel polski na koniec tego wszystkiego jeszcze Rozmowy Mikołaja Grynberga zabiłem Jezusa. Jaszcze ma pan dla mnie jakieś pytania o Polskę? Mikołaj: A pan jeszcze ma dla mnie Na książkę Mikołaja Grynberga składa Byłem jedynym Żydem w całej szkole. jakieś odpowiedzi? się czternaście historii polskich Żydów, I się zaczęło: Efraim: Więcej już nie mam. Chciałbym którzy po drugiej wojnie światowej „Swój do swojego po swoje. Nie kupuj móc powiedzieć, że Polska to mój kraj zamieszkali w Izraelu. Historii jest wła‑ u Żyda. Żydzi do Palestyny!”. I wiesz pan i ojczyzna, ale nie mogę, bo mój kraj ściwie więcej, bo większość rozdziałów co? Ja po wojnie pomyślałem, że Polacy to i moja ojczyzna mnie nie chciały. złożonych jest z opowieści małżonków, mądry naród, i posłuchałem tych ich rad, których drogi przecięły się dopiero żeby już się nie musieli ze mną męczyć. Fragment rozmowy z Lusią po wojnie. Autorowi przyświeca chęć I już! Nie ma mnie tam, I już nikt nie i Mietkiem Raubvogel: ocalenia od zapomnienia doświad‑ będzie o mnie mówił: „Żyd, ale porządny Mikołaj: A dzieciom opowiadaliście, co czeń ludzi, którym udało się wymknąć chłopak”. przeżyliście w czasie wojny? maszynie nastawionej na ich zagładę; […] Mietek: My nie chcieliśmy ich włączać ludzi, którzy całe swoje długie życie Mikołaj: A teraz ma pan polskie obywa‑ w tę całą historię, a one nie bardzo się tym nosili w sobie te trudne wspomnienia. telstwo? interesowały. Ale nie tylko. Dla Grynberga rozmowy Efraim: Panie, ja teraz coś panu powiem. Mikołaj: Uważaliście, że nie trzeba tego ze Świadkami były sentymentalną po‑ Mój dziadek był Polakiem, mój tata był opowiadać? dróżą do krainy własnego dzieciństwa: polskim kombatantem pierwszej wojny Mietek: My uważaliśmy, że trzeba, ale nie „Czułem się tak – napisał we wstępie – i ja też byłem Polakiem. Miałem obywa‑ umieliśmy tego dzieciom opowiedzieć. jakbym znowu spotkał swoich dziadków, telstwo polskie i nagle się okazało, że Bo po nas nikt już nie opowie, najwyżej jakbym ponownie znalazł się w domu niewiadomo kiedy ono już się zrobiło ktoś przeczyta. A dzieci… One chciały być rodzinnym”. nieważne. Jak ja mogę być Polakiem, sko‑ tubylcami. Nie chciały mówić w innym Wybrane fragmenty poświęcone są ro Polska ze mnie zrezygnowała? Bo to nie języku niż hebrajski. Jak ktoś rozmawiał problemowi tożsamości tych starszych ja z niej zrezygnowałem. O! Mam dla pana w dowolnym innym języku, to one mu już, niezwykle doświadczonych przez historię, o tym, czy ja jestem Polakiem. przerywały: „Nie mów po polsku”. życie ludzi. W trzydziestym szóstym skończyłem Lusia: Ja panu tak opowiem, że pan zro‑ szkołę i trzeba było iść do gimnazjum. zumie. Kiedyś mój syn wrócił ze szkoły Fragment rozmowy z Cyporą Zrobili taki konkurs. Sześćset dzieci tam i mówi, że idzie grać w piłkę. Miał może i Efraimem Laadan: poszło, ale ja nie chciałem, bo nie byłem dziewięć lat. Ja mu mówię: „Naprzód Efraim: Ja mieszkałem w dzielnicy taki pewny siebie. Po jakimś tygodniu odrobisz lekcje, a potem pójdziesz grać [Krakowa], gdzie byliśmy jedynymi przyszły wyniki. Powiesili takie ładne w piłkę”. A ten mały mi na to: „Kim ty Żydami. Do pójścia do szkoły ja nie byłem ogłoszenie i ja czytam: ci, co przeszli jesteś, przeżytku holokaustowy, żebyś Żydem, nie-Żydem… nie zajmowałem się dobrze: nie ma mnie, przeszli dostatecz‑ mi nie pozwoliła? Dałaś się prowadzić tym. Ale jak się zaczęła szkoła, to się za‑ nie - nie ma mnie, nie przeszli – nie ma jak owca na śmierć”. To ja się go pytam, częły kłopoty. Przyszedł do szkoły ksiądz mnie. Patrzę dalej, a tam jest lista tych, kto mu takich rzeczy naopowiadał. A on na Wielkanoc i po spotkaniu z nim moi co są zwolnieni z egzaminu ustnego – mówi, że nauczycielka. najlepsi koledzy nagle zaczęli krzyczeć: jestem. No i mnie posłali do najtrudniej‑ Mikołaj: Poszła pani do szkoły? „Żydzi zabili Chrystusa! Pana Boga nam szego gimnazjum. Byłem tam jedynym Lusia: Najpierw go butem w pysk człap‑ zabiliście!”. A kto tam był Żydem? Ja. Żydem. Profesor prowadzi lekcję i mówi nęłam, a potem do niej poszłam. Wchodzę 17 Polak-Żyd
  • 18. sów inaczej się nie mówiło. Przykre, bo tkwi w tym założenie, „Smutne żydowskie oczy”… że wygląd może być zły. Jedni mówili, że żydowskie, inni, że po prostu smutne. Oczy są często powtarzającym się motywem w tych moich rozmowach. Dlaczego to dla ciebie tak ważne? Zawsze w kontekście smutku. Wynika to z doświadczenia, które wyniosłem z pracy nad poprzednią książką. Każdy z nas jak zaczyna dotykać tych naj‑ Wyjaśnijmy sobie: smutku wynikającego z brzemienia straszniejszych tematów, odnosi je do siebie. Ja zastanawiałem Holokaustu? się, jak dałbym sobie radę, czy bym przeżył, czy zaniósłbym swoje Tak myślę. Przed wojną na Nalewkach znaczyło to co innego: dziecko do gazu czy raczej ukręcił mu łeb… W takich sytuacjach niedolę, głód, brak perspektyw. Ale przez Holokaust – jak powie‑ nie teoretyzujesz o tym, że świat był zły. działem wcześniej – zostaliśmy odcięci od tego co było przed nim. Jaki wydali wyrok? Naprawdę wierzysz w „żydowski wygląd”? Gdy ktoś mówi, że Zdawałem sobie sprawę, że nie dostanę wiarygodnej odpowie‑ ten albo tamten wygląda na Żyda, to natychmiast biorę go na dzi, czy przeżyłbym wojnę, czy nie. Ale wiedziałem, że gdy oni na dystans, bo coś mi tu śmierdzi. Gdy ja oglądam stare fotogra‑ kogoś patrzą, to myślą: „ten by przeżył”, albo: „Nie, tego byśmy ze fie, to jeżeli ktoś nie jest ubrany w chałat i nie nosi pejsów, nie sobą nie zabrali – ma taki wygląd, że mielibyśmy kłopoty”. potrafię powiedzieć czy jest Żydem czy nie. Usłyszałem słowa pocieszenia: „Nie, kochany, piękny jesteś” To jest kolejna absurdalna historia podobna do tej o dowcipach albo: „masz polski nos, jak kartofel”. Myślę, że takie odpowiedzi żydowskich: Żydzi mogą opowiadać dowcipy o Żydach i to nie podszyte były troską o mnie – nie chcieli obciążać mnie swoimi jest antysemityzm, a goje nie mogą. Tak samo jest, gdy jeden Żyd traumami. Ale dowiedziałem się także, że mam smutne oczy. powie do drugiego: „Ty, patrz jak on wygląda…” to wszystko jest kosher, a jak powie to nie-Żyd, to już jest antysemitą. ja mam bardzo poharatane życie, że mi nie pozwalano przez trzydzieści lat przyjeżdżać do Polski. Nie chcę tego generalizować, mówić „do Polski”, ale do Krakowa na pewno. Ja jestem krako‑ wianinem nie tylko z urodzenia. Krakowianinem jestem z przynależności do miasta, z miłości do miasta, z ideolo‑ gii, z pewnej aury niedającej się bliżej określić. Wypowiedź Marcela Goldmana: Ja panu powiem. Polska to są moje korze‑ nie, których nie chcę odcinać i których nie odcinam. Język, literatura, maniery… Ale odpowiem panu na to pytanie, tak jak odpowiedział niedawno w telewizji jeden Żyd z Niemiec: „Ja tutaj (chodziło mu o Europę) nie pasuję, ale tutaj należę. A tam (czyli w Izraelu) pasuję, ale nie należę”. Pan rozumie? Cypora i Efraim Laadan, fot. Mikołaj Grynberg Fragment rozmowy z Ritą i Tulo Schenirer: i widzę, że ona sama dziecko Holokau‑ ja jest bardzo skomplikowana. Bo Tulo: Jak było święto Trzeci Maja, to stu. Pytam się jej: „Tak dzieci uczysz? z przynależności państwowej jestem ojciec wynajmował dorożkę na cały A sama co przeżyłaś?”. Wróciłam do Izraelczykiem. dzień i woził mnie, żebym ja całą para‑ domu i usiadłam, żeby z synem porozma‑ Mikołaj: Ma pan jeden paszport? dę zobaczył. Mój ojciec służył w Pułku wiać. W pierwszej chwili zareagowałam Ryszard: Tylko jeden jedyny. A w swoim Podhalańskim, co było ciągle podkre‑ okropnie. Gwiazdy w oczach zobaczyłam, czasie mi nawet oferowano obywatelstwo ślane. Wie pan, że ja korespondowałem jak on mi to powiedział. Tu nie było łatwo polskie. Nie musiałem się o nie starać, ale z Piłsudskim? chować dzieci. Naszych historii nikt tu nie nie chciałem przyjąć. Mam tylko jedno Mikołaj: Co pan pisał do Piłsudskiego? chciał słuchać. obywatelstwo. Tulo: Życzenia na imieniny. Mikołaj: Dlaczego pan nie chciał przyjąć Mikołaj: I dostał pan odpowiedź? Wypowiedź Cypory Laadan: polskiego paszportu? Tulo: Tak, kiedy matka przyniosła ją do To ja panu opowiem, jak tutaj było Ryszard: Bo i bez tego jestem dość rozbi‑ szkoły, to ja tam zostałem bogiem dla z dziećmi. Nasze córki podchodziły do ty. Jestem Izraelczykiem z przynależności wszystkich. każdego starszego człowieka i się przytu‑ państwowej i patriotą Żydem z narodo‑ Mikołaj: Co była napisane w tej lały. Każdego starego się pytały: „Ty jesteś wej, i Polakiem z kulturalnej. Znam odpowiedzi? mój dziadek?”. One chciały dziadków. Pan parę języków, ale wszystkie na zasadzie Tulo: „W imieniu Marszałka Polski, rozumiesz? I co my mieliśmy wtedy robić? znajomości obcego języka w stosunku do Pierwszego Marszałka Józefa Piłsud‑ Płakać nam się chciało tylko. Wychowali‑ ojczystego, którym jest polski. skiego, dziękuję bardzo za przesłane śmy całe pokolenie bez dziadków. Mikołaj: Pan cały czas tęskni za Polską? życzenia. Sekretarka osobista, Kazimiera Ryszard: Teraz, na szczęście, już nie. Już Iłłakowiczówna”. Fragment rozmowy z Ryszardem Löw: się napiłem tej Polski. Wypiłem całą becz‑ Ocaleni z XX wieku, wyd. Świat Książki Ryszard: Tożsamość takich ludzi jak kę, a nawet kilka. Tak Bogiem a prawdą, to 2012 r. 18