Cac con vat

561 views

Published on

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
561
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
3
Actions
Shares
0
Downloads
2
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Cac con vat

  1. 1. CAÁC CON VÊÅT 1 MUÅC LUÅCTÖÍ TÖNG NHAÂ HÖÍ...............................................................................................................2TÏ GIAÁC TRONG NGAÂN XANH ......................................................................................... 18RÖÌNG HAY LAÂ RÙÆN BIÏÍ N ................................................................................................. 31VAÂI NEÁT VÏÌ CAÁ SÊËU.......................................................................................................... 36NGÛÅA THÊÌN ...................................................................................................................... 51CON BAÅCH TUÖÅC KHÖÍNG LÖÌ .......................................................................................... 58CHUYÏÅN VÏÌ CON VOI....................................................................................................... 70VAÂI NEÁT VÏÌ CAÁ MÊÅ P ......................................................................................................... 93http://ebooks.vdcmedia.com
  2. 2. PHAÅM HÖÍ 2 TÖÍ TÖNG NHAÂ HÖÍ Höí laâ giöëng ùn thõt, xuêët hiïån vaâo àêìu kyã Àïå tam - thuöåcnguyïn àaåi Tên sinh, caách nay 56 triïåu nùm - möåt trong nhûängnhoám àöång vêåt coá vuá nguyïn thuãy cöí nhêët. Töí tiïn cuãa höí ngaâynay laâ giöëng höí khöng àuöi, rùng kiïëm, laâ Ma-hai-rö-àuát (Mahairo-dus theo tiïëng cöí Hy Laåp "Ma hai ra" laâ kiïëm, dao nhoån). Rùngnanh cuãa noá uöën nhû hònh caái gûúm. Vïì kñch thûúác, Ma-hai-rö-àuátto nhiïìu hún caác giöëng höí úã A-mua hay Ben-gan, noá daám têën cöngcaã tï giaác vaâ voi! Miïång noá haá röång khuãng khiïëp, gêìn nhû thaânhmöåt goác vuöng vaâ cùæm dïî daâng nhûäng rùng kiïëm nhoån vaâo da daâycuãa con möìi. Tûâ àêìu thïë kyã Àïå tûá vïì sau (1 triïåu nùm) coá nhûängbùng kyâ ghï gúám. Giaá reát ghï gúám àaä aãnh hûúãng àïën thïë giúái àöångvêåt vaâ thûåc vêåt. Con vêåt to lúán àêìu tiïn úã chêu êu rúâi núi cû truá àilêìn vïì nhûäng vuâng nhiïåt àúái - coá leä bùæt àêìu tûâ luác bùng kyâ cuöëicuâng - laâ con höí rùng kiïëm. Vaâ sau àoá rêët lêu, con linh cêíu vaâ sû tûãmúái lïn àûúâng tiïën vïì hûúáng Mi ài, chùæc laâ trûúác khi lûúäi àêët Gibran ta àûát àöi vaâ Àõa Trung Haãi laåi möåt lêìn nûäa hoaân toaân chòmxuöëng vônh viïîn cho túái giúâ àêy. Gêëu, boâ toát, hûúu thò ruát vïìphûúng Bùæc. (Theo lõch sûã caác loaâi vêåt cuãa Ri-sa Lú-vin-xún vaâ Àúâisöëng traái àêët cuãa A. I-a-cöëp-leáp). Coá taác giaã khaác noái rùçng con höíngaây nay, khöng dñnh lñu gò àïën con höí khöng àuöi rùng kiïëm.Nhûng luêån cûá coân mú höì, khöng vûäng chùæc, nïn töi thêëy khöngcêìn thiïët dêîn vaâo àêy. Höí àûúåc mang tïn khoa hoåc laâ Pantheratigris hay Felix tigris laâ con vêåt maånh nhêët trong hoå meâo. * Àùåc tñnh vaâ sinh hoaåt cuãa höí Con vêåt ùn thõt söëng, dûä túånvaâ nham hiïím, thûúâng söëng vaâ ài ùn möåt mònh, trûâ thúâi kyâ hönphöëi. Noá laâ chuáa sún lêm cuãa caác vuâng rûâng Viïåt Nam, ÀöngDûúng vaâ chêu aá noái chung. Trïn baãn àöì àöång vêåt thïë giúái, vuângcû truá cuãa höí phên böë tûâ Ba Tû, tuyïc- it-xtùng àïën têån TrungQuöëc, nhiïìu nhêët úã Ben-gan, Maä Lai, Àöng Dûúng, Gia-va, vaâ aåu-ma-tra, Ba-li. Tuy nhiïn, ngaây nay thónh thoaãng ngûúâi ta vêîn thêëyhöí xuêët hiïån úã vaâi vuâng laånh leäo, bùng giaá úã aá chêu. Chuáng thûúânghoaåt àöång trïn caác vuâng Bùæc aá chêu, têån miïìn Àöng Nam Têy BaáLúåi aá, vuâng söng Hùæc Long Giang (àõa phêån Maän Chêu) àïën têån êënhttp://ebooks.vdcmedia.com
  3. 3. CAÁC CON VÊÅT 3Àöå, àoaân gioãi Caác con vêåt trïn rûâng dûúái biïín sang àïën phña TêyNam vaâ phña Nam biïín Caát-xpien (thuöåc Liïn Xö). úã Tñch Lan, TêyTaång vaâ àaão booác-nï-ö khöng thêëy coá giöëng "Meâo khöíng löì" naây.Coân trïn luåc àõa Phi Chêu vaâ Myä Chêu thò ngaây nay loaåi giöëng höíàaä bõ hoaân toaân tuyïåt diïåt. Taåi sao noá laåi coá thïí laâ Chuáa sún lêm úãcaác vuâng rûâng chêu aá ? Theo Àaâo Vùn Tiïën thò: "Trûúác hïët coá leä dohöí coá thïí xaác to lúán vaâ sûác khoãe phi thûúâng. Möåt höí àûåc nùångkhoaãng hai taå coá thïí quùæp con lúån to nùång vaâi chuåc ki-lö, nhaãy quahaâng raâo khöng tiïëng àöång vaâ höí coá thïí nhaãy xa 5-6 meát. Höí coân coáthïm hai thûá vuä khñ rêët lúåi haåi laâ böå nanh vaâ böå vuöët. so vúái böårùng cuãa nhiïìu loaâi thuá ùn thõt (choá, cêìy...) rùng höí ñt hún, nhûngcúä lúán hún, caånh sùæc vaâ mêëu khoãe hún. Rùng cûãa nhoã vaâ deåp khöngcoá taác duång quan troång. Nhûng rùng nanh rêët lúán duâng àïí cùæn xeávaâ róa thõt; rùng haâm deåp bïn vaâ coá mêëu nhoån, sùæc duâng àïí cùændêåp xûúng con möìi. Hún nûäa, mùåt höí troân; haâm rùng trïn vaâ haâmdûúái khöng daâi, nïn laâm thaânh hai goång kïìm ngùæn rêët khoãe, giuápcon vêåt ngoaåm möìi rêët chùåt vaâ cùæn vúä àûúåc öëng xûúng rùæn nhêët".Böå vuöët cuãa hai baân chên trûúác cuäng khoãe vaâ sùæc, duâng àïí taát vaâgiûä möìi. Chó cêìn vaã möåt caái laâ höí coá thïí moác goån haâm dûúái cuãa chuálúån loâi. Vaâ con vêåt luön luön duäa sùæc böå vuöët bùçng caách caâo vaâothên cêy göî. Trong chuöìng höí úã vûúân thuá, coá möåt khuác göî lúán,chñnh laâ àïí thoãa maän yïu cêìu cuãa con vêåt. Cuäng vò vuöët höí lúåi haåinhû vêåy maâ úã Trung Quöëc vaâ Viïåt Nam trûúác kia, thûúâng coá phongtuåc duâng "höí traão" (tûác vuöët höí) àïí laâm buâa àeo cho caác chaáu nhoãvúái niïìm tin vuöët seä baão vïå cho chaáu luön luön khoãe maånh. Cêìnnoái thïm möåt chuát laâ so vúái sû tûã, baáo... caác loaâi thuá ùn thõt coá vuöëtkhaác thò vuöët höí rêët àöåc... vò quaá bêín. Khi noá caâo cêëu vaâo àêu thòda thõt con ngûúâi chöî àoá bõ thöëi rûäa ngay. Thïë nïn sau khi àaä bùænàûúåc höí, ngûúâi ta thûúâng hay àöët vuöët cuãa noá àïí traánh nhúä ra vö yáàuång chaåm phaãi. öng baâ ta coá cêu: "Rûâng giaâ nhiïìu voi, rûâng coâinhiïìu coåp" chûáng toã noá ñt khi úã rûâng sêu, trûâ möåt vaâi núi coá hanghöëc, gêìn khe suöëi. Ban ngaây noá thûúâng tòm nguã núi yïn tônh, giûäacaác khu rûâng tre, hoùåc hang höëc, ruá caân, lau laách doåc theo söngngoâi. Àïm múái moâ ài bùæt möìi. Traái ngûúåc vúái meâo - ngûúâi anh emhoå nöåi - höí rêët thñch nûúác, hay tùæm, dïî daâng búi qua ao àêìm vaâ caãsöng lúán. Chuáng ta thûúâng nghe chuyïån höí, ban àïm leán búi quanhûäng khuác söng heåp àïí vaâo xoám laâng bùæt gia suác. Nhûäng khichùèng bùæt àûúåc möìi, bõ cún àoái thuác baách, maâ gùåp àûúåc chiïëc àoácuãa ngûúâi àùåt bùæt töm teáp úã caác búâ suöëi, búâ söng thò höí cuäng khöngbao giúâ tûâ chöëi.http://ebooks.vdcmedia.com
  4. 4. PHAÅM HÖÍ 4 Noá leå laâng duâng hai chên trûúác bûng lïn, ngûãa cöí haá hoång àöícaã chiïëc àoá àêìy töm, teáp vaâo miïång vaâ liïëm meáp caái xong, chuöìnngay. aåúå trò hoaän e bõ ngûúâi bùæt gùåp thò khöën. Vò thïë, ta múái coá cêu"ùn nhû huâm àöí àoá". Höí khöng sinh saãn theo muâa nhêët àõnh nhûmöåt söë giöëng loaâi thuá khaác. Khi àöång duåc thò höí caái toaát ra möåtmuâi xaå àùåc biïåt, vaâ kïu bùçng möåt "ngön ngûä" khaác hún ngaâythûúâng, àoá laâ möåt thûá tñn hiïåu goåi tònh, chó coá nhûäng "chaâng trai"höí múái biïët àûúåc. Nhûäng ngûúâi sinh söëng úã rûâng lêu nùm, thûúângchûáng kiïën nhûäng cuöåc tranh taâi, giao àêëu aác liïåt giûäa caác con höíàûåc, àïí giaânh lêëy võ "hön thï". Chuáng àaánh nhau, coá khi suöët ngaâyàïm, gêìm vang caã nuái; tuy nhiïn chûa hïì thêëy xaãy ra chïët choác.Con chiïën thùæng cuöëi cuâng seä àûúåc "naâng" choån laâm "àûác langquên". Trong suöët "thúâi kyâ trùng mêåt" vúå chöìng höí cuâng ài sùn bùætmöìi, luön luön söëng coá àöi bïn nhau. Nhûng khi höí caái coá mang, noábùæt àêìu giúã chûáng nhe rùng, giûúng vuöët àuöíi "chöìng" ài. Anhchaâng rêu huâm haâm eán vêåy maâ cuäng súå vúå, àaânh "nhêîn nhõn àaânbaâ" ra ài söëng cö àöåc möåt mònh. Ta hay noái: "Dûä nhû höí caái" laâphaãi! Höí meå tûúng lai bao giúâ cuäng choån möåt caái hang, möåt buåirêåm hay giûäa àaám lau sêåy kñn àaáo laâm töí àeã con, sau 105 ngaây cûumang, thûúâng àeã 2 hay 3 con, nhiïìu nhêët laâ 6. Höí con ra àúâi, mùætnhùæm khñt, to cúä möåt con meâo lúán. Mêëy tuêìn àêìu, höí meå luön luönnùçm bïn con, àúåi cho con phaát triïín àêìy àuã. Khi naâo àoái quaá, noámúái phaãi taåm rúâi con ài bùæt möìi. Ta hay noái: "Höí dûä cuäng khöng ùnthõt con" àïí laâm thñ duå so saánh, nhùæc nhúã vïì àaåo àûác, luên lyá cuãaböín phêån ngûúâi laâm cha meå. Àiïìu naây khöng hoaân toaân àuáng. Nhûàaä biïët, höí thûúâng àeã vaâ nuöi 2 hay 3 con. Nhiïìu hún con söë êëy,nghôa laâ lûáa con quaá àöng àuác thò vêën àïì kiïëm miïëng seä rêët gay go.Trûúâng húåp êëy, höí meå hay höí böë phaãi "thõt" búát chuáng ài! (Àùåc tñnhnaây thûúâng thêëy xaãy ra úã möåt söë loaâi thuá rûâng ùn thõt, úã hang;chuáng coân ùn caã nhûäng con non eão uöåt, quùåt queåo, öëm yïëu... ngêîunhiïn thaânh sûå choån loåc baão àaãm duy trò möåt noâi giöëng khoãemaånh). Àûúåc böën thaáng, höí con àaä biïët ài theo meå sùn möìi. Höí meådaåy con caách rònh möìi, daán buång saát àêët trûúân túái, phoáng túái, voåtlïn, chuåp phuã àêìu, caách xeá thõt nhû thïë naâo, caách thûác mang keáolöi con möìi vïì möåt núi kñn àaáo trûúác khi ùn v.v... Duâ söëng úã rûâng,höí trûúãng thaânh khöng bao giúâ leo cêy. Ngûúåc laåi khi coân nhoã,chuáng rêët thñch leo treâo trïn nhûäng caânh cêy thêëp àïí nö àuâa. Bêìycon caâng lúán thò khu vûåc sùn möìi caâng núái röång. Höí con dêìn dêìnàaä coá khaã nùng tham gia àùæc lûåc vaâo viïåc bùæt möìi. Cho àïën khiàûúåc 2-3 tuöíi thò chuáng múái bùæt àêìu phên taán, möîi con möåt núi,http://ebooks.vdcmedia.com
  5. 5. CAÁC CON VÊÅT 5caách xa nhau àïí söëng möåt cuöåc àúâi tûå lêåp. Höí chùèng nhûäng nhaãyxa, maâ coân nhaãy cao àïën 5 meát. Nhûäng àïm trùng, höí thûúângnhùçm "Chõ Hùçng" laâm àñch àïí têåp nhaãy cao, reân luyïån àöång taáccho thuêìn thuåc. Do àêëy caác cuå ngaây xûa hay goåi höí laâ "öng thêìynghïì voä". Haâng raâo lúãm chúãm coåc nhoån cuãa caác traåi chùn nuöi gia suác,àöëi vúái noá chùèng ra muâi gò. Noá coá thïí coäng nöíi möåt con boâ tú nhaãyqua nhû khöng! (Têët nhiïn phaãi coá khoaãng àêët röång, höí múái lêëy àaâphoáng túái, nhaãy cao àûúåc. úã caác vûúân baách thuá, ngûúâi ta laâm haângraâo sùæt chó cao hún 3 meát, maâ vêîn giam chên noá àûúåc, búãi diïån tñchgiúái haån cuãa sên chuöìng khöng cho pheáp höí phoáng xa. Maâ àaäkhöng thïí phoáng xa têët khöng thïí nhaãy cao). Höí coá thïí sùn möìiban ngaây. Nhûng khi hoaâng hön xuöëng, mùåt trúâi vûâa chúám lùån múáichñnh laâ luác höí bùæt àêìu hoaåt àöång. Noá men theo rònh phuåc kñch bïnlöëi moân maâ caác loaåi thuá rûâng thûúâng qua laåi, rúâi chöî êín truá kiïëmùn hoùåc ài uöëng nûúác. Khûáu giaác vaâ thñnh giaác höí khaá tinh vi, nïnàaánh húi vaâ nghe tiïëng àöång xuöi gioá tûâ xa rêët gioãi, biïët traánhàûúåc phêìn naâo caác bêîy rêåp do ngûúâi àùåt ra. Duâ vêåy vêîn thua heorûâng. Ài ngûúåc hûúáng gioá thò noá khöng nghe roä vaâ àaánh húi chêåm.Thõ giaác keám vò têìm mùæt höí luön luön bõ giúái haån búãi nhûäng buåiluâm, cêy cöëi xum xuï hay cao ngêët, nïn höí vêîn quen nhòn gêìn.Nhûúåc àiïím naây khöng trúã ngaåi gò nhiïìu àöëi vúái caác loaâi thuá söëngtrong rûâng rêåm noái chung. Chiïën thuêåt cuãa höí laâ têën cöng chúápnhoaáng. Duâ thên hònh to lúán nhû vêåy nhûng àöång taác cuãa noá rêëtnhanh nheån, mïìm maåi. Noá di chuyïín nheå nhaâng, ïm nhû ru, àöikhi coân boâ eáp caã caái thên hònh thaânh deåp leáp xuöëng saát àêët - àiïìukiïån têët yïëu sinh tûã - coá thïë múái sùn àûúåc möìi; búãi thuá rûâng nhiïìucon cuäng tinh khön, chaåy nhanh nhaãy gioãi khöng dïî bùæt. Vúái töëclûåc 80km giúâ, noá nhaãy voåt túái vöì ngay. Nïëu con möìi traánh thoaát, noáàûáng lïn giang "tay" (hai chên trûúác) ra ngùn khöng cho chaåy,hoùåc àaä chaåy röìi thò noá nhaãy voåt cao qua khoãi àêìu àïí àoán àûúâng.Baân "tay" höí rêët maånh. Nhûäng thuá lúán nhû heo rûâng, nai, súndûúng... noá chó vaã möåt caái àuã àaánh gaäy àöët xûúng cöí, khiïën con möìichïët ngay. Àùåc tñnh cuãa höí laâ trïn cao chuåp xuöëng khi vöì möìi. Chonïn ngûúâi ài rûâng khi muöën nguã, nghó chó cêìn chùåt böën cêy trehoùåc nûáa voát nhoån cùæm böën bïn nhû cùæm böën goác coåc maân. Röìi cûánùçm, ngöìi vaâo giûäa böën coåc àoá. Noá cuäng rêët súå lûúái. Ngûúâi nguãtrong maân (muâng) noá chó ngöìi rònh, caånh bïn ngoaâi, àúåi khi chui ramúái lao túái vöì chûá khöng bao giúâ bùæt ngûúâi trong maân. Noá súå moángxoâe ra vöì, khi cuåp laåi vûúáng maân nhû vûúáng lûúái gúä khöng ra.http://ebooks.vdcmedia.com
  6. 6. PHAÅM HÖÍ 6Nùm 1957, anh Tön vaâ anh Àaán (miïìn Nam têåp kïët) ài laâm göî vïì,nguã trong maân taåi àeâo Pha Àin, tûâ 12 giúâ khuya àïën 5 giúâ saáng,hai con höí rònh bïn ngoaâi, roã daäi caã àöëng, trúâi saáng múái boã ài.Ngûúâi ta cuäng thûúâng noái: "Cêíu khûã thöí höí khûã thaåch". Ài trongrûâng súå höí thò cêìm hai hoân àaá àaánh nhau canh caách, cuäng nhû gùåpchoá thò ngöìi thuåp xuöëng àêët, choá súå nhùåt àêët àaá neám. Höí nghe àaáàaánh nhau canh caách khöng biïët tiïëng gò seä luãi ài. Àiïìu naây töichûa coá kinh nghiïåm thûåc tiïîn, khöng chùæc quaã àuáng vêåy khöng? * Àaánh vaâ bùæt höí nhû thïë naâo? Ngûúâi xûa àaánh höí, duâng cêygiaáo coá muäi nhoån (tre, nûáa voát nhoån, maác nhoån caán daâi). úã Caâ Mautrûúác kia - caách nay khoaãng trùm nùm - thò duâng cêy lao phoáng höí,caán bùçng song (mêy to) daâi 3,2 meát. Lûúäi lao reân bùçng loaåi theápvaâng, gêìn nhû àöìng deão khöng gaäy, coá ngaånh giûäa lûúäi, cuäng àöikhi coá thïm ngaånh nhoã nûäa úã àêìu lûúäi lao. Caái töng (cuäng goåi laâcai) böå phêån gùæn vaâo caán, àuåc löî xêu vaâo bùçng súåi thûâng to cúä ngoántay caái, àaánh bùçng toác cho sùn laåi, chûâa möåt àoaån daâi buöåc vaâothên caán, phoâng lûúäi lao suát ra. Ài rûâng, bêët thònh lònh gùåp höí thòphaãi can àaãm bònh tônh, cûá giûä thïë thuã, cêìm cêy nhoån chong muäinhoån cao hún àêìu, mùæt nhòn thùèng vaâo mùæt noá, thoaáng súå noá biïëtngay. (Choá cuäng thïë, con choá chó nguy hiïím àöëi vúái ngûúâi laâ khicon ngûúâi súå noá. Quy luêåt naây àöëi vúái caác loaâi thuá dûä úã rûâng ñt khitiïëp xuác vúái ngûúâi caâng thñnh nhaåy böåi phêìn). Noá xoay bïn naâo, taxoay bïn nêëy, noá seä boã ài hoùåc chaåy. Phaãi chuá yá caái àuöi. Höí àêåpàuöi bïn traái, seä nhaãy vïì bïn phaãi, àêåp àuöi bïn phaãi seä nhaãy vïìbïn traái; thêëy àuöi noá cuöën voâng troân dûúái buång laâ dêëu hiïåu noámuöën vöì chuåp xuöëng. Höí vöì möìi nhoã hïåt nhû meâo bùæt chuöåt. Bùætmöìi röìi buöng boã, nhaãy ra, laåi xö vaâo cùæn laåi. Nghõch chaán múái ùn.Bùæt trêu, nai, boâ, lúån... höí àïìu ùn loâng trûúác, röìi múái túái caác böåphêån khaác. Àïm ùn khöng hïët, boã ài. Höm sau, khoaãng chaångvaång noá múái àïën ùn tiïëp. úã rûâng thûúâng töëi súám, muâa heâ böën nùmgiúâ, muâa àöng ba böën giúâ noá àaä trúã ra ùn. Thêëy con möìi boã dúã, takhöng àûúåc súâ moá àïën, khöng xï dõch, dûå àoaán con àûúâng noá seä trúãlaåi, tuây àõa hònh, àoán bùæn. Ngûúâi keám (nhêët laâ múái têåp sùn) thòlaâm giaân trïn cêy traánh xuöi gioá. aåùn àïm, thûúâng gùåp àeân, noá ngoávaâo àeân. Coá con àoáng möåt mùæt, àoá laâ höí dûä. Ngûúâi tinh múái phênbiïåt àûúåc. Tûác laâ ûúác tñnh noá àoáng mùæt phaãi hay mùæt traái àïí bùænàuáng vaâo "bùng giang" khoaãng caách giûäa hai mùæt. Möîi lêìn noá àoángmùæt laåi, thêëy nhû cuåc than lûãa nhïíu gioåt xuöëng, trïn to dûúái nhoã,möåt luác noá laåi àoáng mùæt naây, múã mùæt kia. Nïëu vöåi, thûúâng bùæntrûúåt bïn ngoaâi mang tai. Khi ta thêëy nguyïn hònh noá thò bùæn vaâohttp://ebooks.vdcmedia.com
  7. 7. CAÁC CON VÊÅT 7bïn naách chöî tim, dûúái xûúng vai chên trûúác (nai, heo rûâng,mang... cuäng thïë). Nai mùæt húi xanh, nai caái thay nhung thò mùætcuäng àoã, nhûng khöng àoáng laåi nhû mùæt höí. Khi höí bõ thûúng noárêët dûä. Nhûäng ngûúâi ài sùn múái thûúâng boã khöng daám theo. Kinhnghiïåm theo laâ tòm vïët maáu, vïët chên, nhêët laâ noá thûúâng moâ vïìkhe suöëi, tòm nûúác uöëng khi àaä bõ thûúng. Àöi khi noá "phuåc kñch"nñn laåi, chúâ ta túái xöng ra vöì àöåt ngöåt. * Caác sùæc löng höí: Höí coá nhiïìu loaåi vaâ nhiïìu maâu sùæc, phöíbiïën laâ höí vaâng, vùçn àen. Nhûng nïëu tñnh chung thò ñt ai biïët maâutrùæng, trïn toaân böå thên mònh möåt con höí vaâng, nhiïìu hún maâuvaâng vaâ àen. Trûâ khu vûåc úã mùåt vaâ úã hai mang tai nhiïìu vïåt àen,coân thò phña dûúái cöí hoång, buång vaâ phña bïn trong cuãa böën chên chómoåc toaân löng trùæng, vaåch lûa thûa nhûäng vùçn àen. Nhúâ nhûängvaåch sêîm maâu êëy, maâ höí nuáp àûúåc kñn àaáo trong caác buåi luâm, nhònlûúát rêët khoá nhêån ra. Höí phûúng Bùæc, noái chung böå löng maâu húinhaåt hún höí phûúng Nam. Nhûng thên hònh to lúán hún. Höí úã TêyBaá Lúåi aá (phêìn àêët aá chêu cuãa Liïn Xö) cao lúán, àêîy àaâ hún höí ViïåtNam. Nhúâ thên hònh phöëp phaáp àoá, cú thïí chuáng giûä àûúåc nhiïìunhiïåt chöëng laåi vuâng khñ hêåu laånh giaá gùæt gao naây. Höí úã gêìn búâbiïín Caát-xpien (thuöåc Liïn Xö) thên hònh trung bònh, nhûng böålöng sêåm vaâ caác vùçn maâu nêu, gêìn nhû xïëp liïìn vaâo nhau. Höí úãaåu-ma-tra (thuöåc In-àö-nï-xi-a) àêìu deåp, nhoã thoá hún höí xûá ta,nhûng vùçn sêåm maâu vaâ nhiïìu hún àïí dïî bïì êín naáu giûäa caác vuângrûâng rêåm, nhiïìu cêy cöëi. Nùm 1951, ngûúâi ta bùæt àûúåc úã tiïíu bangRe-wa (êën Àöå) möåt con Baåch höí àûåc. Chaâng "Baåch cöng tûã" naâyàûúåc caác nhaâ nuöi thuá àõa phûúng gheáp duyïn vúái möåt "Hoaâng tiïíuthû". Vaâi Baåch höí con ra àúâi. Trong höåi chúå quöëc tïë s-xa-ka, nùm1970 úã Nhêåt, nûúác êën Àöå àaä trûng baây möåt con Baåch höí cho thiïnhaå nùm chêu ngûúäng möå vaâ laác mùæt chúi. úã súã thuá Bú-rñt-xtön (HoaKyâ) nùm 1974 ngûúâi ta coân nuöi àûúåc möåt cùåp Baåch höí, àêu nhû laâquaâ tùång cuãa êën Àöå. Löng Baåch höí khöng hoaân toaân trùæng. Nïëulöng trùæng thò vêîn nöíi nhûäng soåc nêu lúâ múâ. Mùæt Baåch höí xanh,moäm vaâ caác cuåc chai úã dûúái chên thò maâu höìng. Höí àen (coåp mun)chó nghe noái, chûá töi chûa thêëy. Trûúác caách maång thaáng Taám 1945,aåúã thuá aåai Goân coá möåt con baáo àen, chuöìng noá àùåt gêìn chuöìng caá âsêëu. Ngoá mùåt qua Ba aåon. Trong thiïn nhiïn àöi khi ngûúâi ta cuängcoá gùåp höí maâu trùæng hay höí maâu àen hoaân toaân. Àêy laâ hiïån tûúång"baåch biïën" cuãa nhiïìu loaåi thuá rûâng. Hiïån tûúång naây àöi khi cuänggùåp úã loaâi boâ saát vaâ caã con ngûúâi. Da, toác tai àïìu trùæng toaát. Taquen goåi laâ "ngûúâi baåch taång". Khoaãng nùm 1967 - 1968, Thaão cêìmhttp://ebooks.vdcmedia.com
  8. 8. PHAÅM HÖÍ 8viïn aåai Goân coá nuöi möåt con Trùn baåch taång, trùæng toaát, bùæt àûúåc âúã vuâng Caâ Mau vaâ dên àõa phûúng goåi noá laâ Baåch xaâ vûúng.Nhûäng con thuá vaâ ngûúâi baåch taång bao giúâ cuäng yïëu àuöëi, bïånhhoaån hún caác caá thïí khaác cuâng loaâi giöëng bònh thûúâng. Maâu àen dosùæc töë àen (ma-la-nin) trong löng taåo thaânh. Nïëu toaân böå löng bõsùæc töë naây chi phöëi, höí seä coá maâu àen tuyïìn. Nïëu toaân böå sùæc töënaây bõ huãy trong löng, höí seä coá maâu trùæng toaát. Chûá khöng phaãinhû nhiïìu ngûúâi mï tñn hay noái "con höí noå tu lêu nùm, giaâ lùæmlöng biïën thaânh maâu trùæng nhû möåt cuå giaâ rêu toác baåc phú!". Höíxanh, höí àoã khöng hïì coá. Coá laâ do ngûúâi ta thïm thùæt vaâo cho hoaânchónh böå nguä höí, goåi laâ "Nguä höí tûúáng". Thêåt ra sùæc töë maâu xanhhay maâu àoã rêët hiïëm úã caác loaåi thuá, hiïån chó múái thêëy úã vaâi loaåikhó. * Höí boã tuái vaâ höí lai Sû tûã: Höí to thò nhû con boâ möång (2 meát8 àïën 3 meát, tûâ moäm àïën choát àuöi). Nùm 1956 anh Phan VùnLuöng ngûúâi Chúå Lúán têåp kïët, bùæn taåi Thanh Hoáa möåt con ào àûúåc3,4 meát, maâ cuäng coá loaåi beá chó bùçng... con thoã. Àoá laâ möåt giöëng höíngûúâi ta múái tòm thêëy nùm 1963 úã vuâng Têy Nam sa maåc chêuPhi. Vò noá beá thïë nïn goåi laâ "höí boã vaâo tay aáo". Loaåi höí naây khöngbiïët treâo cêy vaâ cuäng khöng biïët nhaãy, nhûng noá chaåy nhanh nhûbaáo. Toaân thên noá maâu vaâng, àiïím lïn nhûäng vùçn maâu caát. Nhúâ àoánoá coá thïí êín mònh trïn sa maåc, ñt khi bõ sû tûã hay caác loaâi thuá khaácphaát giaác. Chên noá daâi hún chên meâo, nïn cuäng coá nhiïìu ngûúâi goåinoá laâ "meâo moáng àen". Tuy beá nhoã nhû vêåy, nhûng tiïëng kïu rêëtto, möîi khi röëng lïn giöëng hïåt nhû tiïëng höí gêìm. Loaåi höí naâychuyïn mön bùæt chuöåt vaâ caác loaâi thuá nhoã. úã Nhêåt, ngûúâi ta àaä laâmcuöåc thñ nghiïåm lai giöëng giûäa möåt con höí àûåc vaâ möåt con sû tûã caái.Thïë maâ cùåp "vúå chöìng bêët àùæc dô" êëy cuäng sinh haå möåt bêìy con. Hoåàùåt tïn cho nhûäng con lai êëy laâ Tin-gú-rong (Tingron). si chao! Höíàaä dûä, sû tûã caái caâng dûä hún. Höí maâ lai sû tûã chùæc laâ kinh lùæm! êëythïë maâ nhûäng con lai cuãa cùåp Coåp - aåû tûã laåi tröng daáng veã hiïìnlaânh, lúán lïn chùèng sinh àeã gò àûúåc. Doâng Tin-gú-rong àaânh tuyïåttûå! * Söëng chùèng tûâ möìi gò Con vêåt nöíi tiïëng quãy quyïåt, tinhkhön, hung baåo vaâ khaát maáu. Höí coân phaá haåi nhiïìu hún sû tûã. Caácvuâng sa maåc chêu Phi, sû tûã sau khi haå àûúåc möåt con ngûåa vùçnhay hûúu cao cöí, thò caã gia àònh xuám laåi ùn. Vaâ sau àoá, chuángkhöng àuöíi theo sùn bùæt con möìi naâo nûäa. Khoaãng tuêìn lïî sau, khimúá thõt lúán tiïu hoáa hïët chuáng múái laåi bùæt àêìu ài kiïëm miïëng. Höíhttp://ebooks.vdcmedia.com
  9. 9. CAÁC CON VÊÅT 9thò traái laåi, ùn uöëng no nï röìi, vêîn cûá giïët. Noá giïët rêët nhiïìu thuá,hún söë lûúång thûåc phêím cêìn thiïët cho noá suöët ngaây. Trung bònh höítiïu thuå 8 ki lö gam thõt möîi ngaây, tûác laâ khoaãng 3 têën thõt möîinùm. Noá coá thïí keáo möåt con boâ möång trïn möåt quaäng àûúâng daâi300 meát möåt húi khöng nghó. Möîi lêìn ùn 20 kg. n möåt luác laåi ngûângài uöëng nûúác. Khi noá ùn thûúâng cheáp miïång rêët to, nghe roä möìnmöåt. No nï röìi, noá tòm núi truá êín àaánh thùèng möåt giêëc ngon laânhkhöng cûåa mònh. Khaát lùæm múái thûác dêåy ài uöëng nûúác. Gêìn töëi, laåitòm àïën chöî àaä giêëu con möìi àïí tiïëp tuåc ùn. Höí rêët thñch ùn thõt àaäöi. úã Miïën Àiïån coá trûúâng húåp höí giïët liïn tiïëp 5 con möìi möåt luác,röìi mang ài giêëu kñn àïí ùn dêìn. Caác baån thûã tûúãng tûúång muâi höicuãa àöëng thõt kïëch xuâ kia dêåy lïn nöìng nùåc nhû thïë naâo trong khurûâng oi bûác cuãa möåt xûá nhiïåt àúái ? Gùåp luác thuá möìi hiïëm hoi, höícuäng khöng tûâ chöëi thõt àaä höi thöëi, hay caác xaác chïët àaä chûúngsònh lïn. Höí têën cöng têët caã, trûâ Voi vaâ Trêu rûâng. Chó khi naâo àoáiquaá, noá múái liïìu maång àuång chaåm àïën hai con möìi nguy hiïím àoá. úãrûâng Miïën Àiïån, àöi khi höí cuäng rònh bùæt voi con, àoá laâ sûå thïí bêëtàùæc dô, búãi möåt laäo tûúång thûúâng nùång 4-5 têën, coá thïí chaâ naát möåtchuá höí 200kg nhû chúi. Maâ voi con luác naâo cuäng leäo àeäo bïn meå, laåicoân coá möåt chõ tûúång khaác theo baão vïå. Phaãi rònh moâ, theo doäi kiïntrò, chúâ luác chõ tûúång lú àïînh ài chöî khaác, hoùåc voi con rúâi meå ài raxa, noá múái daám nhaãy ra chuåp phuã àêìu voi con, moác hoång mang ài.Caác con möìi höí thñch nhêët úã xûá ta laâ: heo rûâng, nai, sún dûúng.Thónh thoaãng noá cuäng xúi nhñm, cöng vaâ bùæt caã khó nûäa. Caác vuângrûâng Liïn Xö, höí coân bùæt caã choá soái ngoaâi heo rûâng, nai, cheo. Gùåpdõp thuêån tiïån, noá cuäng têën cöng caã gia suác: choá, boâ, cûâu, lûâa,ngûåa, laåc àaâ. úã Ben gan (Àöng Höìi) nhûäng khi trúâi luåt löåi, àûúângàûúâng laâ möåt võ Chuáa tïí quyïìn uy thïë àoá, höí cuäng haå mònh xuöëngàïí bùæt caá, ruâa, kyâ àaâ, caá sêëu xúi cho àúä àoái. Àöi khi àoái quaá, cuängphaãi taåm loát daå bùçng caác moán ïëch, nhaái, chuöåt, vaâ caâo caâo, chêuchêëu, dïë meân nûäa. Vò thïë, trong rûâng muön thuá àïìu súå höí. Hïî thêëynoá xuêët hiïån úã àêu, laâ chuáng kïu la inh oãi, laâm naáo àöång caã lïn àïíbaáo cho nhau súám liïåu traánh xa "öng nöåi" êëy! Àiïìu naây húi bêët ngúâ,chùæc caác baån khoá tin, laâ höí coân ùn caã quaã nûäa! Thêåt àêëy, úã aåu-ma-tra, höí rêët thñch traái sêìu riïng. Coá leä muâi thúm ngaâo ngaåt pha lêînvõ thum thuãm cuãa Pho-ma (Fromage) cuãa loaåi traái cêy àùåc biïåt naâykhiïën höí nhúá muâi thõt öi maâ noá thûúâng thûúãng thûác. Dên àõaphûúng coân quaã quyïët hoå àaä thêëy höí ùn caác loaåi xoaâi rûâng, caãnhûäng quaã coân xanh, khöng cêìn àúåi chñn. Chaâ, chaâ, xúi möåt bûäa nohttp://ebooks.vdcmedia.com
  10. 10. PHAÅM HÖÍ 10nï "bñt-tïët Xe- nhùng" thõt nai, röìi traáng miïång bùçng vaâi quaã sêìuriïng, dùm traái xoaâi chñn ngoåt lõm nûäa thò... "àïå nhêët öng anh" röìi! * Chuyïån hoang àûúâng vïì höí "Coåp Khaánh Hoâa ma BònhThuêån". Cêu naây, ngaây nay chó coân laâ möåt vang êm xa xöi cuãa thúâikyâ öng baâ ta múái múã mang búâ coäi, tiïën vïì phûúng Nam. CoåpKhaánh Hoâa ngaây xûa chùæc phaãi nhiïìu lùæm, coân ma... thò chó nghenoái. Nhûäng ngûúâi böå haânh khi sùæp sûãa khùn goái lïn àûúâng vaâo GiaÀõnh, Àöìng Nai hay tûâ trong àoá trêíy ra àaâng ngoaâi, sao khoãi rúânrúån hònh dung trûúác nhûäng dùåm daâi sún àaåo thêm u, àêìy tiïëng söåtsoaåt trong ngaân lau vaâ tiïëng gêìm chuyïín nuái, maâ chùèng àaä thöëtlïn: "Àûúâng xa nghô nöîi... coåp huâm maâ kinh!". Ngûúâi ta súå höí, tö veächo höí àïën nöîi vuâng rûâng naâo tûâ Viïåt Bùæc àïën Caâ Mau, tûâ xûacuäng àêìy rêîy nhûäng chuyïån Thêìn höí, ma coåp, chuyïån ngûúâi hoáahöí, chuyïån höí baáo thuâ... nghe thò khöng tin àûúåc, coá khi nûãa tinnûãa ngúâ, nhûng coá àiïìu laâ tûâ ngûúâi lúán àïën treã con ai cuäng say mï.Bïëp lûãa rûâng khuya maâ ngöìi nghe kïí loaåi chuyïån thêìn bñ naây, tûånhiïn con ngûúâi seä thêëy yïëu àuöëi vaâ beá nhoã trûúác sûác maånh vöhònh cuãa rûâng ruá. Thêåm chñ ngûúâi ta coân tin laâ ngûúâi bõ höí ùn thõtàïìu coá söë. Theo nhaâ vùn Àöì Phöìn kïí laåi, thò úã Bùæc Kyâ ngaây xûa - caãluác Têy sang àö höå buöíi àêìu - ngûúâi dên naâo giïët àûúåc con höí phaãimang àïën trònh huyïån. Quan huyïån thûúãng cho möåt söë tiïìn (thúâiTêy sang thò ba mûúi àöìng baåc trùæng con coâ) vaâ bùæt ngûúâi àoá nùçmthùèng cùèng giûäa cöng àûúâng àaánh ba mûúi roi! Àaánh laâ àaánh giaãvúâ, tûúång trûng thöi, vò súå höí khaác seä àïën baáo thuâ nhên dên trongàõa haåt quan trõ vò! Cêu chuyïån toám lûúåc sau àêy, tûúãng cuäng laâmêíu chuyïån tiïu biïíu bûåc nhêët vïì thuyïët tin núi söë mïånh vaâ àïìcao uy tñn cuãa höí àïën tuyïåt vúâi. Coá anh chaâng noå lêëy söë tûã vi biïëtmònh seä chïët vïì söë coåp vöì. Anh rúâi xûá trung du, vïì mua ngöi nhaâgöî tûúâng xêy úã ngoaåi ö möåt thaânh phöë àöìng bùçng. Vêåy laâ kïí nhûyïn trñ. Höí nhöët trong chuöìng vûúân baách thuá, höí xiïëc cuäng khöngdaám coi, thêåm chñ coân len leán ài rêët xa nhûäng núi àoá. Möåt hömgiûäa trûa, trúâi im gioá lùång, chùèng giöng gioá baäo töë gò, böîng tûå nhiïnbûác tûúâng nhaâ àoá àöí sêìm xuöëng, àeâ anh ta chïët ngay. Búái vöi gaåchra, thò thêëy àuáng laâ chöî maãng tûúâng àöí àeâ lïn xaác anh ta, coá laá buâacon höí giêëy cuãa ngûúâi chuã cuä daán tûå höìi naâo! Coá ghï chûa ? * Miïëu öng Phoâ Taåi chúå Caâ Mau coá möåt ngöi miïëu, goåi nömna laâ miïëu öng Phoâ. sng laâ ngûúâi khai thaác rûâng rêåm Caâ Mau àêìutiïn. Thuúã êëy, Caâ Mau "dûúái söng sêëu löåi, trïn búâ coåp àua". Möåttay öng "trûâ coåp kïí coá àïën nghòn con". Rûâng Caâ Mau laâ möåt khohttp://ebooks.vdcmedia.com
  11. 11. CAÁC CON VÊÅT 11taâng vö têån vïì mêåt, vïì göî àûúác hêìm than, chûa kïí caác nguöìn lúåi vïìthuãy vaâ haãi saãn. sng Phoâ vò tin baån àaä bõ möåt ngûúâi Taâu hoå Quaáchgiïët chïët, cûúáp rûâng lêëy mêåt. Oai linh cuãa öng Phoâ vang dêåy caãmöåt xûá rûâng ngêåp cuãa moãm àêët cuöëi cuâng phûúng Nam. Tûâ khiöng bõ saát haåi, nhûäng ngûúâi Taâu hoå Quaách khöng daám àïën xûá CaâMau. Möåt thñ duå cuå thïí : Nùm 1926-1927 gaánh Phûúác Cûúng nhiïìulêìn àïën diïîn taåi chúå Caâ Mau, lêìn naâo aåau Tiïu (ngûúâi Taâu lai, cêy ásaáo lûâng lêîy möåt thúâi úã Nam Böå) cuäng tröën úã laåi Baåc Liïu, khöngdaám xuöëng Caâ Mau vò súå "öíng vêåt höåc maáu" (!) Höìi khaáng chiïën 9nùm, àoáng cú quan vuâng Caâ Mau - Nùm Cùn töi àaä nghe nhiïìu öngkyâ laäo kïí chuyïån naây. Höìi xûa, nhûäng ngûúâi ài rûâng gùåp coåp àïìu lalïn: "Coåp àêy, öng Phoâ úi!". Coåp tûác khùæc boã chaåy. Luác gùåp baâ meå,lêëy taâi liïåu viïët baâi "Cêy àûúác Caâ Mau" nghe àoaån kïí baâ ra túái rêîychó thêëy xaác chöìng coân laåi mêëy loáng xûúng, cêy dao rûåa cheám phêåpvaâo thên cêy àûúác coân dñnh miïëng da coåp, thuá thêåt trong thêm têmcoá nghô giaá luác êëy chöìng baâ goåi öng Phoâ thò biïët àêu öng seä khöngchïët! Khi hoâa bònh 1954 lêåp laåi, ra tiïëp quaãn thõ xaä Caâ Mau, buöíichiïìu raãnh röîi, töi vaâo nhaâ löìng chúå nïëm thûã moán "döìi lúån nûúángxaác mña" moán döìi àûúåc liïåt vaâo bûåc nhêët, àöåc àaáo cuãa caã Nam kyâluåc tónh. Thêëy töi têëm tùæc khen ngon, möåt öng "baån nhêåu tònh cúâ"beân noái: "Thõt coåp, döìi coåp nûúáng coân tuyïåt cuá meâo nûäa." Nhên àoátöi beân hoãi thùm miïëu öng Phoâ. sng ta chïënh choaáng dùæt töi ài maäimúái àïën núi. Ngöi miïëu nhoã gêìn nhû hoang phïë. Tröng chó thêëyveãn veån möåt chûä "thêìn" kiïíu Haán tûå viïët thaão àùæp nöíi trïn tûúângvaâ hai con höí phuã phuåc chêìu hai bïn baân tïë. Thay vaâo löî böå mûúâitaám thûá binh khñ thúâ thêìn nhû ta thûúâng thêëy úã caác miïëu àïìn,trong miïëu chó veãn veån coá möåt cêy lao cùæm trïn giaá göî sún son àaämúâ, àuáng hïåt cêy lao phoáng höí töi àaä taã tûúâng têån úã phêìn trïn. Rangoaâi röìi, ài khaá xa, "öng baån nhêåu tònh cúâ" múái ruã ró vaâo tai töi:"Höìi xûa, öíng linh lùæm. Tûâ khi coá mònh, coåp súå böå àöåi, du kñch cuängquaá àuã röìi. Khoãi phaãi goåi öíng. Coân chuyïån baáo thuâ caã hoå thò öíngcuäng thöi!". (Thaáng 12 nùm 1975, sau àaåi thùæng töi coá vïì thùm laåiCaâ Mau, vaâ tòm thùm ngöi miïëu cuä. Nhûng "Nïìn cuä lêu àaâi... múái"àaä daây àùåc, sûâng sûäng ba böën têìng lêëp mêët dêëu xûa röìi. Gêìn nhûkhöng coân nhêån ra phûúng hûúáng nûäa, chûá àûâng noái gò möåt chuátvïët tñch!). * Coåp Viïåt Bùæc Khoaãng muâa thu nùm 1948, úã Baãn Thi (BùæcCaån) y taá Nguyïîn Chaánh Chûúng ài tûâ Baãn Thi ra Àêìm Höìng àïíkhaám bïånh cho anh em cöng nhên. Anh men theo àûúâng gooâng, àoálaâ con àûúâng àöåc àaåo höìi khaáng chiïën chöëng Phaáp, möåt bïn laâ nuáihttp://ebooks.vdcmedia.com
  12. 12. PHAÅM HÖÍ 12möåt bïn laâ suöëi. Giûäa àûúâng gùåp möåt con höí con, anh vaác àaá neámchïët, vaác vïì. Chiïìu vaâ àïm höm àoá, höí meå suåc tòm con kïu rïìnthung luäng. Nhiïìu ngaây liïn tiïëp coân thêëy dêëu vïët höí meå moâ àïënrònh gêìn chöî Nguyïîn Chaánh Chûúng úã. Maäi àïën hún nûãa thaángsau, höí meå boã ài, Nguyïîn Chaánh Chûúng múái daám ra khoãi nhaâ!(Khi baâi naây àùng lêìn àêìu úã baáo Thöëng Nhêët, xuên 1974, töi coánhêån àûúåc thû cö Höìng Vên - con gaái öng Nguyïîn Chaánh Chûúnggûãi àïën nhúâ toâa soaån chuyïín giao, vûâa caám ún töi àaä nhùæc àïën"öng cuå" vûâa phaãn àöëi töi laâ "öng cuå" chùèng nhaát nhû vêåy àêu!Rùçng khi êëy cö coân beá, àïm gùåp coåp ngöìi dûúái göëc gaåo cö coân vaácàuöëc nûáa khua, huöëng chi laâ böë cö! Chuyïån naây laâ töi nghe öng Vyäkïí - baån chñ thiïët vúái Nguyïîn Chaánh Chûúng - chñnh öng Vyä àaä ùnthõt con coåp êëy, nêëu söët vang, ùn mêëy ngaây múái hïët. Ghi laåi chuyïånnaây, töi muöën noái vïì tñnh baáo thuâ dai dùèng cuãa coåp, nhêët laâ höí caáimêët con, chûá khöng hïì coá yá chï öng Chûúng nhaát. Ngaây nay, öngNguyïîn Chaánh Chûúng àaä mêët. Möåt bïn laâ baån, möåt bïn laâ con gaáicuãa ngûúâi trong chuyïån, töi biïët phaãi tin ai bêy giúâ? Vêåy xin ghinhêån thïm vaâo àêy, vaâ àïí lûãng möåt dêëu hoãi chöî naây). Hiïån nay úãViïåt Bùæc noái chung, coåp coân khaá nhiïìu. Muâa thu nùm 1958 taåiMûúâng Noåi - aåún La, coåp àaánh nhau vúái gêëu hún hai tiïëng àöìng höìtûâ 6 giúâ 30 àïën gêìn 9 giúâ àïm, gêìm vang caã nuái. Thaáng tû nùm1973, taåi huyïån Na Hang (Tuyïn Quang) ba àöìng baâo Thöí bõ coåpbùæt mêët möåt con trêu möång. 5 giúâ chiïìu thêëy noá ra ùn tiïëp, bangûúâi vúái ba suáng kñp phuåc sùén, nhûng coåp to quaá hoå khöng daámbùæn! Vïì con coåp ba moáng úã Nam Böå Höìi khaáng chiïën 9 nùm, úã miïìn Àöng Nam Böå, tûâ "caán böå caocêëp nhêët cho àïën phoá thûúâng dên" khöng ai laâ khöng biïët vaâ longaåi vïì con coåp ba moáng naây! Noá laâ con coåp caái (dûä nhû coåp caái laâphaãi) coá möåt chên bõ têåt, chó coân ba moáng. Vuâng rûâng miïìn ÀöngNam Böå, àêu laâ chùèng coá dêëu chên coåp. Nhûng tröng thêëy dêëu "bamoáng" cuãa noá àïí laåi trïn caát, ài qua nhûäng àêu, laâ möåt nöîi kinhhoaâng núm núáp, lo êu thêëp thoãm vïì möåt tai hoåa seä diïîn ra tûáckhùæc moåc lïn. Cho túái ngaây trûâ àûúåc noá, coåp ba moáng àaä giïët vaâ ùnthõt möåt trùm hai mûúi taám ngûúâi! Con söë chñnh thûác àûúåc liïåt kïthaânh danh saách, chûá nhûäng ngûúâi bõ noá bùæt mêët tñch khöng ai haybiïët, nhûäng xaác böå àöåi ta vaâ lñnh àõch bõ noá ùn thõt hay ngûåa, trêu,boâ, lúån... thò khöng kïí. Vuâng hoaåt àöång cuãa noá laâ chiïën khu À, tûâChaánh Hûng, Laåc An lïn túái Maä Àaâ, Söng Beá (Àöìng Nai Thûúång)http://ebooks.vdcmedia.com
  13. 13. CAÁC CON VÊÅT 13möåt daãi rûâng giaâ liïn tuåc saáu baãy mûúi ki lö meát, bïn hûäu ngaånsöng Àöìng Nai. Thêëy dêëu chên cuãa noá xuêët hiïån ài vïì hûúáng naâo,tûác thò àiïån baáo (àûúâng dêy àiïån thoaåi quên sûå) cêëp töëc loan tincho böå àöåi, cú quan vaâ dên chuáng hûúáng àoá àïì phoâng, chuêín bõ àöëiphoá khêín cêëp nhû tin coá giùåc sùæp caân. uãy ban khaáng chiïën haânhchñnh tónh Biïn Hoâa treo giaãi thûúãng 500 àöìng baåc àoã (tiïìn vuângta) vaâ Böå tû lïånh khu 7 cuäng treo giaãi thûúãng 500 àöìng baåc xanh(tiïìn vuâng àõch) cho ai trûâ àûúåc coåp ba moáng ! Àuã biïët noá nguyhiïím vaâ gêy tai hoåa cho nhên dên trong vuâng khöng keám giùåc. Coádõp, töi seä viïët àêìy àuã vaâ tûúâng têån vïì con coåp ba moáng naây! Noá rêëttinh khön, chùèng nhûäng khöng súå suáng maâ nghe tiïëng suáng núinaâo, tûác thò moâ àïën. (Mñt tinh bùæn suáng chaâo cúâ noá cuäng moâ túái.Nùm 1947 tûâ trêån àaánh giao thöng Voä Àùæc, trêån Bêìu Caá, trêånÀöìng Xoaâi, trêån àaánh döëc 47 (km 47) trïn àûúâng Caáp Xanh Giùæc -Biïn Hoâa, nhêët laâ trêån Laâ Ngaâ thaáng 3-1948, giùåc lêëy xaác khöngkõp, ta cuäng khöng kõp nhùåt xaác giùåc chön ài, coåp keáo tûâng bêìy àïënùn. Coåp ba moáng laâ Chuáa Rûâng, coi nhû àêìu àaân, nghe tiïëng suángtúái ngay. Tûâ nùm 1949, ta chuyïín vïì àaánh àöìng bùçng, trêån ÀõnhQuaán vûâa phuåc kñch àaánh xe vûâa phaãi lo böë trñ chöëng coåp phña saulûng. Ngûúâi bõ coåp ba moáng giïët cuöëi cuâng laâ möåt em beá gaái àöåmûúâi böën mûúâi lùm tuöíi, con möåt baâ úã suöëi Caá xaä Myä Löåc (Laåc An).Khoaãng 4 giúâ saáng noá nhaãy qua raâo (nhaâ naâo cuäng coá raâo cao 3-4thûúác) vò nhaâ saân cao, cûãa àoáng then caâi khöng phaá àûúåc, noá phoánglïn noác nhaâ tröí maái tranh xuöëng bùæt em beá tha ài. Caã vuâng baáoàöång khua thuâng àaánh moä êìm ô àuöíi theo. Trúâi sùæp saáng, noá boã xaáclaåi bïn bòa rûâng. Anh em Binh cöng xûúãng Böå Tû lïånh khu 7 àoánggêìn àêëy àïën gùåp gia àònh, xin mûúån xaác em beá àïí gaâi bêîy baáo thuâvaâ trûâ haåi cho dên. Phaãi thuyïët phuåc maäi múái àûúåc, vò coá ngûúâi meånaâo laåi muöën cho con mònh phaãi chïët hai lêìn. Böën quaã mòn gaâidûúái xaác, möåt trung àöåi suáng maáy phuåc kñch xung quanh. Ba giúâchiïìu, coåp ba moáng moâ ra. Noá lûúån quanh xa xa ba voâng röìi boã ài.Chöëc sau laåi trúã laåi túái gêìn hún, ài quanh ba voâng nûäa, röìi ngöìi imnhòn caái xaác. Moåi ngûúâi neán thúã chúâ xem noá giúã troâ gò. Àang ngöìiim nhû tûúång, bêët thònh lònh noá nhaãy vaâo vöì caái xaác. Mòn nöí.Nhûng noá chó bõ thûúng, boã xaác chaåy. Trung àöåi suáng maáy àuöíitheo. Noá löåi ngûúåc doâng suöëi. Moåi khi noá coá thoái quen löåi ngûúåcdoâng suöëi àïí nûúác àuåc chaãy xuöëng, ngûúâi trïn doâng khöng phaáthiïån àûúåc trûúác khi noá túái. Lêìn naây, chñnh thoái quen àoá àaä dêîn noávaâo chöî chïët. Anh em àuöíi theo vïët maáu möåt luác thò mêët dêëu. Noátreâo lïn búâ, nuáp sau möåt goâ möëi. Àaåi liïn, trung liïn, caác thûá suánghttp://ebooks.vdcmedia.com
  14. 14. PHAÅM HÖÍ 14àuã cúä xaã vaâo. Xaác noá chöìm lïn öm goâ möëi nhû coân söëng. Lêu sau,biïët chùæc noá chïët röìi anh em múái daám túái gêìn (vò súå noá giaã chïët).Xaác noá àïí trïn xe boâ khöng àuã chöî - loaåi xe boâ miïìn Àöng rêët lúán -möåt phêìn àuâi sau vaâ caái àuöi thoâng ra ngoaâi. Möí buång, thêëy trongbao tûã coåp ba moáng coân nguyïn möåt baân chên ngûúâi lúán tñm ngùæt.Ngûúâi gaâi mòn giïët con coåp khuãng khiïëp naây laâ àöìng chñ Nguyïåt,möåt thûúng binh hoãng möåt mùæt vaâ cuåt möåt tay, cöng taác taåi Binhcöng xûúãng khu 7. * Vò sao höí hay ùn thõt ngûúâi? Noái chung, têët caã moåi thuá rûângàïìu traánh "àuång chaåm" vúái con ngûúâi, möåt àöëi thuã nguy hiïím nhêëtluác naâo cuäng laâm cho chuáng phaãi kiïng deâ, e súå. Nhûng nïëu khöngcoá vuä khñ trong tay vaâ lú laâ caãnh giaác, thò con ngûúâi laâ möåt "àöångvêåt" yïëu àuöëi, chêåm chaåp nhêët, hêìu nhû khöng àûúåc taåo hoáa trangbõ gò caã àïí tûå vïå hoùåc têën cöng, ngoaâi oác thöng minh. Con möìi nguyhiïím nhêët, maâ cuäng dïî bùæt nhêët nïëu gùåp dõp sú húã. Nhûäng con höí,baáo, sû tûã giaâ yïëu, bõ thûúng têåt khöng coân khaã nùng àïí vöì bùætnhûäng con möìi nhanh nheån, laâ nhûäng con hay rònh vöì bùæt ngûúâinhêët. Àaä ùn thõt ngûúâi möåt lêìn röìi, quen mui beán muâi! Coá leä thõtngûúâi laâ möåt thûá thõt mïìm, thúm ngon nhêët àöëi vúái chuáng chùng?úã laâng Ga-van, thuöåc vuâng rûâng nuái phña Bùæc lûu vûåc söng Gùng,sau möåt trêån dõch lúán, coá nhiïìu ngûúâi bõ chïët. Möåt con baáo ùn toaânngûúâi chïët dõch, quen ài. Vïì sau khöng coân xaác chïët nûäa, ban àïmnoá moâ vaâo laâng, xöng vaâo têån trong nhaâ àïí bùæt ngûúâi. Tûâ nùm1918 àïën cuöëi nùm 1926, noá àaä vöì 75 ngûúâi vaâ chñnh khi êëy noácuäng àaä bõ bùæn chïët. úã Nï-pan coá möåt con höí àaä vöì chïët 434 ngûúâi.Àoá laâ möåt con höí caái àaä bõ àaån bùæn gaäy mêët nanh haâm trïn vaâ haâmdûúái bïn phaãi. Coåp ba moáng úã miïìn Àöng Nam Böå vûâa kïí phêìntrïn, mang àêìy àuã caã hai àùåc àiïím cuãa con baáo laâng Ga-van vaâ conhöí Nï-pan. * Chuáa sún lêm bõ treã con haå Thuã Dêìu Möåt - Höìi 9 giúâ saángngaây 5 thaáng 1 nùm 1964, ba em muåc àöìng tïn laâ Nguyïîn Vùn Haãi16 tuöíi, Trêìn Vùn La 16 tuöíi vaâ Nguyïîn Vùn Àúåi 13 tuöíi àangchùn trêu taåi khu rûâng Khaánh Vên thò böîng thêëy trêu chaåy taánloaån. Ba em chaåy àïën núi thò bùæt gùåp möåt con höí. Ngay luác êëy baem liïìn naãy ra saáng kiïën àöët chaáy coã àïí àuöíi coåp. Coåp liïìn ruátxuöëng caái hêìm gêìn àoá vò bõ ngoån lûãa bao vêy. Caác em vöåi têën coãtrûúác miïång hêìm àöët, khiïën coåp bõ chïët thui. Caâ Mau - Höm 28thaáng 12 nùm 1963, trong möåt chuyïën ài rûâng aåao lûúái àöën cêy, âböën ngûúâi thúå rûâng úã êëp Tên Thaånh Lúåi, xaä Tên Hûng (Caái Nûúác)http://ebooks.vdcmedia.com
  15. 15. CAÁC CON VÊÅT 15coá cûúáp àûúåc möåt con heo rûâng cuãa Chuáa sún lêm àang coäng ài.Qua ngaây 5 thaáng 1, öng Àaåi bõ thûúng vò àaánh nhau vúái coåp bûäaàoá, nay àaä laânh maånh, múã tiïåc ùn mûâng. Tiïåc xong. Khuya, àaámkhaách ra vïì thò gùåp möåt Chuáa sún lêm nhaãy ra têën cöng. Trongàaám coá nhiïìu ngûúâi gioãi voä, sùén heâo gêåy kõch chiïën möåt chêåp,Chuáa sún lêm bõ àaánh ngaä, nùçm chïët möåt àöëng to nhû con boâmöång. Xem laåi thò chñnh laâ con coåp höm trûúác, coá leä àïën àoán nhûängngûúâi àaä cûúáp möìi cuãa mònh. (Hai tin trïn àïìu àùng úã baáo TrungLêåp Cam-pu-chia ngaây 22-1-64). * Quêåt ngaä Chuáa sún lêm Möåt ngaây àêìu xuên, tûâ àöìn biïnphoâng Mûúâng Nheá (Lai Chêu), haå sô Loâ Vùn Vaâi vaâ binh nhêët LoâVùn O ài vïì tónh lônh thûåc phêím cho àún võ. Vaâi ài trûúác O chûânghún chuåc meát. Àïën caánh rûâng Mûúâng Vai böîng Vaâi nghe phña saucoá tiïëng "höåc". Quay laåi, möåt con höí xaám tûâ bïn àûúâng nhaãy böí túái.Mau leå, Vaâi neá sang phaãi, vaâ vúái ngoán voä biïn phoâng àiïu luyïån,hai tay Vaâi kõp toám àûúåc hai chên trûúác höí, giêåt maånh. Àang àaâlao, höí bõ hêët löån ngûúåc qua àêìu Vaâi, àêåp àaánh "oaách" vaâo hoân àaátrûúác mùåt. Àuáng luác àoá, O kõp chaåy àïën, böìi möåt nhaát lï thêëu timhöí. aåau möåt höìi giaäy giuåa, Chuáa sún lêm nùçm thùèng cùèng (!) Haianh em khöng khiïn con höí vïì àöìn. Àïën nay, nhiïìu chiïën sô cuä cuãaàöìn Mûúâng Nheá vêîn chûa quïn buöíi liïn hoan bêët ngúâ àoá. (Tin naâyàùng úã baáo Quên àöåi Nhên dên söë 7236 ngaây 1-8-1981) Töi coá húingúâ möåt chi tiïët con höí maâu "xaám". Ta hay noái höí xaám àïí chó conhöí dûä nhêët. Thûåc tïë, trong thiïn nhiïn khöng hïì coá loaåi höí naâo coásùæc löng maâu xaám. Tin trïn, khöng noái roä thúâi gian, buöíi saáng haybuöíi chiïìu, maâ tröng con höí hoáa xaám ? Gêëu xaám thò coá. Vïì mùåtkhoa hoåc, cêìn kiïím tra laåi. Coåp cuâi (huãi) Caách àêy khoaãng 50 nùm, taåi Caã Baát (KiïënVaâng) xaä Tên Hûng Têy - nay thuöåc tónh Minh Haãi coá öng Ba Taákhoaãng 60 tuöíi, meå chïët, coá möåt em gaái úã vúái öng - aåang noå, öng ábaão em sang nhaâ haâng xoám xin cêy lûãa vïì huát thuöëc. Chung quanhlaâ rûâng daây bõt. Möåt con coåp cuâi, ruång hïët vuöët, chuåp cö gaái, nhêånxuöëng raänh mûúng vûúân - Cö gaái la: "Chïët töi röìi, anh úi!". sng BaTaá nghe tiïëng kïu thêët thanh, giêåt maác chaåy ra, thêëy coåp àangkhom khom trêën nûúác em mònh, beân phoáng maác vaâo àêìu coåp.Nhûng maác chó sûúát qua tai. Coåp ngöìi dêåy, cùæp naách "con möìi"nhaãy qua hai raänh mûúng liïìn. Ba Taá nhaãy theo, nhùåt maác phoángluát caán vaâo sau gaáy noá. Coåp buöng cö gaái ra, chaåy huát vaâo rûâng. BaTaá àúä em lïn. - Chùæc chïët! Khöng söëng nöíi! - Ngûúâi em gaái chó thïìuhttp://ebooks.vdcmedia.com
  16. 16. PHAÅM HÖÍ 16thaâo noái àûúåc vúái anh coá mêëy tiïëng àoá. Trïn cöí cö, coân dêëu mêëyàêìu ngoán chên quêëu vaâo thêm tñm. Khiïng vaâo nhaâ, chöëc sau cögaái chïët. (Baâ Lyá Thõ Kyá - meå Vùn Àõnh - 62 tuöíi kïí). Do àùåc tñnhquyã quyïåt vaâ hung baåo cuãa con vêåt ùn thõt söëng rêët dûä túån naây,nïn àöìng baâo ta àaä àùåt cho noá nhiïìu danh xûng: Coåp, Huâm, Höí,Haåm, sng thêìy, sng ba mûúi, con Khaái, con Hïí v.v... Chung quanhnoá coân bao phuã lùæm chuyïån àöìn àaåi, kyâ quùåc, hoang àûúâng. Têåptuåc mï tñn cuãa ngûúâi Viïåt Nam ngaây xûa coân cho laâ ai bêët ngúâ gùåpphaãi võ Chuáa sún lêm, ùæt phaãi chõu vêån xuái, lêån àêån lao àao suöëtba nùm liïìn. Cêu "Kiïën höí khöí ba niïn" xûa chñnh laâ àïí noái lïnàiïìu tin dõ àoan àoá. Nhûäng keã hung aác, taân baåo cuäng àûúåc ngûúâiàúâi gaán thïm biïåt danh laâ Coåp, Huâm, Höí. .. Tû Höí, Nùm Huâm, BaãyCoåp v.v... Chùèng ai mong hoå àûúåc thïm taâi nùng, uy thïë, súå seä dihaåi lúán thïm cho àöìng loaåi. Cuäng nhû höí dûä maâ thiïn nhiïn coânphuá thïm cho àöi caánh nûäa, thò thiïn haå chõu àûång sao nöíi. "Trúâicho Huâm chùèng coá vêy - Huâm maâ coá caánh Huâm bay lïn trúâi" (Cadao Viïåt Nam). Nuöi höí cuäng chùèng khoá lùæm. Höí con 2 thaáng tuöíibùæt mang vïì coá thïí nuöi daåy àûúåc. Lúán lïn cuäng biïët theo chuã,quyïën luyïën ngûúâi àaä chùm soác mònh, chuã ài àêu cuäng theo, thñchvuöët ve, êu yïëm vöî vïì. Ngûúâi ta nuöi daåy höí cöët duâng vaâo muåc àñchriïng giûä nhaâ, canh rêîy v.v... Nhû úã gaánh xiïëc, noá coá thïí laâm àuãcaác troâ nhaãy qua voâng lûãa, cúäi ngûåa, giaã vúâ vêåt nhau vúái ngûúâi, haáhoång ngoaåm àêìu ngûúâi v.v... noái chung laâ chõu moåi sûå àiïìu khiïíncuãa ngûúâi daåy thuá. Nhûng haäy àoaân gioãi Caác con vêåt trïn rûângdûúái biïín coi chûâng, noá chûa hoaân toaân thuêìn hoáa àêu, thónhthoaãng vêîn giúã chûáng, nöíi cún thõnh nöå bêët thûúâng, rêët laâ nguyhiïím. Ngûúâi xûa chùèng tûâng àe: "Dûúäng höí di hoåa" àoá sao? Búãi noádûä vêåy, nïn nhiïìu ngûúâi súå noá, nïn noá àûúåc goåi têng laâ sng. sngCoåp, öng Huâm, öng Höí... Möåt vaâi àõa phûúng úã Laâo ngaây xûa, möîikhi coá höí vaâo bùæt lúån, ngûúâi ta kïu êìm lïn: "Muá chêëp sûáa! Muá chêëpsûáa!", nghôa laâ: "Lúån bùæt höí! Lúån bùæt höí!", vò kiïng súå maâ cuäng vûâaàïí lêëy loâng noá. Coân bao nhiïu chuyïån tiïëu lêm chïë giïîu tñnh hunghùng maâ ngu xuêín cuãa con coåp. Nïëu kïí möîi àïm möåt chuyïån thò erùçng phaãi kïí hïët caã möåt nùm Giaáp Dêìn naây! Haâ Nöåi, Tïët 1974 - Heâ1978 Böí sung * Coåp úã Nuái Sam (Chêu Àöëc) Bêy giúâ, noái úã Nuái aåam coá coåpchùæc khöng ai tin, nhûng ngaây xûa thò vêîn coá, tuy khöng nhiïìu.Àïm àïm, dên laâng úã quanh chên nuái (thuúã àoá nhaâ cûãa rêët thûahttp://ebooks.vdcmedia.com
  17. 17. CAÁC CON VÊÅT 17thúát) thûúâng nghe tiïëng coåp gêìm vang döåi trïn nuái. Ngûúâi ài nuáilaâm rêîy thûúâng thêëy dêëu chên coåp giêîm àêìy bïn caác vuäng nûúácsuöëi. Baâ Hai K. chuyïn nghïì baán caá, saáng naâo cuäng gaánh caá quachúå Cêìu aåùt baán. Möåt höm qua khuác vùæng Àûúâng Thaáp bêët ngúâ baâ ægùåp möåt con coåp to lúán, mònh mêíy vùçn vïån, ngöìi choaãi chên giûäaàûúâng, mùåt quay vïì hûúáng àöìng. Baâ hoaãng höët liïång gaánh caá chaåythuåc maång vïì nhaâ. Cuäng nhû heo rûâng, vaâo muâa khö coåp thûúânglaäng vaäng xuöëng àöìng bùæt chöìn, bùæt caá kiïëm ùn. Caách nay khoaãng60 nùm, úã àêëy coá öng Chñn H. chuyïn nghïì xom ruâa, xom rùæn...Möåt höm, öng xaách chôa ài àïën Buáng Höì (àõa danh cuä : möåt höì röångnùçm gêìn ngaä ba Àêìu Búâ) tònh cúâ nhòn vö àaám sêåy, öng thêëy möåtcon vêåt gò ngöìi thu lu bïn trong, cùåp mùæt saáng ngúâi. Tûúãng laâ gùåpàûúåc con chöìn lúán, öng giûúng muäi chôa, duâng hai tay àêm maånhvaâo mùåt noá, nhûng con vêåt lanh leå neá qua röìi nhanh nhû chúáp noáphoáng mònh lïn cao, giûúng hai chên chuåp xuöëng àêìu öng. Bõ bêëtngúâ, nhûng vöën ngûúâi gioãi voä, öng uöën mònh neá ngang, tuy nhiïnvêîn bõ vûúáng möåt vuöët nhoån sûúát qua da oát. Bêëy giúâ öng múái biïëtlaâ coåp! Coåp xuöëng nuái laâ coåp àoái, àang àoái noá bõ têën cöng caânghung baåo. aåau möåt tiïëng gêìm vang döåi, con coåp laåi phoáng mònh lïn.Vúái muäi chôa trïn tay, öng Chñn duâng têët caã caác miïëng voä giatruyïìn àaánh quyïët liïåt vúái con coåp. Dên laâng nghe tiïëng ngûúâi,tiïëng coåp gêìm theát, xaách dao xaách maác chaåy àïën hiïåp lûåc vúái öng Chñn vêy àaánh chïët con coåp, sau àoá hoå lêëy xe trêu keáo xaáccoåp vïì. Boån höåi tïì nghe tin dên laâng àaánh chïët àûúåc con coåp lúán,chuáng vöåi àïën chúã xaác coåp ra Chêu Àöëc nöåp cho thùçng Têy Tónhtrûúãng àïí têng cöng. Thùçng Têy thûúãng cho boån höåi tïì àûúåc 2àöìng! Nguyïîn kim àoaân 75 tuöíi (Vùn nghïå Chêu Àöëc - Xuên 1984)http://ebooks.vdcmedia.com
  18. 18. PHAÅM HÖÍ 18 TÏ GIAÁC TRONG NGAÂN XANH - Öng úi, ngaây xûa thùçng Taâu aác lùæm phaãi khöng öng? Noá bùætdên mònh xuöëng biïín moâ ngoåc trai, lïn rûâng sêu tòm ngaâ voi, tïgiaác... ngûúâi chïët khöng biïët bao nhiïu maâ kïí, phaãi khöng öng? -Möåt höm, beá Truác Quyânh chaáu gaái àêìu loâng cuãa töi, ngaây chuã nhêåtnoá vïì chúi, böîng àïën lay hoãi töi, trong luác töi àang nùçm àoåc baáo. -úâ... úâ... Bêy giúâ noá cuäng aác khöng keám ngaây xûa. Coân hún ngaâyxûa! - Töi àaáp qua loa cho xong chuyïån. - Thïë... sng úi! - Gò nûäaàêëy? - Thïë... thïë... ngoåc trai, ngaâ voi... thò chaáu biïët röìi. Coân tï giaáclaâ con gò hûã öng? - Tï giaác laâ tï giaác chûá gò maâ hoãi maäi... - Chaánöng quaá! Biïët vêåy chaáu khöng theâm hoãi öng. ûá öng ài! Töi vöåi vaângbuöng túâ baáo nhoãm dêåy. Noá laâ con beá múái hoåc xong lúáp möåt, nhûnghïët sûác thöng minh, àûúåc töi cûng chiïìu bûåc nhêët. Gò noá cuäng hoãi,cuäng muöën tòm biïët. Nhiïìu khi töi àiïn àêìu vò nhûäng cêu hoãi gêìnnhû liïn miïn bêët têån cuãa noá. Thêëy noá phuång phõu, veã húân döîi, töiliïìn tûúi cûúâi, àêëu dõu: - Thïë... Ai baão Truác Quyânh chuyïån ngaâ voi,tï giaác? - Cö Haâ chûá coân ai! - aåao chaáu khöng hoãi cö Haâ? - ûá hoãi... -aåao laåi ûá hoãi? - Luác àêìu chaáu cuäng coá hoãi, cö baão noá to nhû con voi,luân hún voi, noá khöng coá caái voâi, khöng coá cùåp ngaâ nhû voi maâ trïnmuäi noá coá möåt caái sûâng. - Àuáng quaá röìi! - Cö Haâ baão noá khöng ùnthõt ngûúâi nhû con höí, con sû tûã... noá chó ùn laá cêy thöi, thïë saongûúâi ta laåi tòm giïët noá hûã öng? - ...úâ... àïí ngûúâi ta lêëy caái sûâng,laâm thuöëc. - Thuöëc gò hûã öng? "Cûá àïí con beá dùæt dêy nhûäng cêu hoãithïë naây, khöng kheáo mònh bõ sa lêìy mêët". Töi nghô buång vêåy, vaâlêåp tûác xoay yá nghô noá vïì hûúáng khaác: - Gò maâ chaã laâm thuöëc àûúåc.Nhûng àiïìu naây múái quyá cú! Ngaây xûa... úâ... theo nhû caác truyïåncöí tñch ngaây xûa, hïî ai cêìm àûúåc chiïëc sûâng tï giaác trong tay thò coáthïí ài àûúåc dûúái nûúác dïî daâng nhû ài trïn caån ! - Hoan hö öng! sngkïí tiïëp ài öng! - Coá chaâng duäng sô noå giïët àûúåc möåt con tï giaác àaä thaânhtinh, chùåt lêëy sûâng. Ban àïm chiïëc sûâng cûá lêëp laánh lêëp laánh, toãahaâo quang xanh leâ. Anh coá ngûúâi yïu laâ möåt cö gaái xinh àeåp bõ vuathuãy tïì bùæt xuöëng Long cung, eáp buöåc laâm vúå. Cö gaái khöng thuêån.Möîi lêìn vua thuãy tïì nöíi giêån vò khöng bùæt eáp àûúåc cö gaái, thò bahttp://ebooks.vdcmedia.com
  19. 19. CAÁC CON VÊÅT 19àaâo chuyïín àöång, mùåt biïín söi suâng suåc, sêëm chúáp nöíi àuâng àuâng.Nöîi khöí àau cuãa ngûúâi bõ giam haäm chöën Thuãy cung laâm cho mùåtnûúác cuäng phaãi chau maây! Coân ngûúâi trïn trêìn giúái thò xoát xa vòbêët lûåc, ngaây àïm biïëng nguã quïn ùn... Tûâ khi nùæm àûúåc vêåt baáutrong tay, chaâng quyïët têm ài cûáu ngûúâi yïu, cuâng Long vûúngsöëng chïët möåt phen. Tay cêìm àinh ba, tay cêìm chiïëc sûâng tï, duängsô lao mònh xuöëng nûúác. Mùåt nûúác lêåp tûác reä ra laâm àöi, múã àûúângcho anh xuöëng têån Long cung, àaánh nhau vúái vua thuãy tïì... Cûá thïëtöi kïí túái túái maäi, khi thò anh sùæp thua röìi laåi thùæng, khi thò anhsùæp thùæng röìi laåi thua, tuây hûáng maâ tuây nghi thïm thùæt nhiïìu chitiïët hêëp dêîn vïì taâi ba cuãa moåi giöëng loaâi "tûúáng caá binh töm". Conbeá maãi mï theo doäi cêu chuyïån höìi höåp ly kyâ, quïn mêët viïåc cêåtvêën öng noá. Tuy nhiïn, röìi möåt höm naâo àoá noá laåi têët seä khaão töi vïìcon tï giaác, chùæc chùæn nhû vêåy. Nhiïìu àïm, töi thûác luåc múá tû liïåuquaá àöîi hiïëm hoi trong tuã saách gia àònh vaâ ön laåi nhûäng kiïën thûácloäm boäm cuãa mònh vïì con vêåt naây, chuêín bõ giaãi àaáp cho chaáu TruácQuyânh cuãa töi. Baâ nhaâ töi àaä nhiïìu phen cûå töi: "Mùåc kïå noá, öng cûáchiïìu laâm con beá hû ài!". Àêu phaãi cho möåt mònh noá, coân cho caácbaån lúán tuöíi hún noá nûäa chûá ! Baâ êëy noái vêåy chûá nïëu töi thöi, töi boãài nguã laâ baâ êëy khöng vui àêu. Töi nghiïåm mûúâi phêìn àuáng taám,laâ baâ hay noái ngûúåc laåi nhûäng àiïìu trong buång mònh ûa thñch! Töilaåi caâng cöë gùæng tñch cûåc, àïí toã veã ! Buöìn thay, töi chó laâ möåt nhaâvùn sú thiïín, giaá töi àûúåc möåt phêìn nhoã kiïën thûác cuãa Àaâo VùnTiïën nhaâ àöång vêåt hoåc löîi laåc àêìu tiïn úã Àöng Dûúng, tûâ thúâi Phaápthuöåc - thò ùæt con beá seä mï vaâ phuåc öng noá phaãi biïët! * Con thuá trïn àûúâng tuyïåt diïåt Trong möåt cuöën saách noái vïìlêm saãn tónh Khaánh Hoâa (Phuá Khaánh hiïån giúâ) ngoaâi caác saãnphêím do thaão möåc sinh, coá viïët: "nhûäng saãn phêím do thuá vêåt cungcêëp khaá nhiïìu nhû: mêåt ong, saáp ong, nhung nai, gaåc nai, ngaâ voi,thónh thoaãng coá caã tï giaác tûác sûâng têy ngu". Vaâ trong quyïín "Àithùm àêët nûúác" cuãa cuå Hoaâng Àaåo Thuáy (Nhaâ xuêët baãn Vùn hoáa1978) úã muåc kïí vïì taâi nguyïn àêët nûúác, phêìn lêm saãn thò caác tónhsau àêy: Nghïå Tônh, Bònh Trõ Thiïn, Nghôa Bònh, Phuá Khaánh, ÀùæcLùæc, Lêm Àöìng, Thuêån Haãi, Têy Ninh vaâ An Giang àïìu coá tï giaác.Vaâ theo cuå, úã Têy Ninh loaâi thuá naây coân ñt, riïng An Giang coân coácaã da tï vaâ sûâng tï (coá thïí tûâ Cam-pu-chia, Thaái Lan àûa sang baánchùng?) Nhû vêåy laâ hiïån nay con tï giaác coân khaá nhiïìu úã Viïåt Namta chùng? Trûúác caách maång Thaáng 8, nhûäng quyïín saách cuãa caáctaác giaã Phaáp viïët vïì sùn bùæn vaâ thuá rûâng Àöng dûúng (Chasses etfaune d In- dochine - Henri de Monestrol v.v...) töi thêëy coá aãnh conhttp://ebooks.vdcmedia.com
  20. 20. PHAÅM HÖÍ 20tï giaác úã vuâng rûâng cao Trûúâng aåún nhêët laâ maån Laâo, riïng Cam-pu-chia coân coá con Dñt (Dyth) möåt loaåi tï giaác cöí rêët hung dûä hiïëmthêëy trïn caác chêu luåc khaác. Theo Nguyïîn Quöëc Thùæng vaâ Voä AnHaâ (trong baâi Theo dêëu chên tï giaác) thò nùm 1904 coá möåt thúå sùnngûúâi Phaáp tröng thêëy con tï giaác 2 sûâng úã daäy nuái Tam Xûúnggêìn Cêím Raânh (Nghïå Tônh) con vêåt naây vïì sau bõ möåt nhoám thúåsùn Laâo bùæn chïët (?) Nùm 1934, coá tin möåt con tï giaác loåt vaâo rûângaåún La. Vaâ caách àêy trïn 40 nùm, möåt nhaâ sùn bùæn chêu êu àaäbùæn àûúåc con tï giaác möåt sûâng úã khu rûâng laá trïn àûúâng ài tûâXuên Löåc ra Phan Thiïët. Nùm 1960, àöìng baâo úã vuâng Tam Àaão coácho biïët: "Hiïån giúâ úã trong rûâng sêu chûa coá ngûúâi ài sùn coân coácon boâ toát möåt sûâng". Theo taâi liïåu gêìn àêy (1981-82) cuãa caác àoaânàiïìu tra àöång vêåt thò cuäng chó nghe àöìng baâo vuâng Nghïå Tônh noáicoá thêëy tï giaác qua laåi khu vûåc àõa phûúng. Qua hai cuöåc khaángchiïën chöëng Phaáp vaâ chöëng Myä vûâa röìi, coá thïí noái khöng thêm súncuâng cöëc naâo maâ khöng coá dêëu chên böå àöåi vaâ caán böå ta. Thïë nhûngchùèng coá mêëy ngûúâi gùåp àûúåc tï giaác. Trûúâng húåp dûúái àêy, cuängchó laâ may mùæn tònh cúâ. Theo lúâi anh Baãy Thûúãng - phuå traách vùncöng Quên àöåi B - kïí vúái anh Tïë Hanh thò: "úã vuâng cûåc Nam (NinhThuêån cuä) àöìng baâo hay noái, àïm thónh thoaãng hoå thêëy coá vïåt saángtrong rûâng. Bêëy giúâ (?) àoaân vùn cöng ài cöng taác qua àoá. Möåt anhtrong àoaân xuöëng suöëi lêëy nûúác, nghe uâ... uâ.... trong luâm, ngúä laâtrêu rûâng, liïìn xaã möåt loaåt àaån A.K vaâo. Chöëc sau, nghe im moâ vaâothò thêëy con tï giaác chïët nùçm luâ luâ möåt àöëng. Àöìng baâo úã caác xoámgêìn, keáo àïën xem. Caác öng laäo noái: "Loaåi tï giaác naây thûúâng úã vuângcao, êím ûúát, ûa nùçm lêìy. Noá thñch ùn cêy coá gai, caâng chaãy maáumöìm caâng thñch. Nghe noái noá löåi xuöëng chöî naâo thò nûúác chöî êëytrong..." Tiïëng àöìn túái chúå. Hoa Kiïìu dûúái chúå nghe tin, lïn muagiaá àùæt àïí vïì laâm thuöëc. Têët caã àïìu duâng laâm thuöëc, kïí caã phên.Anh em chó àïí laåi möåt phêìn lúán da, cùæt chia àïìu kïí caã baâ con àïënxem - cho möîi ngûúâi möåt miïëng vuöng bùçng ngoán chên caái". AnhBaãy Thûúãng coân cho biïët thïm: "Böå àöåi B1, thûúâng trung àöåi naâocuäng coá miïëng da bùçng ngoán tay caái, cûáng nhû da trêu khö, do y taágiûä, àïí cûáu chûäa anh em bõ rùæn àöåc cùæn. Caán böå cuäng thûúâng thuãmöåt miïëng trong ba lö. Coân duâng àïí laâm cöng taác dên vêån: Treã consöët, maâi cho uöëng, giaãm söët ngay!". Nhû vêåy thò ngaây xûa - theoViïåt sûã lûúåc vaâ Àaåi viïåt sûã kyá toaân thû - xûá ta vöën coá nhiïìu tï giaác.Coân hiïån nay coân àûúåc bao nhiïu ? Chuyïån naây coân phaãi chúâ giaãiàaáp cuå thïí cuãa caác nhaâ àiïìu tra, quy hoaåch vïì caác loaâi giöëng thuávêåt rûâng. Caách àêy böën mûúi nùm, vûúân Baách thuá aåai Goân coá möåt âhttp://ebooks.vdcmedia.com
  21. 21. CAÁC CON VÊÅT 21con tï giaác. Chuöìng noá àùåt caånh chuöìng hai con àaâ àiïíu bïn naây búâsöng Thõ Ngheâ, gêìn chuöìng nai vaâ chuöåt tuái (Kan- gourou) bêëy giúâ.Nùm 1957, töi coá xem kyä con tï giaác möåt sûâng úã vûúân Baách thuáMaát-xcú-va - giöëng hïåt con úã aåai Goân daåo trûúác - thêëy biïín caâi laâ â"tï giaác aá chêu" vêåy thöi, khöng roä àûa vïì tûå xûá naâo. Tï giaác noáichung, phên böë úã caác vuâng rûâng vaâ hoang maåc caác xûá nhiïåt àúáihiïån nay. Núi coân têåp trung nhiïìu nhêët laâ chêu Phi, khoaãng15.000 con, riïng xûá Kï-ny-a (Àöng Phi) theo sú böå thöëng kï nùm1978 ngûúâi ta àïëm àûúåc 1.500 con. Tï giaác chêu Phi coá hai sûâng, tïgiaác chêu AÁ chó möåt sûâng. Ta goåi noá laâ: têy ngu, con tï, con dinh,con trêu nûúác (sûâng con trêu nûúác, Nam Böå coân goåi con haâ maä(Hippopotame) laâ trêu nûúác, coá leä hai danh tûâ naây nïn boã ài) vaângaây xûa coá thúâi kyâ ta coân goåi noá laâ "kyâ lên". Trong bang giao LyáTöëng, theo sûã ta vaâ sûã Töëng thò nùm 1.034 àúâi Lyá Thaái Töng, vaânùm 1.057 àúâi Lyá Thaánh Töng, ta àïìu coá cöëng kyâ lên cho TrungQuöëc. Lyá do: Kïët Hiïëu! Nhên àêy, xin nhùæc qua vïì sûå "thöngminh" cuãa boån baânh trûúáng ngaây xûa, chúi chuát cho vui. Theo Viïåtsûã lûúåc thò nùm 1.057, sûá ta laâ Mai Nguyïn Thanh àûa hai "kyâlên" sang Quaãng Chêu àõnh cöëng cho vua Töëng. Noái àïën kyâ lên,thuúã xûa úã aá Àöng laâ viïåc rêët quan hïå troång àaåi. Ngûúâi Taâu chó tinrùçng khi naâo coá thaánh nhên ra àúâi vaâ gùåp vêån, thò kyâ lên múái xuêëthiïån. Àïën nhû "Töí sû Böì Àïì" cuãa hoå laâ Khöíng Tûã ra àúâi, khöng gùåpvêån kyâ lên coá hiïån ra cuäng chó laâ kyâ lên queâ ! Vò leä êëy, caác quanTöëng caäi nhau söi nöíi vïì viïåc kyâ lên cuãa Giao Chó cöëng. aåach "Tuåc átû trõ thöng giaám trûúâng biïn" cuãa Lyá Àaâo (Töëng) coân cheáp roä hònhdaáng con vêåt êëy: "Hònh noá nhû trêu, mònh phuã da daây tûâng maãngnhû giaáp, àêìu muäi coá sûâng, hay ùn coã, quaã dûa. Cho ùn thò phaãilêëy gêåy àaánh noá múái ùn". Triïìu àònh Töëng baân nhau maäi, sau TûMaä Quang phaãi lêëp lûãng noái nûãa vúâi rùçng: "Giaã sûã àoá laâ kyâ lênthêåt, thò hiïån khöng gùåp thúâi, àoá laâ àiïìm dúã. Maâ nïëu àoá khöngphaãi laâ lên maâ ta nhêån, thò caác nûúác phûúng xa seä cûúâi ta (Töëcthuãy kyã vùn - Tû Maä Quang). Vua Töëng beân baão goåi con vêåt êëy laâ"thuá laå" vaâ àïí úã Quaãng Chêu. * Ngûúåc doâng thúâi gian Theo caác nhaâ cöí sinh vêåt hoåc thò úãranh giúái giûäa kyã Baåch phêën vaâ Àïå tam, caác daång quaái vêåt "tiïìnhöìng thuãy" kyâ dõ àïìu biïën khoãi vuä àaâi cuãa àúâi söëng trïn traái àêët.Vaâo àêìu kyã Àïå tam, möåt trong nhûäng nhoám àöång vêåt coá vuá nguyïnthuãy cöí nhêët àaä khai sinh cho nhûäng böå coá vuá ngaây nay. Con tïgiaác xuêët hiïån vaâo thúâi kyâ naây. Nhûng luä con chaáu giúâ àêy khaáchùèn töí tiïn cuãa chuáng ngaây xûa, vïì cùn baãn. Àoá laâ giöëng tï giaác In-http://ebooks.vdcmedia.com
  22. 22. PHAÅM HÖÍ 22àri-cö-tï-ri (In- dricothreium) to lúán, khöng sûâng. Böå xûúng coânnguyïn veån cuãa noá tòm thêëy úã nûúác Cöång hoâa xaä höåi chuã nghôa Ca-dùæc-stùng. Hiïån giúâ böå xûúng noá àûúåc trûng baây trong Viïån baãotaâng cöí sinh thuöåc Viïån haân lêm khoa hoåc Liïn Xö. In-àri-cö-tï-rilúán hún voi nhiïìu. Khöng phaãi vö cúá maâ ngûúâi ta goåi noá laâ thuá in-àri laâ "meå cuãa têët caã thuá vêåt". aåoå cuãa con vêåt khöíng löì úã rûâng vaâ àaäbõ tiïu diïåt naây lúán hún möåt meát, tuy vêåy àêìu noá coân laâ nhoã, beá sovúái thên: vai cao 5,5 meát, cöí nhû cöí hûúu cao, hai chên trûúác daâihún hai chên sau nhiïìu, nom daáng àiïåu húi giöëng chên con voi. Tïgiaác kyã Àïå tûá coân vûúåt xa tï giaác hiïån nay. Noá coá böå löng daây àïíchõu àûång vúái caái giaá laånh khaá dûä döåi úã nhûäng vuâng bùng vûâa múáiruát ài trong thúâi kyâ bùng haâ, cho nïn coân goåi noá laâ tï giaác coá löng.Trïn muäi noá coá hai sûâng, sûâng trûúác to chûâng 0,5 meát, sûâng sau beáhún vaâ cuäng ngùæn hún möåt tñ. Nùm 1832, tiïën haânh cuöåc khai quêåttrong möåt hang àöång gêìn Li-eá-giú (Anh) ngûúâi ta phaát hiïån möåt söëvuä khñ thö sú àeäo bùçng àaá vuång vïì bïn caånh möåt soå ngûúâi, giûäanhûäng vuån xûúng àaä hoáa thaåch cuãa möåt con tï giaác, möåt con gêëu,möåt con linh cêíu vaâ möåt con ngûåa. Tranh hang àöång thïë giúái - veäbùçng àêët hoaâng thöí - chó coá hònh con ma muát vaâ con tï giaác. Àoá laânhûäng con thuá löng xöìm, to lúán nùång nïì, nguöìn cung cêëp thõt hêåuhônh cho ngûúâi tiïìn sûã. Nhiïìu núi, khöng phaãi chó tòm thêëy maãnhxûúng, maâ coân caã xaác chuáng nguyïn veån. Hònh veä con ma-muát vaâtï giaác coân thêëy caã trïn nhûäng xûúng maâ loaâi ngûúâi duâng àïí laâmcaác àöì vêåt bêëy giúâ. Caác baån haäy hònh dung böå mùåt tûå haâo àïën nhûthïë naâo cuãa töí tiïn chuáng ta, nhûäng con ngûúâi nguyïn thuãy beá nhoãthiïn taâi, mònh mêíy àêìy löng, vúái yá chñ chiïën àêëu kiïn quyïët dûädöåi, chó vúái nhûäng vuä khñ bùçng àaá thö sú, trong tiïëng reo hoâ man rúåúã giúâ phuát thùæng lúåi cuãa nöî lûåc cuöëi cuâng, lao vaâo àêm guåc nhûängcon ma-muát, tï giaác khöíng löì. Vaâ aánh lûãa chaáy bûâng trong àöi mùæthoå, khi hoå soi àuöëc lïn vaách hang àöång ngùæm nhòn taác phêím àêìutiïn, mö taã nhûäng con vêåt mònh vûâa chiïën thùæng, cho dêîu laâ convêåt vuång vïì. * Tï giaác chêu Phi Caác baån biïët àêëy, tï giaác laâ con thuá hiïëmhoi söëng soát trïn àõa cêìu giúâ àêy. Cuâng giöëng vúái noá laâ ngûåa, ngûåavùçn vaâ con maåch (tapir). Tuy nhiïn, trong söë ñt oãi töìn taåi, núi coântêåp trung nhiïìu nhêët vêîn laâ chêu Phi xûa nay. úã Liïn Xö vaâ nhiïìunûúác trïn thïë giúái, ngûúâi ta quy hoaåch nhiïìu khu rûâng cêëm röånglúán goåi laâ lêm viïn quöëc gia àïí baão vïå nhûäng muöng thuá hiïëm hoi.úã chêu Phi, tï giaác àûúåc têåp trung söëng coá vuâng, àûúåc canh gaácnghiïm ngùåt àïí traánh cho chuáng khoãi bõ tiïu diïåt. Con tï giaác chêuhttp://ebooks.vdcmedia.com
  23. 23. CAÁC CON VÊÅT 23Phi thêåt hïët sûác vuång vïì, coá thïí thïë, nhûng noá laåi àûúåc trang bõàùåc biïåt bùçng hai chiïëc sûâng nhoån nhû hai cêy daáo rêët lúåi haåi trïnmuäi, húi quúát quúát, chiïëc trûúác daâi hún chiïëc sau, cuâng chôa túái sùénsaâng huác phanh buång möåt caách dïî daâng bêët cûá möåt keã thuâ naâothiïëu khön ngoan, thêån troång. úã vuâng lêìm buåi naây giûäa muâa khö,têët caã caác giöëng vêåt àïìu phúi ra böå löng nhuöëm àoã cuãa maâu àêët àaátöí ong trong khu vûåc. Nhûäng con ngûåa vùçn àïìu àoã, nhûäng con àaâàiïíu àïìu àoã... têët caã nhûäng con thuöåc caác loaâi boâ, bay, maáy, cûåa...gò söëng úã àêy cuäng àïìu àoã. Vuâng àêët hoang vu, buåi luâm gai goácthûúâng laâ núi cû truá cuãa noá. Noá chaã vöën thñch ùn cêy coã coá gai maâlyå! Giûäa toaân caãnh sùæc trúâi nhuöëm trong sùæc àoã, coá möåt khöëi àenàang chuyïín àöång. Chñnh noá àêëy! - Àûâng súå noá! Àûâng súå noá! Caácbaån haäy nghe tiïëp lúâi cuãa möåt tay sùn thuá rûâng laäo luyïån ngûúâi êu,maâ töi xin pheáp àûúåc dõch sau àêy: "Àûâng súå noá ! Miïîn laâ söëng chïëtchúá àïí cho möåt cún gioá xoay chiïìu mang húi ngûúâi cuãa chuáng taàûa vaâo muäi àöëi thuã. Con tï giaác coá cùåp mùæt ti hñ àaáng gheát, àöi taihïët sûác têìm thûúâng nhûng muäi laåi thñnh tuyïåt vúâi. Noá lao vaâo àõchthuã khöng phaãi nhúâ mùæt thêëy, maâ bùçng muäi vaâ quêåt huác caác muâiàöi khi noá chûa nhêån roä. Trúâi noáng nhû àöí lûãa. Noá xoay voâng àïítòm möåt boáng rêm. Àoá laâ giúâ noá nguã trûa. Möåt caái cêy coá thïí àuã baãovïå chuáng töi trong trûúâng húåp bõ têën cöng. Àoá laâ möåt cêy bao-baáprûúâm raâ àaä truåi hïët laá, chó caách chöî buåi nhoã dûúâng nhû con tï giaácàaä quyïët àõnh choån laâm núi nghó, khöng quaá 50 meát. Gioá trúã chiïìuvaâ cuöën thaânh xoaáy löëc trïn daãi àêët noáng hêìm hêåp naây. Chöëc chöëcngûúâi dùæt àûúâng laåi lêëy chên caâo àêët xem hûúáng buåi bay àïí kõp rahiïåu cho chuáng töi dûâng laåi hoùåc baão chuáng töi tûác khùæc àûâng nhuácnhñch. Con tï giaác quay àêìu vïì têët caã moåi hûúáng. Noá caãm thêëy coáàöång röìi. Beân nhaãy lïn möåt caái, hñt hñt khöng khñ vïì phña chuángtöi, vûâa xaáp gêìn laåi vûâa êìm ô höåc lïn. Cûá thïë noá tûâ tûâ tiïën àïën... Noáàêy röìi trong daáng àûáng àöì söå vïì sûác maånh, thaãm haåi vò xêëu xñ vúáiböå da daây lêu nùm sêìn suâi vaâ dùn duám, cùåp mùæt ti hñ nhoã xñu, haichiïëc sûâng moåc thùèng àûáng, muäi phò phò gêìn nhû böëc khoái. Anhbaån du lõch vaâ sùn chúi taâi tûã suáng àaä lïn vai ngùæm noá röìi, coân àûamùæt nhòn töi. Khêíu suáng sùn trong tay töi vêîn chuác noâng xuöëngàêët. Töi coá thoái quen, hïî nêng suáng lïn laâ tûác khùæc nöí ngay. Böîngnoá quay ngoùæt àêìu laåi vò nghe tiïëng àöång to hún cuãa möåt chiïëc ö tö,xa xa hûúáng sau lûng. Noá xoay caã thên hònh àöì söå àuöíi theo.Khöng chaåy thùèng vïì phña trûúác, nhû möåt cêìu thuã boáng bêìu duåc(Ru-bi) bõ àuöíi, noá chaåy khoaãng 30 meát vaâ bùçng caách cong oùçnmònh cuãa vêån àöång hai chi sau, noá ngoùæt 45 àöå, laåi bùæt àêìu chaåy,http://ebooks.vdcmedia.com
  24. 24. PHAÅM HÖÍ 24lêëy böå phoáng túái möåt hiïåp nûäa, lao theo goác 90 àöå... Vaâ cûá thïë noátiïëp tuåc àuöíi...". Nùång hún möåt têën, cao àïën vai 1 meát 65, tûâ moämàïën choát àuöi daâi 3 meát 60, vúái hònh daáng laå luâng nhû àaä kïí trïn,con tï giaác chêu Phi xuêët hiïån giûäa rûâng rêåm vaâ sa maåc cuãa "Luåcàõa Àen" nhû möåt quaái vêåt thúâi tiïìn sûã. Noá coá thïí söëng haâng thaángúã nhûäng vuâng khö cùçn, thiïëu nûúác bùçng nhûäng chöìi laá, maâ khöngcêìn uöëng. Trong lúáp da daây, nhû böå aáo giaáp, noá coá thïí an nhiïnsöëng giûäa nhûäng vuâng noáng boãng nhû sa maåc aåa-ha-ra hay gêìntrïn nhûäng nuái cao trïn dûúái 1.200 meát, laånh buöët nhû àónh Ki-li-man gia rö. Tröng daáng veã laänh àaåm, chêåm chaåp nùång nïì thïë àêëy,nhûng gùåp àõch thuã thò noá hïët sûác hung túån vaâ cûåc kyâ nhanh nheån.Duâ àang nùçm sêëp, chó nhaáy mùæt noá coá thïí àûáng phùæt dêåy, xöng túáinhû möåt àêìu xe lûãa lao hïët töëc lûåc. Dûúái nûúác, noá búi cuäng rêëtnhanh, lùån 3 phuát múái ngoi lïn thúã, con naâo trêìm lêu nhêët thòàûúåc àïën 5 phuát. Noá coá thïí chaåy trung bònh 30 km giúâ vaâ leo lïnnhûäng sûúân àaá dûång dïî daâng nhû con dï nuái, con nai. aåuöët ngaâynoá tòm núi rêm maát àïí nghó. Thûúâng nùçm sêëp xuöëng àêët nguã, àöikhi thiu thóu nguã àûáng, àêìu thoäng xuöëng. Khi hoaâng hön xuöëng,noá ài túái nhûäng vuâng àêìm quen thuöåc coá khi caách núi noá úã mûúi ki-lö-meát - sung sûúáng àûúåc ngêm mònh trong nûúác lêu lêu. Röìi noátung tùng lùn löån trïn buân lêìy ven búâ vaâ tûå "têím quêët" cho mònhbùçng caách hñch vai, àêåp möng, coå lûng vaâo cêy cöëi vaâ àaá. (Caác baånxem laåi àoaån trïn Lyá Àaâo (Töëng) cheáp rùçng: "Cho ùn thò phaãi lêëygêåy àaánh noá múái ùn", thò coá phaãi chñnh cöëng, àñch thõ "kyâ lên" GiaoChó laâ con tï giaác khöng chûá? Gêåy àaánh àöëi vúái noá chó múái nhû gaäida, chó töí ngûáa lûng thïm, sao bùçng noá tûå "têím quêët" lêëy!) Maát meã,khoãe khoùæn röìi, noá caãm thêëy bùæt àêìu àoái buång, theâm ùn, beân höëihaã trúã vïì "nhaâ". Maân àïm bùæt àêìu buöng xuöëng. Tûåa nhû möåtchiïëc xe uãi àêët, noá xöng vaâo rûâng rêåm vaâ bûåt... bûåt... raâo... raâo, noáduâng möi àïí giêåt laá vaâ buáp cêy, ngêëu nghiïën liïn tuåc ùn àïìu àïìunhû möåt caái maáy. Caã gai nhoån noá cuäng ùn möåt caách ngon laânh.Maäi àïën khi trúâi hûãng saáng noá múái trúã ra caánh àöìng, tòm möåt chöînghó ngúi yïn tônh, àïí coá thïí dïî daâng quan saát chung quanh,phoâng traánh moåi têën cöng bêët ngúâ. * Con thuá quyá trong caác súã sûu têåp Kyã nguyïn thaám hiïím -cho duâ têët caã nhûäng thu thêåp àûúåc úã Tên thïë giúái - khöng coân tñchuát gò laâ möåt thúâi àaåi "cuãa chêu Myä".Mùæt ngûúâi chêu êu khöngcoân chuá muåc úã phûúng Têy, maâ laâ phûúng Àöng. Cuöåc viïîn chinhvoâng quanh chêu Phi, con àûúâng haâng haãi hûúáng vïì êën Àöå manglaåi nhiïìu kïët quaã tûác khùæc phong phuá hún con àûúâng vûúåt Àaåi Têyhttp://ebooks.vdcmedia.com
  25. 25. CAÁC CON VÊÅT 25Dûúng. úã Têy Ban Nha, Böì Àaâo Nha v.v...noái chung ngûúâi ta thñchnhûäng chiïëm hûäu múái tûâ chêu Phi vaâ phûúng Àöng hún laâ Bra-xin. Àêìu thïë kyã thûá XVIII, Xeác-vùng-teátx coân mö taã Lñt-sbon trongquyïín du kyá "Peác-xin vaâ Xi-gñt-xmöng" (Persile et aåigismonde) nhûmöåt thaânh phöë lúán nhêët vaâ phöìn thõnh nhêët chêu êu, bùçng lúâigiaãng giaãi: "Núi àêy àöí vïì caác kho baáu phûúng Àöng, vaâ cuängchñnh núi àêy nhûäng cuãa baáu êëy tung ra toaân coäi àõa cêìu". Vaâng,hûúng liïåu vaâ gia võ, gêëm luåa, göëm sûá... cûå phuá naâo cuäng coá thïí coáàûúåc. Keã naâo muöën khoe taâi saãn cuãa mònh thò cûá phö trûúng caáccon vêåt laå nûúác ngoaâi mang vïì tûâ chêu Phi vaâ chêu aá. Caác àöång vêåtcuãa Tên thïë giúái dûúâng nhû khöng coân múái meã, khöng coân laâm vuiai. Chuáng khöng thïí haâi hoâa vúái caái àeåp lyá tûúãng cuãa cuöåc vùnnghïå Phuåc hûng (taåi chêu êu vïì thïë kyã XV vaâ XVI) àang nhùçmphuåc vuå quyá töåc, thïë lûåc uy quyïìn vaâ khinh bó nhûäng gò laâ thuá võmùån maâ (le pittoresque). Caác öng hoaâng ñt coân quan têm àïënnhûäng con vêåt da phuã vaãy sûâng hay laâ gai nhoån maâ caác tay haânghaãi mang vïì cho hoå; vaâ khöng möåt nhaâ danh hoåa naâo khöng khinhbó, miïåt thõ àùåt chuáng vaâo chöî goác trong böë cuåc toaân böå cuãa bûáctranh mònh. Chó coân vaâi con chim löng maâu sùåc súä bùæt àûúåc tûâ bïnkia àaåi dûúng laâ coân àûúåc miïîn thûá dûúái mùæt hoå. Hiïín nhiïn laâkhöng coá gò, hay hêìu nhû khöng coá gò thay àöíi, trong sûå tön vinhnhûäng con thuá laå úã caác aåúã sûu têåp (Meánagerie). Têët caã nhû xûakia, sû tûã, höí vaâ lï-ö-pa (möåt giöëng baáo úã Nam Myä) voi, tï giaác vaâàaâ àiïíu laâ nhûäng con vêåt àûúåc tuyïín nhiïåm trong caác troâ vui. úã vaâithaânh phöë nûúác yá, möåt con ngûåa vùçn hoùåc möåt con hûúu cao cöíàûúåc xem laâ àöång vêåt thu huát hiïëu kyâ. Nhûng con thuá naây cuängàêu phaãi múái laå hoaân toaân: 300 nùm trûúác, hoaâng àïë Prï-àï-rñc II(Freádeáric II de Hohenstaufen) àaä àûa vïì chêu êu con hûúu cao cöíàêìu tiïn. Nhûäng con mêîu àeåp nhêët àïìu laâ tùång phêím cuãa caác önghoaâng phûúng Àöng, tuy nhiïn vêîn coá thõ trûúâng baán buön caác conthuá laå thûúâng xuyïn. Nhûäng nhaâ taâi tûã mua chuáng bùçng caác giaákhöíng löì khöng thïí tûúãng. Möåt trong nhûäng aåúã sûu têåp thuá laåphong phuá nhêët bêëy giúâ, hiïån diïån úã Rö-ma - Giaáo hoaâng Lï-öng X- thuöåc doâng hoå Mï-ài-xñts - quan têm àïën àiïìu naây khöng keám gòsûå phaát triïín nïìn myä thuêåt. Àoá laâ truyïìn thöëng cuãa gia töåc hoå tûâxûa. Nhaâ haâo saãn Cöët-xmú-àúâ Mï-ài-xñts (1389-1464) thûúng nhênvaâ chuã ngên haâng kiïm thuã lônh chñnh trõ úã Phú-lö- rùng-xú ngûúâigoáp phêìn xêy dûång cho Phú-lö- rùng-xú thaânh möåt trong nhûäng àöthõ phöìn thõnh nhêët àaä dûång lïn möåt quang caãnh xûáng àaáng vúáihttp://ebooks.vdcmedia.com
  26. 26. PHAÅM HÖÍ 26Nï-röng, àïí nghïnh tiïëp giaáo hoaâng Pie II: trïn quaãng trûúâng cuãalaänh àõa, ngûúâi ta têåp húåp nhiïìu con sû tûã, boâ toát, heo rûâng, choá vaâmöåt con hûúu cao cöí hy voång seä dêîn àïën cuöåc chiïën àêëu buöìn cûúâi,nhûng moåi sûå thïí diïîn ra khöng nhû chûúng trònh dûå àõnh. Nhûängcon sû tûã coân ön hoâa hún ngûúâi, khöng muöën àöång chaåm gò àïënnhûäng con vêåt khaác. Dûúái thúâi Lö-rùng-prú-mi-ï àúâ Mï-ài-xñts(Laurent ler meádicis dit le magnifique 1449- 1492) - thûúng nhên,chuã ngên haâng, nhaâ triïët hoåc, thi sô vaâ laâ öng hoaâng xûá Phú-lö-rùng-xú, coân laâ nhaâ chñnh trõ ngoaåi giao löîi laåc, chaáu nöåi Cöët-xmú-àúâ Mï-ài-xñts (Cosme de Meádicis) - úã Phú-lö-rùng-xú, nhûäng con sûtûã coá möåt tñnh khñ hung hùng hún: con to àeåp nhêët trong bêìy àaä bõnhûäng "ngûúâi anh em" cuãa noá xeá tan xaác nhûng con hûúu cao cöícuãa vua Thöí Nhô Kyâ gûãi tùång "aåû Böì àïì Phú-lö- rùng-xú" thò àûúåcchûâa ra, vö sûå. Con trai cuãa Lö-rùng gia tùng cho Rö-ma thïm veãtraáng lïå bùçng möåt aåúã sûu têåp thuá laå cao kyâ: Caác öng hoaâng tranhnhau cung hiïën àïí böí sung àêìy àuã caác con vêåt trong sûu têåp thuöåcvïì Giaáo hoaâng, nhûng úã àoá nhûäng con mêîu múái chêu Myä vêîn coânthiïëu huåt. Khi vua -ma-nuy-en cuãa Böì Àaâo Nha muöën toã loâng tönkñnh vúái Giaáo hoaâng, cuäng àöìng thúâi laâm lêëp laánh dûúái mùæt ngaâinhûäng kho baáu cuãa vûúng quöëc mònh, àaä gûãi dêng nhûäng con thuákhöng phaãi úã thuöåc àõa Nam Myä cuãa öng ta, maâ laâ möåt con voikhöíng löì, hai con lï-ö-pa biïåt haång vaâ möåt con baáo àaä thuêìn hoáanùçm öm lûng möåt con ngûåa Ba Tû. Ngûúâi ta coân dûå tñnh hún thïënûäa: "Möåt con tï giaác!". Con thuá mong àúåi cuãa têët caã moåi ngûúâichêu êu khao khaát hiïëu kyâ. Nhûng than öi! Chiïëc taâu chúã noá àïënnûúác yá àaä chòm trong möåt cún baäo, mang theo con vêåt quyá baáuxuöëng àaáy biïín mêët tùm. Cho duâ khöng coá böå phêån hêëp dêîn thenchöët naây, cuöåc diïîu haânh qua caác àûúâng phöë Rö-ma laâ möåt trongnhûäng quang caãnh hiïëu kyâ bûåc nhêët, khöng bao giúâ coân coá thïí diïînra trong thaânh phöë vônh cûãu naây. Trûúác lêu àaâi Saint Ange, giûäa caác Höìng y giaáo chuã baoquanh, Lï-öng X hên hoan tiïëp nhêån nhûäng àaåi diïån dõ thûúâng cuãavûúng quöëc Böì Àaâo Nha. Con voi kñnh cêín nhuáng voâi vaâo möåt böìnnûúác pha nûúác hoa vaâ vêíy ba lêìn lïn Giaáo hoaâng vaâ cöng chuáng,trong khi caác khêíu àaåi baác bùæn êìm êìm nhiïìu loaåt vaâ chuöng caácnhaâ thúâ thùèng caánh àöí liïn höìi. Cho duâ coá veã khöi haâi nhû thïë àoá,quang caãnh naây baáo hiïåu möåt tû tûúãng múái. Thêåm chñ trong caácbuöíi lïî cöng cöång cuãa quêìn chuáng maâ muåc àñch cuöëi cuâng laâ thoãamaän tñnh hiïëu kyâ, ngûúâi ta cuäng khöng coân bùçng loâng tung ranhûäng baãn nùng nguyïn thuãy cuãa suác vêåt bùçng caách daåy têåp, sûåhttp://ebooks.vdcmedia.com
  27. 27. CAÁC CON VÊÅT 27chiïën thùæng cuãa con ngûúâi trïn con vêåt nhúâ trñ thöng minh thûúångàùèng, cho túái bêy giúâ vêîn laâ muåc àñch ta tûå àïì xuêët vaâ xiïët baoraång rúä tûå haâo möîi khi àaåt àïën. Àiïìu naây vöën laâ di saãn cuãa thúâi kyâPhuåc hûng. Caác loaâi thuá nhiïìu giöëng cûåc khoãe, vö cuâng lúåi haåi, têëtnhiïn vïì mùåt naây con ngûúâi phaãi vûúåt xa hún chuáng. Vaâ caâng ñt sûãduång túái vuä khñ, cöë gùæng àaåt àûúåc kïët quaã mong muöën búãi yá chñ vaâthöng minh duy nhêët thò chiïën cöng caâng oanh liïåt. * Duäng sô cö àún "Ngûúäng thõ baách àiïíu phi Àaåi tiïíu têët songtûúâng!" "Ngûãa mùæt tröng trùm con chim bay! Con lúán con nhoã gòcuäng àïìu coá àöi coá baån roä raâng!". Àoá laâ hai cêu múã àêìu cuãa möåtnhaâ thú cúä bûå, nûúác Taâu xûa, trong baâi thú than buöìn vïì söë phêånhêím hiu loi leã cuãa mònh! Muön loaâi àïìu söëng coá baån coá àöi! Chóriïng con tï giaác cûá lang thang möåt mònh, tûâ khi coân treã traáng choàïën tuöíi giaâ taân hïët cuöåc àúâi... úã rûâng coá nhiïìu con cuäng söëng möåtmònh, maâ chó luác vïì giaâ. Nhû con heo rûâng,thúå rûâng thûúâng goåi laâheo àöåc chiïëc. Hay búãi luác vïì giaâ, noá sinh lêím cêím khoá tñnh, khöngmuöën söëng chung vúái bêìy àöìng loaåi? Heo àöåc chiïëc rêët dûä vaâ nguyhiïím hún bêët cûá möåt con heo àêìu àaân naâo. Nhû con voi àöåc, laâ voiàûåc giaâ yïëu bõ voi khaác lúán lïn àaánh àuöíi, loaåi ra khoãi àaân, hoùåccuäng laâ voi caái khöng àeã, ngûúâi Thaái goåi laâ "Traång so lo". úã biïín coácon chim eán söëng trïn caác hoân àaão, con vïì giaâ cuäng úã möåt mònh,dên "ùn yïën" thûúâng goåi noá laâ yïën àöåc. Trong hang, noá tòm chöî úãriïng, söëng riïng chùèng phiïìn ai (hùèn laâ noá rêët tûå troång). aáïn àöåc ëcuäng coân àïí chó möåt con tröëng hoùåc maái àûúng xuên, vò lyá do naâoàoá baån àúâi mêët ài, noá úã vêåy àïën hai ba nùm múái gheáp àöi vúái "baånmúái". Tñnh raâng buöåc tûå tön, thuã nghôa ba nùm múái taái giaá hïåtkiïíu phong kiïën Taâu cuãa con yïën naây cuäng rêët laå. Hay ngaây xûaKhöíng Tûã àaä tûâng quan saát, hoùåc nghe dên biïín kïí röìi hoåc, bùætchûúác con chim naây maâ àùåt ra vêën àïì thuã tiïët, àïí bùæt con ngûúâiphaãi tûå laâm khöí mònh chúi! Noái voâng vo vêåy, cuäng chó vò chûa hiïíutaåi sao con tï giaác tûâ muön xûa vêîn cûá söëng cö àöåc, lang thang chómöåt mònh giûäa ngaân xanh lùång leä. Múã mùæt chaâo àúâi, tï giaác haâi nhiàaä to, nùång trïn dûúái 60 ki lö gam. Chuá beá vêîn buá tñ meå cho àïënkhi hai tuöíi. aåûác maånh - tûâ khi bùæt àêìu cho túái möåt luác naâo àoákhöng coân cuöåc söëng trïn quaã àêët naây - bao giúâ cuäng vêîn laâ quyluêåt cuãa ruá rêåm hoang baåo thúâi nguyïn thuãy. Khöng khoãe, khöngàuã sûác tûå vïå thò bõ huãy diïåt. Thïë nïn con tï giaác con thöi buá röìi vêînsöëng bïn meå cho àïën luác lïn nùm, baãy tuöíi. Àuã sûác chöëng choåi vúáicuöåc àúâi röìi, chaâng tï giaác võ thaânh niïn múái tûâ biïåt meå, ra ài.Choån möåt khoaãng rûâng, möåt goác sa maåc naâo laâm núi cû truá. Giûäahttp://ebooks.vdcmedia.com

×