Pravilnik o nastavnom planu i programu za obdarene učenike u filološkoj gimnaziji

3,499 views

Published on

Pravilnik o nastavnom planu i programu za obdarene učenike u filološkoj gimnaziji

Published in: Education
0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
3,499
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
12
Actions
Shares
0
Downloads
10
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Pravilnik o nastavnom planu i programu za obdarene učenike u filološkoj gimnaziji

  1. 1. PRAVILNIK O NASTAVNOM PLANU I PROGRAMU ZA OBDARENE UČENIKE U FILOLOŠKOJ GIMNAZIJI ("Sl. glasnik RS - Prosvetni glasnik", br. 24/97, 1/2000, 8/2004, 17/2006 i 8/2008) Član 1 Ovim pravilnikom utvrđuje se nastavni plan i program za obdarene učenike u filološkoj gimnaziji. Nastavni plan i program iz stava 1. ovog člana odštampan je uz ovaj pravilnik i čini njegov sastavni deo. Član 2 Danom stupanja na snagu ovog pravilnika prestaje da važi Pravilnik o oglednom planu i programu obrazovanja u kulturološko-jezičkoj struci za obrazovni profil inokorespondent - saradnik četvrtog stepena stručne spreme ("Službeni glasnik Socijalističke Republike Srbije - Prosvetni glasnik", broj 2/88 i "Prosvetni glasnik", br. 1/92 i 2/94). Član 3 Ovaj pravilnik stupa na snagu osmog dana od dana objavljivanja u "Prosvetnom glasniku". Samostalni član Pravilnika o dopunama Pravilnika o nastavnom planu i programu za obdarene učenike u filološkoj gimnaziji ("Sl. glasnik RS - Prosvetni glasnik", br. 1/2000) Član 4 Ovaj pravilnik stupa na snagu osmog dana od dana objavljivanja u "Prosvetnom glasniku", a primenjivaće se od školske 2000/2001. godine.
  2. 2. Samostalni član Pravilnika o izmenama i dopunama Pravilnika o nastavnom planu i programu za obdarene učenike u filološkoj gimnaziji ("Sl. glasnik RS - Prosvetni glasnik", br. 8/2004) Član 7 Ovaj pravilnik stupa na snagu osmog dana od dana objavljivanja u "Prosvetnom glasniku". Samostalni član Pravilnika o dopuni Pravilnika o nastavnom planu i programu za obdarene učenie u filološkoj gimnaziji ("Sl. glasnik RS - Prosvetni glasnik", br. 8/2008) Član 2 Ovaj pravilnik stupa na snagu osmog dana od dana objavljivanja u "Prosvetnom glasniku", a primenjivaće se od školske 2008/2009. godine. NASTAVNI PLAN FILOLOŠKE GIMNAZIJE I. OBAVEZNI NASTAVNI PREDMETI Zajednički predmeti PRVI RAZRED DRUGI RAZRED TREĆI RAZRED ČETVRTI RAZRED UKUPNO raz. čas. nast. raz. čas. nast. raz. čas. nast. raz. čas. nast. raz. čas. nast. Red. broj NASTAVNI PREDMETI ned. god. nas. u bloku ned. god. nas. u bloku ned. god. nas. u bloku ned. god. nas. u bloku ned. god. nas.u bloku 1. Srpski jezik 2 74 * 2 70 2 72 2 64 8 280 2. Književnost 3 111 3 105 3 108 3 96 12 420 3. Uvod u opštu lingvistiku 0 0 0 0 0 0 2 64 2 64 4. Ustavnost i prava 0 0 0 0 1 36 0 0 1 36
  3. 3. građana 5. Muzička kultura 1 37 1 35 1 36 1 32 4 140 6. Likovna kultura 1 37 1 35 1 36 1 32 4 140 7. Fizičko vaspitanje 2 74 2 70 2 72 2 64 8 280 8. Istorija 2 74 2 70 2 72 2 64 8 280 9. Matematika 3 111 2 70 0 0 0 0 5 181 10. Osnovi prevođenja 0 0 0 0 2 72 0 0 2 72 11. Retorika i besedništvo 0 0 0 0 0 0 2 64 2 64 12. Računarstvo i informatika 2 74 0 0 60 1 36 30 1 32 30 4 142 120 13. Fizika 2 74 2 70 0 0 0 0 4 144 14. Hemija 2 74 1 35 0 0 0 0 3 109 15. Geografija 2 74 2 70 0 0 0 0 4 144 16. Biologija 0 0 2 70 0 0 2 72 4 142 17. Psihologija 0 0 0 0 2 72 0 0 2 72 18. Logika 0 0 0 0 2 72 0 0 2 72 19. Filozofija 0 0 0 0 0 0 3 96 3 96 20. Sociologija 0 0 0 0 0 0 2 64 2 64 Svega: 22 814 20 700 60 21 756 30 21 692 30 84 2942 120 Smer: Živi jezici PRVI RAZRED DRUGI RAZRED TREĆI RAZRED ČETVRTI RAZRED UKUPNO raz. čas. nast. raz. čas. nast. raz. čas. nast. raz. čas. nast. raz. čas. nast. Red. broj NASTAVNI PREDMETI ned. god. nas. u bloku ned. god. nas. u bloku ned. god. nas. u bloku ned. god. nas. u bloku ned. god. nas. u bloku 1. Prvi strani jezik* 5 185 5 175 5 180 5 160 20 695 2. Drugi strani jezik** 3 111 3 105 3 108 3 96 12 420 3. Latinski jezik sa kulturnom istorijom 2 74 2 70 2 72 2 64 8 280 Svega: 10 370 10 350 10 360 10 320 40 1395
  4. 4. * Prvi strani jezici: engleski, francuski, nemački, ruski, španski, italijanski, japanski i kineski jezik. ** Drugi strani jezici: engleski, francuski, nemački, ruski, italijanski i španski. Smer: Klasični jezici PRVI RAZRED DRUGI RAZRED TREĆI RAZRED ČETVRTI RAZRED UKUPNO raz. čas. nast. raz. čas. nast. raz. čas. nast. raz. čas. nast. raz. čas. nast. Red. broj NASTAVNI PREDMETI ned. god. nas. u bloku ned. god. nas. u bloku ned. god. nas. u bloku ned. god. nas. u bloku ned. god. nas. u bloku 1. Starogrčki jezik 3 111 3 105 3 108 3 96 12 420 2. Latinski jezik 3 111 3 105 3 108 3 96 12 420 3. Osnovi klasičnih nauka 1 37 1 35 1 36 1 32 4 140 4. Živi strani jezik 3 111 3 105 3 108 3 96 12 420 Svega: 10 370 10 385 10 720 10 352 42 1467 II. FAKULTATIVNI NASTAVNI PREDMETI PRVI RAZRED DRUGI RAZRED TREĆI RAZRED ČETVRTI RAZRED UKUPNO raz. čas. nast. raz. čas. nast. raz. čas. nast. raz. čas. nast. raz. čas. nast. Red. broj NASTAVNI PREDMETI ned. god. nas. u bloku ned. god. nas. u bloku ned. god. nas. u bloku ned. god. nas. u bloku ned. god. nas. u bloku 1. Italijanski jezik 0 0 2 70 2 72 2 64 6 206 2. Španski jezik 0 0 2 70 2 72 2 64 6 206 3. Japanski jezik 0 0 2 70 2 72 0 2 64 64 6 206 4. Novogrčki jezik 0 0 2 70 2 72 2 64 6 206 5. Staroslovenski jezik 0 0 0 0 2 72 2 64 4 136 6. Stilistika 0 0 0 0 2 72 0 0 2 72 Svega: 0 0 8 280 12 432 10 320 42 1032 III. OBAVEZNE VANNASTAVNE AKTIVNOSTI I razred II razred III RAZRED IV RAZRED
  5. 5. Red. br. godišnje godišnje godišnje godišnje UKUPNO 1. Dodatni rad do 60 časova do 60 časova do 60 časova do 60 časova do 240 časova 2. Pripremni i dopunski rad* do 60 časova do 60 časova do 60 časova do 60 časova do 240 časova 3. Društveno-korisni rad 2 radna dana 2 radna dana 2 radna dana 2 radna dana 8 radna dana * Ako se ukaže potreba IV. FAKULTATIVNE VANNASTAVNE AKTIVNOSTI I razred II razred III RAZRED IV RAZRED Red. br. godišnje godišnje godišnje godišnje UKUPNO 1. Slobodne stvaralačke aktivnosti 30-60 časova 30-60 časova 30-60 časova 30-60 časova 120-240 časova 2. Zajednice učenika 15-30 časova 15-30 časova 15-30 časova 15-30 časova 60-120 časova 3. Ekskurzije do 3 dana do 3 dana do 3 dana do 5 dana do 14 dana 4. Kulturna i javna delatnost škole 2 radna dana OSTVARIVANJE NASTAVNOG PLANA 1. Radne nedelje Razred Nastava u bloku Razredno časovna nastava Informatika i računarstvo Fakultativne aktivnosti Ukupno Ostali radni dani I razred 37 nedelja - 2 nedelje 39 nedelja - II razred 35 nedelja 2 nedelje 2 nedelje 39 nedelja - III razred 36 nedelja 2 nedelje 1 nedelja 39 nedelja - IV razred 32 nedelje 2 nedelje 1 nedelja 39 nedelja 4 nedelje matura 2. Nastava iz srpskog jezika, živih i klasičnih jezika ostvaruje se u grupama od 8 do 12 učenika.
  6. 6. 3. Obrazovno-vaspitni rad u školi može da se ostvaruje u mentorskoj grupi od pet učenika iz srpskog jezika, živih i klasičnih jezika i retorike. Broj učenika obuhvaćenih mentorskim radom ne može biti veći od 25% ukupnog broja učenika koji stiču obrazovanje po osnovu ovog nastavnog plana i programa. NASTAVNI PROGRAM I. Zajednički nastavni predmeti U PRVOM RAZREDU za predmete: MUZIČKA KULTURA, LIKOVNA KULTURA, RAČUNARSTVO I INFORMATIKA i FIZIČKO VASPITANJE, u DRUGOM RAZREDU za predmete: MUZIČKA KULTURA, LIKOVNA KULTURA, RAČUNARSTVO I INFORMATIKA i FIZIČKO VASPITANJE, u TREĆEM RAZREDU za predmete: USTAV I PRAVA GRAĐANA, MUZIČKA KULTURA, LIKOVNA KULTURA, RAČUNARSTVO I INFORMATIKA, FIZIČKO VASPITANJE I LOGIKA, u ČETVRTOM RAZREDU za predmete: MUZIČKA KULTURA, LIKOVNA KULTURA, RAČUNARSTVO I INFORMATIKA, FIZIČKO VASPITANJE, FILOZOFIJA I SOCIOLOGIJA primenjuje se plan i program iz Pravilnika o planu i programu obrazovanja i vaspitanja za gimnaziju ("Službeni glasnik Socijalističke Republike Srbije - Prosvetni glasnik" broj 5/90 i "Prosvetni glasnik", br. 3/91, 3/92, 17/93, 2/94, 2/95 i 8/95) za društveno jezički smer. U okviru smera ŽIVI JEZICI kao drugi strani jezik izučavaju se: engleski, francuski, nemački, ruski, italijanski i španski po nastavnom programu za prvi strani jezik iz koga se izostavljaju programski sadržaji književnosti i lektire. SRPSKI JEZIK CILJ I ZADACI Cilj nastave srpskog jezika jeste obrazovanje i vaspitanje učenika kao slobodne kreativne ličnosti, kritičkog uma i oplemenjenog jezika i ukusa. Zadaci nastave srpskog jezika su da: - uvodi učenike u proučavanje jezika kao sistema (sa skupom podsistema); - tumači jezičke pojave na jezičkom nasleđu i novonastalim iskazima; - razvija jezički senzibilitet i izražava sposobnosti učenika; - oslobađa nastavu svakog vida gramatiziranja; - vodi računa o obdarenim učenicima, usmerava njihov talenat i omogućava im da brže napreduju; - vaspitava u duhu jezičke tolerancije prema drugim jezicima i varijantnim posebnostima srpskog jezika;
  7. 7. - osposobljava učenike da se uspešno služe stručnom literaturom i drugim izvorima saznanja; - razvija trajna interesovanja, nova saznanja i ljubav za jezik. Prvi razred (2 časa nedeljno, 74 časa godišnje) SADRŽAJI PROGRAMA Jezik (50 časova) I. Opšti pojmovi o jeziku Mesto jezika u ljudskom životu. Bitna svojstva jezika. Jezik i komunikacija. II. Književni jezik Raslojavanje jezika. Jezik, dijalekt, sociolekt. Jezička norma i standardizacija. Književni jezik. Književnojezičke varijante. Funkcionalni stilovi. Nestandardni jezički varijeteti. Štokavsko narečje. Dijalekti štokavskog narečja. Dijalektska osnovica srpskog književnog jezika. Književni jezici na srpskom jezičkom području do XIX veka (povezati sa nastavom književnosti). Standardizacija (postanak i razvoj) književnog jezika i pravopisa (XIX i XX vek). Funkcionalni stilovi Osnovni principi jezičke kulture. Priručnici za negovanje jezičke kulture (i način njihovog korišćenja). Jezička situacija u Jugoslaviji. Principi jezičke ravnopravnosti. Jezička tolerancija. III. Jezički sistem i nauke koje se njime bave Jezik kao sistem znakova. Fonetika i fonologija. Glasovi i foneme. Slog. Prozodija. Morfologija. Reči i morfeme. Vrste morfema. Morfologija u užem smislu (primena reči). Građenje reči. Sintaksa. Rečenica kao jezička i komunikativna jedinica. Leksikologija. Lekseme. Leksički fond (rečnik, leksika).
  8. 8. Gramatike i rečnici srpskog jezika i način njihove upotrebe. IV. Fonetika (sa fonologijom i morfofonologijom) Glasovni sistem srpskog književnog jezika (ponavljanje i utvrđivanje, sistematizacija glasova i njihovih karakteristika). Fonološki sistem srpskog književnog jezika. Distinktivna funkcija fonema u srpskom jeziku, najvažnije varijante fonema. Distinktivne opozicije i distinktivne crte (pokazati na odabranim primerima). Morfofonologija. Morfofonološke alternacije i njihova uloga u promeni i tvorbi reči. Alternacije u srpskom književnom jeziku (proširivanje i utvrđivanje ranije stečenog znanja). Pravopisna rešenja. Akcenatski sistem srpskog književnog jezika (i njegovo obeležavanje). Klitike (proklitike i enklitike) i akcenat. Kontrastiranje akcenatskog sistema književnog jezika i regionalnog dijalekta (gde je to potrebno). Služenje rečnikom za utvrđivanje pravilnog akcenta. V. Pravopis Osnovni principi pravopisa srpskog književnog jezika. Pravopisi i pravopisni priručnici (i služenje njima). Pisanje velikog slova. VI. Kultura izražavanja (20 časova) Usmeno izražavanje: - Akcenatske vežbe: mesto, kvantitet i kvalitet književnog akcenta; postakcenatske dužine. - Semantička funkcija akcenta. - Akcenat stranih reči. - Akcenatski dubleti. Leksikostilistička vežba: Izbor i komentar komične leksike i frazeologije iz govornog jezika (ili književnog dela). Semantička vežba: Pripovedanje u sociolektu (ili dijalektu) uz uočavanje diferencijalnih razlika između književne norme i sociolekta (ili dijalekta). Dikcijske vežbe: Pripremanje teksta za govorenje (i recitovanje). - Govorna interpretacija lirskih i epskih pesama po izboru učenika. - Interpunkcija i dikcija. - Visina i jačina tona, boja glasa, tempo izgovora. - Vežbe disanja. - Pomeranje rečeničkog akcenta i komentarisanje značenjskih posledica. Pismeno izražavanje: Leksikologija. Učenici individualno rade na rečnicima. Izbor: žargon, sinonimi, antonimi, arhaizmi, dijalektizmi, provincijalizmi, vulgarizmi, varvarizmi. Beležiti osnovna i prenesena značenja leksema. Pravopisne vežbe: Upotreba velikog i malog slova. - Pravopisna rešenja u vezi sa glasovnim alternacijama. - Korektorska vežba.
  9. 9. Uvođenje u naučni rad: Traganje za dokumentacijom: pronalaženje dokumenata, sastavljanje radne bibliografije, funkcionisanje biblioteka. Dva školska pismena zadatka. Drugi razred (2 časa nedeljno, 70 časova godišnje) SADRŽAJI PROGRAMA Jezik (50 časova) I. Morfologija (u užem smislu) Vrste reči. Promenljive i nepromenljive reči. Imenice. Imeničke kategorije (padež, broj i rod). Vrste imenica. Osnovno o deklinaciji imenica. Pridevi. Pridevske kategorije (rod, broj, padež, vid, stepen poređenja). Vrste prideva. Osnovne karakteristike deklinacije i komparacije prideva. Zamenice. Imeničke zamenice: lične zamenice; nelične imeničke zamenice (ko, to itd.). Pridevske zamenice. Osnovno o promeni zamenica. Brojevi: glavni i redni brojevi. Vrste glavnih brojeva: osnovni brojevi, zbirni brojevi, brojne imenice na - ica (dvojica, trojica itd.). Glagoli. Neprelazni, prelazni i povratni glagoli. Podela glagola po vidu. Morfološke glagolske kategorije: vreme i način; lice i broj (i rod - kod oblika koji razlikuju m., ž. i s. rod); stanje (aktiv i pasiv); potvrdnost/odričnost. Osnovno o konjugaciji (glagolske osnove, glagolske vrste; lični i nelični oblici, oblici pasiva). Prilozi. Vrste priloga. Pomoćne reči: predlozi, veznici i rečce. Uzvici. II. Građenje reči Osnovni pojmovi o izvođenju (derivaciji reči). Važniji modeli za izvođenje imenica, prideva i glagola. Osnovni pojmovi o građenju složenica. Polusloženice. Pravopisna rešenja. III. Pravopis
  10. 10. Sastavljeno i rastavljeno pisanje reči. Pravopisni znaci. Skraćenice. Rastavljanje reči na kraju retka. IV. Kultura izražavanja (oko 20 časova) Usmeno izražavanje: - Opisivanje, objašnjavanje, raspravljanje, tumačenje (kompozicijska, leksička, gramatička, stilska obeležja). Dikcijske vežbe: Gest, pokret, mimika. - Dikcijske figure (komparacija, kontrast, gradacija, melodika, pauza). - Besedna tehnika (pripovedanje). - Govorna interpretacija deskriptivnog i narativnog proznog teksta. Pisano izražavanje: Gramatičko-stilske vežbe: Markiranost/nemarkiranost glagolskih oblika (vremenska transpozicija-indikativna, relativna, modelna upotreba glagolskih oblika). - Pasiv-aktiv u pripovedanju. - Ispisivanje prideva iz pogodnog književnog teksta (ili iz učeničkih sastava) sa usmerenim zadacima (vizuelna svojstva predmeta, nijanse boja, emocionalna stanja, prenesena značenja, pridevi sa ekspresivno upotrebljenim prefiksom ili sufiksom i sl.). - Samostalno pronalaženje i komentarisanje poetskih tekstova u kojima su dominantni pridevi za izražavanje boja i zvuka. - Pridevi u funkcionalnim stilovima (razgovornom, poslovnom, naučnom, novinskom). Leksičko-gramatičke vežbe: Prefiksacija i sufiksacija (imenice, glagoli, pridevi). - Složenice. Pisanje konspekta za raspravu (o događaju, filmu, romanu i sl.). Pravopisne vežbe: Sastavljeno i rastavljeno pisanje reči (principi i pravopisna rešenja). - Skraćenice. - Rastavljanje reči na kraju retka. - Korektorska vežba. Uvođenje u naučni rad: Prikupljanje građe (čitanje izvora, pisanja beležaka). - Organizacija i raspored prikupljene građe. Dva školska pismena zadatka. Treći razred (2 časa nedeljno, 72 časa godišnje) SADRŽAJI PROGRAMA Jezik (50 časova) I. Leksikologija (sa elementima terminologije i frazeologije) Značenjski (semantički) i formalni odnosi među leksemima (sinonomija; antonomija; polisemija i homonimija; metaforična i metonimijska značenja).
  11. 11. Stilska vrednost leksema: leksika i funkcionalni stilovi; poetska leksika, varijantska leksika, dijalektizmi i regionalizmi; arhaizmi i istorizmi; neologizmi; žargonizmi; vulgarizmi (povezati sa upotrebom rečnika). Reči iz stranih jezika i kalkovi (doslovne prevedenice), odnos prema njima. Rečnici stranih reči. Razumevanje najvažnijih prefIksa (i prefiksoida) i sufiksa (i sufiksoida) poreklom iz klasičnih jezika. Osnovni pojmovi o terminologiji i terminima. Terminološki rečnici. Osnovni pojmovi o frazeologiji i frazeološkim jedinicama. Stilska vrednost frazeoloških jedinica. Klišei i pomodni izrazi. II. Sintaksa Sintaksičke jedinice; rečenice u širem smislu (komunikativne rečenice) i rečenice u užem smislu (predikatske rečenice); reči (lekseme i morfosintaksičke reči); sintagme (imeničke, pridevske, priloške i glagolske). Osnovne konstrukcije (i njihovi modeli) predikatske rečenice. Subjekatsko-predikatska konstrukcija, rekcijske konstrukcije (s pravim i nepravim objektom), kopulativne, semikopulativne konstrukcije (s imenskim dopunskim predikativom). Priloške odredbe. Bezlične rečenice. Imeničke sintagme. Tipovi atributa. Apozitiv i apozicija. Padežni sistem. - Pojam padežnog sistema i predloško-padežnih konstrukcija. Osnovne imeničke, pridevske i priloške vrednosti padežnih odnosno predloško-padežnih konstrukcija. Padežna sinonimija. Polivalentnost padeža. Predloški izrazi. III. Pravopis (2 časa) Transkripcija reči iz stranih jezika (osnovni principi i primeri). IV. Kultura izražavanja (20 časova) Usmeno izražavanje: Izbor pogodnih reči za formiranje iskaza. Pričanje o događajima i doživljajima (u prvom i trećem licu, sa upotrebom indikativnog i relativnog značenja glagolskih oblika). - Dijaloški oblici kulture govora (poslovni razgovor, intervju, rasprava). Dikcijske vežbe: Besedne tehnike (retorika). - Govorna interpretacija dramskih odlomaka i besedništva. Pismeno izražavanje:
  12. 12. Novinska frazeologija. - Pisanje prikaza i analiza učeničkih članaka iz školskog lista. - Red reči u rečenici (na odlomcima iz književnog teksta - uporediti narativni i poetski tekst) - gramatički nivo (raspored elemenata): stilistički nivo. Pravopisne vežbe: - Pisanje reči iz stranih jezika. - Korektorska vežba. Uvođenje u naučni rad: Rad na rukopisu (pisanje teksta - koncept, konačni tekst; citati, podnožne napomene, konačna bibliografija). - Stilske odlike i gramatička korektnost (reč, rečenica, paragraf, gramatička i pravopisna korektnost, stil i jezik). Dva školska pismena zadatka. Četvrti razred (2 časa nedeljno, 64 časa godišnje) SADRŽAJI PROGRAMA Jezik (50 časova) I. Sintaksa Kongruencija: definicija i osnovni pojmovi; gramatička i semantička kongurencija. Sistem zavisnih rečenica. Obeležja zavisnih rečenica. Tri osnovna tipa vrednosti zavisnih rečenica (imeničke, pridevske i priloške zavisne rečenice). Glavne vrste zavisnih rečenica: izrične (sa upravnim i neupravnim govorom), odnosno, mesne, vremenske, uzročne, uslovne, dopusne, namerne, poredbene i posledične. Veznički izrazi. Sistem nezavisnih rečenica. Opšti pojmovi o vrstama nezavisnih rečenica, njihovim obeležjima i funkcijama. Obaveštajne, upitne, zapovedne, željne i uzvične rečenice. Glagolska vremena i glagolski način - osnovni pojmovi. Vremenska i modalna značenja ličnih glagolskih oblika: prezenta, perfekta, krnjeg perfekta, aorista, imperfekta, pluskvamperfekta, futura, futura drugog, kondicionala (potencijala) i imperativa. Naporedne konstrukcije (koordinacija). Pojam naporednog odnosa. Obeležavanje naporednog odnosa. Glavni tipovi naporednih konstrukcija: sastavne, rastavne, suprotne, isključne, zaključne i gradacione. Raspoređivanje sintaksičkih jedinica (osnovni pojmovi). Informativna aktualizacija rečenice i načini njenog obeležavanja (osnovni pojmovi). Komunikativna kohezija. Načini uspostavljanja veza među delovima teksta. Specijalni tipovi nezavisnih rečenica. (Evo autobusa! Požar! Strašnog li vremena! i dr.).
  13. 13. II. Pravopis (4 časa) Interpunkcija III. Kultura izražavanja (10 časova) Usmeno izražavanje: Rasprava (traktat) - postavljanje teze, dokazivanje teze, potvrđivanje ili odbacivanje teze; analitički i sintetički model. Dikcijske vežbe: Besedna tehnika (homilitika-pro-povedanje). - Govorna interpretacija dramskih odlomaka i besedništva. Pismeno izražavanje: Pisanje reportaža. - Uspostavljanje veza među delovima teksta (u različitim oblicima pismenog izražavanja). Sintaksostilistička vežba: Složena rečenica u učeničkom pisanom izražavanju. Popunjavanje različitih obrazaca. Pravopisne vežbe: Korektorska vežba. Uvođenje u naučni rad: Izrada i analiza manjih učeničkih istraživačkih radova iz oblasti filologije i lingvistike. Dva školska pismena zadatka. NAČIN OSTVARIVANJA PROGRAMA (UPUTSTVO) B. JEZIK Program nastave jezika u filološkoj gimnaziji koncipiran je tako da omogući učenicima sticanje znanja o jeziku kao društvenoj pojavi i jeziku kao sistemu znakova. Cilj je da učenici, pored znanja o svom maternjem jeziku, steknu i opšta lingvistička, odnosno sociolingvistička znanja neophodna obrazovanom čoveku. Ova opšta znanja iz lingvistike su funkcionalno povezana sa nastavom maternjeg jezika. Glavni deo tih sadržaja obrađuje se u segmentu Opšti pojmovi o jeziku (na početku programa za prvi i na kraju programa za četvrti razred), kao i u uvodnom delu segmenta Književni jezik (u prvom razredu) i segmentu Jeziči sistem i nauke koje se njime bave. Opšti pojmovi se obrađuju u okviru čitavog programa - u vezi sa odgovarajućim jedinicama o srpskom kao maternjem jeziku. Insistiranje na jednom teorijski i metodološki višem nivou izučavanja jezičkih pojava daje novi kvalitet nastavi koja obuhvata i znanja s kojima su se učenici sretali u osnovnoj školi. Ova opšta znanja, pored svoje opšteobrazovne vrednosti i značaja za poboljšanje nastave srpskog jezika, treba da posluže i lakšem savladavanju gradiva iz stranih jezika.
  14. 14. Deo programa Književni jezik (prvi i drugi razred) višestruko je značajan. Njegovom relacijom učenici treba da dobiju znanja i izgrade odgovarajuće stavove o srpskom književnom jeziku, jezičkoj politici i toleranciji u Jugoslaviji i o značaju književno-jezičke norme i jezičke kulture; isto tako, ovaj deo programa uključuje i sadržaje o razvoju književnih jezika na srpskom jezičkom području i posebno o postanku i razvoju modernog srpskog književnog jezika, što je značajno i za nastavu književnosti. U segmentu programa o organizaciji i funkcionisanju jezičkog sistema ne obrađuju se samo čisto gramatički aspekti jezičkog sistema već se obuhvataju i funkcionalni aspekti. Zato su, između ostalog, u sintaksu uneti i elementi lingvistike teksta i pragmatike. Poseban je značaj dat leksikologiji (koja se nadovezuje na deo o građenju reči), i to ne samo da bi učenici stekli više znanja o rečničkom blagu svoga jezika nego i da bi razvili pravilan odnos prema raznim pojavama u leksici. Pri obradi svih sadržaja programa treba se nadovezivati na znanja koja su učenici stekli tokom prethodnog školovanja. Međutim, to ne treba da bude prosto obnavljanje i utvrđivanje ranije stečenih znanja, nego sticanje celovite slike o maternjem jeziku i jedan kvalitativno viši pristup proučavanju jezičke organizacije i zakonitosti jezika. Veoma je važno da se nastava jezika ne shvati kao cilj sama sebi, nego da se poveže sa ostalim delovima ovog nastavnog predmeta. Naime, ova nastava pruža lingvistička znanja koja će biti podloga za tumačenje jezika i stila u okviru proučavanja književnih dela, s tim što ova dela pružaju i odgovarajući materijal za uočavanje estetske funkcije jezika. S druge strane, nastava jezika se mora povezati i sa nastavom kulture izražavanja. Time će lingvistička znanja (o akcentskom sistemu, građenju reči, leksikologiji, sintaksi itd.), kao i proučavanje pravopisa, doprineti da učenici bolje i potpunije usvoje književno-jezičku normu i da poboljšaju svoje izražajne sposobnosti. KNJIŽEVNOST CILJ I ZADACI Cilj nastave književnosti jeste obrazovanje i vaspitanje učenika kao slobodne, kreativne i kulturne ličnosti, kritičkog uma i oplemenjenog jezika i ukusa. Zadaci nastave književnosti su da: - upoznaje učenike sa književnom umetnošću; - razvija humanističko i književno obrazovanje na najboljim delima srpske i svetske kulturne baštine; - usavršava literaturnu recepciju, razvija književni ukus i stvara trajne čitalačke navike; - upućuje učenike na istraživački i kritički odnos prema književnosti; i osposobljava ih za samostalno čitanje, doživljavanje, razumevanje, tumačenje i ocenjivanje književno- umetničkih dela;
  15. 15. - obezbeđuje funkcionalna znanja iz teorije i istorije književnosti radi boljeg razumevanja i uspešnijeg proučavanja umetničkih tekstova; - osposobljava učenike da se pouzdano služe stručnom literaturom i drugim izvorima saznanja; - širi saznajne vidike učenika i podstiče ih na kritičko mišljenje i originalna gledišta; - vaspitava u duhu opšteg humanističkog progresa i na načelu poštovanja, čuvanja i bogaćenja kulturne i umetničke baštine, civilizacijskih tekovina i materijalnih dobara u okvirima srpske i svetske zajednice; - razvija umenja u pismenom i usmenom izražavanju; - podstiče učenike na usavršavanje govorenja, pisanja i čitanja, kao i na negovanje kulture dijaloga; - osposobljava učenike da se uspešno služe raznim oblicima kazivanja i odgovarajućim funkcionalnim stilovima u različitim govornim situacijama; - podstiče i razvija trajno interesovanje za nova saznanja, obrazovanje i osposobljavanje za stalno samoobrazovanje. Prvi razred (3 časa nedeljno, 111 časova godišnje) SADRŽAJI PROGRAMA A. Književnost (50 časova) I. Uvod u proučavanje književnog dela (30 časova) Priroda i smisao književnosti Pojam i naziv književnosti; književnost kao umetnost; književnost i druge umetnosti; usmena i pisana književnost; uloga književne umetnosti u društvu; književnost i proučavanje književnosti, nauke o književnosti: teorija, istorija književnosti i književna kritika. Umetnički doživljaj, utisci, razumevanje, saznavanje i doživljavanje umetničkih vrednosti u književnom delu. Tema, motivi, fabula i siže u književnom delu Tema (naslov - odnos prema temi); motiv (manja tematska jedinica); fabula i siže. Pojam varijanata (usmena tvorevina jednakih fabula, različitih sižea).
  16. 16. Lik u književnom delu Lik, karakter, tip (tipski likovi u narodnoj poeziji), pričalac (narator), pisac; umetnički postupci u procesu stvaranja lika; funkcija i značenje lika. Misli i ideje u književnom delu Ideje, misli, poruke; smisao književnoumetničkog dela. Misli i ideje - pobuđene i razvijene u čitaocu. Kompozicija Kompozicione celine (na primerima lirskog, epskog i dramskog dela); jedinstvo motiva (statički, dinamički, vezivni, slobodni); kompoziciono-motivacioni sklad. Jezik književnoumetničkog dela Jezik u književnoj umetnosti (umetnosti reči) i jezičko opštenje izvan književnog dela. Jezičke jedinice u književnoumetničkom delu (piščev izbor i raspoređivanje reči, služba reči). Tehnika istraživanja književno-umetničkog dela Književno delo i literatura o delu - primarni izvori (književno delo), sekundarni izvori (literatura o delu); tehnika čitanja književnog dela; vođenje beležaka, rad u biblioteci, izbor i raspored prikupljenih podataka, naučna aparatura (bibliografija, fusnota). Samostalni pismeni rad učenika. Dela za obradu Sunce se devojkom ženi - lirska narodna pesma Banović Strahinja - epska narodna pesma Hasanaginica - narodna balada Devojka brža od konja Zlatna jabuka i devet paunova Laza Lazarević: Prvi put s ocem na jutrenje - umetn. pripov. Anton P. Čehov: Tuga - novela Danilo Kiš: Rani jadi Sofokle: Atigona - tragedija Ivo Andrić: Beseda prilikom primanja Nobelove nagrade - O priči i pričanju
  17. 17. II. Književnost starog veka Osnovne informacije o razvoju, vrstama, tematici i osobenostima književnosti starog veka. Ep o Gilgamešu Homer - Ilijada (odlomak - VI pevanje) Biblija - iz Starog zaveta - Legenda o potopu; iz Novog zaveta - Beseda na Gori. Stradanje i vaskrsenje Hristovo (Jevanđelje po Mateju) III. Srednjovekovna književnost Počeci slovenske pismenosti; značaj rada Ćirila i Metodija i njihovih učenika. Najstarija slovenska pisma (glagoljica, ćirilica); staroslovenski jezik i recenzije staroslovenskog jezika; najstariji spomenici južnoslovenske kulture (Bašćanska ploča, Samuilov natpis, Brižinski spomenik, Miroslavljevo jevanđelje). Glavne vrste srednjovekovne književnosti (crkvena poezija, apokrifi, žitija i pohvale). Međusobne veze i uticaji pisane i usmene književnosti. Sv. Sava. Žitije sv. Simeona (odlomak) - Bolest i smrt sv. Simeona Teodosije: Žitije sv. Save (odlomak) Jefimija: Pohvala knezu Lazaru Despot Stefan Lazarević: Slovo ljubve Konstantin Filozof: iz Žitija despota Stefana Lazarevića (o smrti Kraljevića Marka, o kosovskoj bici); usmeno predanje o Sv. Savi (narodne pesme, priče, legende). Srpska srednjovekovna poezija (izbor pesnika i pesama). IV. Narodna (usmena) književnost (12 časova) Poetika narodne (usmene) književnosti. Sinkretizam, animizam, animatizam, magijski način mišljenja, magična moć reči; stvaranje kao podražavanje prirode; intenzivnost kolektivnih osećanja, niveliranost mišljenja. Proces oblikovanja usmenih tvorevina. Usmeni stvaralac kao predstavnik svoje sredine. Odnos: stvaralac - delo - slušaoci; identifikovanje slušaoca sa kazivačem; recenzija usmene sredine; opštenje i vaspitanje usmenim putem; opstajanje dela koja predstavljaju javno mnjenje; individualnost usmenog stvaraoca i nasleđivanje obrazaca; pevač kao čuvar društvenog, moralnog i nacionalnog kodeksa. Istorijsko predanje. Tipologija jednostavnijih usmenih oblika. Trajnost vrsta usmene književnosti. Njihova osnovna obeležja i razlike u funkciji. Tematski krugovi epske poezije. Junaci kao vaspitni uzori svoje sredine. Narodna poezija kao usmena istorija višeg reda u formiranju i trajanju istorijske svesti - sa širim izborom usmene poezije i proze.
  18. 18. Srpska djevojka - narodna pesma Kneževa večera - narodna pesma Marko pije uz ramazan vino - narodna pesma Dioba Jakšića - narodna pesma Ropstvo Janković Stojana - narodna pesma Boj na Mišaru - narodna pesma V. Humanizam i renesansa (12 časova) Humanizam i renesansa u Evropi i kod nas - (pojmovi, osobenosti, značaj). F. Petrarka - Kanconijer (izbor soneta) V. Šekspir - Romeo i Julija Servantes - Don Kihot (odlomak) Š. Menčetić - Prvi pogled Dž. Držić - Gorčije žalosti jesu li gdi komu M. Držić - Novela od Stanca, Dundo Maroje (odlomci) VI. Barok i klasicizam (8 časova) Barok i klasicizam i njihovi glavni predstavnici u Evropi i kod nas. I. Gundulić - Osman (odlomak iz I i VIII pevanja); Molijer - Tvrdica VII. Lektira (6 časova) Dante Aligijeri - Božanstvena komedija (odlomak iz Pakla, pevanje V - Paolo i Frančeska) Đovani Bokačo - Dekameron (Federigo i dona Đovana, dan peti, priča deveta). Izbor iz poezije savremenih pesnika prema izboru učenika i nastavnika (D. Radović, M. Antić, Lj. Simović i dr.). VIII. Književnoteorijski pojmovi Na navedenim delima ponavljaju se, proširuju, usvajaju i sistematizuju osnovni književnoteorijski pojmovi.
  19. 19. Lirsko, epsko, dramsko pesništvo. Lirske ("ženske") i epske (junačke) pesme. Vrste narodne lirske poezije, tematski krugovi epske poezije. Lirsko-epska pesma, balada. Epska poezija (odlomak i podela na stih i prozu). Epska poezija u stihu: epska pesma, ep (epopeja). Epski junak. Epska poezija u prozi: pripovetka, novela, roman; jednostavniji oblici epske proze: mit, predanje, bajka, priča. Žitije (životopis, biografija), pohvala, slovo. Dramska poezija (odlike, podela): tragedija, komedija, drama u užem smislu reči. Renesansa komedije. Farsa. Drama i pozorište. Dramski junak. Stih i proza. Metrika, heksametar deseterac, cezura. Sredstva umetničkog izražavanja Epitet, poređenje, personifikacija, hiperbola, gradacija, antiteza, metafora, lirski paralelizam. Simbol. Humanizam, renesansa, petrarkizam, barok, klasicizam. Kultura izražavanja (22 časa) I. Usmeno izražavanje (12 časova) Čitanje, vrste čitanja; interpretativno, istraživačko, stvaralačko, diferencirano. Brzina čitanja, unapređivanje čitanja. Pripovedanje - tehnika pripovedanja, tipovi pripovedanja: prepričavanje, pričanje, izveštavanje. Raspravljanje - struktura rasprave, tehnika raspravljanja vrste raspravljanja: usmena kritika i diskusija. II. Pismeno izražavanje (10 časova) Metodologija izrade pismenih sastava Informativno-poslovno komuniciranje Domaći zadaci - analiza Četiri pismena zadatka godišnje Drugi razred
  20. 20. (3 časa nedeljno, 105 časova godišnje) SADRŽAJI PROGRAMA A. Književnost (70 časova) I. Prosvetiteljstvo (15 časova) Prosvetiteljstvo - reformatorski pokret u Evropi: kult razuma progresa, prirodnog prava, osećajnosti; verska tolerancija. Geopolitički i duhovni okviri srpskog naroda (Velika seoba Srba). Između srednjovekovnih i modernih pojava u književnosti. Književnost epohe prosvetiteljstva (sentimentalizam, klasicizam). Barokne tendencije u srpskoj književnosti. G. St. Venclović: Crni bivo u srcu, Z. Orfelin: Pesme Dositej Obradović: Pismo Haralampiju, Život i priključenija (I deo) Jovan Sterija Popović: Tvrdica II. Romantizam (40 časova) Romantizam u Evropi i kod nas (pojam, osobenosti, značaj, glavni predstavnici). Poetika romantizma: odnos prema tradiciji i prosvetiteljstvu, odlike stila, žanrova i motivsko- tematskih tendencija, razvoj lirike, drame - tragedije i mešovitih oblika. Poetika romantizma (V. Igo - Predgovor Kromvelu - odlomak). Džord Gordon Bajron: Čajld Harold (odlomak) Aleksandar Sergejevič Puškin: Cigani, Evgenije Onjegin (odlomci). Šandor Petefi: Sloboda sveta Hajnrih Hajne: Lorelaj Vuk Stefanović Karadžić: reformator jezika i pravopisa (iz Predgovora Srpskom rječniku); leksikograf (Srpski rječnik), sakupljač narodnih umotvorina (O podjeli i postanju narodnih pjesama); književni kritičar i polemičar (Kritika na roman "Ljubomir u Jelisiumu"); pisac - istoričar, biograf (Žitije Hajduk-Veljka Petrovića). Petar Petrović Njegoš: Gorski vijenac Branko Radičević: Kad mlidija' umreti, Đački rastanak Đura Jakšić: Orao, Veče, Ponoć, Jelisaveta kneginja crnogorska (odlomak)
  21. 21. Laza Kostić: Među javom i međ snom, Santa Maria della Salute Ivan Mažuranić: Smrt Smail-age Čengića France Prešern: Sonetni venac III. Realizam (35 časova) Realizam u Evropi i kod nas (pojam, osobenosti, značaj, glavni predstavnici). Poetika realizma: odnos prema stvarnosti, oslonac na pozitivističku sliku sveta, dominacija proze, obeležje književnog lika (motivisanost, tipičnost, individualnost) i realističkog stila, Realizam u Evropi - poetika realizma (Balzak: Predgovor Ljudskoj komediji - odlomak). Poetika realizma u srpskoj književnosti (Svetozar Marković: Pevanje i mišljenje - odlomak). Onore de Balzak: Čiča Gorio Nikolaj Vasiljevič Gogolj: Revizor Gi de Mopasan: Dva prijatelja (novela) Jakov Ignjatović: Večiti mladoženja Milovan Glišić: Glava šećera Laza Lazarević: Vetar Radoje Domanović: Danga, Vođa Stevan Sremac: Zona Zamfirova Branislav Nušić: Narodni poslanik Simo Matavulj: Povareta, Bakonja fra-Brne (odlomak Izbor) Vojislav Ilić: Sivo, sumorno nebo, Jutro na Hisaru, Zapušteni istočnik Silvije Strahimir Kranjčević: Mojsije IV. Lektira (5 časova) Lav N. Tolstoj: Ana Karenjina E. Hemingvej: Starac i more Ivo Andrić: Most na Žepi i druge pripovetke Dragoslav Mihajlović: Kad su cvetale tikve
  22. 22. Milutin Milanković: Kroz vasionu i vekove V. Književnoteorijski pojmovi Na navedenim delima ponavljaju se, proširuju, usvajaju i sistematizuju osnovni književno-teorijski pojmovi. Lirska poezija (osobenosti književnog roda); lirska pesma; kompoziciona struktura lirske pesme; pesnička slika; književnoumetnički (pesnički) jezik: slikovnost (konkretnost), emocionalnost, simboličnost, preobražaj značenja, ritmičnost i harmoničnost; versifikacija; sistemi versifikacije; trohej, jamb, daktil; stih; strofa; rima. Realistička pripovetka i roman. Romantično, realističko, humoristično, satirično, groteskno. Sredstva umetničkog izražavanja (stilske figure): metafora, personifikacija, alegorija, ironija, sarkazam, asident, polisident, anafora, epifora, simploha, onomatopeja, aliteracija, asonanca, igra rečima. Pismo, autobiografija, sonet, sonetni venac. Lirsko-epska poezija (balada, romansa, poema). Kultura izražavanja (10 časova) I. Usmeno izražavanje (5 časova) Čitanje, unapređivanje čitanja, slojevitost i brzina čitanja. Govorna interpretacija pesničkih i proznih tekstova Vežbe tumačenja - predavanje i govor Pripovedanje - forme pripovedanja II. Pismeno izražavanje (5 časova) Metodologija izrade pismenih sastava Opisivanje - opis kao stilski oblik pismenog izražavanja, stilska sredstva u oblikovanju opisa, razvijanje kulture opisivanja. Bogaćenje rečnika - izrada tematskih rečnika, rečnik sinonima, sinonimi u stilskoj funkciji. Četiri pismena zadatka godišnje.
  23. 23. Treći razred (3 časa nedeljno, 108 časova godišnje) SADRŽAJI PROGRAMA A. Književnost (85 časova) I. Moderna (40 časova) Moderna u evropskoj i srpskoj književnosti Poetika moderne (impresionizam i simbolizam) Šarl Bodler: Veze, Albatros Artur Rembo: Ofelija Stefan Malarme: Labud Pol Verlen: Mesečina Anton Pavlovič Čehov: Ujka Vanja Bogdan Popović: Antologija novije srpske lirike (Predgovor) Aleksa Šantić: Moja otadžbina, Pretprazničko veče, Veče na školju Jovan Dučić: Zalazak sunca, Suncokreti, Jablanovi Milan Rakić: Jasika, Iskrena pesma, Dolap, Nasleđe Vladislav Petković Dis: Tamnica, Možda spava, Nirvana Sima Pandurović: Svetkovina, Rodna gruda Antun Gustav Matoš: Jesenje veče, Nokturno Borislav Stanković: U noći, Koštana, Nečista krv Jovan Skerlić: O Koštani Petar Kočić: Mračajski proto, Jazavac pred sudom Ivan Cankar: Kralj Betajnove II. Međuratna i ratna književnost (32 časa)
  24. 24. Evropska književnost u prvim decenijama XX veka (pojam, osobenosti i značaj); manifesti futurizma, ekspresionizma i nadrealizma; književni pokreti i struje u srpskoj književnosti između dva rata (ekspresionizam, nadrealizam, socijalna literatura). Ratna književnost. Vladimir Majakovski: Oblak u pantalonama Frederiko Garsija Lorka: Romansa mesečarka Rabindranat Tagore: Gradinar Milutin Bojić: Plava grobnica Dušan Vasiljev: Čovek peva posle rata Miloš Crnjanski: Sumatra, Stražilovo, Seoba I Ivo Andrić: Ex Ponto Momčilo Nastasijević: Tuga u kamenu Tin Ujević: Svakidašnja jadikovka, Kolajna (izbor) Kosta Racin: Berači duvana Isak Samokovlija: Rafina avlija Veljko Petrović: Salašar Rastko Petrović: Ljudi govore Isidora Sekulić: Kronika palanačkog groblja (Gospa Nola) Miroslav Krleža: Gospoda Glembajevi Oskar Davičo: Hana (izbor) Ivan Goran Kovačić: Jama III. Lektira (13 časova) Lav N. Tolstoj: Rat i mir Izbor iz lirike evropske moderne: (Rilke, A. Blok, Apoliner). Izbor iz međuratne poezije (D. Maksimović, R. Petrović, M. Dedinac, R. Drainac, S. Vinaver).
  25. 25. Franc Kafka: Proces Ernest Hemingvej: Starac i more Ivo Andrić: Na Drini ćuprija Mihail A. Šolohov: Tihi Don (izbor) IV. Književnoteorijski pojmovi Na navedenim delima ponavljaju se, proširuju, usvajaju i sistematizuju osnovni književnoteorijski pojmovi. Lirika. Moderna lirska pesma (struktura). Pesma u prozi. Stih: jedanaesterac, dvanaesterac, slobodan stih. Sredstva književnoumetničkog izražavanja (stilske figure): metonimija, sinegdoha, paradoks, aluzija, apostrofa, retorsko pitanje, inverzija, elipsa, refren. Epika. Oblici umetničkog izražavanja: pričanje (naracija), opisivanje (deskripcija), dijalog, monolog, unutrašnji monolog, doživljeni govor, piščev komentar; kazivanje u prvom, drugom i trećem licu. Drama. Drama u užem smislu (osobine): moderna drama (psihološka, simbolistička, impresionistička); dramska situacija; scenski jezik (vizuelni i akustični scenski znakovi); publika, glumac, gluma, režija, lektor, scenograf. Kultura izražavanja (23 časa) I. Usmeno izražavanje (10 časova) Govorna interpretacija pesničkih i proznih tekstova Vežbe razgovaranja - poslovni razgovor, situacioni razgovor, kultura svakodnevnog komuniciranja Usmeno izveštavanje - izveštaj: struktura, vrste izveštavanja, tehnologija izveštavanja. II. Pismeno izražavanje (13 časova) Stilske vežbe - varijante iskaza, sažimanje teksta uz pojačavanje informativnosti. Pisane vežbe: novinska vest, članak, izveštaj, intervju, reportaža. Domaći zadaci - analiza i vrednovanje Četiri pismena zadatka godišnje.
  26. 26. Četvrti razred (3 časa nedeljno, 96 časova godišnje) SADRŽAJI PROGRAMA Književnost (80 časova) I. Proučavanje književnog dela (40 časova) Slojevita struktura književnoumetničkog dela Sloj zvučenja. Sloj značenja. Sloj sveta dela (prikazanih predmeta). Sloj ideja. Dinamičnost strukture. Metodologija proučavanja književnosti Metodi: Pozitivistički. Psihološki. Fenomenološki. Strukturalistički. Teorija recepcije. Pluralizam metoda i njihov suodnos. Smisao i zadaci proučavanja književnosti. Stvaranje književnoumetničkog dela proučavanje književnosti (stvaralački, produktivni i teorijski odnosi prema književnosti). Čitalac, pisac književno delo. Književna kultura. Dela za obradu Desanka Maksimović: Tražim pomilovanje (izbor)
  27. 27. Vasko Popa: Kalenić, Manasija, Kora (izbor pesama) Branko Miljković: Vatra i ništa (izbor) Branko Ćopić: Bašta sljezove boje (izbor) Vladan Desnica: Proljeća Ivana Galeba Vilijam Fokner: Buka i bes Samjuel Beket: Čekajući Godoa II. Savremena književnost (40 časova) Bitna obeležja i najznačajniji predstavnici evropske i jugoslovenske književnosti. Alber Kami: Stranac Luis Borhes: Čekanje (kratka priča) Stevan Raičković: Septembar, Kamena uspavanka (izbor) Miodrag Pavlović: Naučite pjesan, Rekvijem Ivo Andrić: Prokleta avlija Meša Selimović: Derviš i smrt Mihailo Lalić: Lelejska gora Dobrica Ćosić: Koreni, Vreme smrti Aleksandar Tišma: Upotreba čoveka Antonije Isaković: Kroz granje nebo Danilo Kiš: Enciklopedija mrtvih Ranko Marinković: Ruke (novela) Dušan Kovačević: Balkanski špijun III. Lektira (16 časova) Viljem Šekspir: Hamlet Volfgang Gete: Faust
  28. 28. Fjodor M. Dostojevski: Zločin i kazna ili Braća Karamazovi Milorad Pavić: Hazarski rečnik Izbor iz svetske lirike XX veka (Prever, Pasternak, Ahmatova, Cvetajeva, Brodski). Izbor iz savremene srpske književnosti (B. Pekić, Ivan V. Lalić, David Albahari). Izbor književnih kritika i eseja (I. Sekulić, B. Mihajlović, P. Džadžić, M. Pavlović, N. Milošević, S. Lukić). IV. Književnoteorijski pojmovi Na navedenim delima ponavljaju se, proširuju, usvajaju i sistematizuju osnovni književnoteorijski pojmovi. Lirika. Lirsko izražavanje. Stvaralačke mogućnosti posredovanja jezika između svesti i zbilje; asocijativno povezivanje raznorodnih pojmova; sugerisanje; podsticanje i upućivanje; čitaočeva recepcija; jedinstvo zvukova, ritmova, značenja i smisla. Epika: Strukturni činioci proznog književnoumetničkog dela: objektivno i subjektivno pripovedanje; fiktivni pripovedač; pomeranje pripovedačkog gledišta; sveznajući pripovedač; tok svesti; umetničko vreme; umetnički prostor; načelo integracije. Tipovi romana: roman lika, prostora, stepenasti, prstenasti, paralelni; roman toka svesti; roman - esej; defabuliziran roman. Drama: Struktura i kompozicija drame; antidrama; antijunak. Drama i pozorište, radio, televizija, film. Putopis. Esej. Književna kritika. NAČIN OSTVARIVANJA PROGRAMA (UPUTSTVO) A. KNJIŽEVNOST Ovo programsko-tematsko područje obuhvata najznačajnija dela iz srpske i svetske književnosti, koja su raspoređena u književno-teorijskom kontinuitetu od starog veka do danas. Od istorijskog kontinuiteta odstupa se samo u poglavlju uvod u proučavanje književnog dela u I razredu i proučavanje književnog dela u IV razredu, kao i u poglavlju lektira (u sva četiri razreda). Program I razreda počinje uvodom u proučavanje književnog dela (književnoteorijski pristup) kako bi se izbeglo naglo prelaženje sa tematskog proučavanja, karakterističnog za nastavu ovog predmeta u osnovnoj školi, na proučavanje istorije književnosti, tj. izučavanje književnoumetničkih dela u istorijskom kontekstu, kako je koncipirano u ovom programu za gimnaziju. Pored toga, preimućstvo ovakvog pristupa je i to što će nastavnik steći uvid u književnoteorijska znanja koja su učenici poneli iz osnovne škole.
  29. 29. Ta znanja će se sistematazovati, proširiti i produbiti, čime će se ostvariti bolji put za složeniji i studiozniji pristup književnim delima kakav zahteva program književnosti za filološku gimnaziju. Nastavnik književnosti u filološkoj gimnaziji treba da pođe od pretpostavke da je učenik u osnovnoj školi stekao osnovna znanja iz: - teorije književnosti: tema, motiv, fabula, lik, karakter, struktura proznog, književnog dela; književni, rodovi i vrste, osnovna jezičkostilska izražajna sredstva; usmena i pisana književnost; struktura lirske pesme; stih, strofa, rima, ritam; struktura dramskog dela: dijalog, monolog, dramska vrsta, drama i pozorište, film, radio-drama, televizijska drama; - osnova scenske i filmske kulture: slika, reč, zvuk, filmska muzika, situacija, radnja, junaci filma, elementi filmskog izraza, filmska vrsta, od sinopsisa do scenarija; film, televizija, književnost (sličnosti razlike). Ova znanja omogućavaju učeniku da program predviđen za filološku gimnaziju proširuju i produbljuju i da aktivno učestvuju u proučavanju književnog dela. Proučavanju književnog dela dato je, takođe, posebno mesto u IV razredu gimnazije, kada su učenici zreliji i sposobniji za upoznavanje sa slojevitom strukturom književnoumetničkog dela i književnim metodologijama. Ovakav program književnosti povremeno zahteva i primenu eksplikativnog metodičkog sistema kada se mora čuti nastavnikova reč, i to, najčešće, izlaganje sadržaja o epohama, kao i u svim drugim situacijama u kojima nastavnik ne može računati na učenikova predznanja (na primer: osnovne informacije o počecima pismenosti i književnosti). Nastavnik književnosti ne sme zaboraviti da je njegov govor model pravilnog, čistog i bogatog jezika kakvom treba da teže njegovi učenici. Književna dela iz lektire imaju ravnopravni tretman s delima iz obaveznog programa književnosti i treba ih obraditi po istom metodičkom sistemu. Iz lektire koja je data po izboru učenika i nastavnika ne moraju se obraditi svi pisci, već književno delo onog pisca za koje se opredeljuju učenici i nastavnik. B. KULTURA IZRAŽAVANJA Vežbe u usmenom izražavanju treba da daju određeni stepen pravilne artikulacije, dikcije, intonacije, ritma i tempa u čitanju i kazivanju lirskog, epskog i dramskog teksta. One se, po pravilu, realizuju u toku obrade književnog teksta na taj način što će nastavnik, direktno, svojim čitanjem i govorenjem, ili uz pomoć zvučnog ili filmskog zapisa, analizirati odgovarajuće elemente pravilnog usmenog izražavanja kako bi ih učenici uočili. Stečena saznanja transformišu se u veštine i umenja interpretiranjem književnih tekstova, odnosno učenici nastoje da sami dostignu odgovarajući stepen veštine i umenja ove vrste. Stečene sposobnosti se dalje uvežbavaju različitim oblicima usmenog izražavanja (izveštavanje, raspravljanje, referisanje i dr.). Većina predviđenih oblika ove nastave neposredno se uključuje u nastavu književnosti ili pripreme za izradu pismenih sastava.
  30. 30. U prvom razredu (delimično i u drugom) veoma je uputno da nastavnik učenicima demonstrira metodologiju izrade pismenog sastava. U tom smislu korisno je kombinovati indukciju i dedukciju. Na odabranom uzorku (rasprava, izveštaj i dr.) treba analizirati njegovu kompoziciju, funkciju odeljka i ostale elemente (primerenost stila i sl.). Zatim se učenicima može dati zadatak da pripreme građu o jednoj temi, ali da prikupljenu građu ne oblikuju već da se to uradi na času. Vežba u metodologiji izrade pismenog sastava na osnovu prikupljene građe trebalo bi da bude demonstracija celokupnog postupka izrade pismenog sastava: od analize teme, određivanja njenog težišta, selekcije prikupljene građe, rasporeda pojedinosti s gledišta dobre kompozicije, do oblikovanja građe i rada na usavršavanju teksta. UVOD U OPŠTU LINGVISTIKU CILJ I ZADACI Cilj nastave opšte lingvistike jeste zainteresovati učenike za jezik kao pojavu i podstaći ispravne stavove i stvaralački odnos prema njemu. Zadaci: - upoznati učenike sa strukturom jezika i načinom njegovog funcionisanja; - uvesti osnovne pojmove i termine nauke o jeziku; - otkriti postupke uopštavanja u lingvističkoj teoriji; - vaspitati u duhu jezičke tolerancije prema drugim jezicima i varijantnim osobenostima srpskog jezika. Četvrti razred (2 časa nedeljno, 64 časa godišnje) SADRŽAJI PROGRAMA Lingvistika i njen predmet (2 časa) Mesto jezika u ljudskom životu. Bitna svojstva jezika. Jezik i govor. Funkcija jezika (4 časa) Jezik i komunikacija. Jezik, misao i stvarnost. Podela jezičkih funkcija. Evolucija jezika (4 časa) Razvoj jezika u ljudskoj vrsti, društvu i kod pojedinca. Nastanak i razvoj pisma. Jezik, kultura i društvo (4 časa)
  31. 31. Jezik i druge društvene kategorije. Višejezičnost. Stavovi prema jeziku. Tipovi jezika (4 časa) Jezici u svetu. Jezička srodnost. Jezički tipovi i jezičke univerzalije. Raslojavanje jezika (6 časova) Jezik, dijalekt i sociolekt. Jezička norma i standardizacija. Književni jezik. Funkcionalni stilovi. Nestandardni jezički varijeteti. Opšta struktura jezika (6 časova) Jezik kao sistem znakova. Jezičko stvaralaštvo. Fonetika i fonologija (4 časa) Govorni organi. Glasovi i foneme. Prozodija. Grafologija. Gramatika (4 časa) Gramatički odnosi. Gramatičke kategorije. Gramatičke vrste reči. Morfologija (4 časa) Morfeme. Morfološka struktura reči. Tvorba reči. Sintaksa (6 časova) Sintaksičke jedinice i konstrukcije. Sintaksičke funkcije. Sintaksičke transformacije. Leksikologija (4 časa) Reči i lekseme. Struktura rečnika. Semantika (4 časa) Značenje reči. Značenjski odnosi među rečima (4) Značenje rečenica Pragmatika (4 časa) Govorni činovi. Struktura razgovora i teksta. Osnovni principi retorike i stilistike. NAČIN OSTVARIVANJA PROGRAMA (UPUTSTVO)
  32. 32. Program je izložen sažeto, jer uz ovaj predmet ide udžbenik koji ga prati jedinicu po jedinicu, pa se iz udžbenika može videti šta treba da obuhvate pojedine tačke programa. Udžbenik je nešto obimniji jer je predviđen i za dvogodišnju nastavu, pa se u ovu svrhu može koristiti selektivno. Tu su sadržana sva neophodna objašnjenja. Dodatna obaveštenja mogu se potražiti i u drugim izvorima; na kraju udžbenika dat je spisak odabrane opštelingvističke literature na srpskom jeziku koji je dovoljno pristupačan za ovu namenu. Programu treba pristupiti u skladu sa ciljem predmeta, vodeći računa o tome da je reč o uvodu u jezik kao pojavu, a ne o prikazu osobenosti pojedinih jezika niti o pregledu naučnih problema, disciplina ili škola na području lingvistike. Ovakav pristup omogućuje maksimalno kreativno učešće samih učenika, pa se izlaganje pojedinih jedinica može zgodno kombinovati sa širim ilustracijama i diskusijom. Učenike valja stalno podsticati da daju primere i analize različitih jezičkih manifestacija iz maternjeg jezika, ali i iz drugih jezika koje izučavaju, i time ih navikavati da jezik doživljavaju kao živu materiju u koju su i sami neprekidno uronjeni. Podsticaji i obrasci za ovakva ispitivanja naći će se u udžbeniku, ali treba koristiti i sopstvena zapažanja učenika o tome kako se oni koriste jezikom u raznim životnim situacijama. Tako se zajednički mogu analizirati morfološki obrasci, leksičke klase, gramatičke konstrukcije, arhaizmi i neologizmi, promene značenja itd., kao i kraći tekstovi koji pripadaju različitim jezičkim varijetetima ili funkcionalnim stilovima, a mogu se razmatrati i na licu mesta ostvareni govorni činovi i dijalozi. U cilju ostvarivanja koherentnog programa nastave u školi kao celini, kao i uspešnijeg angažovanja različitih učeničkih znanja i interesovanja, te izbegavanja mogućih nesaglasnosti, neophodno je da se rad na ovom predmetu uskladi - koliko je to moguće - sa nastavom maternjeg i drugih jezika. U pojedinim delovima to važi i za nastavu književnosti, istorije, informatike, psihologije, logike i filozofije, gde treba bar ukazati na dodirne tačke opšte lingvistike sa ovim disciplinama. Ovako izložen i usvojen program opšte lingvistike pružio bi učenicima najbolju osnovu za dalji rad, tokom studija na fakultetu, na podrobnijem izučavanju pojedinih jezika, nauke o jeziku i srodnih naučnih oblasti. ISTORIJA CILJ I ZADACI Cilj nastave istorije je da učenici ovladaju znanjima o razvoju ljudskog društva od najstarijih vremena do savremenog doba, kako bi u sklopu nastave ostalih predmeta doprinela razvoju njihove stvaralačke ličnosti. Zadaci - Ovladavanje znanjima o istorijskim pojavama i procesima na sadržajima iz prošlosti ljudskog društva i prošlosti naroda i narodnosti Jugoslavije; - Razvijanje kritičke istorijske svesti i istorijsko mišljenje kao osnova naučnog shvatanja razvoja ljudskog društva;
  33. 33. - Negovanje patriotskog osećanja na slobodarskim tradicijama srpskog i ostalih jugoslovenskih naroda vaspitavajući se u duhu bratstva, jedinstva i međusobnog uvažavanja; - Upoznavanje istorijskog razvoja narodnosti u duhu jedinstva i zajedništva i odanosti Srbiji i Jugoslaviji; - Shvatanje značaja odbrane nezavisnosti i integriteta Srbije i Jugoslavije kao zajednice ravnopravnih naroda i narodnosti; - Negovanje, na istorijskim sadržajima, radnog, moralnog i estetskog vaspitanja. Prvi razred (2 časa nedeljno, 74 časa godišnje) SADRŽAJI PROGRAMA Uvod Istorija kao nauka: odnos prema ostalim društvenim naukama, istorija kao nastavni predmet, istorijski izvori, računanje vremena; periodizacija istorije. (2+1) Prvobitne ljudske zajednice Razvitak ljudskog roda u paleolitu i neolitu; metalno doba i raspadanje prvobitnih ljudskih zajednica, verske predstave prvobitnih ljudi; praistorijska nalazišta u Jugoslaviji. (2+1) STARI VEK STARA DRUŠTVA I DRŽAVE Stari istok: Razvitak društva i opšte karakteristike država na području Starog istoka; Stari Egipat; država, društvo (slobodni slojevi i robovi). Religija (egipatska, vavilionska, bramanizam, budizam, hinduizam, judaizam); kultura (pisma, začeci nauke, umetnosti, književnosti). (3+2) Stari Grci: Kritsko-Mikenski period: najstarija istorija Grka (homerovsko doba); polisi i njihova društvena struktura (slobodni slojevi i robovi); kolonizacija; osobenosti uređenja Atine i Sparte; grčko-persijski ratovi; sukob Atine i Sparte (peloponeski rat) i kriza grčkog polisa; privreda, religija, kultura - filozofija i nauka, književnost, umetnost. (7+3) Helenističko doba:
  34. 34. Makedonska osvajanja i helenističke monarhije: helenizam kao simbioze grčke i istočnjačke kulture. (2+1) Stari Rim: Najstarija istorija Rima (period kraljeva); zavođenje republike i političke borbe patricija i plebejaca, rimska osvajanja u Italiji; punski ratovi, stvaranje svetske robovlasničke države i njeno uređenje. Privreda u periodu Republike; klasne i političke borbe - reforme braće Grah i ustanci robova; kriza Republike - prvi i drugi trijumvirat; Rimska imperija (državno uređenje u doba principata i dominata); kriza robovlasničkog društva - kolonat, rimska religija, hrišćanstvo, filozofsko-teološka učenja (Biblija); rana organizacija crkve, hrišćanstvo kao zvanična religija u Rimskom Carstvu, prve jeresi - arijanstvo. Napadi varvara; podela Carstva, seoba naroda; pad Zapadnog Rimskog Carstva. Balkanske zemlje pod rimskom vlašću - Iliri, Tračani, Kelti i Dačani. Kultura: grčki uticaji, nauka (filozofija, istorija) književnost, umetnost, rimsko pravo kao najveći doprinos Rima antičkoj kulturi. Ostaci rimskih spomenika u našoj zemlji. (10+4) SREDNJI VEK DRUŠTVO I DRŽAVE U RANOM SREDNJEM VEKU Velika seoba naroda i države ranog srednjeg veka u Zapadnoj Evropi (I-XI vek) Varvarske države na teritoriji Zapadnog Rimskog Carstva; Franačka država i začeci feudalizma u Zapadnoj Evropi. Uloga papstva i crkve. Kultura ranog srednjeg veka u Zapadnoj Evropi (karolinška renesansa). (3+2) Istočna Evropa od V do XII veka Vizantija - pokušaj učvršćenja imperije (Justinijan I); specifičnosti društvenog i državnog uređenja Vizantije; istočno hrišćanstvo i raskol crkve; kultura Vizantije i uticaj na pravoslavne narode; Stari Sloveni i pravci njihovih seoba, postanak države kod Zapadnih i Istočnih Slovena - Poljska, Češka, Kijevska Rusija. (4+2) Islamski i arapski svet Islam, nastajanje islamske države u Arabiji, osvajanja i postanak Kalifata; osobenosti društvenog i državnog uređenja, raspad jedinstvenog Kalifata; arapsko-islamska kultura (nauka, književnost i umetnost); uticaj arapsko-islamske kulture na kulturu naroda Evrope (2+1) Južni Sloveni i njihovi susedi od VI do XII veka Naseljavanje Balkanskog poluostrva, odnosi prema susedima i starosedeocima; naseljavanje Bugara i Mađara; pokrštavanje Južnih Slovena; društveno raslojavanje i pojava prvih država; Srbija i Zeta; začeci kulture (7+3).
  35. 35. Seminarska vežbanja (radovi) 2 časa. Godišnja sistematizacija 6 časova. Drugi razred (2 časa nedeljno - 70 časova godišnje) SADRŽAJI PROGRAMA EVROPA OD XI DO XV VEKA Privreda društva i država u Zapadnoj Evropi od XI do XV veka. Uspon evropske privrede - jačanje proizvodnih snaga, nastajanje gradova i razvoj gradske privrede, položaj i uređenje gradova. Uloga katoličke crkve i krstaški ratovi kao verski vojni i kolonizacioni pohodi. (4+2) Uspon zapadnoevropskih monarhija. Okupljanje i snaženje Francuske; Francuska kao vodeća evropska sila, stogodišnji rat i ujedinjenje Francuske. Engleska - promene normanskim osvajanjima, "velika povelja sloboda" i nastanak parlamenta. Nemačka "Sveto rimsko carstvo" borba carstva i papstva, borbe Hoenštaufovaca za prevlast u Italiji, jačanje kneževske vlasti u XIV i XV veku. (4+2) Vizantija od XI do XV veka: Jačanje države u doba Komnina, raspored države posle IV krstaškog rata; Obnova Vizantije i njeno slabljenje u XIV i XV veku. Verski uticaj Vizantije na susedne narode - organizacija crkve; Carigradska patrijaršija i njena uloga u pravoslavnom svetu i odnos sa ostalim autokefalnim pravoslavnim crkvama; kultura - "renesansa Paleologa". (3+2) Zapadni i istočni Sloveni u poznom srednjem veku. Staleški monarsi u Češkoj - proglašavanje kraljevstva, Češka kao vodeća - slabljenje države (deone kneževine), obnova kraljevske vlasti, ujedinjenje Poljske i Litve i izgradnja staleške države, Rusija - deone kneževine kijevske Rusije, tatarski jaram, Moskovska kneževina, okupljanje ruskih zemalja, osobenosti društvenog i državnog uređenja. (3+2) Društveni pokreti u Zapadnoj Evropi od XI do XV veka. Jeresi, inkvizicija i prosjački redovi; seljački ustanci u Francuskoj i Engleskoj; Klasne borbe u gradovima, ustanak čompa u Firenci. (2+1) Zapadnoevropska kultura od XI do XV veka. Riterska i gradska kultura; škole i univerziteti - sholastika, umetnost romanike i gotike, nove pojave u književnosti - Dante. (2+1) JUŽNOSLOVENSKI NARODI I NJIHOVI SUSEDI OD XII DO XIII VEKA Osamostaljivanje i uspon srpske države. Izvojevanje nezavisnosti (Nemanja); odbrana Nemanjinog nasleđa (Stevan Prvovenčani), dobijanje crkvene samostalnosti (Sv. Sava), Srbija kao velika sila na Balkanu - Uroš I, Milutinova osvajanja, Stefan Dečanski i bitka kod Velbužda, Dušanova osvajanja, proglašenje patrijaršije i carstva. Unutrašnji razvoj
  36. 36. Srbije - razvoj poljoprivrede, rudarstva i gradske privrede, društvo i državna uprava, Dušanov zakonik. Kultura nemanjićke epohe - književnost, arhitektura, slikarstvo. (9+4) Ugarska država i Južni Sloveni. Hristijanizacija i feudalizacija Ugarske, širenje države. (2+1) Izgrađivanje bosanske feudalne države. Nastanak države i borbe za očuvanje nezavisnosti; Crkva bosanska i borbe s Ugarskom; uspon Bosne (Stjepan II i Tvrtko I), osvajanje i proglašenje kraljevstva, osobenosti kulture. (2+1) Dubrovnik u srednjem veku. Nastanak grada i njegov uspon, privreda i društveni odnosi, državno uređenje, odnosi sa velikim silama i susedima. Značaj Dubrovnika u privredi i kulturi Južnih Slovena. (2+1) Bugari, Albanci i Rumuni od XI do XV veka. Drugo carstvo u Bugarskoj; uspon u doba Jovana Asena II, slabljenje Bugarske u doba Šišmanovića; Vlaška i Moldavija - feudalizacija i stvaranje država; odnosi sa Ugarskom; Albanci pod vizantijskom, anžujskom i srpskom vlašću. (3+2) Južni Sloveni i njihovi susedi u doba osmanlijskog nadiranja (XIV do XV veka). Turci Osmanlije i njihova osvajanja u XIV i XV veku. Pojava Osmanlija na Balkanu; prva osvajanja - marička i kosovska bitka; pad Bugarske; Srpska despotovina za vreme vladavine Lazarevića i Brankovića; Bosna posle smrti Tvrtka I; Zeta za vreme Balšića i Crnojevića; pad Srbije, Bosne, Hercegovine i Zete pod Osmanlijsku vlast; borba Albanaca protiv Turaka (u XV veku); nadiranje Osmanlija u Ugarsku - mohačka bitka; Vlaška i Moldavija u borbi protiv Osmanlije. (9+4) Seminari 2 časa. Godišnja sistematizacija gradiva 4 časa. Treći razred (2 časa nedeljno, 72 časa godišnje) SADRŽAJI PROGRAMA NOVI VEK SVET OD KRAJA XV DO KRAJA XVIII VEKA Velika geografska otkrića i počeci evropskog kolonijalizma. Preduslovi otkrića, prva geografska otkrića, otkrića Amerike i pomorskog puta za Indiju; značaj otkrića za razvoj sveta, počeci kolonijalizma. (2+1)
  37. 37. Počeci moderne kulture u Zapadnoj Evropi. Italija domovina nove kulture, humanizam, renesansa u umetnosti i književnosti, uspon nauke i filozofije, širenje humanizma i renesanse u ostalim evropskim zemljama. (2+1) Reformacija i katolička reakcija. Društveni i verski preduslovi reformacije, Luterova reforma, nemački seljački rat, širenje reformacije, katolička reakcija. (2+1) Prve buržoaske revolucije. Katolička i apsolutistička Španija i njena uprava u Nizozemskoj; revolucija u Nizozemskoj i stvaranje Holandije; apsolutizam Tjudora u Engleskoj, revolucija, republika i protektorat, restauracija i "slavna revolucija". (3+2) Apsolutne monarhije u Evropi od XVI do XVIII veka. Apsolutizam u Francuskoj - Rišelje, Luj XIV; samodržavlje u Rusiji; prosvećeni apsolutizam Petra I i Katarine II; Pruska - prosvećeni apsolutizam Fridriha II. (5+3) SRPSKI NAROD POD STAROM VLAŠĆU OD XVI VEKA Srpski narod pod osmanlijskom vlašću. Društveno i državno uređenje Osmanlijske carevine; položaj potčinjenog stanovništva, uloga Pećke patrijaršije u istoriji srpskog naroda; počeci opadanja Osmanlijske države i oblici otpora pokorenog stanovništva - hajduci, uskoci, ustanci; ratovi Turske sa hrišćanskim silama i učešće srpskog naroda. Kulturne prilike pod osmanlijskom vlašću. (8+4) Južnoslovenski narodi u okviru Habzburške monarhije. Državno uređenje Austrije; seobe Srba i položaj srpskog naroda u Ugarskoj i Hrvatskoj, uloga Karlovačke mitropolije u istoriji srpskog naroda; Vojna krajina i njena uloga, učvršćivanje habzburškog apsolutizma i zavera ugarskih i hrvatskih velikaša. Južnoslovenski narodi pod režimom prosvećenog apsolutizma (Marija Terzija i Josif II). (6+3) Dubrovnik i Mletačka Dalmacija. Politički položaj i privredni uspon Dubrovnika, veliki zemljotres i počeci slabljenja Dubrovnika; Mletačka uprava u Dalmaciji i Boki. Renesansna kultura u Dubrovniku i Dalmaciji i položaj Srba pod mletačkom vlašću. (2+1) Svet krajem XVIII i početkom XIX veka Industrijska revolucija. Preduslovi za industrijsku revoluciju u Engleskoj, privredne i društvene posledice revolucije. Ekonomski liberalizam. (2+1) Revolucija krajem XVIII veka. Rat za nezavisnost engleskih kolonija u Severnoj Americi i stvaranje SAD. Velika Francuska revolucija - stanje uoči revolucije, sazivi skupštine staleža, vladavina krupne buržoazije, Ustav od 1791.; jakobinska diktatura i njen krah; svetsko-istorijski značaj buržoaskih revolucija krajem XVIII veka. (4+2) Evropa posle velike francuske revolucije. Direktorij, Konzulstvo i Carstvo u Francuskoj, Napoleonova osvajačka politika i njen slom; Bečki kongres i prilike u svetu posle Napoleonovih ratova; Svetska alijansa i revolucionarni pokreti u Evropi. (4+2)
  38. 38. Začeci radničkog i socijalističkog pokreta u Evropi. Suprotnosti građanskog društva u prvoj polovini XIX veka; prva socijalistička učenja ("utopijski socijalizam") ustanci radnika i čartistički pokret u Engleskoj; učenje Karla Marksa i Fridriha Engelsa. (3+2) Srbija i Crna Gora i njihovi susedi u prvoj polovini XIX veka Borba Južnih Slovena i njihovih suseda protiv osmanlijske vlasti. Opšte prilike u Osmanlijskoj carevini krajem XVIII i početkom XIX veka; Prvi srpski ustanak - pokušaj reformi u Beogradskom pašaluku, dahijska uprava; buna na dahije i prerastanje u ustanak protiv turske vlasti, ustanički uspesi 1806. (Mišar i Deligrad), rusko-srpska vojna saradnja 1806-1812.; uređenje ustaničke države, slom ustanka; drugi srpski ustanak i borbe za autonomiju; hatišerifi od 1830. i 1833.; vladavina Miloša Obrenovića - jačanje državnosti, privredni i društveni razvoj, Sretenski ustav; ustvobranitelji i izgradnja srpske nacionalne države; kulturni preporod Srbije u prvoj polovini XIX veka; stvaranje države u Crnoj Gori, Petar I, Petar II Danilo; Bosna i Hercegovina u prvoj polovini XIX veka; narodni preporod Bugara; položaj Vlaške i Moldavije krajem XVIII i u prvoj polovini XIX veka. (12+6) Nacionalni pokreti južnoslovenskih naroda i njihovih suseda u Habzburškoj monarhiji u prvoj polovini XIX veka. Opšte prilike u Habzburškoj monarhiji i položaj naroda; Srbi u Južnoj Ugarskoj u prvoj polovini XIX veka; nacionalni pokret Mađara; Srbi u Hrvatskoj u prvoj polovini XIX veka; Srbi u Dalmaciji u prvoj polovini XIX veka. (5+3) Revolucija 1848/49. godine i južnoslovenski narodi. Opšte prilike u Evropi uoči revolucije; revolucije 1848. u Francuskoj, Nemačkoj i Austriji; vojvođanski Srbi, u revoluciji; značaj revolucije 1848/49. (4+2) Seminari - 3 časa Godišnja sistematizacija gradiva - 7 časova. Četvrti razred (2 časa nedeljno, 64 časa godišnje) SADRŽAJI PROGRAMA Svet u drugoj polovini XIX i početak XX veka Promene u privredi i društvu u drugoj polovini XIX i početkom XX veka. Industrijski razvoj u evropskim državama i SAD; promene u privredi i društvu krajem XIX veka - druga industrijska revolucija (napredak u nauci i tehnici); razvoj svetskog tržišta, finansijski kapital i monopoli. (2+1) Evropske zemlje i SAD u drugoj polovini XIX i početkom XX veka. Francuska - drugo carstvo, privredni i društveni razvoj. Rusija - uloga u međunarodnim odnosima, reforme u 1861, industrijski razvoj, revolucija 1905. Građanski rat u SAD; ujedinjenje Nemačke; ujedinjenje Italije. (3+2)
  39. 39. Međunarodni odnosi krajem XIX i početkom XX veka. Promene u politici velikih sila, podela kolonija u Aziji i Africi, formiranje blokova velikih sila; međunarodne krize i imperijalistički ratovi. (1) Radnički pokret u drugoj polovini XIX i početkom XX veka. Prvo međunarodno udruženje radnika; Pariska komuna, drugo međunarodno udruženje radnika, uspeh radnika mirnim metodama političke borbe. (1+1) Kultura u XIX i početkom XX veka. Razvitak prirodnih nauka i njihova primena u tehnici; književnost - romantizam, realizam i moderni pravci u likovnim umetnostima; filozofija i društvene nauke. (2+1) Srbija, Crna Gora i njihovi susedi u drugoj polovini XIX i početkom XX veka Srbija u drugoj polovini XIX i početkom XX veka. Kraj ustavobraniteljske vladavine i druga vladavina Miloša i Mihajla Obrenovića; oslobodilački ratovi 1876-1878. Berlinski kongres - sticanje nezavisnosti i proglašenje Kraljevine, privredni razvitak krajem XIX veka; osnivanje stranaka i političke borbe sa režimom kralja Milana; Timočka buna i srpsko-bugarski rat; Ustav od 1878, režim Aleksandra Obrenovića i majski prevrat; zavođenje režima građanskog parlamentarizma, carinski rat; aneksiona kriza. (4+2) Crna Gora u drugoj polovini XIX i početkom XX veka. Ratovi za oslobođenje i priznanje nezavisnosti; privredni razvoj i dalja izgradnja države; donošenje ustava i političke borbe; proglašenje kraljevine. (2+1) Balkanski ratovi. Suprotnosti između balkanskih država; Balkanski savez, prvi balkanski rat i pobeda srpske i crnogorske vojske; II balkanski rat; istorijski značaj balkanskih ratova. (2+1) Južnoslovenski narodi i njihovi susedi između balkanskih država; Balkanski savez, prvi balkanski rat i pobeda srpske i crnogorske vojske; II balkanski rat; istorijski značaj balkanskih ratova. (2+1). Južnoslovenski narodi i njihovi susedi u Austro-Ugarskoj u drugoj polovini XIX i početkom XX veka. Austro-Ugarska posle nagodbe - dražvno-pravne i političke promene; Srbi u južnoj Ugarskoj 1849-1914. - ukidanje srpske Vojvodine; Miletićev pokret, političke stranke i crkveno-narodni sabori; narodnosti Ugarske prema politici mađarske vlade; položaj Srba u Hrvatskoj; hrvatsko-srpska koalicija; Bosna i Hercegovina pod austro-ugarskom upravom - okupatorski režim: privredni razvoj i društveni odnosi, otpor režimu okupacije, aneksija i Mlada Bosna. (5+2) Južnoslovenski narodi i njihovi susedi pod osmanlijskom vlašću. Osmanlijski feudalni sistem u Makedoniji, Kosovu i Sandžaku, nacionalno ugnjetavanje i anarhija, politika balkanskih država u Makedoniji; Albanci u XIX i početkom XX veka. (2+1) Bugari i Rumuni u XIX i početkom XX veka. Narodni preporod, osnivanje egzarhije, oslobođenje Bugarske i njen razvoj; politika prema susedima (pretenzije na Makedoniju); ujedinjenje Vlaške i Moldavije i razvoj rumunske države posle sticanja nezavisnosti. (1)
  40. 40. Radnički pokret jugoslovenskim zemljama krajem XIX i početkom XX veka. Prve radničke organizacije; osnivanje i rad socijal-demokratskih partija i njihova uloga u političkom životu naših naroda. Uloga i značaj Socijaldemokratske stranke Srbije. (2+1) SAVREMENO DOBA Prvi svetski rat Zaoštravanje odnosa između Centralnih sila i Antante; napad Austro-Ugarske na Srbiju i prerastanje rata u svetski sukob; glavni frontovi i najkrupnije operacije 1914-1918. Srbija i Crna Gora u I svetskom ratu (cerska, kolubarska i mojkovačka bitka; solunski front) položaj Srba i drugih naroda u Austro-Ugarskoj za vreme rata; rad na ujedinjenju Južnih Slovena pobeda Antante; stvaranje Kraljevine SHS; Versajski mir. (5+2) Socijalistička revolucija u Rusiji Nacionalni, društveni i politički odnosi u Carevini Rusiji pred I svetski rat; narodi Rusije u ratu, revolucionarno raspoloženje i boljševici; februarska revolucija; oktobarska socijalistička revolucija; građanski rat i strana intervencija; uticaj oktobarske revolucije na revolucionarno vrenje u drugim zemljama. (2+1) Svet između dva svetska rata Versajski mirovni sistem i ekonomske krize; Kriza građanske demokratije i pojava fašizma; SSSR između dva rata; nacionalni i antikolonijalni pokreti; revolucija u Kini; međunarodni radnički pokret (Kominterna i Socijalistička internacionala); Društvo naroda; agresivna politika fašističkih zemalja, građanski rat u Španiji; fašističke agresije do početka II svetskog rata. Osnovne karakteristike razvoja kulture (83+2) Jugoslavija od 1918. do 1941. Konstituisanje Kraljevine SHS i Vidovdanski ustav; ekonomski i kulturni razvoj; nacionalni problemi, političke stranke i stranačke borbe. Šestojanuarska diktatura i Ustav od 1931. Spoljna politika za vlade kralja Aleksandra; ubistvo kralja Aleksandra i namesnički režim kneza Pavla Karađorđevića - vlada Milana Stojadinovića, stvaranje Banovine Hrvatske i vlada Cvetković-Maček; spoljna politika namesništva. (5+2) DRUGI SVETSKI RAT, NOR I REVOLUCIJA U JUGOSLAVIJI Početak II svetskog rata (1939-1941) i priprema NOR u Jugoslaviji Napad na Poljsku i početak II svetskog rata, podela Poljske; okupacija zemalja severozapadne Evrope i slom Francuske; proširenje trojnog pakta; 25. i 27. mart u Jugoslaviji, napad na Jugoslaviju, okupacija i podela; teror okupatora i Kvislinga. NDH i politika genocida nad Srbima, Jevrejima, Romima, KPJ u pripremi oružanog ustanka. (2+1) Drugi svetski rat i NOR u Jugoslaviji 1941.
  41. 41. Napad na SSSR i stvaranje antihitlerovske koalicije; ustanci jugoslovenskih naroda, stvaranje oslobođenih teritorija, borba na istočnom frontu 1941. godine; borbe u severnoj Africi 1941. godine; Užička Republika i stvaranje novih organa vlasti, borbe u zapadnoj Srbiji u jesen 1941. godine; politika emigrantskih vlada prema narodnoosobodilačkom pokretu; pokret Draže Mihailovića; borba protiv okupatora i njeno širenje u ostalim krajevima Jugoslavije. (2+1) Proširenje antihitlerovske koalicije u Jugoslaviji 1942. godine Ulazak SAD u rat i dalje jačanje antifašističke koalicije; proleterske brigade i borbe u istočnoj Bosni - igmanski marš; tzv. leva kretanja u NOB. Fočanski period NOR-a; pohod u Bosansku krajinu; bitka na Kozari; borbe na istočnom frontu i u severnoj Africi; prvo zasedanje AVNOJ-a. (2+1) Uspesi antihitlerovske koalicije u NOR u Jugoslaviji u 1943. godini Rat na istočnom frontu - bitka za Staljingrad i napredovanje Crvene armije; Pobeda saveznika u Africi; narodnooslobodilački rat - bitka na Neretvi i borbe na Sutjesci; kapitulacija Italije; drugo zasedanje AVNOJ-a; Teheranska konferencija. (2+1) Porazi Nemačke na savezničkim frontovima i u Jugoslaviji u 1944. godini Borbe saveznika početkom 1944. godine; NOR početkom 1944.; Desant na Drvar; Sporazum Tito-Šubašić; otvaranje fronta na Zapadu i oslobođenje Francuske; ulazak Crvene armije u Poljsku, Čehoslovačku, Rumuniju i Bugarsku; ofanziva narodnooslobodilačke vojske u Srbiji; susret NOR sa Crvenom armijom; oslobođenje Makedonije, Kosova, Srbije, Vojvodine i Crne Gore. (2+1) Kraj II svetskog rata i pobeda revolucije u Jugoslaviji Borbe NOV krajem 1944. i početkom 1945. godine; Sremski front; ofanziva saveznika u proleće 1945. godine; proboj sremskog fronta i oslobođenje Jugoslavije; kapitulacija Nemačke i Japana; karakter II svetskog rata; karakter i osobenosti NOR-a u Jugoslaviji; doprinos Jugoslavije borbi antihitlerovske koalicije. (2+1) Svet posle drugog svetskog rata Promene u kapitalističkoj privredi i društvu posle drugog svetskog rata. Države realnog socijalizma i njihova uloga posle rata. Organizacija ujedinjenih nacija u očuvanju mira. Nestajanje kolonijalnog sistema i pojava novih država u Aziji i Africi. Suprotnosti između velikih sila i formiranje blokova, Atlanski pakt i Varšavski ugovor. Nove pojave u blokovskim strukturama. Savremena kriza u socijalističkim zemljama. Uloga nesvrstanih zemalja u međunarodnim odnosima. (3+1) Jugoslavija posle drugog svetskog rata Konačno konstituisanje Jugoslavije - Treće zasedanje AVNOJ-a, proglašenje Republike i Ustava od 1946.; agrarna reforma i nacionalizacija, obnova privrede, prvi petogodišnji plan. Spoljna politika Jugoslavije do 1948. Rezolucija Informbiroa i otpor Jugoslavije
  42. 42. SSSR-u i njegovim saveznicima, represija prema pristalicama Informbiroa i drugim protivnicima poretka. Pokušaj kolektivizacije poljoprivrede i napuštanje represivne politike prema seljaštvu. Zavođenje samoupravljanja i privredni uspon (Ustavni zakon od 1950. i Ustav od 1963.). Pokušaj privredne reforme na tržišnim principima. Politika nesvrstanosti i zapostavljanje evropske komponente u spoljnoj politici SFRJ. Unutrašnja previranja i pojave nacionalizma; dogovorna ekonomija i dezintegracija Jugoslavije (Ustav od 1974. i ZUR). Kult J. B. Tita. Dezintegracija Srbije po Ustavu od 1974. autonomaštvo u Vojvodini i albanski separatizam na Kosovu; savremena opšta kriza jugoslovenskog društva i mere za njeno prevazilaženje; uspostavljanje državnosti Srbije. (5+2) Seminari - 3 časa. Godišnja sistematizacija gradiva - 3 časa. NAČIN OSTVARIVANJA PROGRAMA (UPUTSTVO) I. UVODNE NAPOMENE Ovo uputstvo uz program istorije u gimnaziji važi za sve tri varijante programa istorije za gimnazije opšteg tipa kao i za gimnazije društveno jezičkog i prirodno matematičkog smera. U II poglavlju ovih uputstava "Bitni obrazovni i vaspitni zahtevi programa" dati su prema programu gimnazije opšteg tipa koja sadrži sve karakteristike i ostalih programa. Razlike su samo u sažetosti ovih sadržaja u II i III razredu prirodno-matematičkog smera zbog smanjenog fonda časova istorije u ovom smeru. Sve ostalo važi u svim varijantama gimnazijskog programa. II. BITNI OBRAZOVNI I VASPITNI ZAHTEVI PROGRAMA U ovom poglavlju daju se bitne karakteristike sadržaja programa kako bi nastavnici istorije imali stalno u vidu osnovne obrazovno-vaspitne zahteve u realizaciji opštih zadataka propisanih programom. PRVI RAZRED U ovom, razredu izučava se praistorijski period, opšta istorija u starom, kao i opšta nacionalna istorija prvog perioda srednjeg veka (V-XII vek). Nastavnici pri obradi ovog gradiva treba da imaju u vidu sledeće: U uvodnom delu učenike treba upoznati s predmetom proučavanja istorije i istaći razliku između istorije kao nauke i istorije kao nastavnog predmeta. Ovde se mogu objasniti zadaci nastave istorije navedeni u uvodnom delu programa. Posebnu pažnju treba posvetiti istorijskoj periodizaciji. Praistorijskom periodu treba pristupiti kao uvodnom delu u istoriju, da bi shvatili osnovne elemente koji karakterišu ljudsko društvo. Ovde se učenicima sistematski objašnjavaju odredbe važnih istorijskih i socioloških pojmova, na primer: društvo, društveni poredak, rad, horda, rod, pleme, patrijarhat, matrijarhat, raslojavanje, klase, eksploatacija, itd. Na
  43. 43. ovom uzrastu učenicima treba, manje davati definicije ovih pojmova i kategorije a više određenje pomoću konkretnih činjenica koje će se stalno obogaćivati i produbljivati tokom izučavanja istorije. Od pravilnog i što konkretnijeg tumačenja ovih pojmova umnogome zavisi razumevanje složenijih pojmova u razvitku ljudskog društva. Težište nastave istorije u ovom razredu je na razumevanju antičkog robovlasničkog društva. Učenici treba da shvate da je ropstvo ogroman korak napred u odnosu na prvobitnu ljudsku zajednicu, jer je omogućilo brži napredak proizvodnje na čijoj osnovi su nikle prve države i prve velike civilizacije i kulture. Iako su sve nastavne teme u programu važne, ipak težište u gradivu iz starog veka treba da bude na grčkoj kulturi i rimskoj državi kao osnovnim tekovinama starog veka. Grčku kulturu treba prikazati kao najveći domet ljudske misli u starom veku. Treba pokazati bitne odlike te kulture: povezanost sa životom masa, svestranost, slobodoumnost i visoke estetske i etičke vrednosti. Učenici treba da shvate da se savremena kultura oslanja na čvrste temelje antičke grčke kulture. Kod svake oblasti ove kulture treba ukazati na ono što je ostalo kao trajna tekovina. Na primeru Rima, učenici treba da shvate suštinu antičkog ropstva kao svetskog sistema, kome je odgovarala rimska svetska imperija. Naročitu pažnju treba posvetiti društvenim borbama koje su bile neminovne u svetskoj osvajačkoj državi, u kojoj su bili pokoreni brojni narodi i plemena. Kao posledica tih društvenih borbi neprekidno se usavršavala rimska država i rimsko pravo, koje je i najveći doprinos rimskoj svetskoj kulturi. U ovom razredu izučava se period ranog srednjeg veka kada na istorijsku pozornicu stupaju i južnoslovenski narodi formirajući svoje prve države, ulazeći preko hrišćanstva u evropsku civilizaciju. DRUGI RAZRED U ovom razredu je bitno da učenici shvate da je evropsko feudalno društvo nastalo na ruševinama antičkog i da je, uprkos razaranjima rimske civilizacije, imalo mogućnosti daljeg društvenog napretka, jer je vodio daljem oslobođenju neposrednog proizvođača. Pored naglaska na opštim karakteristikama feudalnog društva, treba uvek isticati i njegove osobenosti u pojedinim zemljama. Te raznolikosti i osobenosti razvitka feudalnog društva treba da dođu do izražaja prilikom izučavanja istorije jugoslovenskih naroda i naroda kojima pripadaju današnje naše narodnosti (Mađari, Bugari, Albanci, itd.). Valja istaći da težište u obradi treba da bude period razvijenog feudalizma. Kako su u ovom periodu aktivno učestvovali naši narodi i narodi kojima pripadaju naše narodnost, treba strogo izabrati najmarkantnije činjenice i uopštavanje srodnih društvenih, političkih i kulturnih pojava da bi se izbegla nepotrebna ponavljanja. Od opštih značajnih pojava naročito temeljno treba obraditi pojavu i razvitak srednjovekovnog grada, jer se u njoj krije negacija feudalizma začetak robne privrede koja će u narednom periodu prerasti u kapitalističku. TREĆI RAZRED
  44. 44. U periodu od XV do XVII veka osnovno je da učenici shvate dalji razvoj privrede koja će usloviti pobedu kapitalizma u velikim revolucijama XVIII veka. Za to vreme su naši narodi najvećim delom bili van evropskog razvitka trošeći snagu u borbi sa stranom vlašću. Posebnu pažnju treba posvetiti periodu od kraja XVIII veka do sredine XIX veka kao periodu razvoja kapitalističke privrede. Temeljnim savladavanjem ovog istorijskog perioda doprineće razumevanju značaja pobede kapitalizma. U ovom periodu važno je istaći osobenosti razvitka naših naroda u uslovima nacionalne porobljenosti i državne i pokrajinske podeljenosti kao osnovnih uzroka privrednog, političkog i kulturnog zaostajanja u odnosu na evropske narode. U tim uslovima počinje proces oslobađanja od strane vlasti stvaranjem države u Srbiji i Crnoj Gori. U mnoštvu značajnih događaja, pojava i procesa koji su predviđeni programom nastavnici treba da posvete posebnu pažnju sledećim ključnim istorijskim procesima: - razvitku kapitalističke privrede i buržoaskih društvenih odnosa, i bitne posledice toga razvitka; - društvenim borbama u kapitalističkom društvu, koje će postepeno voditi njegovom razvoju i demokratizaciji; - nacionalno oslobodilačkim pokretima naših naroda uslovljenih društvenim razvitkom u našim zemljama. Ove procese treba pratiti i uopštavati čuvajući se shematskog prikazivanja i vodeći računa o mogućnostima učenika. Učenici moraju shvatiti suštinu razvitka društva na ovoj etapi, kao i osobenosti razvitka južnoslovenskih naroda. Ovi sadržaji su osnova za razumevanje novije istorije i savremenih društvenih kretanja u svetu i kod nas. Stoga se moraju temeljno savladati. ČETVRTI RAZRED U završnom razredu gimnazije obrađuje se najkraći ali najznačajniji istorijski period. Ovaj period obuhvata velike događaje, pojave i procese od sredine XIX veka do danas. To je period snažnog razvitka privrede i kulture evropskih naroda u čemu participiraju i naši narodi boreći se za nacionalnu afirmaciju i oslobođenje. Posebnu pažnju zato treba posvetiti nacionalnooslobodilačkim pokretima naših naroda i ulozi srpskog naroda u pokretima za oslobođenje i ujedinjenje Južnih Slovena. Nastavnici treba da posvete posebnu pažnju nastavnoj temi: prvi svetski rat u kome su aktivno učestvovale naše države Srbija i Crna Gora što je omogućilo ujedinjenje naših naroda i stvaranje prve zajedničke države. Od opštih događaja između dva rata naročitu pažnju treba posvetiti pojavi fašizma što je dovelo do drugog svetskog rata. Drugi svetski rat i NOR i revoluciju u Jugoslaviji treba obrađivati kompleksno i sinhronizovano. Potrebno je da učenici shvate istorijski značaj rata, naše revolucije i drugih revolucionarnih i oslobodilačkih pokreta. Treba istaći doprinos naših naroda opštoj borbi slobodoljubivih naroda protiv fašizma.
  45. 45. Sadržaje o svetu u Jugoslaviji i svetu posle rata treba obraditi informativno, kroz osnovne činjenice, ali bez dosadašnje ideologizacije. Nastavnik mora imati u vidu uzrasne mogućnosti učenika i mali fond časova koji ograničavaju dubinu i obim razmatranja istorijskih sadržaja. III. METODE I SREDSTVA U NASTAVI ISTORIJE Realizacija sadržaja programa mnogo zavisi od pravilnog izbora nastavnih metoda. Nastavnik istorije treba da primenjuje sve metode koje poznaje metodika nastave istorije i stvaralački ih koristiti. Ako se uzme u obzir da je veliki broj nastavnih tema tako formulisan da zahteva istorijsku sintezu, postoji realna opasnost od verbalizma ako nastavnik monološku metodu ne kombinuje s ostalim metodama, a posebno sa sledećim: - metodom demonstracija, pri čemu treba koristiti dosta bogati izbor autentičnog ilustrativnog materijala - slika, dijafilmova, dijapozitiva itd.; - metodom korišćenja teksta, posebno u onim temama koje predviđaju izlaganje pojedinih značajnih događaja, jer se na izbornom tekstu najbolje osećaju osobenosti istorijskih problema i njime se istorijski fenomeni mogu najbolje ilustrovati, zatim učenici se upoznaju s elementarnim problemima naučnog istraživanja i istorijske naučne kritike. U korišćenju teksta treba uzeti u obzir sve rezultate metodike nastave istorije i stvaralački ih primenjivati. Posebno se napominje da treba stalno koristiti istorijsku kartu, jer njena adekvatna upotreba olakšava temeljno savladavanje gradiva istorije. Isticanje pomenutih metoda ne znači da ostale treba zapostaviti. Nastavnik treba svakoj nastavnoj jedinici da pristupi kao specifičnom obrazovnom i didaktičkom problemu, tražeći odgovarajuće metode, stvaralački ih primenjujući i savesno se pripremajući za svaki nastavni čas. Kao i za svaku, tako i za nastavu istorije veoma je značajno da li se nastavna sredstva koja škola poseduje racionalno koriste. Nastavnik istorije treba da bude ravnopravni korisnik tehničkih nastavnih sredstava koja se koriste i u nastavi drugih predmeta (dijaprojektora, kinoprojektora, epijaskopa, episkopa, grafoskopa, magnetofona, gramofona, radio prijemnika, televizijskih prijemnika itd.). Ova tehnička nastavna sredstva treba koristiti u dogovoru sa ostalim nastavnicima i u skladu sa sadržinom određenog nastavnog gradiva i njemu adekvatnih nastavnih metoda. Za efikasno korišćenje tehničkih sredstava u nastavi potreban je kabinet za nastavu istorije ili bar odgovarajući uslovi u prostoriji gde se nastava lzvodi. Potrebno je da nastavnik vlada tehnikom korišćenja ovih nastavnih sredstava, kao i da se učenici osposobe da njima rukuju. U nastavi istorije treba što češće koristiti sledeća sredstva: - istorijske karte (zidne, iz atlasa, udžbenika i druge literature);
  46. 46. - ilustracije (slike, dijafilmove, dijapozitive, sheme), - muzejske eksponat; - kulturno-istorijske spomenike (posete); - arhivski materijal. Nastavnik je dužan da vlada metodikom korišćenja svih nastavnih sredstava, da sa učenicima racionalno koristi ova sredstva, čuva ih, prikuplja i izrađuje nova. Stalnom i planskom upotrebom nastavnih sredstava nastavnik će unapređivati nastavu istorije. IV. KORELACIJA NASTAVE ISTORIJE SA NASTAVOM SRODNIH STRUKA Nastava istorije kao sastavni deo nastave gimnazije treba da doprinese formiranju učenika u svestrano razvijenu ličnost, osposobljenu za dalje obrazovanje. Da bi što potpunije ostvarila svoje zadatke, nastava istorije treba da obezbedi maksimalno moguću korelaciju bar sa srodnim predmetima, kao što su: filozofija, sociologija, ustav i građanska prava, geografija i maternji jezik sa književnošću. No, kako svaki od pomenutih predmeta ima svoju osobitu strukturu, korelacija se ne može obezbediti vremenski. Korelacija je u programu postignuta na taj način što je izbegnuto ponavljanje sličnih sadržaja u istoriji i srodnim predmetima. Nastavnici mogu obezbediti korelaciju srodnih predmeta zajedničkim konsultovanjem o srodnoj materiji ili njenom zajedničkom obradom kroz dodatnu nastavu, slobodne aktivnosti, školske ekskurzije i slično. V. SEMINAR KAO OBLIK RADA U NASTAVI ISTORIJE Prema nastavnom programu redovne nastave u gimnaziji opšteg tipa i društveno- jezičkog smera predviđeno je 2 do 3 časa za učeničke seminare. Teme za seminare nastavnik utvrđuje na početku školske godine, i to iz gradiva u tom razredu. Cilj seminara je da učenici upoznaju elementarne metode istoriografskog rada i istraživanja. Nastavnik može zadužiti za jedan seminarski rad i više učenika kojima treba da odredi precizne zadatke u okviru zadate teme. Učenici seminare rade van časa, a na času određenom za seminar saopštavaju se rezultati njihovog rada. Nastavnik organizuje razgovor na času i pomaže učenicima da izvedu zaključke. Teme seminara učenici treba da obrade na osnovu novije literature, objavljene građe ili izvora, iz lokalnih arhiva, muzeja i biblioteka, i to koje odabere nastavnik, pri čemu treba da pazi da broj preporučenih dela bude u skladu sa psihofizičkim mogućnostima učenika. Nastavnik može zahtevati da se bilo koja od seminarskih tema obradi produbljeno i da u pisanju referata angažuje bolje učenike, dok u diskusiji treba da učestvuje što veći broj učenika. Nastavnik treba da obrati pažnju da se iste teme ne pojavljuju u svim odeljenjima u toku jedne školske godine, i da se naredne godine ne obrađuju teme iz prethodne godine. U pisanju seminara nastavnik treba da, pri izboru tema, pokaže slobodu i inventivnost. Trebalo bi predlagati teme iz istorije oslobodilačkih pokreta naših naroda, posebno srpskog naroda i zavičajne istorije, pogotovu ako je zavičaj učenika imao vidniju ulogu u istorijskom razvitku određenog perioda.
  47. 47. VI. OBRAZOVNI STANDARDI U NASTAVI ISTORIJE U programu istorije ispred sadržaja za svaki razred navedeno je u operativnim zadacima kojim bitnim znanjima, umenjima i navikama treba da ovladaju učenici određenog razreda. Usvajanje tih znanja, umenja i navika na nivou razumevanja i reprodukcije može se smatrati osnovnim zahtevima učeniku koji završi određeni razred. Nastavnik, dakle, treba stalno da ima u vidu vaspitno-obrazovne ishode koje propisuju operativni zadaci za svaki razred kako bi realizovao zahteve određenog razreda. Polazeći od opštih zadataka nastave istorije, svaki učenik na kraju školovanja treba da na nivou razumevanja i reprodukcije savlada iz predmeta istorije sledeće sadržaje. a) Znanje Svaki učenik treba da usvoji: - istorijsku i sociološku podelu (periodizaciju) prihvaćenu u istorijskoj nauci; - najbitnije karakteristike društvenih poredaka i osnovnih faza u njihovom razvitku; - osnovne karakteristike tipova i oblika države u svim istorijskim periodima; - najbitnije činjenice o događajima, pojavama i procesima koje program predviđa iz ekonomike, društvene, političke i kulturne komponente istorijskog razvitka sveta uopšte i naših naroda i narodnosti posebno; - ključne hronološke podatke o najznačajnijim događajima pojavama i procesima, kako iz opšte tako i istorije naroda i narodnosti SFRJ; - osnovne istorijske pojmove, i to kako opšte istorijske pojmove (rob, robovlasnik, kmet, feudalac, buržoazija, buržoaska demokratija, najamni rad itd.), tako i posebne istorijske pojmove (patricij, plebejac, sultan, janjičar, sovjet, vojvoda itd.) koje program predviđa, a nalaze se u udžbenicima; - osnovne sociološke pojmove (npr. društveni poredak, proizvodne snage, proizvodni odnosi, država, kultura, ideologija itd.); - osnovne osobenosti istorijskog razvitka naših naroda i narodnosti; - najvažnije činjenice i pojave iz razvitka savremenog sveta; - najvažnije događaje: pojava i procesa iz NOR-a, i posleratnog razvitka Jugoslavije. b) Umenje (veštine) i navike Učenik treba da savlada umenje (veštine) i navike da samostalno: - koristi udžbenik istorije, atlas i istorijske čitanke;
  48. 48. - koristi tekstove istorijskog sadržaja iz naučno popularne literature i istorijske beletristike; - koristi istorijske ilustracije; - koristi istorijske karte, tablice i grafikone; - pravi izbor sa podacima iz naučno-popularne literature; - koristi istorijske podatke iz enciklopedije i leksikona; - posmatra muzejske eksponate i spomenike istorijskog karaktera itd. Usvajanjem ovog minimuma znanja, umenja i navika iz istorije smatra se da su učenici ispunili zahteve za ovaj predmet. Zato nastavnik istorije u svom vaspitno-obrazovnom radu treba da ima stalno u vidu ove osnovne zahteve. MATEMATIKA CILJ I ZADACI Cilj nastave matematike je sticanje matematičkih znanja i umenja neophodnih za razumevanje zakonitosti u prirodi i društvu, za primenu u svakodnevnom životu i praksi, kao i za uspešno nastavljanje obrazovanja; razvijanje mentalnih sposobnosti učenika, pozitivnih osobina ličnosti i naučnog pogleda na svet. Zadaci nastave matematike jesu: - sticanje znanja neophodnih za razumevanje kvantitativnih i prostornih odnosa, kao i problema iz raznih područja; - sticanje opšte matematičke kulture uz shvatanje mesta i značaja matematike u progresu civilizacije; - osposobljavanje učenika za uspešno nastavljanje obrazovanja i izučavanje drugih oblasti u kojima se matematika primenjuje; - doprinos formiranju i razvijanju naučnog pogleda na svet; - doprinos radnom i politehničkom obrazovanju učenika; - razvijanje logičkog mišljenja i zaključivanja, apstraktnog - mišljenja i matematičke intuicije; - doprinos izgrađivanju pozitivnih osobina ličnosti kao što su: upornost, sistematičnost, urednost, tačnost, odgovornost, smisao za samostalan rad, kritičnost; - dalja osposobljavanje učenika za korišćenje stručne literature i drugih izvora znanja.
  49. 49. Prvi razred (3 časa nedeljno, 111 časova godišnje) Logika i skupovi (9) Osnovne logičke i skupovne operacije. Važniji zakoni zaključivanja. Osnovni matematički pojmovi, definicija, aksioma, teorema, dokaz. Dekartov proizvod. Elementi kombinatorike (prebrojavanje konačnih skupova): pravilo zbira i pravilo proizvoda. Realni brojevi (5) Pregled brojeva, operacije, polje realnih brojeva. Približne vrednosti realnih brojeva (greške, granica greške, zaokrugljivanje brojeva). Proporcionalnost veličina (8) Razmera i proporcija, proporcijalnost veličina (direktna, obrnuta, uopštenje); primene (srazmerni račun podele i mešanja). Procentni račun, kamatni račun. Tablično i grafičko prikazivanje stanja, pojava i procesa. Uvod u geometriju (8) Tačka, prava i ravan; odnosi pripadanja i rasporeda. Međusobni položaji tačaka, pravih i ravni. Duž, ugao, diedar. Normalnost pravih i ravni. Ugao između prave i ravni, ugao između dve ravni. Izometrijske transformacije (21) Podudarnost figura, podudarnost trouglova; izometrijska transformacija. Vektor, jednakost vektora i operacije sa vektorima; primene. Translacija. Rotacija. Simetrija (osna, centralna, ravanska). Primene izometrijskih transformacija u dokaznim i konstruktivnim zadacima o trouglu, četvorouglu, mnogouglu i krugu. Racionalni algebarski izrazi (20) Polinomi i operacije sa njima; deljivost, polinoma. Rastavljanje polinoma na činioce. Važnije nejednakosti (dokazivanje).
  50. 50. Operacije sa racionalnim algebarskim izrazima (algebarski razlomci). Linearne jednačine i nejednačine. Linearna funkcija (18) Linearne jednačine sa jednom i više nepoznatih. Ekvivalentnost i rešavanje linearnih jednačina sa jednom nepoznatom. Linearna funkcija i njen grafik. Sistem linearnih jednačina sa dve i tri nepoznate (razne metode rešavanja). Primena linearnih jednačina i sistema linearnih jednačina na rešavanje različitih problema. Linearne nejednačine sa jednom nepoznatom i njihovo rešavanje. Nejednačine oblika (ax + b) (cx + d) > 0(<0). Homotetija i sličnost (10) Razmera i proporcionalnost duži; Talesova teorema i njene primene. Homotetija; homotetija i sličnost. Sličnost trouglova; primena kod pravouglog trougla, Pitagorina teorema. Primena sličnosti u rešavanju konstruktivnih i drugih zadataka. Napomena: Obavezna su četiri dvočasovna školska pismena zadatka sa jednočasovnim ispravkama (12) Drugi razred (2 časa nedeljno, 70 časova godišnje) Stepenovanje i korenovanje (12) Stepen čiji je izložilac ceo broj, operacije; decimalni zapis broja u standardnom obliku. Funkcija y = x" i njen grafik. Koren; stepen čiji je izložilac racionalan broj. Osnovne operacije sa korenima. Kompleksni brojevi i osnovne operacije sa njima. Kvadratna jednačina i kvadratna funkcija (16) Kvadratna jednačina sa jednom nepoznatom i njeno rešavanje. Diskriminanta i priroda rešenja kvadratne jednačine.
  51. 51. Vijetove formule i njihove jednostavnije primene; rastavljanje kvadratnog trinoma na linearne činioce. Kvadratna funkcija i njen grafik; ekstremna vrednost. Prostije kvadratne nejednačine. Sistem od jedne kvadratne i jedne linearne jednačine sa dve nepoznate. Eksponencijalna funkcija, Logaritamska funkcija (12) Eksponencijalna funkcija i njeno ispitivanje (svojstva, grafik). Jednostavnije eksponencijalne jednačine. Pojam inverzne funkcije. Pojam logaritma, osnovna svojstva. Logaritamska funkcija i njen grafik. Osnovna pravila logaritmovanja, antilogaritmovanje. Dekadni logaritmi. Primene logaritama (geometrija, numerička matematika, praksa). Poliedri (12) Poliedar; pravilan poliedar. Prizma i piramida; ravni preseci prizme i piramide. Površina poliedra; površina prizme, piramide i zarubljene piramide. Zapremina poliedra (kvadra, prizme, piramide i zarubljene piramide). Obrtna tela (10) Cilindrična i konusna površ, obrtna površ. Prav valjak, prava kupa i zarubljena prava kupa. Površina i zapremina pravog kružnog valjka, prave kružne kupe i zarubljene kružne kupe. Sfera i lopta; ravni preseci sfere i lopte. Površina lopte, sferne kalote i pojasa. Zapremina lopte. Napomena: Obavezna su četiri jednočasovna školska pismena zadatka sa jednočasovnim ispravkama (8) NAČIN OSTVARIVANJA PROGRAMA (UPUTSTVO) Koristi se uputstvo za primenu programa matematike M1-M3 za gimnazije objavljeno u "Prosvetnom glasniku", broj 3/91, sa napomenom da se ovaj program realizuje sa znatno manjim brojem časova pa se obim gradiva mora prilagoditi broju časova.
  52. 52. OSNOVI PREVOĐENJA CILJ I ZADACI Cilj nastave osnovi prevođenja jeste: osposobljavanje učenika za razumevanje procesa komunikacije uopšte i prevodilačke komunikacije posebno. Zadaci: nastave osnovi prevođenja su: - shvatanje suštine, osobenosti i značaja prevođenja; - savladavanje osnovnih zakonitosti i postupaka prilikom pismenog i usmenog prevođenja; - razvijanje prevodilačke sposobnosti kod učenika na časovima praktičnog vežbanja; - shvatanje značaja i odgovornosti u prevodilačkom poslu. Smer: Živi jezici Treći razred (2 časa nedeljno, 72 časa godišnje) SADRŽAJI PROGRAMA - Priroda prevođenja; - Istorijski razvoj prevođenja; - Društvena uloga prevođenja; - Specifičnost prevođenja; - Specifičnost prevođenja u odnosu na nacionalnu kulturu i tradiciju; - Oblici i vrste prevođenja; - Prevodilački postupci; - Pomoćna sredstva u prevođenju; - Prevođenje i kontrastivna analiza; - Specifični problemi različitih vrsta prevođenja; - Etikecija u prevođenju.

×