SlideShare a Scribd company logo
Ethiek
         Morele
         intuïtie
             LA Cultuur en diversiteit
              Fontys PABO Tilburg
                 Bernolf Kramer
In dit blokuur…


•   Heinz dilemma
•   Morele intuïtie (Moral instinct)
•   Bystander effect
•   Trolley Problem
Heinz dilemma (Kohlberg)
• Heinz woont in een land waar je je niet kunt verzekeren tegen
  ziektekosten. De vrouw van Heinz is ernstig ziek. De artsen
  hebben haar opgegeven, tenzij ze een speciaal medicijn krijgt
  dat kort geleden is uitgevonden door een apotheker in het
  land. De apotheker wil rijk worden van zijn vinding en vraagt
  daarom tien maal de prijs die het hem kost om het medicijn te
  maken. Heinz heeft het geld niet en probeert daarom overal
  geld te lenen. Zo krijgt hij de helft van het benodigde geld bij
  elkaar. Heinz gaat naar de apotheker, vertelt dat zijn vrouw op
  sterven ligt en vraagt of hij het medicijn voor de helft van de
  prijs kan kopen. De apotheker weigert, ook als de man
  aanbiedt het resterende bedrag later te betalen.
  Heinz zit met een groot probleem, hij heeft al het mogelijke
  geprobeerd om aan het benodigde geld te komen. De enige
  manier waarop hij het medicijn kan krijgen is door het te
  stelen.
Vragen
1. Wat moet Heinz doen?:
   O stelen
   O niet stelen

2. Vind je het belangrijk dat Heinz er alles aan moet doen om zijn
   zieke vrouw te helpen?
   O Ja
   O Nee
   Waarom vind je dat belangrijk?

3. Diefstal is bij wet verboden. Vind je het belangrijk dat mensen
   zich aan de wet houden?
   O Ja
   O Nee
   Waarom vind je dat (niet) belangrijk?
In volgorde zetten
• Heinz moet het medicijn stelen omdat het leven
  van zijn vrouw belangrijker is dan het eigendom
  van medicijnen.
• Heinz mag niet stelen want dan komt hij in de
  gevangenis.
• De vrouw van Heinz heeft net als ieder ander
  het recht op leven en dat recht moet
  gewaarborgd worden in een samenleving.
• Heinz moet het medicijn stelen omdat hij van zijn
  vrouw houdt.
Bij welk stadium?
• Jij zou zelf ook willen dat je echtgenoot de pillen
  voor je zou stelen.
• Heinz mag niet stelen want dan komt hij in de
  gevangenis.
• Die apotheker steelt eigenlijk ook, dus mag
  Heinz het stelen
Stadia Kohlberg
1. Onderbouw: Machtsverhoudingen

2. Middenbouw: Voor wat hoort wat

3. Bovenbouw: Vriendschap en doen
   zoals je zelf ook behandeld wilt
   worden
Doden om te leven?
• ...Je drijft met 4 vrienden al 5 dagen lang in een
  rubber bootje op zee, omdat jullie boot is
  gezonken. Als er een reddingsbootje aankomt
  merk je dat al je vrienden bewusteloos zijn en
  dat er maar 3 mensen in de reddingsboot
  passen. Jullie zitten zo ver op zee dat als jullie
  later zouden terugkomen om de andere 2
  personen te komen halen deze niet meer in
  leven zullen zijn...

  Is het voor jou moreel toegelaten om 2 van je vrienden achter te
  laten op zee om te sterven zodat de rest gered kan worden?
W ie red je?
• Je kunt in een brandend gebouw de linker gang
  nemen en je eigen kind redden, of je kunt
  rechtsom gaan en vijf, tien, twintig of misschien
  nog meer andere kinderen sparen.

  Wat doe je?
Morele intuïtie
Bystander effect
Wat is ethiek?
Ethiek – de regels of
 principes van goed
 of fout gedrag
Morele ontwikkeling
Fasen van ontwikkeling
• Jean Piaget
• Thomas Lickona en Lawrence Kohlberg
• Meegaan is belangrijk (kind min of meer gelijk
  geven in zijn opvattingen)
• Doe je dat niet, dan krijg je enkel het
  sociaalgewenste, maar is het niet iets van het
  kind zelf
Conditioneren

• Paard Hans kon rekenen…
• Hoe dan?
• Hans was geconditioneerd, dwz dat
  Hans precies die antwoorden gaf die de
  vrager wilde horen, het sociaalgewenste
  gedrag.
• Vergelijk: een kind geeft een antwoord en je
  zegt: “bijna goed” of “hoe kan het ook”. Het
  kind weet dan dat het antwoord onjuist is.
Moral Minds
• Moral Minds (Marc Hauser, 2006) gaat er van uit
  dat wij een aangeboren systeem hebben om te
  beslissen welke acties toegestaan, verboden of
  verplicht zijn.

• Moreel instict gaat er echter ook van uit dat de
  inhoud cultureel wordt overgedragen.
Trolley problem


    The Trolley Problem
Situatie 1
Denise


         Ja: 89%
         Nee: 11 %
Situatie 2
Frank

        Ja: 11%
        Nee:89%
Ned
      Ja: 52 %
      Nee: 48%
Oscar
        Ja: 76%
        Nee: 24%
Morele intuïtie
• Intentie versus neven effect
Moreel instinct

• Wat krijgen kinderen in
  Nederland mee als moreel
  instinct?
Najjb Amhali
Moreel instinct
• “De morele intuïtie wordt in het verborgene
  gescherpt, en tenslotte oordeelt ook dit kind met
  speels gemak en in een mum van tijd over tal
  van dilemma’s waar het verstand ogenschijnlijk
  nauwelijks bij wordt geraadpleegd.”

• Jonathan Haidt (2007): Niet alles wordt
  beredeneerd. Soms heb je niet meteen
  argumenten.
Morele intuïtie groeit
• Kinderen krijgen plaatjes te zien van een
  jongetje in 4 situaties. De afspraak wordt
  uitgelegd en alle kinderen zijn in staat te
  onderscheiden in welke hij ‘stout’ is.

• Wij ontwikkelen normbesef en de cultuur vult dat
  in.
Morele intuïtie
• Kinderen voelen bepaalde elementen als
  wenselijk, goed of waardevol aan, en
  andere als verwerpelijk, slecht of
  mensonwaardig. Intuïtief maken ze een
  afweging van goed en kwaad.
• In de morele intuïtie staan ervaringen en
  emoties immers voorop.
Niet voldoende
• Het verwoorden van een emotie is echter
  niet voldoende voor een verantwoording
  van je handelen. Kritische reflectie is ook
  noodzakelijk.

• Vermijden dat emoties een morele
  afweging belemmeren of vertroebelen.
Reflectie
• Ethiek is nu een kritische reflectie op de
  morele intuïtie.
• Voor ethische reflectie zijn emotionele vermogen
  nodig om inzicht te verkrijgen in een probleem
  en om een verantwoorde keuze te kunnen
  maken.
• Emoties en intuïties kunnen je op het
  spoor zetten van wat er moreel
  gezien aan de hand is.
Bronnen (oa)


 •   Aronson, E., Wilson, T.D. & Akert, M. ( 2007 )
     Prosocial Behaviour: Why do people help? In J.
     Marshall ( Eds. ). Social Psychology ( pp. 343-
     373 ). New Jersey: Pearson
 •   Beemen, L. van. (2006).
     Ontwikkelingspsychologie. Groningen: Wolters
     Noordhoff.
 •   Boerman, R. en Ebskamp, J. (2001). Een
     waardevolle leraar. Baarn: HBuitgevers.
 •   Dohle, M. (1999). Opvoeden tot moreel besef.
     Heeswijk-Dinther: Uitgeverij Esstede.
 •   Hauser, M. (2006). Moral Minds. New York:
     HarperCollins Publishers.
 •   Kroon, T/ (2009). De morele intuïtie van kinderen.
     Amsterdam: Uitgeverij SWP.
 •   Lickona, T. en Ytsma, W. (2000). Als kinderen je
     een zorg zijn. Over opvoeding in waarden en
     normen. Baarn: HB uitgevers.

More Related Content

What's hot

Zulfikar ali bhutto
Zulfikar ali bhuttoZulfikar ali bhutto
Zulfikar ali bhutto
Haseeb Ali
 
Afghanistan PowerPoint Presentation: (Sample)
Afghanistan PowerPoint Presentation: (Sample)Afghanistan PowerPoint Presentation: (Sample)
Afghanistan PowerPoint Presentation: (Sample)
Andrew Schwartz
 
The expansion of capitalism colonialism and imperialism
The expansion of capitalism colonialism and imperialismThe expansion of capitalism colonialism and imperialism
The expansion of capitalism colonialism and imperialism
FJWU, PMAS-AAUR
 
Sindhi and KPK Culture
Sindhi  and KPK Culture Sindhi  and KPK Culture
Sindhi and KPK Culture
EMEY GUJJAR
 
Pakistan history from 1999-2016
Pakistan history from 1999-2016Pakistan history from 1999-2016
Pakistan history from 1999-2016
taimoor43
 
Zulfiqar Ali Bhutto
Zulfiqar Ali BhuttoZulfiqar Ali Bhutto
Zulfiqar Ali Bhutto
Aisha Arshad
 
Constitutional developments
Constitutional developmentsConstitutional developments
Constitutional developments
Fayyaz Ahmad
 
Hosni Mubarak
Hosni MubarakHosni Mubarak
Politics of Kyrgyzstan
Politics of KyrgyzstanPolitics of Kyrgyzstan
Politics of Kyrgyzstan
HistoryExpert006
 
Culture of Sindh
Culture of SindhCulture of Sindh
Culture of Sindh
AshfaqueKhowaja
 
Culture and heritage
Culture and heritageCulture and heritage
Culture and heritage
Princes Sadi
 
Human rights in pakistan
Human rights in pakistanHuman rights in pakistan
Human rights in pakistan
MuhammadFardeen4
 
zulfiqar ali bhutoo
zulfiqar ali bhutoozulfiqar ali bhutoo
zulfiqar ali bhutoo
Hammad Bangash
 
Balochi language
Balochi languageBalochi language
Balochi language
Uzair Atif
 
Rule of Law
Rule of LawRule of Law
Rule of Law
IshtiakH0ssain
 
The moving finger
The moving fingerThe moving finger
The moving finger
Manolo Padilla
 
Somali resources and government structure
Somali resources and government  structure  Somali resources and government  structure
Somali resources and government structure
Abdinasir Ali
 
Presentation on Kashmiri language
Presentation on Kashmiri languagePresentation on Kashmiri language
Presentation on Kashmiri language
Rishi Ramachandran
 
History of human right ppt
History of human right pptHistory of human right ppt
History of human right ppt
Ak Ved
 
History of kpk
History of kpkHistory of kpk
History of kpk
Zahid Ali
 

What's hot (20)

Zulfikar ali bhutto
Zulfikar ali bhuttoZulfikar ali bhutto
Zulfikar ali bhutto
 
Afghanistan PowerPoint Presentation: (Sample)
Afghanistan PowerPoint Presentation: (Sample)Afghanistan PowerPoint Presentation: (Sample)
Afghanistan PowerPoint Presentation: (Sample)
 
The expansion of capitalism colonialism and imperialism
The expansion of capitalism colonialism and imperialismThe expansion of capitalism colonialism and imperialism
The expansion of capitalism colonialism and imperialism
 
Sindhi and KPK Culture
Sindhi  and KPK Culture Sindhi  and KPK Culture
Sindhi and KPK Culture
 
Pakistan history from 1999-2016
Pakistan history from 1999-2016Pakistan history from 1999-2016
Pakistan history from 1999-2016
 
Zulfiqar Ali Bhutto
Zulfiqar Ali BhuttoZulfiqar Ali Bhutto
Zulfiqar Ali Bhutto
 
Constitutional developments
Constitutional developmentsConstitutional developments
Constitutional developments
 
Hosni Mubarak
Hosni MubarakHosni Mubarak
Hosni Mubarak
 
Politics of Kyrgyzstan
Politics of KyrgyzstanPolitics of Kyrgyzstan
Politics of Kyrgyzstan
 
Culture of Sindh
Culture of SindhCulture of Sindh
Culture of Sindh
 
Culture and heritage
Culture and heritageCulture and heritage
Culture and heritage
 
Human rights in pakistan
Human rights in pakistanHuman rights in pakistan
Human rights in pakistan
 
zulfiqar ali bhutoo
zulfiqar ali bhutoozulfiqar ali bhutoo
zulfiqar ali bhutoo
 
Balochi language
Balochi languageBalochi language
Balochi language
 
Rule of Law
Rule of LawRule of Law
Rule of Law
 
The moving finger
The moving fingerThe moving finger
The moving finger
 
Somali resources and government structure
Somali resources and government  structure  Somali resources and government  structure
Somali resources and government structure
 
Presentation on Kashmiri language
Presentation on Kashmiri languagePresentation on Kashmiri language
Presentation on Kashmiri language
 
History of human right ppt
History of human right pptHistory of human right ppt
History of human right ppt
 
History of kpk
History of kpkHistory of kpk
History of kpk
 

Viewers also liked

131101 njpv13 interactief onderwijs
131101 njpv13 interactief onderwijs131101 njpv13 interactief onderwijs
131101 njpv13 interactief onderwijsBernolf Kramer
 
Les 1 Ontwikkelingspsychologie
Les 1 OntwikkelingspsychologieLes 1 Ontwikkelingspsychologie
Les 1 Ontwikkelingspsychologie
jeroenkraan
 
Bijeenkomst 2 ontwikkelingspsychologie
Bijeenkomst 2 ontwikkelingspsychologieBijeenkomst 2 ontwikkelingspsychologie
Bijeenkomst 2 ontwikkelingspsychologieDjtewalvaart
 
1. Inleiding
1. Inleiding1. Inleiding
1. Inleidingsofie
 
7. De adolescent
7. De adolescent7. De adolescent
7. De adolescentsofie
 
3. De Baby
3. De Baby3. De Baby
3. De Babysofie
 
1ste les levenslooppsychologie
1ste les levenslooppsychologie1ste les levenslooppsychologie
1ste les levenslooppsychologie
CVO-SSH
 

Viewers also liked (7)

131101 njpv13 interactief onderwijs
131101 njpv13 interactief onderwijs131101 njpv13 interactief onderwijs
131101 njpv13 interactief onderwijs
 
Les 1 Ontwikkelingspsychologie
Les 1 OntwikkelingspsychologieLes 1 Ontwikkelingspsychologie
Les 1 Ontwikkelingspsychologie
 
Bijeenkomst 2 ontwikkelingspsychologie
Bijeenkomst 2 ontwikkelingspsychologieBijeenkomst 2 ontwikkelingspsychologie
Bijeenkomst 2 ontwikkelingspsychologie
 
1. Inleiding
1. Inleiding1. Inleiding
1. Inleiding
 
7. De adolescent
7. De adolescent7. De adolescent
7. De adolescent
 
3. De Baby
3. De Baby3. De Baby
3. De Baby
 
1ste les levenslooppsychologie
1ste les levenslooppsychologie1ste les levenslooppsychologie
1ste les levenslooppsychologie
 

Similar to Morele intuïtie

3de les levenslooppsychologie
3de les levenslooppsychologie3de les levenslooppsychologie
3de les levenslooppsychologieCVO-SSH
 
Filosofie achtergrondenmensvisie (1)
Filosofie achtergrondenmensvisie (1)Filosofie achtergrondenmensvisie (1)
Filosofie achtergrondenmensvisie (1)
Evelien Verkade
 
Waarom we alsmaar gekker worden - Dirk de Wachter en Lezers van Stavast
Waarom we alsmaar gekker worden - Dirk de Wachter en Lezers van StavastWaarom we alsmaar gekker worden - Dirk de Wachter en Lezers van Stavast
Waarom we alsmaar gekker worden - Dirk de Wachter en Lezers van Stavast
Hans van Duijnhoven
 
Kinderen als doelgroep voor educatieve televisie
Kinderen als doelgroep voor educatieve televisieKinderen als doelgroep voor educatieve televisie
Kinderen als doelgroep voor educatieve televisie
Barbara Devilee
 
Openbare les JS def
Openbare les JS defOpenbare les JS def
Openbare les JS defJan Swinkels
 
Win/Win communicatie
Win/Win communicatieWin/Win communicatie
Win/Win communicatie
Angela van de Loo
 
Artikel ict examen
Artikel ict examenArtikel ict examen
Artikel ict examenEvaConstant1
 
Achtergronden mensvisie
Achtergronden mensvisieAchtergronden mensvisie
Achtergronden mensvisie
Evelien Verkade
 
Beroepsethiek 2
Beroepsethiek 2Beroepsethiek 2
Beroepsethiek 2
Hogeschool van Amsterdam
 
WIN/WIN communicatie | Target Point, guide to change
WIN/WIN communicatie | Target Point, guide to changeWIN/WIN communicatie | Target Point, guide to change
WIN/WIN communicatie | Target Point, guide to change
angela van de Loo
 
Hoogsensitiviteit, wat kun je er mee? Handout voor begeleiders.
Hoogsensitiviteit, wat kun je er mee? Handout voor begeleiders.Hoogsensitiviteit, wat kun je er mee? Handout voor begeleiders.
Hoogsensitiviteit, wat kun je er mee? Handout voor begeleiders.Petra Wilbrink
 
Divers gedachtengoed dat werkt werken en elkaar versterkt
Divers gedachtengoed dat werkt werken en elkaar versterktDivers gedachtengoed dat werkt werken en elkaar versterkt
Divers gedachtengoed dat werkt werken en elkaar versterktWarner Immink
 
Boeddha supertherapeut en levenskunstenaar
Boeddha supertherapeut en  levenskunstenaarBoeddha supertherapeut en  levenskunstenaar
Boeddha supertherapeut en levenskunstenaargerbert101
 
(on)machtige vaders over vaderschap bij huiselijk geweld, 2014
(on)machtige vaders over vaderschap bij huiselijk geweld, 2014(on)machtige vaders over vaderschap bij huiselijk geweld, 2014
(on)machtige vaders over vaderschap bij huiselijk geweld, 2014
Birgit de Cnodder
 
Filosoferen met kinderen
Filosoferen met kinderenFilosoferen met kinderen
Filosoferen met kinderen
NatHumAni
 
Hoe word je mens met tijdsaanduiding
Hoe word je mens met tijdsaanduidingHoe word je mens met tijdsaanduiding
Hoe word je mens met tijdsaanduidingSintMichielsinstituut
 
Workshop Praktische Suicidepreventie
Workshop Praktische Suicidepreventie Workshop Praktische Suicidepreventie
Workshop Praktische Suicidepreventie
Jan Mokkenstorm
 
Hc 37 a presentatie morele helderheid-1
Hc 37 a presentatie  morele helderheid-1Hc 37 a presentatie  morele helderheid-1
Hc 37 a presentatie morele helderheid-1
Adri Martens
 

Similar to Morele intuïtie (20)

3de les levenslooppsychologie
3de les levenslooppsychologie3de les levenslooppsychologie
3de les levenslooppsychologie
 
Filosofie achtergrondenmensvisie (1)
Filosofie achtergrondenmensvisie (1)Filosofie achtergrondenmensvisie (1)
Filosofie achtergrondenmensvisie (1)
 
Waarom we alsmaar gekker worden - Dirk de Wachter en Lezers van Stavast
Waarom we alsmaar gekker worden - Dirk de Wachter en Lezers van StavastWaarom we alsmaar gekker worden - Dirk de Wachter en Lezers van Stavast
Waarom we alsmaar gekker worden - Dirk de Wachter en Lezers van Stavast
 
Kinderen als doelgroep voor educatieve televisie
Kinderen als doelgroep voor educatieve televisieKinderen als doelgroep voor educatieve televisie
Kinderen als doelgroep voor educatieve televisie
 
Openbare les JS def
Openbare les JS defOpenbare les JS def
Openbare les JS def
 
Win/Win communicatie
Win/Win communicatieWin/Win communicatie
Win/Win communicatie
 
Artikel ict examen
Artikel ict examenArtikel ict examen
Artikel ict examen
 
Achtergronden mensvisie
Achtergronden mensvisieAchtergronden mensvisie
Achtergronden mensvisie
 
Beroepsethiek 2 2013
Beroepsethiek 2 2013Beroepsethiek 2 2013
Beroepsethiek 2 2013
 
sessie 9 ppt filosoferen met kinderen
sessie 9 ppt filosoferen met kinderensessie 9 ppt filosoferen met kinderen
sessie 9 ppt filosoferen met kinderen
 
Beroepsethiek 2
Beroepsethiek 2Beroepsethiek 2
Beroepsethiek 2
 
WIN/WIN communicatie | Target Point, guide to change
WIN/WIN communicatie | Target Point, guide to changeWIN/WIN communicatie | Target Point, guide to change
WIN/WIN communicatie | Target Point, guide to change
 
Hoogsensitiviteit, wat kun je er mee? Handout voor begeleiders.
Hoogsensitiviteit, wat kun je er mee? Handout voor begeleiders.Hoogsensitiviteit, wat kun je er mee? Handout voor begeleiders.
Hoogsensitiviteit, wat kun je er mee? Handout voor begeleiders.
 
Divers gedachtengoed dat werkt werken en elkaar versterkt
Divers gedachtengoed dat werkt werken en elkaar versterktDivers gedachtengoed dat werkt werken en elkaar versterkt
Divers gedachtengoed dat werkt werken en elkaar versterkt
 
Boeddha supertherapeut en levenskunstenaar
Boeddha supertherapeut en  levenskunstenaarBoeddha supertherapeut en  levenskunstenaar
Boeddha supertherapeut en levenskunstenaar
 
(on)machtige vaders over vaderschap bij huiselijk geweld, 2014
(on)machtige vaders over vaderschap bij huiselijk geweld, 2014(on)machtige vaders over vaderschap bij huiselijk geweld, 2014
(on)machtige vaders over vaderschap bij huiselijk geweld, 2014
 
Filosoferen met kinderen
Filosoferen met kinderenFilosoferen met kinderen
Filosoferen met kinderen
 
Hoe word je mens met tijdsaanduiding
Hoe word je mens met tijdsaanduidingHoe word je mens met tijdsaanduiding
Hoe word je mens met tijdsaanduiding
 
Workshop Praktische Suicidepreventie
Workshop Praktische Suicidepreventie Workshop Praktische Suicidepreventie
Workshop Praktische Suicidepreventie
 
Hc 37 a presentatie morele helderheid-1
Hc 37 a presentatie  morele helderheid-1Hc 37 a presentatie  morele helderheid-1
Hc 37 a presentatie morele helderheid-1
 

More from Bernolf Kramer

Rouw en verlies op de basisschool
Rouw en verlies op de basisschoolRouw en verlies op de basisschool
Rouw en verlies op de basisschool
Bernolf Kramer
 
Online geletterdheid workshop Fontys Kenniscentrum Taal 140917
Online geletterdheid workshop Fontys Kenniscentrum Taal 140917Online geletterdheid workshop Fontys Kenniscentrum Taal 140917
Online geletterdheid workshop Fontys Kenniscentrum Taal 140917
Bernolf Kramer
 
Leef- en belevingswereld van kinderen 140909
Leef- en belevingswereld van kinderen 140909Leef- en belevingswereld van kinderen 140909
Leef- en belevingswereld van kinderen 140909
Bernolf Kramer
 
131202 21st century skills Fontys PaboPlus
131202 21st century skills Fontys PaboPlus131202 21st century skills Fontys PaboPlus
131202 21st century skills Fontys PaboPlusBernolf Kramer
 
131126 presentatie onderwijs in Nederland voor lerarenopleiding hogent
131126 presentatie onderwijs in Nederland voor lerarenopleiding hogent131126 presentatie onderwijs in Nederland voor lerarenopleiding hogent
131126 presentatie onderwijs in Nederland voor lerarenopleiding hogent
Bernolf Kramer
 
Onderwijs in Nederland voor Hogeschool Gent
Onderwijs in Nederland voor Hogeschool GentOnderwijs in Nederland voor Hogeschool Gent
Onderwijs in Nederland voor Hogeschool Gent
Bernolf Kramer
 
Hoe voer je een gesprek met kinderen?
Hoe voer je een gesprek met kinderen?Hoe voer je een gesprek met kinderen?
Hoe voer je een gesprek met kinderen?
Bernolf Kramer
 
Documentatie buitenspel van merel
Documentatie buitenspel van merelDocumentatie buitenspel van merel
Documentatie buitenspel van merel
Bernolf Kramer
 
Cognitieve modificatie 2012 pabotilburg
Cognitieve modificatie 2012 pabotilburgCognitieve modificatie 2012 pabotilburg
Cognitieve modificatie 2012 pabotilburg
Bernolf Kramer
 

More from Bernolf Kramer (9)

Rouw en verlies op de basisschool
Rouw en verlies op de basisschoolRouw en verlies op de basisschool
Rouw en verlies op de basisschool
 
Online geletterdheid workshop Fontys Kenniscentrum Taal 140917
Online geletterdheid workshop Fontys Kenniscentrum Taal 140917Online geletterdheid workshop Fontys Kenniscentrum Taal 140917
Online geletterdheid workshop Fontys Kenniscentrum Taal 140917
 
Leef- en belevingswereld van kinderen 140909
Leef- en belevingswereld van kinderen 140909Leef- en belevingswereld van kinderen 140909
Leef- en belevingswereld van kinderen 140909
 
131202 21st century skills Fontys PaboPlus
131202 21st century skills Fontys PaboPlus131202 21st century skills Fontys PaboPlus
131202 21st century skills Fontys PaboPlus
 
131126 presentatie onderwijs in Nederland voor lerarenopleiding hogent
131126 presentatie onderwijs in Nederland voor lerarenopleiding hogent131126 presentatie onderwijs in Nederland voor lerarenopleiding hogent
131126 presentatie onderwijs in Nederland voor lerarenopleiding hogent
 
Onderwijs in Nederland voor Hogeschool Gent
Onderwijs in Nederland voor Hogeschool GentOnderwijs in Nederland voor Hogeschool Gent
Onderwijs in Nederland voor Hogeschool Gent
 
Hoe voer je een gesprek met kinderen?
Hoe voer je een gesprek met kinderen?Hoe voer je een gesprek met kinderen?
Hoe voer je een gesprek met kinderen?
 
Documentatie buitenspel van merel
Documentatie buitenspel van merelDocumentatie buitenspel van merel
Documentatie buitenspel van merel
 
Cognitieve modificatie 2012 pabotilburg
Cognitieve modificatie 2012 pabotilburgCognitieve modificatie 2012 pabotilburg
Cognitieve modificatie 2012 pabotilburg
 

Morele intuïtie

  • 1. Ethiek Morele intuïtie LA Cultuur en diversiteit Fontys PABO Tilburg Bernolf Kramer
  • 2. In dit blokuur… • Heinz dilemma • Morele intuïtie (Moral instinct) • Bystander effect • Trolley Problem
  • 3.
  • 4.
  • 5. Heinz dilemma (Kohlberg) • Heinz woont in een land waar je je niet kunt verzekeren tegen ziektekosten. De vrouw van Heinz is ernstig ziek. De artsen hebben haar opgegeven, tenzij ze een speciaal medicijn krijgt dat kort geleden is uitgevonden door een apotheker in het land. De apotheker wil rijk worden van zijn vinding en vraagt daarom tien maal de prijs die het hem kost om het medicijn te maken. Heinz heeft het geld niet en probeert daarom overal geld te lenen. Zo krijgt hij de helft van het benodigde geld bij elkaar. Heinz gaat naar de apotheker, vertelt dat zijn vrouw op sterven ligt en vraagt of hij het medicijn voor de helft van de prijs kan kopen. De apotheker weigert, ook als de man aanbiedt het resterende bedrag later te betalen. Heinz zit met een groot probleem, hij heeft al het mogelijke geprobeerd om aan het benodigde geld te komen. De enige manier waarop hij het medicijn kan krijgen is door het te stelen.
  • 6. Vragen 1. Wat moet Heinz doen?: O stelen O niet stelen 2. Vind je het belangrijk dat Heinz er alles aan moet doen om zijn zieke vrouw te helpen? O Ja O Nee Waarom vind je dat belangrijk? 3. Diefstal is bij wet verboden. Vind je het belangrijk dat mensen zich aan de wet houden? O Ja O Nee Waarom vind je dat (niet) belangrijk?
  • 7. In volgorde zetten • Heinz moet het medicijn stelen omdat het leven van zijn vrouw belangrijker is dan het eigendom van medicijnen. • Heinz mag niet stelen want dan komt hij in de gevangenis. • De vrouw van Heinz heeft net als ieder ander het recht op leven en dat recht moet gewaarborgd worden in een samenleving. • Heinz moet het medicijn stelen omdat hij van zijn vrouw houdt.
  • 8. Bij welk stadium? • Jij zou zelf ook willen dat je echtgenoot de pillen voor je zou stelen. • Heinz mag niet stelen want dan komt hij in de gevangenis. • Die apotheker steelt eigenlijk ook, dus mag Heinz het stelen
  • 9. Stadia Kohlberg 1. Onderbouw: Machtsverhoudingen 2. Middenbouw: Voor wat hoort wat 3. Bovenbouw: Vriendschap en doen zoals je zelf ook behandeld wilt worden
  • 10. Doden om te leven? • ...Je drijft met 4 vrienden al 5 dagen lang in een rubber bootje op zee, omdat jullie boot is gezonken. Als er een reddingsbootje aankomt merk je dat al je vrienden bewusteloos zijn en dat er maar 3 mensen in de reddingsboot passen. Jullie zitten zo ver op zee dat als jullie later zouden terugkomen om de andere 2 personen te komen halen deze niet meer in leven zullen zijn... Is het voor jou moreel toegelaten om 2 van je vrienden achter te laten op zee om te sterven zodat de rest gered kan worden?
  • 11. W ie red je? • Je kunt in een brandend gebouw de linker gang nemen en je eigen kind redden, of je kunt rechtsom gaan en vijf, tien, twintig of misschien nog meer andere kinderen sparen. Wat doe je?
  • 12.
  • 13.
  • 14.
  • 15.
  • 16.
  • 17.
  • 18.
  • 19.
  • 20.
  • 21.
  • 22.
  • 23.
  • 24.
  • 25.
  • 27.
  • 28.
  • 30. Wat is ethiek? Ethiek – de regels of principes van goed of fout gedrag
  • 31. Morele ontwikkeling Fasen van ontwikkeling • Jean Piaget • Thomas Lickona en Lawrence Kohlberg • Meegaan is belangrijk (kind min of meer gelijk geven in zijn opvattingen) • Doe je dat niet, dan krijg je enkel het sociaalgewenste, maar is het niet iets van het kind zelf
  • 32. Conditioneren • Paard Hans kon rekenen… • Hoe dan? • Hans was geconditioneerd, dwz dat Hans precies die antwoorden gaf die de vrager wilde horen, het sociaalgewenste gedrag. • Vergelijk: een kind geeft een antwoord en je zegt: “bijna goed” of “hoe kan het ook”. Het kind weet dan dat het antwoord onjuist is.
  • 33. Moral Minds • Moral Minds (Marc Hauser, 2006) gaat er van uit dat wij een aangeboren systeem hebben om te beslissen welke acties toegestaan, verboden of verplicht zijn. • Moreel instict gaat er echter ook van uit dat de inhoud cultureel wordt overgedragen.
  • 34. Trolley problem The Trolley Problem
  • 36. Denise Ja: 89% Nee: 11 %
  • 38. Frank Ja: 11% Nee:89%
  • 39.
  • 40. Ned Ja: 52 % Nee: 48%
  • 41.
  • 42. Oscar Ja: 76% Nee: 24%
  • 43. Morele intuïtie • Intentie versus neven effect
  • 44. Moreel instinct • Wat krijgen kinderen in Nederland mee als moreel instinct?
  • 46.
  • 47. Moreel instinct • “De morele intuïtie wordt in het verborgene gescherpt, en tenslotte oordeelt ook dit kind met speels gemak en in een mum van tijd over tal van dilemma’s waar het verstand ogenschijnlijk nauwelijks bij wordt geraadpleegd.” • Jonathan Haidt (2007): Niet alles wordt beredeneerd. Soms heb je niet meteen argumenten.
  • 48. Morele intuïtie groeit • Kinderen krijgen plaatjes te zien van een jongetje in 4 situaties. De afspraak wordt uitgelegd en alle kinderen zijn in staat te onderscheiden in welke hij ‘stout’ is. • Wij ontwikkelen normbesef en de cultuur vult dat in.
  • 49. Morele intuïtie • Kinderen voelen bepaalde elementen als wenselijk, goed of waardevol aan, en andere als verwerpelijk, slecht of mensonwaardig. Intuïtief maken ze een afweging van goed en kwaad. • In de morele intuïtie staan ervaringen en emoties immers voorop.
  • 50. Niet voldoende • Het verwoorden van een emotie is echter niet voldoende voor een verantwoording van je handelen. Kritische reflectie is ook noodzakelijk. • Vermijden dat emoties een morele afweging belemmeren of vertroebelen.
  • 51. Reflectie • Ethiek is nu een kritische reflectie op de morele intuïtie. • Voor ethische reflectie zijn emotionele vermogen nodig om inzicht te verkrijgen in een probleem en om een verantwoorde keuze te kunnen maken. • Emoties en intuïties kunnen je op het spoor zetten van wat er moreel gezien aan de hand is.
  • 52. Bronnen (oa) • Aronson, E., Wilson, T.D. & Akert, M. ( 2007 ) Prosocial Behaviour: Why do people help? In J. Marshall ( Eds. ). Social Psychology ( pp. 343- 373 ). New Jersey: Pearson • Beemen, L. van. (2006). Ontwikkelingspsychologie. Groningen: Wolters Noordhoff. • Boerman, R. en Ebskamp, J. (2001). Een waardevolle leraar. Baarn: HBuitgevers. • Dohle, M. (1999). Opvoeden tot moreel besef. Heeswijk-Dinther: Uitgeverij Esstede. • Hauser, M. (2006). Moral Minds. New York: HarperCollins Publishers. • Kroon, T/ (2009). De morele intuïtie van kinderen. Amsterdam: Uitgeverij SWP. • Lickona, T. en Ytsma, W. (2000). Als kinderen je een zorg zijn. Over opvoeding in waarden en normen. Baarn: HB uitgevers.

Editor's Notes

  1. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  2. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  3. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  4. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  5. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  6. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008 Zet de opmerkingen in volgorde van belangrijkheid van 1 tot 4.
  7. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  8. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  9. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  10. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  11. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  12. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  13. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  14. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  15. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  16. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  17. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  18. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  19. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  20. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  21. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  22. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  23. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  24. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  25. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  26. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  27. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  28. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  29. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  30. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008 Als we spreken van ontwikkelingsfasen, dan bedoelen we daarmee niet: dat één fase beter is dan een andere fase dat dit ook altijd zo het geval is dat ze voorschrijvend zijn, nee, ze zijn beschrijvend. In het navolgende kort de fasen van ontwikkeling (naar Thomas Lickona en Lawrence Kohlberg), hoe met de ontwikkeling mee te gaan en hoe de ontwikkeling te stimuleren. Meegaan is belangrijk (dat wil zeggen het kind min of meer gelijk geven in zijn opvattingen) omdat je een bepaalde ontwikkeling niet kunt forceren: doe je dit wel krijg je een gespletenheid tussen de innerlijke wereld van het kind en hoe het leert zich te gedragen in de buitenwereld. Het sociale gedrag is dan niets iets voor zichzelf (en hoe vaak komt dit voor!). Stimuleren is belangrijk om steeds meer rekening te kunnen houden met anderen en met nieuwe vragen van het leven. Maar: voorzichtig hiermee, voorkom sociaal wenselijk gedrag.
  31. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008 Kluger Hans was een paard waarvan begin 20e eeuw werd beweerd dat het rekenen en diverse andere vaardigheden had geleerd. Zijn eigenaar, Wilhelm von Osten zou hem dit bijgebracht hebben. Het paard reageerde op vragen met knikken, nee schudden en het tikken van getallen met het voorbeen. Omdat er geen duidelijke bewijzen van bedrog waren, besloot een groep wetenschappers onder leiding van psycholoog Carl Stumpf dat de zaak verder onderzocht moest worden. Hiermee werd Stumpfs medewerker Oskar Pfungst belast. Pfungst stelde allereerst vast dat Kluger Hans nog steeds kon rekenen ook als Wilhelm von Osten niet aanwezig was. Er was dus duidelijk geen bedrog in het spel - ook als Pfungst alleen was met Kluger Hans, werden de meeste opgaven foutloos gedaan. Echter, bij verdere onderzoekingen bleek dat er toch iets anders dan rekenvaardigheid gebruikt werd. Pfungst liet bijvoorbeeld het paard getallen zien en vroeg hem om het nummer te tikken. Als Pfungst zelf de getallen ook kon zien, was Kluger Hans vrijwel altijd correct (98%), maar als Pfungst de getallen zelf niet zag, was het paard meestal verkeerd (8% juist). Uit deze en soortgelijke experimenten concludeerde Pfungst dat Hans gebruik maakte van onbewuste hints van zijn eigenaar en mensen uit het publiek, in hun gelaatsuitdrukking en houding. In het bijzonder was het zo, dat een kleine knik met het hoofd (om naar de voeten van het paard te kijken) werd uitgevoerd als het paard moest beginnen te tikken, en het hoofd weer omhoog ging als het benodigde aantal bereikt werd. Als extra bewijs voor zijn hypothese leerde Pfungst zichzelf ook de methoden die Hans gebruikte, en bereikte scores tot 90% correct als hij op de tafel een aantal tikken gaf gelijk aan het geheime getal dat iemand in gedachten had. De vondst van Pfungst had belangrijke implicaties voor het onderzoek op terrein van de dierpsychologie, effecten van psychofarmaka en sociaalpsychologische interventies. Hierbij bestaat altijd het gevaar dat onderzoeker of interviewer onbewust door zijn/haargedrag of lichaamstaal het gedrag van proefpersoon of ondervraagde in een bepaalde richting stuurt. Dit verschijnsel (ook wel samengevat als Kluger Hans effect ) kan met de dubbelblind methode worden ondervangen. Dit is een onderzoeksmethode waarbij de onderzoeker/ondervrager zelf niet op de hoogte is van de juiste oplossing van het probleem, of aard van de behandelingsgmethode.  
  32. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  33. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  34. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  35. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008 De volgende situatie keert steeds terug: er komt een trein op een splitsing aan denderen, en de machinist is onwel geworden. Gaat de trein rechtdoor, dan overrijdt hij vijf spoorarbeiders. Schiet hij de zijtak in, dan doodt hij daar een toevallige passant. Een toeschouwer bij de wissel die het drama ziet aankomen, kan de hendel overhalen om vijf mensen te redden, tegen het verlies van één. Vind u dat toegestaan? Ja! In het Engels heet dat intuïtieve ’Ja’ een gut feeling, en in de neurologie wordt ook meer en meer geopperd dat het lichaam het antwoord geeft: onze buik beveelt dat je in zo’n geval de trein moet omsturen. Phillipa Foot gaf een tweede variant: de trein komt eraan, u staat op een loopbrug met een zwaarlijvige man naast u en als u hem van de brug duwt, vóór de trein, dan remt het gevaarte af en redt u vijf mensen. Toegestaan? „Nee”, zegt de buik. En daar tekent het moreel verstand bij aan dat je niet een ander zo mag gebruiken, ook niet voor een nobel doel. In zijn boek Moral Minds maakt Marc Hauser het vraagstuk lastiger: je kunt de trein op een zijspoor sturen waar een dikke man hem tijdelijk, ten koste van zijn eigen leven, afremt zodat de vijf spoorwerkers zich net op tijd uit de voeten kunnen maken voordat de trein op het hoofdspoor terugkeert. Mag het? Nee? Maar als je de trein naar die zijtak manoeuvreert waar een groot blok beton hem even. Dan wel?
  36. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  37. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  38. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  39. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  40. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  41. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  42. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  43. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  44. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  45. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  46. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  47. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  48. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  49. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  50. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008
  51. Morele Ontwikkeling - Bernolf Kramer 10-10-12 HC Propedeuse studiejaar 2007/2008