Monumenten Handboek

Monumenten Handboek

• 1.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 1.2.1.0 Algemeen 1 0.1 Inleiding 1 0.2 Historische ontwikkeling metselwerk 2 0.3 Constructieve aspecten 5 0.4 Baksteen 15 0.5 Voegwerk 27 0.6 Benamingen en begrippen 43 0.7 Onderhoudsgevoelige constructies 47 0.8 Veel voorkomende problemen en oplossingen 54 0.9 Literatuur 67 1.2.1.1 Inspectie 69 1.1 Methode en aanwijzingen 69 1.2 Hulpmiddelen bij de inspectie 74 1.3 Gebreken constructie en standzekerheid 75 1.4 Gebreken baksteen 76 1.5 Gebreken voegwerk 77 1.2.1.2 Rapportage 80 2.1 Algemeen 80 2.2 Kwaliteitsomschrijving 82 2.3 Adviezen 84 2.4 Voorbeeldomschrijvingen 87 1.2.1.3 Herstel 90 3.1 Algemeen 90 3.2 Werkzaamheden 90 3.3 Nuttige adressen 91 i
• 2.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 1.2.1.0 Algemeen 0.1Inleiding In het oude Mesopotamië werd al volop gebruikt gemaakt van baksteen. De baksteen is dus niet een typisch Nederlands verschijnsel, maar wel zeer bepalend voor de Nederlandse architectuur. Metselwerk met het voegwerk bepaalt in hoge mate het karakter van een gebouw. Het is evenals onze huid, zeer kwetsbaar en gevoelig voor mishandeling en kneuzingen. Dit geldt in het bijzonder voor het voegwerk als afwerking van deze huid. Om de kwaliteit van behoud en herstel beter te borgen, streeft het Rijk in het kader van de Modernisering Monumentenzorg naar meer “kwaliteit in de keten”en het stimuleren van erkenningsregelingen die hieraan voldoen. 1 Afbeelding 1 Origineel metselwerk en voegwerk, zoals bij deze tuinmuur bij kasteel Middachten in De Steeg (Gld) is een document dat veel informatie verschaft over werkwijze en techniek in het verleden. Om alle aspecten die te maken hebben met het restaureren van bakstenen gevels en het behoud van historisch voegwerk te behandelen, is volstrekt onmogelijk. In deze moduul komen alleen die zaken aan de orde die voor ons inspectiewerk van direct belang zijn. Zie voor een diepergaande behandeling de literatuur die genoemd wordt onder paragraaf 0.9. Deze moduul geeft naast enkele historische hoofdlijnen, ook uitvoerige richtlijnen voor het op de juiste wijze inboeten van metselwerk en herstellen van voegwerk. Uitgangspunt hierbij is dat we de originele uitvoerings- wijze en materiaal samenstelling zo nauwkeurig mogelijk volgen. Al wordt deze natuurlijk wel beperkt door de beschikbaarheid van oude materialen, fabricage- en bouwtechnieken. Extra aandacht wordt besteed aan verankeringen van en in het metselwerk, een onderschat probleem. De laatste jaren is uitvoerig onderzoek gedaan naar de kwaliteit van nieuwe baksteen voor inboetwerk. De uitkomsten zijn verwerkt in deze moduul. Voor restauratievoegwerk en reinigen is inmiddels een goed bruikbare uitvoeringsrichtlijn (URL) opgesteld in samenwerking met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Diverse aspecten uit deze richtlijn zijn in deze moduul verwerkt. Verder komt het behoud en herstel van onderhoudsgevoelige elementen aan bod en het beoordelen van de kwaliteit van metselwerk en voegwerk. Inbepaaldegevallenkunnenproblemenmethetmetselwerkontstaandieeengevolgzijnvanmeer of minder ernstige scheurvorming of funderingsgebreken, zie hiervoor moduul 1.1 Funderingen. Instabiele kapconstructies kunnen door spatkrachten of afschuifkrachten voor behoorlijke problemen in het opgaande metselwerk zorgen. Zie hiervoor moduul 2.1 Kapconstructies in hout, ijzer of staal en beton. Hetzelfde geldt voor gebreken in gewelven, zie moduul 3.3 Gewelven en plafonds. Instabiel metselwerk kan ook een gevolg zijn van ernstige gebreken bij balken en andere dragende constructies. Zie hiervoor moduul 3.2 Dragende constructie en vloeren.
• 3.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 2 0.2 Historischeontwikkeling Kunst van het bakken De Romeinen waren meesters in het bakken van steen en hebben daar dan ook intensief gebruik van gemaakt. Dunne platen van ongeveer 4 cm dik en soms wel 80 cm lang en dan vormen, drogen en bakken zonder krimpscheuren! Onder andere de restanten van de Kaiserthermen in Trier geven hiervan nog een goed beeld. Met het te niet gaan van het Romeinse Rijk in de 4e eeuw na Christus verdween de kennis van het bakken van steen in onze landstreken geheel. In de 8e en 9e eeuw werd in Lombardije (Noord-Italië) een dikkere baksteen gebruikt, 5 tot 8 cm dik, vermetseld in wat wij nu een Vlaams verband noemen (kop-strek-kop-strek). Vòòr het jaar 1000 werd in Zuid-Duitsland in de omgeving van Augsburg en München ook al gebruikt gemaakt van baksteen. Afbeelding 2 Romeins metselwerk in baksteen aan de Kaisersthermen in Trier (Duitsland). In het midden van de 12e eeuw kwamen monniken uit Lombardije en Zuid-Duitsland naar Noord-Duitsland en Denemarken en bouwden rond 1160 kloosterkerken in baksteen.Van daaruit verspreidde zich de kennis van het stenen bakken naar de Nederlanden. De eerste bakstenen werden aan het einde van de 12e eeuw gebakken in formaten die aansloten op de ervoor gebruikte tufsteen, circa 8 à 9 cm dik en wel 37 cm lang. De eerste bakstenen muren werden evenals bij tufsteen als een soort kistwerk opgetrokken met een buiten- en binnenschaal van goede baksteen. Inwendig werden het afval en de misbaksels verwerkt, onder andere in de Hervormde Kerk te Aalsum bij Dokkum. Ook werd in de beginperiode tufsteen en baksteen in elkaar afwisselende lagen gebruikt, zie afbeelding 4. Zowel tufsteen als de eerste zware bakstenen werden met twee handen vermetseld. Er werd vol en zat gemetseld, waarbij de speciebaarden uitgestreken werden en afgewerkt als een dunne pleisterlaag. Ontstaan van metselverbanden Een strak verband was bij de eerste toepassing van baksteen nog niet ontwikkeld. Aanvankelijk paste men in het noorden van ons land een soort Noor(d)s verband toe, twee tot drie koppen afgewisseld met een strek. Later in de 13e eeuw kwam in het zuiden en westen van ons land een Zuidelijk verband - Vlaams verband- in zwang, gemetseld in kop-strek-kop. In elke laag zaten dus koppen en strekken. In het begin van de 14e eeuw ging men over van Vlaams verband naar staand verband. Een bekend voorbeeld is de Nobelpoort in Zierikzee, onder in Vlaams verband en boven in staand verband gemetseld. Met gesinterde koppen werden in de 15e en 16e eeuw ruitvormige patronen gemetseld, onder andere zichtbaar in het muurwerk van het Muiderslot te
• 4.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 3 Muiden, KasteelDe Cannenburch te Vaassen en het Klooster Ter Apel. Ook het aanbrengen van speciale metseltekens kwam in die periode voor. Een jonge toepassing van Vlaams verband uit de periode van de Jongere Bouwkunst (1850-1940) is het Hoofdgebouw III van de Nederlandse Spoorwegen in Utrecht, de zogenaamde “Inktpot”, gebouwd in 1918-’21 door architect H.J. van Heukelom. Voor 1500 werd niet gemetseld in kruisverband. Hoekoplossingen werden steeds met een klezoor in de koppenlaag gemetseld. Door het kleiner worden van de steen werd het gebruik van klezoren moeilijker. Aan het einde van de 17e en het begin van de 18e eeuw ging men in het westen van ons land over op het toepassen van drieklezoren in de strekkenlaag. Per streek verschilde het tijdstip van invoering. In Zuid-Limburg kwam het gebruik van drieklezoren pas in de loop van de 19e eeuw in zwang. Toepassing van baksteen In de loop van de 17e eeuw werd baksteen voor representatieve gevels streng geselecteerd op maatvastheid en kleur als gevelklinkers. Dit leidde uiteindelijk in de 18e eeuw tot een enorme verfijning van metselwerk en voegwerk. Over het metselwerk werden krassen gezet voor het strak zetten van stootvoegen. Een bekend voorbeeld is het Mauritshuis in ‘s Gravenhage. Bij zeer fijn werk werd op zogenaamde“kelderveren”of koperen strips van 3 mm gemetseld, de stootvoegen bijna zonder specie. Na 1800, met de komst van het neo-classicisme, neemt de belangstelling voor baksteen af en komen geheel of gedeeltelijk gepleisterde gevels steeds meer in zwang. De neorenaissance en de neogotiek in de tweede helft van de 19e eeuw luidden echter de herontdekking en herwaardering van de baksteen in, onder andere door een kleurig gebruik van verblendsteen, geglazuurde steen, siermetselwerk in verdiepte velden van geprofileerde blindnissen, boogfriezen en speklagen. De bekende architect P.H.J. Cuypers maakte hiervan overvloedig gebruik bij de bouw van het Rijksmuseum in 1875-‘85 en het Centraal Station in 1875-‘89 , beiden in Amsterdam. Afbeelding 3 Noorderhavenpoort te Zierikzee, ruitvormig patroon met verglaasde koppen uit het begin van de 16e eeuw. Afbeelding 4 Kerk in Hogebeintum (Fr) Zeer vroege baksteenbouw uit het einde van de 12e eeuw, die aansluit op de formaten van de tufsteen.
• 5.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 4 Behalve dezeherleving vond rond 1860 ook een grote stijging van de bouwproductie plaats. Denk aan de uitbreiding van veel steden na hun opheffing als vesting in 1873 en de bouw van de tientallen forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie in dezelfde periode. Deze stijging van de bouwproductie werd mogelijk gemaakt door de opkomst van de machinale productie van baksteen en de introductie van de ringovens, een uitvinding van de Duitser Hoffman, waarmee volcontinu gebakken kon worden. De baksteen die op deze wijze geproduceerd werd, zit echter stijver in elkaar, is harder en minder poreus. Aanvankelijk werd de steen gevormd met behulp van vormbakmachines,dezogenaamdevormbaksteen,toegepastinhetVredespaleiste‘sGravenhage. Rond 1915 kwamen de zogenaamde strengpers-machines in zwang met de strengperssteen. Onder andere bij het Raadhuis van Hilversum, gebouwd door Dudok in 1927-’31, is een witgele strengperssteen toegepast. Hiervoor werd de geelbakkende klei vermengd met kalk of kalkaarde, afkomstig van de suikerraffinage van suikerbieten. Afbeelding 5 Metselwerk in gebogen vormen van de Amsterdamse School in het Spaarndammer- plantsoen in Amsterdam. Afbeelding 6 Karakteristieke detaillering van het stadhuis in Medemblik, gebouwd in 1939-’42 door A. J. Kropholler in de trant van de Delftse School. De herleving van de baksteentraditie gold ook voor de grote representatieve gebouwen. Berlage maakte definitief een einde aan de 19e eeuwse stijlopvatting om baksteen weg te moffelen achter een pleisterlaag. Zeer bekend is de Beurs van Berlage gebouwd in 1898-1903. Waardering voor schoon metselwerk herleeft. Ook veel kerkinterieurs werden bij restauraties op deze wijze benaderd, zie moduul 3.7 Binnenpleisterwerk. Ook werden veel gevels van baksteen en natuursteen van hun historische verflagen ontdaan. De toepassing van baksteen vond qua gebruik en vormenrijkdom een hoogtepunt in de plastiek van de zogenaamde Amsterdamse School, vlakke gevels, geen of weinig negge bij de kozijnen en een zeer nauwkeurige detaillering, ook bij waterkeringen. Verder wordt het metselwerk voorzien van zeer bijzondere elementen zoals staande lagen, vlechtingen etc. Er werden harde klinkers met een sterke voegmortel verwerkt. Het Noor(d)se of kettingverband werd weer veel toegepast. In de twintiger jaren wordt de baksteen ook gebruikt als omhulling van een betonskelet, zie moduul 3.2 Dragende constructies en vloeren. Een vroege toepassing is het Gemeente- museum van Berlage in ‘s Gravenhage uit 1927-‘34, als het ware een huid in blokverband. Het
• 6.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 5 blokverband werdgemetseld in portland-cementmortel. Het blokverband bleek gevoelig voor temperatuurswisselingen–uitzettenenkrimpen.Ditmaaktedilatatiesnoodzakelijkdieverborgen werden achter de hemelwaterafvoeren. De Delftse School hield tot in de vijftiger jaren de baksteentraditie hoog. Belangrijke architecten waren Kropholler met zijn stadhuis te Medemblik, zie afbeelding 6 en Granpré Molière, met zijn tuindorp Vreewijk in Rotterdam, aangelegd in 1920-’28. Afbeelding 7 Gemeentemuseum in ’s Gravenhage, gebouw door Berlage in 1927-’34. Een betonskelet omhult door metselwerk in blokverband. 0.3 Constructieve aspecten Algemeen Belangrijk is het onderkennen van het geheel eigen constructieve karakter van oud metselwerk. Brengt men moderne starre en op stijfheid berekende constructies in, dan kan dit leiden tot problemen. Te denken valt aan het inboeten van metselwerk in portlandcement, het verstijven van een koorsluiting met betonnnen randbalken of een torenromp met betonnen vloeren. etc. In welke opzichten onderscheidt oud en modern metselwerk zich? Oud metselwerk tot circa 1890 Modern metselwerk vanaf 1890 Baksteen van niet ontluchte klei, langzaam gedroogd en gebakken, sterk poreus, grote vochtopname, lagere uitzettingscoëfficient. Baksteen van ontluchte klei, snel gedroogd, bij hoge temperaturen gebakken, hogere dichtheid en minder poreus, hogere uit- zettingscoëfficient. Grote verscheidenheid aan kleine en grote poriën (rommelig), bijna perfect bestand tegen vorst. Homogene gelijkmatige poriënstructuur, hierdoor meer vorstgevoelig. Zacht en elastisch, neemt gemakkelijk temperatuurspanningen op. Hard en stijf, neemt moelijker temperatuur- spanningen op, zodat dilataties noodzakelijk zijn. Gemetseld met zachte poreuze kalkmortels, versteent met koolzuur uit de lucht, mortel is vervormbaar, elastisch. Gemetseld met harde weinig poreuze cement, versteent door chemische reactie met het aanwezige water. Vervorming als gevolg van beperkte zettingen kunnen gemakkelijk worden opgenomen, zonder dat de samenhang van het metselwerk verloren gaat. Zettingen kunnen niet zonder scheurvorming worden opgenomen, samenhang van het metselwerk gaat hierdoor verloren, dilataties noodzakelijk.
• 7.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 6 Juist vanwegebovenstaande verschillen, is het belangrijk herstelwerk uit te voeren met een specie die zoveel mogelijk overeenkomt met het bestaande werk. Ook dienen vervormingen in het oude metselwerk geheel anders beoordeeld te worden dan in modern metselwerk. Lichte vervormingen zijn acceptabel, zolang het constructieve verband niet verloren gaat. Oudere gebouwen zijn meestal gemetseld als massieve dragende muren. De benodigde dikte van een muur houdt verband met het draagvermogen, de hoogte en de constructiewijze. Naar mate men hoger komt, verjongt het metselwerk zich. Massief betekent overigens niet altijd homogeen. Bekend is het kistwerk van tufsteen waarbij 2 schalen van blokken steen werden opgetrokken en er tussen een vulling van overgeschoten brokken steen en kiezels met kalkmortel. Deze werkwijze werd ook nog lang gevolgd bij het bouwen in baksteen, waarbij de misbaksels en halfgare steen in de kern van de muur werden verwerkt. Massief metselwerk kan ook bekleed zijn met natuursteen. Een veel gevolgde werkwijze in Nederland. Het meest bekende voorbeeld is de St-Jan in ’s Hertogenbosch, die oogt als een in natuursteen gebouwde kerk, maar waarvan de kern in baksteen is opgetrokken. Spouwmuren Spouwmuren bestaan uit twee evenwijdige muren, wel aan elkaar gekoppeld door stenen of ijzeren ankers, maar gescheiden door een smalle luchtspleet: de spouw. Het woord spouw is afgeleid van een oud woord “spouden” dat splijten betekent. De vroegst bekende toepassing in Nederland is de oranjerie op de historische buitenplaats Berbice in Voorschoten uit 1688-’95. De spouwmuur was hierbij bedoeld als isolatie en gevuld met boekweitdoppen. Spouwmuren werden ook al vroeg toegepast bij de bouw van ijskelders voor het zo koel mogelijk bewaren van het ijs. In 1762 werd Kasteel Zypendaal bij Arnhem al voorzien van een spouwmuur tegen doorslaand vocht. In de tweede helft van de 19e eeuw worden steeds meer spouwmuurconstructies toegepast, onder andere bij bomvrije remises in forten, stationsgebouwen, watertorens. Met de komst van de Woningwet in 1901 wordt de toepassing van spouwmuren algemeen. Hierbij is het binnenblad dragend, voor de balklagen, het buitenblad is vaak dragend voor de kapconstructie. Een spouwmuur is gemakkelijk te herkennen aan: Afbeelding 8 Om te bepalen of een overhellende muur of een samenstel van muren gevaarlijk is, kan de vuistregel gebruikt worden dat het snijpunt van de diagonalen (= het zwaartepunt) niet voorbij de middelste 1/3 mag komen. De hoogte is dus ook medebepalend. L 1 2 3 1 2 3 L
• 8.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 7 - Ontbrekenvan koppen in het metselwerk en gemetseld in halfsteens- of klezorenverband. - Dikte van de muur van binnen naar buiten: 22-5-11 cm of 11-5-11 cm. - Meestal gebouwd na 1900. - Scheuren in binnenblad en buitenblad verlopen niet hetzelfde. - Aanwezigheid van open stootvoegen voor de ventilatie. De belangrijkste functie van de spouwmuur is het tegengaan van doorslaand vocht. Dat is ook de reden dat het buitenspouwblad aan de binnenzijde werd vertind. Een vochtige spouw is een ideale omgeving voor de huiszwam. Deze kan zich verspreiden via de spouw en op de meest onwaarschijnlijke punten opduiken, zoals kroonlijsten zo’n 10 meter boven het maaiveld. Vaak wordt deze aantasting pas in een te laat stadium ontdekt. Een punt van aandacht is koppeling van beide spouwmuren door ijzeren spouwankers. Deze roesten uiteindelijk door, waardoor de samenhang tussen binnen- en buitenblad verloren gaat, met uitbuiken en wegvallen van het buitenblad als gevolg. Stabiliteit Met baksteen metselen is eigenlijk stapelen. Steen is berekend op het opnemen van druk. De stabiliteit van de muur berust dus naast massa op een goed samenspel tussen baksteen en mortel. De kwaliteit van oud metselwerk is zelden echt homogeen en kan van plaats tot plaats sterk verschillen. Dit geldt zowel voor het metselen zelf en de kwaliteit van de baksteen, als latere aanpassingen en inboetwerk van eerdere restauraties. Bij te grote belasting gaat de baksteen kapot omdat de maximale druksterkte is bereikt. Bij te grote vervorming gaat steen stuk omdat de uiterste rek wordt bereikt. In beide gevallen hoeft dit nog geen bezwijken van het metselwerk te betekenen, meestal treedt dan scheurvorming op. Scheuren werken dus als verklikkers. Zie voor een uitgebreide behandeling van scheurvorming verder moduul 1.1 Funderingen. Krachten in dwarsrichting, denk aan de wind, moeten opgevangen worden door: - Een zeer grote dikte van de muren, denk aan Romaanse kerkbouw. - Het plaatselijk verzwaren door lisenen of steunberen, bijvoorbeeld voor spatkrachten van een gewelf. - De aansluiting met binnenmuren, waardoor haakse hoeken ontstaan die een grotere weerstand bieden of door het cirkelvormig metselen zoals bij ronde torens. - Het verankeren door een balklaag, zodat uitwijken wordt belet door aan de muren verankerde balken, de zogenaamde ankerbalken. Verankeringen in en van metselwerk Een tot heden onderschat probleem is het voorkomen van ring- en kettingankers in het muurwerk. Om de constructieve samenhang en stabiliteit bij het optrekken van hoge gebouwen te waarborgen werden om de 5 à 6 meter ijzeren ringankers toegepast. Dit was onder andere het geval bij de herbouw van Kasteel Amerongen in 1680. Heel vaak zijn aan deze ijzeren ringankers in het metselwerk van steunberen of penanten nog zware verticale staven gekoppeld van het ene ringanker naar het andere. Vooral in het metselwerk van torens kan dus een heel samenstel van ijzerwerk verborgen zitten. Dit is niet alleen bij laatmiddeleeuwse torens het geval, maar ook bij torens van neogotische kerken. Doorgaande horizontale scheuren in pleisterwerk aan de binnenzijde of afschervende steen aan de buitenzijde door roestvorming van deze ankers vormen een herkenningspunt. Behalve ringankers die bij de bouw zijn toegepast, kunnen aanvullende verankeringen ook bij restauraties in het verleden ingebracht zijn. Dit was het geval bij de restauratie van 1887-1905 na een gedeeltelijke instorting van de toren van de St. Pieter in Oirschot . Bij een recente restauratie van een watertoren in Katwijk bleken ook zware ringankers toegepast te zijn. Een andere vorm van verankering betreft het tegengaan van uitbuiken van onvoldoende homogeen metselwerk of kistwerk. Een veel voorkomend euvel bij Friese torens, maar ook wel
• 9.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 8 Afbeelding 10 Scheurvorming inbaksteen muren die aangeeft in welke richting krachten werken door scheurbreedte- verschillen van lint- en stootvoeg. elders. Kenmerkend zijn de grote X-vormige of Y-vormige ankers verspreid over het muurwerk. Vaak aangevuld met metselwerk in een kleiner steenformaat uit de 17e of 18e eeuw. Soms stortten torens plotseling en ongewild in, zoals het geval was bij de restauratie van de toren in Jorwerd (Fr) in 1951. Hetzelfde type ankers werd ook toegepast bij verankeren van bruggehoofden of de tegenoverliggende muren over de kruin van keldergewelven. Scheuren door thermische werking en te grote spanning Massief metselwerk zet uit en krimpt door temperatuurveranderingen. Hierdoor ontstaan te grote schommelingen van de temperatuur tussen de schil en de kern van het metselwerk, die het metselwerk niet kan volgen…. en het scheurt! Dit komt veel voor bij lange muren van bastions en forten. Grote temperatuurverschillen kunnen ook ontstaan door de ligging ten opzichte van de Afbeelding 9 Een detailopname van een ringanker dat blootgelegd werd bij de restauratie in 2009-’11 van de toren van de St. Pieter in Oirschot.
• 10.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 9 zon. Denkhierbij aan torens, molenrompen en fabrieksschoorstenen. Er ontstaan zogenaamde “laterale”scheuren. Dit zijn scheuren evenwijdig aan de voorzijde van het metselwerk. Door een overmaat aan vocht in de ontstane holten, treedt na verloop van tijd vorstschade op, waardoor de buitenste schil wegvalt. Scheuren kunnen ook ontstaan door langdurige zware belasting van het metselwerk. Meestal zijn dit scheuren die dwars door de stenen lopen. Vaak is ook vervorming zichtbaar. Bij torens zijn spanningen vaak zichtbaar in het midden van de torenromp door lange verticale scheuren. Verankering van balklagen en kapconstructies Om het opgaande muurwerk met de balklagen en kapconstructies tot een hecht geheel te vormen, worden ankers toegepast. Zie hiervoor ook moduul 3.2 Dragende constructies. Aanvankelijk werden zogenaamde gevelankers gebruikt. Deze kunnen niet alleen verbonden zijn met balken maar ook met muurstijlen van korbeelstellen. Het meest eenvoudige anker dat op het platteland tot in deze eeuw veel is toegepast, is het schootanker. Dit bestaat uit een veer met uitgesmeed einde dat aan de balk of stijl is bevestigd. Het andere einde heeft een oog of knoop waardoor de schieter past, die blijft hangen op een uitgesmede of aangewelde neus of vastgezet wordt met een al dan niet krulvormige wig. Haakankers hebben een omgezet einde. Deze komen niet alleen als blindanker voor, maar in Limburg ook als gevelanker. In de 16e en 17e eeuw worden als onderdeel van de architectuur veel sierankers en jaartalankers toegepast. In de loop van de 17e eeuw gaat men over op blinde verankering om de strakkere gevelarchitectuur niet te verstoren. Door roestvorming kunnen deze blindankers voor aanzienlijke problemen zorgen. Met de komst van de neogotiek, neorenaissance en jugendstil worden ook weer royaal smeedijzeren gevelankers toegepast. Behalve deze gevelankers worden in de tweede helft van de 19e eeuw steeds meer gietijzeren roset- of schotelankers toegepast. Hierbij is aan het einde van de veer een schroefdraad is getapt, waarop de rozet met een moer kan worden vastgezet. Afbeelding 12 Gietijzeren anker, vastgezet door een gesmede kop op een staaf. Afbeelding 11 Uitgesmeed 17e eeuws gevelanker, vastgezet met krul.
• 11.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 10 Venster- endeuropeningen Deze spelen als vormgevend element een belangrijke rol in de diverse bouwstijlen en bepalen in sterke mate het karakter ervan, zie hiervoor moduul 1.4 Vensters en 1.5 Deuren. Venster-endeuropeningenvormengatenenbetekenenduseenverzwakkingvanhetmetselwerk. Het gewicht van een bovenliggend piramidevormig stuk metselwerk moet opgevangen en afgeleid worden. Het opvangen van het metselwerk gebeurde door het aanbrengen van eiken lateien, het slaan van bogen of het aanbrengen van een strek. In de steenbouw werden doorgaans natuurstenen lateien gebruikt. Deze kunnen echter maar een zeer beperkte opening overspannen. Bij het metselen in baksteen fungeert in veel gevallen de bovendorpel van houten kozijnen als latei, zo nodig verzwaard met een extra eiken plaat. Afbeelding 13 Een later aangebracht kozijn dat te breed is om het bovenliggende metselwerk op te vangen en een bewijs dat kozijnen in Nederland dragende elementen zijn. Afbeelding 14 Eenvoudig schootanker. Let er op dat de veer niet aangemetseld wordt. Door het vrijhouden ervan, kan de balkkop ventileren. Afbeelding 15 Een uitgezakte korfboog met naar links lopende scheur duidt op structureel gebrek, in dit geval weggezaagde hildebalken van de hilde of zolder boven de koestal. Ingerotte gebintstijlen waardoor het gebint zakt, zorgen voor hetzelfde verschijnsel.
• 12.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 11 Kozijnen haddendus vaak een dragende functie, vandaar de zware houtmaten van oude kozijnen. Denk hierbij ook aan de zogenaamde puibalken van puien in 17e eeuwse gevels. Ter ontlasting werden boven de houten vensters bogen geslagen in diverse vormen. Ook konden hiermee grotere openingen worden overbrugd zonder dat dit gevolgen had voor het bovenliggende metselwerk. Rond 1870 kwamen lateien in zwang die samengesteld werden uit stalen profielen. Een probleem is de soms sterke roestvorming bij de oplegging. Pas na de oorlog werd ook de betonnen latei algemeen toegepast. Een bekend probleem is de scheurvorming van het metselwerk door de kruip van het beton en verschil in uitzetting. Omdat venster- en deuropeningen zwakke plaatsen zijn worden structurele problemen zoals zettingen, uitbuiken door spatkrachten van kapconstructies daar vaak het eerst zichtbaar. Het zijn als ware verklikkers. Enkele veel voorkomende problemen zijn: - Te grote overspanning waardoor een latei breekt of doorhangt, waardoor scheurvorming in het erboven gelegen metselwerk optreedt. Ook bij houten kozijnen zonder voldoende ontlasting door een boog, weggezaagde of ingerotte stijlen ontstaan deze problemen. - Een te vlakke boog. Deze is onvoldoende in staat de druk van het bovenliggende metselwerk op te vangen - Te grote horizontale krachten (spatkrachten) of afschuiving. De verschuiving wordt het eerst zichtbaar bij de aansluiting van het kozijn op het metselwerk. - Te grote verticale krachten, onder andere als gevolg van vervorming en zetting door te zwakke fundering, te grote belasting van muurdammen naast de kozijnen, waardoor de onderdorpels bol gaan staan. Vochthuishouding Veel vochtproblemen ontstaan door een verstoring van de vochthuishouding in het metselwerk. Dit geldt overigens niet alleen bij metselwerk, maar ook bij de afwerking zoals pleister- en verfsystemen, zie moduul 1.3 Buitenpleisterwerk en moduul 3.7 Binnenpleister-werk & muurschilderingen. Om de juiste diagnose te kunnen stellen, is een juist begrip nodig hoe vocht en baksteen op elkaar reageren. Ter verduidelijking eerst wat we bedoelen met enkele begrippen: Damp als we het hebben over vocht in gasvormige fase. Water als we uitsluitend de vloeibare fase bedoelen. Vocht als we zowel damp als water bedoelen. Afbeelding 16 Bij de witte pijl ontstaat een brede naad tussen kozijn en metselwerk; ernaast breekt en buikt het metselwerk uit als gevolg van ingerotte balkkoppen en spatkrachten.
• 13.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 12 Vochtgehalte Baksteen iseen poreus materiaal dat vocht op kan nemen en weer af kan staan. Een dichte klinker met een grote massa - kleine poriën - neemt langzaam weinig vocht op en staat deze langzaam af. Een zacht gebakken kloostermop is minder dicht en heeft grote poriën, neemt snel veel vocht op en staat dit weer snel af. Baksteen is een materiaal dat weinig hygroscopisch is. Hygroscopisch wil zeggen dat een materiaal vocht uit de lucht tot zich neemt. Bij een Relatieve Vochtigheid van 80% is dit minder dan 1 volumeprocent. Droge muren van een gezonde gevel hebben een vochtgehalte van circa 2 à 3 % water van de massa van het metselwerk. Water zit alleen in kleine poriën, waardoor zeer beperkt damptransport plaatsvindt. Hierbij worden (nog) geen oplosbare stoffen zoals zouten getransporteerd. Zouten verhogen dit hygroscopisch vochtgehalte echter sterk! Bij 20 kg/m3 ruim 5% en bij 40 kg/m3 zelf 10%. Grondvocht waarin zich meestal zouten bevinden, wordt opgezogen, de zouten blijven achter, het zoutgehalte neemt toe en hierdoor het hygroscopisch vochtgehalte. Er ontstaat een soort “bisonvochtvreter” in de muur. Langs de kusten van de Noordzee en de voormalige Zuiderzee kan het zoutgehalte tot op grote hoogte in de muren hoog zijn door het “inwaaien”van zeezouten. Het gevolg is dat de muur nooit meer droog wordt! Ook het met vocht opzuigen van strooizout zorgt voor eenzelfde verstoring van de vochthuishouding. De overmaat aan vocht veroorzaakt vervolgens vorstschade aan steen en voeg. Capillairen Baksteen bestaat uit een netwerk van nauwe kanaaltjes en holten - de poriën - waardoor vocht zich in dampvorm en als water kan verplaatsen. Capillaire krachten - zuiging - zorgen er voor dat vocht door de poriën gaat stromen. Als de naar boven gerichte capillaire kracht even groot is als de zwaartekracht, is de maximale stijghoogte bereikt. De maximale stijghoogte van vocht neemt toe naarmate de kanaaltjes en holten (poriën) nauwer worden. De maximale stijghoogte wordt verder sterk beïnvloed door de mate van verdamping aan het oppervlak van de steen. Verdamping Bij een goede vochthuishouding is er een zeker evenwicht tussen vochtaanvoer en verdamping. Daarom is een zachte middeleeuwse steen minder gevoelig voor verstoring van dit evenwicht binnen vocht buiten binnenbuiten binnenbuiten binnenbuiten vocht vocht vocht regen- doorslag vocht verdeling vocht verdeling vocht verdeling warmkoud vocht- doorslag zoutencondensatieoptrekkend vocht Afbeelding 17 Doorsneden van massieve muren met een karakteristieke verdeling van het vocht voor doorslag, opstijgende vocht, condensatie en zouten.
• 14.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 13 dan eenverblendsteen uit het begin van de 20e eeuw. In een dikke muur met minder verdamping zorgt vocht sneller voor problemen dan in een dunne muur met meer verdamping. Als een dichte pleister of een lambrisering de verdamping verhindert of afremt, dan trekt het vocht hoger op. Erboven ontstaat een nieuw evenwicht en meegevoerde zouten slaan hier uit. Vochtproblemen Doorslag Voor het doorslaan van muren zijn doorgaans de voegen verantwoordelijk. De steen wordt niet vol en zat gemetseld, er ontstaan holtes met name bij stootvoegen; voegen krimpen wat los; kalk heeft een hogere wateropname etc. Zelfs een krimpscheurtje van 0.1 mm heeft als gevolg dat door winddruk water naar binnen wordt gestuwd. Bij een windsnelheid van 5 m/s (windkracht 4 of meer) in het vrije veld is de horizontale hoeveelheid van de regen al hoger dan de verticale hoeveelheid! Door krimpscheurtjes van slecht voegwerk komt dus zeer veel water naar binnen. Afbeelding 18 Doorsnede van massieve muur waarin het oorspronkelijke niveau door de aanleg van een drainage zonder ingrepen in de muur tot een acceptabel niveau kan worden verlaagd. maaiveld binnenbuiten drainage oorspronkelijk niveau optrekkend vocht oorspronkelijke stand grondwater nieuw niveau optrekkend vocht - uitslag van zouten - kapot voegwerk schade aan pleisterwerk vloer verhang grondwater Opstijgend vocht Dit kan worden veroorzaakt omdat de funderingsvoet in het water staat, maar ook indirect door vochtconcentraties ter hoogte van het maaiveld, onder andere door spatwater. Door deze extra toevoer wordt het evenwicht tussen vochtopname en verdamping verstoort. Een drainage blijkt in veel gevallen een goede oplossing. Deze onttrekt de overmaat aan vocht aan de muur en brengt een nieuwe lager gelegen evenwichtszone tot stand, zie afbeelding 14 Voor binnenplaatsen en grondwerk binnen terrasmuren kan een drainage eveneens uitkomst bieden. Condensatie Deze treedt alleen aan de binnenzijde op in ruimten waar sprake is van een relatief koude muur en een hoge vochtproductie in deze ruimte. Karakteristiek voor condensatie is dat het vocht zich alleen bevindt aan de buitenzijde van de steen of afwerking.
• 15.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 14 Zouten Zoals gezegd,hebben zouten een vochtvasthoudend karakter. Bij grotere concentraties zorgen zouten voor altijd vochtige muren. Daarnaast worden zouten door optredende vochtstromen verplaatst en slaan bij verdamping in en op de baksteen neer. Door kristallisatie kunnen zouten in Afbeelding 19 Een regenroos, waaruit blijkt dat verreweg de meeste regen uit het zuidwesten komt. Regendoorslag komt dan ook alleen bij gevels op de zuid- en westzijde voor. Afbeelding 20 In de zone waar de maximale stijghoogte van vocht wordt bereikt, slaan de zouten neer op het oppervlak van de steen. Hier uitslag van nitraten uit de mest van een stal. neerslag zuidwest N W Z O noordoost Afbeelding 21 Witte uitslag, vaak verward met zouten. Hier is echter sprake van uitbloei van niet verharde kalk uit het binnenste van een brug naar een kasteel.
• 16.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 15 de porieëngrote drukken veroorzaken waardoor de baksteen verpulvert, met name sulfaten en chloriden zijn berucht. Er kunnen drukken worden opgebouwd van 100 tot 120 bar, 30 tot 40 keer meer dan van een autoband! Zie voor het ontzouten paragraaf 0.4 Baksteen. 0.4 Baksteen Bakken van steen Zonder er al te diep op in te gaan, is het voor een goed begrip belangrijk om het productieproces van baksteen beknopt te beschrijven. Kleisoorten De productie van baksteen begint met het afgraven van geschikte kleisoorten, het zogenaamde “aftichelen”. We onderscheidden hierbij roodbakkende klei met een overmaat aan ijzeroxiden en geelbakkende klei met een overmaat aan kalk. De afgegraven klei werd bij de oven opgetast en na de winter verwerkt als de verontreinigingen waren verteerd. De klei werd met water gemengd tot een homogene massa. Rond de Hollandse IJssel werd slib uit de rivier opgebaggerd en opgehoopt in inhammen van de rivier tot het de nodige vastheid verkregen had. Dan werd het per schip naar de steenoven vervoerd en zonder enige verdere bereiding in de kleimolen tot een verwerkbare massa gemengd voor het vormen en drogen. Afbeelding 22 Het met de hand vormen van baksteen bij steenbakkerij Biezeveld. Vormen en drogen Bij het handvormen werden afgemeten porties klei door een “vormer” op de vormtafel in een houten raamwerk geslagen. De klei kreeg hiermee de vorm van de ongebakken steen, de zogenaamde“vormeling”. Deze werden op een veld gedroogd en na voldoende droging op hun kant gezet. Na volledige droging werden de“groenlingen”opgestapeld. Om minder van het weer afhankelijk te zijn, werden sinds de 18e eeuw droogloodsen of haaghutten gebruikt waarin de vormelingen op plankjes te drogen werden gelegd. Rond 1870 vond Aberson in navolging van het buitenland een voor Nederland bruikbare en betrouwbare vormbakmachine uit, waarbij met een vormbak in één keer 6 stuks stenen gevormd konden worden. In combinatie met de ringovens leidde dit tot een spectaculaire verhoging van de productie. De vormbakmachine werd al snel gevolgd door de strengpersmachine. Hierbij werden de stenen gevormd door de klei als een lange streng door een spuitmond te persen en naderhand met een stalen draad in 4 tot 6 stuks sneden te snijden, de bekende strengperssteen.
• 17.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 16 Op basisvan de wijze van vormen onderscheiden we de volgende soorten steen: 1. Handvormsteen Deze worden gemaakt volgens het zandtaartjesprincipe, maar dan handmatig. Een bal klei van geschikte grootte wordt door zand gerold, in de bezande vorm geworpen, aangedrukt en afgestreken. De wijze van rollen bepaalt het aanzien van de steen, zo ontstaan namelijk de karakteristieke nerven. Het handmatig vormen van steen is het oudst. Door het afstrijken van de steen ontstaat een “arme” kant en een “rijke” kant. Pas in de loop van de 19e eeuw werd hadvormsteen verdrongen door de vormbaksteen. In de arme streken van ons land, zoals de zandgronden in Oost- en Zuid-Nederland komen voor het optrekken van binnenmuren stenen voor die alleen gedroogd worden, de zogenaamde“zonnesteen”. 2. Vormbaksteen Ook deze steen wordt gemaakt volgens het zandtaartjesprincipe, maar dan gemechaniseerd. De vormbakkenwordenvoorafmetzandbestrooid,daarnawordtdekleieringeperst.Vormbakstenen zien er tamelijk glad en strak uit. Ze missen de karakteristieke nerven. Behoudens het afstrijkvlak zijn vormbakstenen rondom bezand. De vormbaksteen werd vanaf 1890 steeds meer gebruikt. 3. Strengperssteen Deze steen wordt gevormd in een strengpers die de klei als een lange streng door een vormopening perst. De streng wordt dwars op de looprichting in plakken gesneden. Beide vlijvlakken zijn onbezand. De inwendige structuur verschilt van handvorm en vormbak. Persen lukt alleen met zeer stijve klei waar alle lucht uit verdwenen is. De beweging door de strengpers veroorzaakt een zekere gelaagdheid in de steen en inwendig kleine scheurtjes. Hierin kan zich een ijslens vormen, die de scheurtjes verder openwerkt. Veel strengpers-steen is hiervoor boven een bepaald vochtgehalte en vorst heel gevoelig voor. 4. Verblendsteen Dit is een bijzonder soort strengperssteen, bedoeld om metselwerk van mindere kwaliteit te “verblenden of te blinderen”, vandaar de naam. De steen wordt gemaakt van speciale zeer fijnkorrelige klei met een hoog aandeel aan plaatvormige deeltjes. Bij de hoge baktemperatuur ontstaat een zeer harde dichte steen. Om krimp en kromtrekken bij deze temperatuur te voorkomen, is de steen voorzien van 8 gaten. De steen neemt door de zeer kleine poriën zeer langzaam vocht op, maar staat deze ook weer zeer langzaam af! Van de verblendsteen werden ook profielstenen gebakken. Bij kerken werden deze wel toegepast om de wat grauw Afbeelding 23 Karakteristiek metselwerk in twee kleuren verblendsteen met een in profielsteen afgeronde hoek en een verdiepte voeg.
• 18.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 17 waalformaatsteen ophoeken en bij de dagkanten van vensterharnassen af te zomen met een helder rode verblendsteen. De steen werd vanaf 1860 steeds meer toegepast. Vooral in de periode van de Jugendstil 1900 – 1910 was de steen populair. Een bijzondere vorm verblendsteen was de Bricornasteen. De naam was afgeleid van “Brique en ornament”. De steen werd geproduceerd vanaf 1905 door Fr. v.d. Loo in Bemmel. De steen was bedoeld als verbetering van de verblendsteen en leverbaar in heldere kleuren geel, lichtrood en geelroze. 5. Geprofileerde steen Al vrij snel na de komst van de baksteen, werd geprofileerde steen toegepast. Aanvankelijk uit strekken gehakt en gescharreerd als natuursteen. Later werden de stenen in profiel gebakken. Bekend zijn de rijk geprofileerde dagkanten van de vensters van Romano-Gotische kerken in Groningen. Ook voor het metselen van de montants en de tracering werden speciaal gevormde montantstenen toegepast. Met de komst van de neogotiek en neorenaissance leeft ook het gebruikvanprofielsteenvoordevensterharnassenenblindnissensterkop.Voordezeprofielstenen werd als extra kleurig accent helder rode verblendsteen verwerkt. Bakken Veldbrand Aanvankelijk werd gebakken in zogenaamde eenmalige veldbrand zo dicht mogelijk bij de bouwplaats zonder een speciale oven. De gedroogde stenen en de brandstof (turf) werden met elkaar gestapeld en afgedekt met halfgare steen, klei en graszoden, de zogenaamde “meilers”. Na een bakproces van 6 tot 10 weken werd de oven ontmanteld en de stenen verwerkt. Deze kleinschalige ovens werden nog tot in het begin van de 20e eeuw gebruikt. Veldovens Deze bestonden uit hoog opgemetselde zware muren met stookgaten parallel aan elkaar of in U-vorm op een vaste plaats, meestal gunstig gelegen aan water voor aan- en afvoer van klei, brandstof en stenen. Tussen deze muren werden de groenlingen opgestapeld met stookgangen die aansloten op de stookgaten in de muren. De capaciteit groeide in de loop van de eeuwen van zo’n 10.000 stenen tot zelfs 600.000 stenen. Tot vlak na de Tweede Wereldoorlog bleven deze ovens in gebruik. Langs de Hollandse IJssel zijn nog op enkele plaatsen de zware muren van de veldovens bewaard gebleven. Volcontinu-ovens Veldovenswarengebaseerdopseizoenarbeid.In1858kwamhierinveranderingdoordeuitvinding van een ringoven door de Duitse ingenieur Hoffmann. In deze oven vonden de verschillende stadia van de productie gelijktijdig en naast elkaar plaats: inruimen, voorverwarmen, stoken, koelen en uitruimen in van elkaar gescheiden kamers met een rondgaand vuur dat gaande gehouden werd van af de erboven gelegen stookvloer. Hierdoor kon het gehele jaar door steen gebakken worden. Bij een sterke reductie van de brandstof, was de productie aanzienlijk hoger en leverde bovendien ook een beter doorbakken steen. Naderhand werden de ringovens verbeterd door de“zigzagovens”omstreeks 1900 en de“vlamoven”van circa 1920. Bij het bakken van de steen worden verschillende stadia onderscheidden: 1. Het droogstoken tot 400 °C, waarbij al het hygroscopische vocht ontwijkt. Bij een veldoven varieerde dit per regio van 1 tot 3 weken. In deze fase krimpt de steen. 2. Het stoken of branden zelf. Bij circa 485 °C ontwijkt ook het kristalwater en het plastisch vermogen van de klei gaat verloren. Bij 800 tot 900 °C is de porositeit van de steen maximaal. Een vrij poreuze steen (rood) voor binnenmuren. Bij 900 tot 1050 °C ontstaat de hardere steen met een dichtere structuur, geschikt voor buitenmuren (boerengrauw en hardgrauw). Bij 1050
• 19.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 18 tot1080 °C smelten de poriën verder dicht en sintert tot een hardgrauwklinker, geschikt voor een trasraam. In deze fase krimpt de steen nog aanmerkelijk. Boven de 1080 °C sintert de steen geheel dicht en ontstaat de kwaliteit straatklinker. Bij veldovens varieerde het stoken of branden zelf eveneens per regio van 1 tot 3 weken. 3. Het afkoelen van de steen. Bij een veldoven bedroeg dit ongeveer een week. Afbeelding 24 Het inruimen van de groenlingen in een kamer van de ringoven. Met de komst van de ringoven werd het totale bakproces, afhankelijk van de grootte van de oven ingekort tot maximaal 2 weken. Baksteen kon ook gesmoord worden. Door het afsluiten van de zuurstof wordt de rode Fe2O3 omgezet in Fe3O4. Het baksel wordt dan blauwachtig zwart. Voor bestrating en siermetselwerk toegepast vanaf circa 1880. J. van der Loo uit De Steeg (Gld) bezat in 1885 zo’n smooroven. Formaten Oude baksteen kan voorkomen in zeer veel verschillende formaten, zie voor de ontwikkeling en verscheidenheid de genoemde literatuur uit paragraaf 0.9. Afbeelding 25 Karakteristieke uiterlijk van de oudste gebakken steen, met een lagenmaat van 9,5 cm, grote verschillen in hardheid en daardoor krimp.
• 20.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 19 Hieronder eenkorte opsomming van de meest voorkomende (gemiddelde) maten: - Kloostermop 32 x 15 x 8 cm - Groningersteen 28 x 13 x 6 cm - Friese steen (moppen) 21,5 x 10,6 x 4,5 cm, geel, rood, appelbloesem - Friese steen (drieling) 18 x 8,8 x 4 cm, geel, rood, appelbloesem - Waalsteen 21,5 x 10,6 x 5,3 cm - Utrechtse platte 23 x 11 x 3,8/4,2 cm - Rijn of Utrechtsformaat 21,5 x 10 x 4,5 cm - Rijnsteen (drieling) 18 x 9 x 4,3 cm, fris oranje - (Hollandse) IJsselsteen 16 x 7,8 x 4,5 cm, geel - Dordtse drieling 18 x 9 x 4,5 cm - Noord-Brabantse steen 18 x 9 x 5,2 cm, rood/bruin - Limburgse steen 24 x 11,8 x 6 cm, paars/bruin - Limburgse steen (drieling) 18 x 8,7 x 5 cm, paars/bruin Afbeelding 26 Benamingen en maatverhouding van de door bijhakken te verkrijgen baksteen. strek lagenmaat kop platte kant koppenmaat handvormsteen lintvoeg hele steen drieklezoor geschifte steen (t.b.v. paslaag) klezoor lepe steen halve steen klisklezoor (hengst)stootvoeg “rijke”kant “arme”kant Sortering Aanvankelijk werd de baksteen uit veldbrand en de veldovens ongesorteerd verwerkt, vandaar de grote verschillen in hardheid en verschillen in formaat door krimp bij metselwerk uit de vroege middeleeuwen. Later werden de bakstenen die uit de oven kwamen gesorteerd naar hardheid. Per sortering werden deze variërend per streek nog verder onderverdeeld. Hieronder de meest gehanteerde sortering voor Waalformaat in opklimmende hardheid, met de toepassing ervan: - Rood De hoogrode kleur was de beste kwaliteit en werd gebruikt voor binnenmuren en funderingen. - Boerengrauw Was wat harder en werd om de rode kleur zeer gezocht voor gevelwerk. - Hardgrauw Was wat grauwer van kleur en werd vermetseld in gevels en opgaand werk - Klinker Deze werden gebruikt voor het metselen van trasramen om optrekkend vocht tegen te gaan.
• 21.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 20 Metselverbanden Historische ontwikkeling Zoalsgezegd ontwikkelden zich de metselverbanden zich in ons land in de loop van de eeuwen van een Noor(d)s en Vlaams verband naar een staand en kruisverband. Een apart verband is het patijtse of koppenverband. Hierbij bestaan alle lagen uit koppen die een halve kop ten opzichte van de onderliggende laag verspringen. Dit verband vond toepassing bij het metselen van fabrieksschoorstenen en putten. Voor de verwerking van legmortel en voegmortel, zie paragraaf 0.5 Voegwerk voor de samen- stellende bestanddelen. Afbeelding 27 Diverse metselverbanden overhoeks gezien. Hoekoplossingen met een klisklezoor (ouder) drieklezoor (jonger). Kruislagen Een bijzondere constructie zijn de overhoeks gemetselde lagen baksteen, beter bekend als kruislagen. Deze kun je aantreffen in het inwendige van dikke gemetselde muren, meestal dikker dan 1.00 meter. Ze werden kruislings gemetseld met 1 tot 3 in gewoon verband gemetselde lagen ertussen. Hoewel niet geheel zeker, werd deze wijze van metselen vooral toegepast ter verhoging van de weerstand en tegen afschuiving bij kastelen, stadsmuren en waterbouwkundige werken. met klisklezoor Vlaams verband Noor(d)s- of kettingverband staand verband kruisverband met drieklezoor
• 22.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 21 Hergebruik vanbaksteen Vroeger was materiaal kostbaar en arbeid relatief goedkoop. Omdat baksteen tot het 4e kwart van de 19e eeuw in kalk gemetseld werd, konden stenen hergebruikt worden. Dit is op grote schaal gebeurd, denk aan de sloop van grote aantallen huizen en kastelen. Veel ruïnes van kastelen werden als“steengroeve”gebruikt voor de bouw van boerderijen in de naaste omgeving. We onderscheidden dus de primaire verwerking van baksteen vanuit de oven in een bepaald metselverband en noemen dit bij hergebruik secundaire verwerking. Als het niet gemaskeerd werd door pleisterwerk, dan is dit metselwerk herkenbaar aan weinig strekken en overmatig veel koppen en drieklezoren in een niet herkenbaar verband. Ook het formaat van de stenen komt niet overeen met andere constructies uit de bouwtijd. Van Kasteel De Haar in de provincie Utrecht is bekend dat daar kloostermoppen uit Groningen bij de herbouw zijn gebruikt. Kalkzandsteen Het vervaardigen van kalkzandsteen berust op een patent uit 1880 van Wilhelm Michaëlis in Berlijn. Met de komst van geschikte verhardingsketels werd in 1894 in Duitsland de eerste fabriek voor kalkzandsteen opgericht. In 1898 volgde in Losser (Ov) de eerste Nederlandse kalkzandsteenfabriek. Ook elders in het land werden fabrieken opgericht, zodat in 1907 de “Vereeniging van Nederlandsche Kalkzandsteenfabrikanten” werd opgericht. Binnen deze vereniging werden afspraken gemaakt over formaten en samenstelling. Enkele jaren na de oprichting van deze vereniging werden al 80 miljoen stenen per jaar geproduceerd. Kalkzandsteen wordt samengesteld uit een mengsel van gemalen en gebluste kluitkalk en fijn zand in een verhouding van 1 deel kalk op 14 delen zand. Dit wordt onder toevoeging van water tot een aardvochtige massa in vormen geperst tot “rauwe steen”. Na het persen worden de gevormde stenen in een verhardingsketel of zogenaamde “autoclaaf”. In deze ketels wordt onder een druk van 8 tot 11 atmosfeer stoom geblazen, waardoor een reactie optreedt tussen de gebluste kalk en het zand, waardoor de zandkorrels aan elkaar worden gekit. Ook bij beschermde monumenten komen we regelmatig metselwerk in kalkzandsteen tegen. De steen was goedkoop en werd binnen korte tijd populair, vooral in gebieden met veel armoedige woonomstandigheden zoals de Friese woudstreken, Drenthe en de Veluwe. Aanvankelijk werd kalkzandsteen vooral voor gevels toegepast, maar na deTweedeWereldoorlog ook steeds meer voor binnenmuren. De steen kon geleverd worden in verschillende kleuren: wit, rozerood (appelbloesem), paars (heidekleur), lichtgeel, grijs en zwart. Voor siermetselwerk en bogen werden verschillende kleuren kalkzandsteen toegepast, vaak met rood gekleurde voegen. Afbeelding 28 Karakteristiek verweringspatroon van kalkzandsteen door een te harde metselspecie.
• 23.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 22 Kalkzandsteen werdook verwerkt als speklagen in gevels van baksteen. Specifieke problemen zijn het voorkomen van pitten van ongebluste kalk bij de eerste generatie kalkzandsteen, het aan de noordzijde sterk vervuilen van de steen en een grote gevoeligheid voor kapotvriezen als een te harde specie gebruikt is en in de zilte lucht langs de kust. Het muurwerk lijkt dan op een honingraat, zie afbeelding 28. Natuurstenen onderdelen In Nederland zijn van oudsher veel natuurstenen onderdelen verwerkt in gevels van baksteen. Hierbij kan gedacht worden aan plintenlijsten, leklijsten, speklagen afdekkingen van trapgevels. Zolang de hardheid van de baksteen en de natuursteen min of meer op elkaar zijn afgestemd, ontstaan niet gauw problemen. Is de natuursteen harder, dan treedt schade op in de erboven aanwezige baksteen. Is de baksteen harder en minder poreus dan de natuursteen, dan treedt ernstige schade op bij de natuursteen, ondermeer speklagen van mergel of tufsteen verpulveren steeds dieper. Dit komt door een verschillend gedrag onder invloed van vocht en temperatuur. Voor specifieke gebreken aan de natuursteen wordt verwezen naar moduul 1.2.2 Wanden - natuursteen. Afhankelijk van de situatie kunnen natuurstenen onderdelen apart of bij baksteen op kwaliteit worden beoordeeld, zie Rapportage paragraaf 2.1 Algemeen. In de tweede helft van de 19e eeuw werden ook speklagen of banden uitgevoerd als imitatie van natuursteen door 2 of 3 lagen baksteen terugliggend te metselen en af te werken met pleisterwerk. Op dezelfde wijze werden ook imitatie-hoekblokken toegepast. Zie hiervoor moduul 1.3 Buitenpleisterwerk. Afwerking van metselwerk Profileren en scharreren Niet altijd werd baksteen in profiel gebakken, maar naderhand of in een bepaalde situatie geprofileerd. Vaak is dan nog een duidelijke scharreerslag te herkennen op de steen. Deze ontbreekt bij in profiel gebakken steen. Schuren Inde17eeeuwwerdvoorspecialeomlijstingenvanpoortjes,maarookwelbijvoorgevelsdesteen zodanig geschuurd dat een volkomen glad oppervlak ontstond. Gecombineerd met nauwelijks zichtbare voegen leverde dit een bijzonder staaltje van vakmanschap op. Heel bekend zijn de meesterproeven aan de vm. St-Antoniespoort, later omgebouwd tot waag in Amsterdam. Afbeelding 29 Kenmerkende verweringspatroon van te zachte tufsteen van de speklaag (grote porositeit) ten opzichte van de te harde steen (zeer geringe porositeit) die bij een restauratie uit de twintiger jaren is gebruikt.
• 24.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 23 Sausen Ook metselwerkwas vroeger veel kleuriger dan we ons nu kunnen voorstellen. Als op basis van kleuronderzoek baksteen gesausd wordt, is het belangrijk om hiervoor een damp-open verf te kiezen. Zie voor de diverse mogelijkheden moduul 1.2.2 Gevels – natuursteen. Oliën Ook vroeger was doorslaan van regen al een probleem. Vooral in Amsterdam, maar ook elders werden de gevels in de lijnolie gezet. Aan de olie werd het pigment dodekop toegevoegd voor een rood-paarse kleur. Door het nadonkeren van de lijnolie werd bij elke volgende schilderbeurt een kleur toegepast die aansloot op de nagedonkerde kleur, tot uiteindelijk gevels geschilderd werden in een nagenoeg zwarte kleur. Herstel van metselwerk Herstel van metselwerk komt voornamelijk aan de orde bij een restauratie, toch kan het bij wat uitgebreider onderhoud ook voorkomen. Hieronder enkele aanwijzingen: Kwaliteit van de te verwerken steen Bij het inboeten en het vernieuwen van grotere delen van metselwerk moet zowel de her te gebruikensteenalsdenieuwtebakkensteenaanbepaaldeeisenvoldoen,omnieuweproblemen te voorkomen. Hiernaar is uitgebreid onderzoek gedaan door Caspar Groot en Jos Gunneweg in verband met de grote problemen rond lekkende molenrompen. De uitkomsten van dit onderzoek zijn ook goed bruikbaar voor het herstel van ander massief metselwerk. Enkele zaken uit dit onderzoek waarmee rekening gehouden moet worden bij de keuze van de baksteen: - Zorg voor stenen met een matige opzuigsnelheid en een bijpassende vochtopname- capaciteit. Hierbij is de opzuigsnelheid als criterium belangrijker dan de vochtopname- capaciteit. - Door het reinigen van gevels verdwijnt soms tot 50% van het patina dat de opzuigsnelheid beperkt. - De snelheid waarmee de baksteen droogt, wordt, naast het poriënvolume, mede bepaald door de verhouding tussen fijne en grove poriën. 1 massief metselwerk waterlijn maaiveld kelder trasraam kademuur 3 22 4 3 Afbeelding 30 Typen metselwerk en toepassing: 1. Funderingen; 2. Waterkerend werk onder water; 3. Permanent vochtig werk; 4. Opgaande metselwerk met hoge regenbelasting.
• 25.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 24 Tabel toepassingbaksteen kwaliteit en morteltype Zone Toepassingsgebied Voorbeelden Kwaliteit bak- steen Toe te passen leg- mortel 1 Funderingen Aanleg en voet van muurwerk R 6 (rood) Kalk(-mortel) Niet hydraulisch 2 Waterkerend werk onder water - kelders - kademuren - wielbakken molens R 1 (kelderklinker) Sterke tras Sterk hydraulisch 3 Permanent vochtig werk - trasramen - kademuren boven waterlijn - voor/ achterloop molens R 2 (trasraam- klinker) Basterdtras Gematigd hydraulisch 4 Opgaande muren met hoge regen- belasting - diverse soorten torens - gebouwen > 20 meter - molens R 3 (gevelklinker) R 4 (hardgrauw) Slappe basterdtras Kalk(-mortel) Licht hydraulisch 5 Opgaande muren zonder regen- belasting Alle overige opgaande muren R 5 (boerengrauw) Kalk(-mortel) Zwak hydraulisch 6 Binnenmuren Dragend en niet dra- gend R 6 (rood) Kalk(-mortel) Niet hydraulisch Bij het bepalen van de kwaliteit spelen de volgende begrippen een belangrijke rol: - Hallergetal, uitgedrukt in [g/dm2/min], is de opzuigsnelheid, ook aangeduid als Initiële Water- opzuiging (IW). Het Hallergetal geeft de maat aan voor de snelheid waarmee regenwater in de muur trekt, ofwel de indringsnelheid, kortom het opzuiggedrag. - Vrijwillige Wateropname, uitgedrukt in [% v/v], wordt bepaald door de porositeit van de steen als percentage van het volume. Herstel van scheuren: Bij dilatatie- en zettingsscheuren met vallende tanden kan doorgaans worden volstaan met het voldoende diep uithakken van de scheur en deze in lagen volkauwen met specie. Vooraf ruim bevochtigen. Na het dichtzetten enkele dagen afdekken met vochtige zakken of “groene” steenwoldeken voor het goed afbinden van de mortel, zie ook 0.4 Voegwerk. In uitzonderlijke gevallen zijn stootvoegen zo breed uitgescheurd dat uitmetselen van de stenen noodzakelijk is om de scheur afdoende dicht te krijgen en een esthetisch aanvaardbaar resultaat te verkrijgen. Bij dilatatie- en zettingsscheuren waarbij veel stenen zijn gescheurd, dienen de kapotte stenen verwijderd te worden en in verband door nieuwe stenen vervangen te worden. N.B. Alleen een “groene” steenwoldeken neemt water aan! Deze wordt namelijk gebruikt als kunstbodem (substraat) in kassen. De “gewone” steenwoldeken is hiervoor niet geschikt omdat deze waterafstotend gemaakt is.
• 26.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Injecteren Injecteren wordttoegepast bij het herstellen van gescheurd metselwerk, het inwendig vullen van kistwerkachtige constructies en loslatende schillen metselwerk van molens tot een homogeen geheel. Voor een juiste werkwijze gelden de volgende aandachtspunten: - Samenstelling metselwerk + samenhang met sterk of zwakzuigende stenen - Keuze van de injectiemortel. Meestal wordt gekozen voor een mortel van hydraulische kalk of kalktras, omdat deze onder invloed van vocht verhard. - Geen middelen toepassen met dispersies voor extra hechtkracht. Deze zijn bijna altijd te dampdicht en veroorzaken op den duur problemen. - Vooraf voldoende bevochtigen van het metselwerk om te zorgen voor het goed verspreiden en volledig afbinden van de mortel. - Extra zorg dient besteed te worden aan het weglopen van injectiemortel Inboeten van stenen Beperk het inboeten zoveel mogelijk, soms is het voorzichtig afhakken naar de aanliggende steen mogelijk. De te vervangen baksteen moet zoveel mogelijk aansluiten wat betreft bouwfysische eigenschappen, dikte, formaat steen, kleur en uiterlijk. Inboeten met te dunne steen komt veel voor, hierdoor wordt de voeg veel te breed. Een ander belangrijk punt is dat de steen vermetseld wordt met mortel van de juiste samenstelling en hardheid. Dus geen steen inboeten met portlandcementmortel in een muur die met schelpkalk is gemetseld. Het verstoort de vochthuishouding. Als tweedehands steen wordt gebruikt, inspecteer deze dan nauwkeurig op herkomst, mogelijk aanwezige zouten, roet, kwaliteit en hardheid. Halfgare achterwerkers zijn ongeschikt voor het herstel van gevelwerk. Soms kan afkomende beschadigde steen na het zorgvuldig ontdoen van kalkresten worden omgekeerd en opnieuw worden vermetseld. Is de schade het gevolg van kristalliserende zouten in de te zachte steen, dan kunnen deze niet opnieuw gebruikt worden. Afbeelding 32 Inboeten van sterk aangetaste steen rond een hemelwaterafvoer. Vooral het vinden van het juiste formaat is vaak een probleem. Afbeelding 31 Een losgetrokken schil metselwerk boven de waterlijn van een kasteel. Zorgvuldig herstel vereist het royaal inkassen van het metselwerk. Deze losgetrokken schillen komen ook op grote schaal voor bij de forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. 25
• 27.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Bij herstelen inboeten dient erop te worden gelet dat dit gebeurt volgens het oorspronkelijke verband, goede hoekoplossingen met bijvoorbeeld klezoortjes etc. Let ook op herkenbare patronen van gesinterde koppen, verstoor deze niet door het inboeten. Zorg bij het inboeten van grotere delen dat het nieuwe werk met tanden of inkassingen wordt verankerd in het bestaande werk. Dus geen soort kistwerk en de erachterliggende ruimte vullen met specie en scherven. Dit veroorzaakt vochtbarriéres. Door de opeenhoping van vocht ontstaat kans op vorstschade en het wegvallen van het metselwerk. Een ander belangrijk facet is het vooraf goed bevochtigen van de te metselen steen met het aanliggende metselwerk, gevoegd bij het vol en zat metselen. Dit stelt echter hoge eisen aan de verwerkbaarheid van de specie. Ontzouten van metselwerk Het doel hiervan is om zouten tot een bepaalde diepte uit de ondergrond te onttrekken. De diepte hangt sterk af van de omstandigheden. Het is van groot belang dat als men dit overweegt hiervoor deskundigen in te schakelen. Ontzouten kan overwogen worden: - Als het aanbod van nieuwe zouten van binnenuit of buitenaf niet verder toeneemt. - De ondergrond voldoende samenhang heeft en niet al geheel verpulverd is. - Het metselwerk geen vochtgevoelige materialen bevat. Voor het ontzouten vormen twee verschillende mechanismen de grondslag: - Diffusie, hierbij wordt een kompres aangebracht die tijdens de duur van de behandeling natgehouden wordt. Door een verschil in ionenconcentratie verplaatsen zoutionen uit de ondergrond zich naar het kompres. - Advectie, een mechanisme dat berust op vochttransport, waarbij het kompres tijdens het onttrekken van zout uitdroogt. Opgeloste zouten worden door capillaire krachten in het kompres getransporteerd. “kist”werk inkassen Afbeelding 33 Doorsnede van tweeëneenhalf steens metselwerk. Bij inboeten van metselwerk altijd zorgen voor voldoende verankering in het achterliggende metselwerk, dus geen kistwerk! 26
• 28.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 0.5 Voegwerk Algemeen Voegwerkbepaalt in hoge mate de afwerking van het gebouw. Door gebrek aan vakmanschap en toenemende werkdruk gaat met het herstel hiervan helaas veel fout. Hieronder een vergelijking voor de productie van platvol voegwerk: 1950-1960 9-urige werkdag 35 m2 per dag 3,90 m2 per uur. 1980-1990 8-urige werkdag 50 m2 per dag 6,25 m2 per uur. In deze paragraaf komen de diverse soorten voegwerk, wijze van herstel en aanwijzingen voor het samenstellen van voegmortels aan de orde. Onder voegwerk wordt hier verstaan: de zichtbare laag mortel tussen de opgestapelde stenen. Het gaat hierbij zowel om afgestreken specie als om later volgezette voegen. Gelet op de vele ontsporingen bij het herstel dient het volgende overwogen te worden: 1. Het is een document van een werkwijze en techniek. Origineel metselwerk en voegwerk verschaft veel informatie over de geschiedenis van het bouwen in het algemeen en de bouwperioden van het bouwwerk in het bijzonder. Het is“gestolde”geschiedenis en daarmee een belangrijk bouwhistorisch gegeven. 2. Het bepaalt in hoge mate het karakter van het gebouw. Het is als het ware de huid. Streng- perssteen platvol doorgestreken “oogt” heel anders dan een handgevormd gevelklinkertje met een gesneden voeg. Ook het “patina” dat door de tijd is ontstaan door wat dichtslibben van nerven door roet, stof etc, speelt een belangrijke rol. Deze“huid”vraagt evenals onze huid veel zorg en aandacht. 3. Het bepaalt de monumentale waarde. Behalve voor beperkt herstel en zorgvuldig onderhoud, is voor algeheel herstel van het oorspronkelijke metselwerk en voegwerk een vergunning nodig ex artikel 11 van de Monumentenwet 1988. Het wordt namelijk als een wijziging van het uiterlijk beschouwd. Hetzelfde geldt voor het reinigen van gevels. Afbeelding 34 Overzicht van diverse typen voegwerk. doorgestreken voeg platvolle voeg iets terugliggende voeg verdiepte voeg doorgestreken platvolle voeg met dagstreep gesneden voeg geknipte voeg schaduw voeg 27
• 29.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Typen voegwerk Doorstrijken Totdiep in de 17e eeuw vond het zogenaamde nastrijken plaats. De steen werd vol en zat vermetseld.Despeciebaardenwerdenófuitgesmeerdoverdegevel,ófverwijderdendelegmortel werd doorgestreken en aangedrukt met de troffel. Een werkwijze die bijvoorbeeld in Engeland en Canada nog algemeen gebruikelijk is. Hierdoor vormt voeg- en legmortel één geheel en verschaft de voeg een grote duurzaamheid. Deze voegafwerking wordt alleen nog aangetroffen op muren die kort daarna inpandig werden, onder andere bij de toren van Hervormde Kerk Hengelo (Gld). Oud voegwerk werd glad en strak afgewerkt. Borstelwerk is dus historisch bezien onjuist. Hoogstens kan het worden toegepast om nieuw voegwerk wat beter aan te laten sluiten op ouder verweerd voegwerk. Vooral bij het metselen of inboeten van kwetsbare onderdelen, zoals grondkerende muren, schoorstenen, afzaten en steunbeerkoppen, zou de legmortel weer doorgestreken moeten worden. Een bijkomend voordeel is dat het de metselaar dwingt goed vol en zat te metselen. Tot slot bespaart het de kosten van een langere steigertijd in verband met het navoegen. Hoewel inmiddels zeer zeldzaam, komt nog metselwerk uit de 12e en 13e eeuw voor, waarbij de uitpuilende specie over het metselwerk uitgestreken is, waardoor een zogenaamde vertinlaag ontstond. Deze vertinlagen werden in veel gevallen met kleur afgewerkt. Afbeelding 35 Doorgestreken voegwerk aan de binnenzijde van de Hervormde kerk te Voorst (Gld). Platvolle voeg Bedacht moet worden dat veel wat zich nu als platvol aandient, oorspronkelijk een doorgestreken voeg geweest zal zijn, die later bij reparaties en restauraties als platvol is gevoegd. Middeleeuws metselwerk heeft zodoende vaak al een tweede of derde generatie platvol voegwerk. Bij platvol voegwerk ligt de voorkant van de voeg ongeveer gelijk met het gevelvlak. In Nederland is in de 17e en 18e eeuw de gewoonte ontstaan de voegen uit te krabben en daarna apart af te voegen. Aanvankelijk alleen voor eenvoudig werk van schuren en pakhuizen toegepast, verdrong de platvolle voeg in het begin van de 20e eeuw ook bij andere gebouwen steeds meer de gesneden voeg. Bij het herstellen van voegwerk in oudere steen wordt iets terugliggend gevoegd (circa 2 mm) om te voorkomen dat door de wat afgeronde hoeken van de baksteen grove brede voegen ontstaan. Tevens bevordert dit een wat snellere droging van de steen. De voeg kan glad doorgestreken worden, of opgeklopt of geborsteld. Borstelen alleen gebruiken voor aansluiten op bestaand wat verweerd werk. Het borstelen mag niet te snel na het voegen worden uitgevoerd om smetten van de baksteen te voorkomen. 28
• 30.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Voegwerk meteen dagstreep Bij het vlak doorstrijken van de voeg werd vaak in de verse specie van de lint- en stootvoegen als nabewerking een streep getrokken: de dagstreep. Deze werd aangebracht met een platte of holle voegspijker of dagge-ijzer. Een“dagge”was een korte dolk of degen. Het woord gaat via het Franse woord “dague” terug op het Latijnse woord “dagua”. Het aanbrengen van deze dagstreep noemt men“daggen”. Afbeelding 36 Authentiek voegwerk met dagstreep uit de 18e eeuw. Het verkeert behoudens lichte slijtage nog in goede conditie. Er geldt slechts één parool,“blijf er af”! Over de functie ervan verschillen de meningen, onder andere: - Bij het schilderen van de gevel na het voegen kon de dagstreep die door het schilderwerk zichtbaar bleef, worden gebruikt als“onderlegger”voor de te schilderen schijnvoeg. - Door de dagstreep, met name bij grote formaten zoals kloostermoppen kreeg het voegwerk een strakker beeld. - Een combinatie van aandrukken en vergroting van oppervlak om een stevige voeg zonder krimp te verkrijgen. De oudste voorbeelden van een dagstreep dateren al uit de 13e eeuw. De dagstreep bleef vooral op het platteland tot het begin van de 20e eeuw toegepast. Bij veel restauraties zien we de dagstreep terug in onjuiste vorm als een messcherpe snede die alleen in de lintvoegen is aangebracht. Gesneden voeg Halverwege de 17e eeuw, maar met name in de 18e eeuw, werd voor de representatieve gevels een gesneden voeg toegepast. Uit bouwhistorisch onderzoek blijkt dat al in de 15e en 16e eeuw incidenteel een gesneden voeg werd toegepast. Uit dit onderzoek blijkt verder dat er geen verschil is tussen legmortel en voegmortel! Door vol en zat metselen met een lichte overmaat puilde de legmortel iets uit. De overtollige hoeveelheid werden afgesneden en per dagproductie nabewerkt tot een uiterst fragiele snijvoeg. Naderhand zo’n fragiele snijvoeg aanbrengen is onmogelijk. Ondanks de vele minuscule krimpscheurtjes, verkeert dit voegwerk na 200 jaar nog in uitstekende staat. Het stond dus garant voor een lange levensduur. In de late 18e eeuw werden krassen op de bakstenen gezet om de stootvoegen precies boven elkaar te krijgen. Voor dit verfijnde metselwerk werd kalkdeeg gebruikt dat verschraald was met marmermeel. De hechtkracht werd soms vergroot door toevoeging van lijm. Op dit voegwerk dient men uitzonderlijk zuinig te zijn, alleen plaatselijk restaureren is toegestaan. In de loop van de 19e eeuw wordt een tendens zichtbaar om de lintvoeg te benadrukken door deze dikker te maken dan de stootvoeg, zie afbeelding 38. Bij sommige gevels verschrompelen 29
• 31.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 stootvoegen somstot een naaldvormige voegen en liggen de stenen tegen elkaar. In samenhang met deze ontwikkeling ontstaat ook het gebruik om de voegen uit te krabben en een aparte snijvoeg aan te brengen met een speciaal hiervoor samengestelde specie. Na het uitkrabben van de voeg werd een baksteen overhoeks door de lintvoegen gehaald. Het steenstof dat aan de boven- en onderzijde van de steen kleeft, voorkwam het smetten van de baksteen. Met een voegmes worden eerst de stootvoegen gezet, daarna werd langs een reilat de lintvoeg aangebracht. Er is sprake van een besneden voeg als niet alle randen worden gesneden. Voor alle duidelijkheid, een gesneden voeg steekt niet voor het gevelvlak uit. Afbeelding 37 Voorbeeld van de uiterste perfectie waarmee een gesneden voeg in deze 18e eeuwse gevel werd gezet. Afbeelding 38 Voegwerk uit 1890 van Huis Suyderas in Vierakker (Gld). Kenmerkend zijn de brede lintvoegen en de zeer smalle stootvoegen. Het voegwerk is zeer strak besneden om oneffenheden van de steen te maskeren. Geknipte voeg Degekniptevoegiseentypisch19eeeuwsverschijnsel,eigenlijkeenontaardingvandegesneden voeg. Origineel knipwerk is overigens zeer zeldzaam. Men liet de gesneden voeg zover voor de gevel uitsteken dat ze in samenhang met bredere lintvoegen en minimale stootvoegen een belangrijk deel van de architectuur werd. Ook werd gebruik gemaakt van gekleurde voegmortels, onder andere bij het Universiteitsgebouw op het Domplein te Utrecht, waar een rode voeg ontstond door het toevoegen van dodekop aan de specie. Een knipvoeg steekt dus altijd voor de gevel uit. Veel nieuw voegwerk is door gebrek aan historisch besef meer een geknipte dan een gesneden voeg. 30
• 32.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Verdiepte voeg Verdieptevoegen werd veel toegepast bij gebouwen van de Amsterdamse School gedurende de twintiger en dertiger jaren van de 20e eeuw. Hierbij was de metselspecie tevens weer voegspecie. Soms werden de stootvoegen platvol gevoegd, waardoor de gevel, in combinatie met een platte smalle steen, een horizontaal gelaagdheid krijgt. Een verdiepte voeg brengt de steen op de voorgrond. Een voordeel is dat het oppervlak van de steen dat aan de buitenlucht blootstaat 20 tot 30% groter is en de gevel hierdoor sneller droogt na een regenbui. Nadeel is de wat grotere inwatering aan de bovenzijde van de steen. Over het algemeen verkeert dit voegwerk echter door de beschutte ligging in goede tot zeer goede staat. Afbeelding 39 Karakteristiek metselwerk met een stichtingssteen en verdiept voegwerk uitgevoerd in cement. Schaduwvoeg Deze voeg is een compromis tussen een platvolle en verdiepte voeg. De lintvoeg loopt van boven sterk terugliggend naar beneden tot op de voorzijde van de steen. De stootvoegen zijn dichtgezet. Dit type voeg benadrukt daardoor de steen en heeft een goede afvoer van water. Bij monumentale gebouwen is deze weinig toegepast. Een architect die deze voeg graag toepaste was Dudok, vandaar dat de voeg ook bekend staat als“Dudokvoeg”. Afbeelding 40 De schaduwvoeg toegepast in combinatie met een bleek-gele verblendsteen aan het Raadhuis van Dudok uit 1928. 31
• 33.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Uitpuilende voeg Dezevoeg werd vooral veel toegepast in de jaren dertig en veertig door de “Bosche School”, onder meer bij diverse kerken van architect Valk. Het is feitelijk geen voeg, maar het vol en zat metselen van een vaak wat harde gesinterde steen, waarbij er voor gezorgd wordt dat de specie iets uitpuilde. Het voegwerk is vaak wat gaterig zonder noemenswaardige schade. Vervanging of herstel van dit voegwerk is nauwelijks mogelijk zonder het karakter aan te tasten. Afbeelding 41 Metselwerk met uitpuilende voegen in de uitbreiding uit 1932/33 van de Rk kerk te Groessen (Gld). Bij gebreken nauwelijks qua uiterlijk op dezelfde wijze te herstellen Herstel van voegwerk Algemeen Met voegwerk kan in het verleden al veel gebeurd zijn. Daarom is het bij het herstellen van voegwerk van belang de volgende situaties te onderscheiden: 1. Oorspronkelijk voegwerk zonder herstel Voorbeelden: middeleeuws metselwerk aan de binnenzijde van torens, met het metselen tegelijk met de zijkant van de troffel afgestreken; 18e eeuws knipwerk van woonhuisgevels, verdiept voegwerk Amsterdamse School. 2. Oorspronkelijk voegwerk dat in het verleden is hersteld Dit kan veel of weinig zijn en goed of slecht zijn gebeurd. Alle variaties zijn mogelijk. 3. Voegwerk dat bij een eerdere restauratie geheel is vernieuwd Vooral bij kerken en torens is dit doorgaans het geval. Opvallend is dat dit vernieuwde voegwerk over het algemeen minder lang meegaat, circa 30 à 40 jaar. Uitzonderingen daargelaten heeft dit voegwerk maar een zeer beperkte historische waarde. Voegwerk vernieuwen of restaureren - mits goed uitgevoerd - doet recht aan de visuele en technische kwaliteit. Voegen zorgen voor een waterwerend vlak in samenhang met baksteen. Doordemetsel/voegmortelkunnenkleinezettingenwordenopgevangen.Demetsel/voegspecie dient iets zachter te zijn dan de steen. De droging vindt namelijk plaats via de voegen, te sterke voegspecie belemmert de droging, het vocht blijft in de steen hangen en verhoogt de kans op vorstschade. Goed uitgevoerd voegwerk gaat 50 tot 100 jaar mee. Het herstellen van voegwerk lijkt gemakkelijker dan het is, Het is zeer arbeidsintensief en dus duur. Besparing is mogelijk door met zorg uitgevoerd plaatselijk herstel, beter weinig vierkante meters goed, dan veel vierkante meters slecht. 32
• 34.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Bestanddelen vanlegmortel en voegmortel Algemeen Voor de leg- en voegmortel werden tot ver in de 19e eeuw uitsluitend kalk- en traskalkmortels gebruikt. Aan het einde van de 19e eeuw deed de portlandcement aarzelend zijn intrede bij het samenstellen van mortels. Het toepassen van cement in mortels vond pas algemeen toepassing na de Eerste Wereldoorlog. Dit zette versterkt door na de Tweede Wereldoorlog voor een steeds verder opgevoerde bouwproductie. Dit had ook z’n weerslag op uitgevoerde restauraties, een voortdurende strijd om sterk cementhoudende mortels te weren. Kalk zou aangetast worden door zure regen, snel verweren, enzovoort. Sinds enkele jaren vindt een herbezinning plaats op de toepassing van kalk in mortels. Omdat monumentenzorg zich ook uitstrekt tot gebouwen uit de Wederopbouw 1940 - 1965, kan het gehele scala aan kalk- en cementgebonden mortels zijn toegepast. Hieronder de bestanddelen voor het samenstellen van leg- en voegmortels. Afbeelding 42 Plaatselijk herstel van oorspronkelijk voegwerk. Enig kleurverschil is bijna onvermijdelijk. Kleine kleur- verschillen vallen na circa 5 jaar weg. Afbeelding 43 Voegwerk waarbij alleen het donkergekleurde huidje plaatselijk wegvalt, maar verder niets mankeert. Geen noodzaak tot herstel! Kalk Zoals gezegd was kalk in het verdere verleden het hoofdbestanddeel van leg- en voegmortels. Het komt onder veel benamingen voor die mogelijk verwarring wekken: Luchtkalk Dit is kalk die aan de lucht verhardt ofwel afbindt onder opname van koolzuur. Let wel dit kan zowel steenkalk als schelpkalk zijn. Luchtkalken zijn niet of zwak hydraulisch. Waterkalk Dit is hydraulische kalk die onder water verhardt of afbindt. Het hydraulische karakter ontstaat door een zekere bijmenging van kleibestanddelen, zo’n 9 tot 12 %. Een vroeger veel toegepaste hydraulische kalk was de Doornikse kalk. Steenkalk Dit is kalk, gebrand van kalkhoudende steen (calciet), de hoeveelheid klei- bestanddelen zorgen bepalen of steenkalk tot de lucht- dan wel tot de waterkalken behoort. Luikse (kluit)kalk is een bijvoorbeeld een steenkalk die onder invloed van de lucht verhard, dus een luchtkalk. 33
• 35.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Schelpkalk Ditis kalk gebrand van schelpen (aragoniet), die afkomstig zijn uit de Waddenzee en de Noordzee Vanouds waren de kalkbranderijen geconcentreerd aan vaarwater langs de kust. Sinds enkele jaren wordt weer de originele schelpkalk gebrand. Schelpkalk is zwak hydraulisch. Zuiver chemisch gezien is er geen verschil tussen schelpkalk en steenkalk. In de praktijk blijkt schelpkalk echter beter te voldoen. Schelpkalk blijkt na het branden wat poreuzer en meer bolvormig te zijn dan steenkalk. Kalkkangebrandwordenvankalkhoudendegesteenten,schelpenenmarmers.Bijhetbrandenvan kalkwordtonderinvloedvanhittekoolzuurgasafgesplitst,erontstaatongeblustekalk.Informule: CaCO3 (calciumcarbonaat) gebrand bij 900 °C en er ontstaat + CaO (calciumoxide=ongebluste kalk) en er ontwijkt CO2 (koolzuurgas) Vroeger sprak men van vette kalk als de kalk gebrand werd van zuivere kalksteen en van magere of schrale kalk als er 8% of meer verontreiniging in de kalksteen aanwezig was. Na het branden wordt de kalk met water geblust. Rond het blussen van kalk spelen de volgende begrippen een rol die de moeite waard zijn om te onthouden: Kluitkalk Dit is ongebluste steenkalk. Bij het blussen vallen de kluiten door een expansieve chemische reactie uit elkaar. Hierbij komt veel warmte vrij. Tegenwoordig wordt alleen gebluste kalk geleverd. Poederkalk Dit is kalk waaraan precies voldoende water is toegevoegd om alle ongebluste kalk te blussen. Dit noemen we droog blussen. Deegkalk Kalk die nat geblust werd met een overmaat aan water en die in een put onder water werd bewaard, ook wel bekend onder de naam“putkalk”. Vroeger hield men aan dat 3 volumedelen poederkalk gelijk stond aan 2 volumedelen deegkalk. Bij het blussen wordt water aan de ongebluste kalk toegevoegd, in formule: CaO (calciumoxide) + H2O (water) en er ontstaat Ca(OH)2 (gebluste kalk). De gebluste kalk wordt gebruikt voor het maken van kalkmortel. Dan vindt onder invloed van koolzuur uit de lucht weer omzetting plaats naar de verharde kalk. In formule: Ca(OH)2 (gebluste kalk) + CO2 (koolzuurgas uit de lucht) en er ontstaat CaCO3 (calcium-carbonaat) waarbij H2O (water) ontwijkt. Afbeelding 44 Zuivere schelpkalkmortels zijn helaas niet meer verkrijgbaar. Er kan nog wel een kalkmortel worden geleverd die bestaat uit 1 deel schelpkalk en 2 delen steenkalk. 34
• 36.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Cement Cement ontstaatdoor, het ten koste van veel energie, tot sinterens toe branden van een innig mengsel van kalk-, leem of kleihoudende grondstoffen. Daarna wordt het vermalen tot poeder. Joseph Aspdin verkreeg hierop in 1824 een octrooi. Pas na 1860 werd dit steeds meer in Nederland toegepast. Pas in 1926 werd de Eerste Nederlandse Cementindustrie (ENCI) opgericht. Cementmortels zijn hard en bros en kunnen nauwelijks enige zetting opvangen. Ook zijn dilataties noodzakelijk om de thermische uitzetting in het metselwerk op te vangen. Sinds enkele jaren is de oude classificatie vervangen door de groepen die hieronder zijn aangegeven. CEM I Portlandcement Hieronder vallen alle portlandcementen. Het wordt gebrand van kalkhoudende gesteente dat een verhoogd kleigehalte bevat en gebrand bij 1450 – 1600 °C tot portland-klinker dat vervolgens vermalen wordt tot poeder. Des te fijner de klinker is vermalen des te sneller verhardt de cement. We onderscheiden: - Grijze en zwarte portlandcement, eerder bekend als klasse A. - Witte portlandcement , nagenoeg ijzervrij. Witte portlandcement reageert gemakkelijk met zouten zoals chloriden en sulfaten. Daarom nooit gebruiken bij monumenten in verband met de bijna altijd aanwezige zouten. - Sulfaatbestendige portlandcement. Bekend zijn Sulfodur van Dyckerhoff en Cibelor. Deze portlandcement is nagenoeg zwart. CEM II Portland mengcement Dit is een portlandcement die gemengd wordt met hoogoverslak, vliegas, lei- of kalksteen. Voor historische leg-en voegmortel ongeschikt. CEM III Hoogovencement Deze cement was bekend als hoogovencement klasse A, licht grijs. Het wordt gemalen van hoogovenslak met portlandklinker en een trager verhardende cementsoort. Het is gevoelig voor de omstandigheden waaronder het verhardt. Het “verbrandt” namelijk snel. Wel is het redelijk bestand tegen chloriden en sulfaten. CEM IV Puzzolaancement Dit is een mengsel van gemalen portlandklinker, puzzolaan en vliegas. Voor historische leg- en voegmortel ongeschikt. CEM V Composietcement Een cement als puzzolaancement, maar dan met een toevoeging van hoogovenslak. Wordt in de restauratie niet toegepast. Tras Dit is afkomstig uit de Eifel en wordt verkregen door het vermalen van hiervoor geschikte tuf. Tras was vroeger kostbaar. Tufsteen van de afbraak van kerken en torens bracht veel op. De Valkhof in Nijmegen is op deze wijze voor het overgrote deel in de trasmolen verdwenen. Vermenging met luchtkalk maakt de specie hydraulisch. Zuiver chemisch beschouwd maakt men iets dat op Portlandcementspecie lijkt, in de praktijk levert kalk met tras echter een veel elastischer mortel op. De hiermee vervaardigde mortel is ook wat slijtvaster, vertoont minder krimp en zet bij vocht iets uit. Deze mortel vraagt wel gedurende een veel langere tijd het nodige vocht om goed af te binden. Voor kleine hoeveelheden traskalkmortels voor plaatselijk herstel wordt geadviseerd geen kant en klare mortels te gebruiken, maar zelf trasmeel aan een kalkmortel toe te voegen. Bij grote hoeveelheden verdienen kant en klaar mortels de voorkeur in verband met mengfouten. Tras bindt niet zelfstandig af, de hydraulische eigenschappen van tras ontstaan alleen als deze aan kalk of cement wordt toegevoegd. Daarom de tras pas kort voor gebruik aan kalk- of cementmortel toevoegen. Gaat de tras geen reactie aan met kalk dan is het inert als zand en ontstaat feitelijk een zeer schrale mortel. Bijzondere vermelding verdient het zogenaamde “Amsterdams cement”. Dit werd gebrand van 35
• 37.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 kleislib uithet IJ. De ontwikkeling was een gevolg van de hoge prijs van tras door een conflict over de geheven tolgelden op de Rijn. Mortel waarin het is verwerkt is enigszins roodachtig van kleur. Het heeft dezelfde werking als tras en is toegepast in de periode 1790 tot 1840. Een soortgelijk cement werd ontwikkeld door de (tras)cementhandelaar Cazius uit Utrecht, bekend onder de naam Caziuscement. De werking hiervan was echter beduidend minder. Vulmiddelen Zand bestaat voor het overgrote deel uit kwarts en vormt als het ware het skelet van een mortel. Het gebruikte zand kwam vroeger altijd uit de naaste omgeving, met als gevolg dat de korrelgrootte niet altijd optimaal was. Als vulmiddel heeft het een belangrijke functie: 1. Vette species met bijna alleen bindmiddel, krimpen bij droging sterk. Zand om deze species te verschralen, gaat deze krimp tegen. 2. Zand, in de juiste korrelgrootte, zorgt voor vergroting van de porositeit, waardoor koolzuur uit de lucht meer toetreedt en de verstening van de mortel bevordert. 3. Zand maakt de mortel goedkoper. Te veel zand maakt de mortel echter stug en weer moeilijker verwerkbaar. Zand komt in zeer veel vormen voor. De meest voorkomende zijn: - Scherp rivierzand met een goede korrelverdeling. Levert een wat grijze voeg. Door bijmengen met bergzand wordt de kleur beter. - Bergzand. Dit komt in veel kleuren voor. Let wel op dat er geen leem en verontreinigingen in het zand voorkomen. Bij voorkeur vooraf goed wassen. - Klapzand is fijn zand, niet scherp, klontert snel en laat zich moeilijk mengen. - Duinzand wordt bij de tegenwoordige fijne maling van de bindmiddelen gebruikt, mits het scherp is en niet vervuild - Zilverzand. Dit heeft evenals duinzand een zeer ongunstige korrelverdeling (te véél kleine korrels van dezelfde afmeting) en is ongeschikt voor gewoon voegwerk. Wel wordt het gebruikt voor het verschralen van specie voor knipvoegen en gesneden voegen. Naast zand werd in het verleden ook marmermeel toegepast. Dit was slijpsel afkomstig van het zagen van marmeren platen. Het kan gebruikt worden bij het verschralen van kalkmortel voor het maken van knipvoegen en gesneden voegen. Het geeft een mooie kleur en structuur aan de voeg. Om specie te verschralen werd in het verleden ook regelmatig gebruik gemaakt van pannengruis, kleipoeder en sintels. Toeslagen Dit zijn kunstharsdispersies, eigenlijk bindmiddelen die de hechting verbeteren, water langer vasthouden en daarmee bij kwetsbare toepassingen het “verbranden” tegengaan. Ook al eerder gehydrofobeerde baksteen is dan beter te voegen. Verder worden aan moderne cementmortels luchtbelvormers toegevoegd. Deze mogen echter nooit aan een schelp- of steenkalkmortel worden toegevoegd. Voorbereiding Proefstuk Voordat met het inboeten van metselwerk en het aanbrengen van voegwerk begonnen wordt, eerst een proefstuk opzetten, waarin alle fasen van het herstel worden uitgevoerd. Zet het proefstuk op naast een in nog goede staat verkerend stuk metselwerk met voegwerk. Na acceptatie kan het proefstuk dienen als referentie voor het gehele werk. Het proefstuk moet dus tijdens de gehele uitvoering aanwezig blijven! Hieronder enkele aanwijzingen: - Voor zover nodig het reinigen en schoonmaken van de gevel. Als nog gekozen moet worden voor een bepaalde methode dan 2 of 3 van de meest in aanmerking komende methoden uitvoeren. Dit is vooral van belang voor de beoordeling van een aanvaardbare en verant- woorde schoonheidsgraad en het vaststellen of schade ontstaat aan baksteen en voegwerk. 36
• 38.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 - Uithakkenvan de eventueel in te boeten steen en uithalen van de voegen met de voor dit werk te gebruiken gereedschappen. Dit is noodzakelijk om te bekijken of beschadiging van de baksteen optreedt en of de vereiste diepte van de voegen voldoende is. Uithakken veroor- zaakt al gauw schade aan de omringende steen. Met uitboren zijn betere ervaringen opgedaan. - Ter goedkeuring overleggen van steenmonsters. Dit luistert nauw zowel wat betreft de kleur als de afmeting. Meestal vergt dit het nodige speurwerk van de aannemer. - Opzetten van voegmonsters, minstens 3, in verschillende samenstelling. Let wel kalk en kalk met tras binden zeer langzaam af! De kleur kan daarom pas beoordeeld worden na een standtijd van minimaal tien tot veertien werkdagen. - Vraag van de aannemer de exacte samenstelling van de voegmonsters. Leg de gekozen of aangepaste samenstelling voor het voegwerk altijd vast in een verslag of documentatie. Hierdoor kan bij eventuele problemen altijd worden nagegaan wat er is toegepast. Kleur en samenstelling Voor een goed eindresultaat is de juiste kleur en een goede samenstelling essentieel. Van een gemetselde gevel is circa 25 tot 30% van het oppervlak voegwerk. Neem voor het vergelijken van de kleur tussen oud en nieuw, een oud stukje voegwerk en breek dit door midden en vergelijk dit met het nieuwe goed afgebonden en gedroogde nieuwe voegwerk. Afbeelding 45 Beschadiging steen door te dikke beitels, daarom eerst proefstuk met het juiste gereedschap! Afbeelding 46 Een proefstuk met enkele opgezette voegmonsters om kleur en uitvoering te kunnen beoordelen, standtijd minimaal tien dagen! 37
• 39.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Hieronder enkeleaanwijzingen: - De kleur van het zand bepaalt in hoge mate de kleur van het voegwerk. - Voor de samenstelling van voegspecie als uitgangspunten een bindmiddel/ zand-verhouding aanhouden van 1 op 2 tot 1 op 2,5 voor kalk; voor cement maximaal 1 op 3. - Meng 4 delen grof (berg)zand op 1 deel fijn zand om een goede verdeling van de korrel- grootte krijgen. Gebruik zilverzand alleen bij knipvoegen en gesneden voegen. - Toegevoegde kleurpigmenten alleen van minerale oorsprong. Voor rood is dit gebrande of rode oker; voor geel is dit gele oker of terra siena. N.B. Een methode die heel goed werkt om een juiste indruk te krijgen van de kleur, is het droog mengen van bind- en vulmiddelen in een kommetje. Afpassen kan met een reageerbuisje of een dopje. De bind- en vulmiddelen moeten wel absoluut droog zijn. Voor het nauwkeurig samenstellen van de voegspecie altijd afmeten in volumedelen, dus niet met de schop! Afpassen gaat goed met strak afgestreken emmers. - Benader de oorspronkelijke voegmortel in kleur, korreligheid en detaillering. - De voegmortel moet altijd iets zachter zijn dan de baksteen. - De voegmortel even zacht als de originele mortel Alleen in een dwangmenger wordt de specie goed gemengd. Bij een betonmolen is de menging onvoldoende. Dit laatste wordt dan ook zeer beslist afgeraden. N.B. Bij gevels waarin het verleden ook al veel hersteld is en vensters dichtgemetseld zijn etc, valt niet te ontkomen aan voegwerk met een verschillende samenstelling. Bij de recente restauratie van Kasteel Waardenburg (Gld) zijn om die reden kalkpitten, fijn gestampte rode pannen en zelfs fijngestampte steenkool toegevoegd aan de voegmortel. Afbeelding 47 Een dwangmenger voor het goed mengen van de specie. Met een reguliere betonmolen lukt dit niet! Afbeelding 48 Restauratievoeger is een vak apart. Het vereist veel kennis, affiniteit en ervaring om een verantwoorde wijze historisch voegwerk te kunnen herstellen. Bij platvol voegen verdient het eerst zetten van stootvoegen overigens een sterke voorkeur. 38
• 40.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Hardheid enkwaliteit In de nieuwbouw is vaak de vereiste hardheid van de voeg vastgelegd in het bestek. Dit wordt dan gecontroleerd met behulp van een zogenaamde voeghardheidsmeter. Ook in de restauratie is dit in het recente verleden wel gepropageerd. Uiteindelijk heeft zich dit niet doorgezet. Op dit moment wordt het nauwelijks meer geëist en op deze wijze gecontroleerd. In de praktijk van restauratie en herstel bleek dit bij voegen van kalk en traskalk lastig vast te stellen, zeker gelet op het feit dat we zoveel mogelijk streven naar partieel herstel. Een voeghardheidsmeter is alleen goed toe te passen bij een platvolle voeg op cementbasis. Voor beoordeling van kwaliteit kan daarnaast snel aanvullende informatie worden verkregen door krassen, steken en prikken, zie verder onder hoofdstuk Inspectie. Goed voegwerk heeft een poreusheid die ligt rond de 30%, de korrelgrootte van het zand en de hoeveelheid bindmiddel hebben een sterke invloed op de dichtheid. Zeer dicht voegwerk is bij overmatige vochtbelasting gevoeliger voor vorstschade. Uithalen van de voegen De voegen minimaal uithalen tot een diepte van 1,5 tot 2,0 maal de dikte van de voeg. Er is dus altijd een relatie tussen dikte en diepte van een voeg. Een zeer dunne gesneden voeg hoeft minder diep uitgehaald te worden dan voegwerk in 15e eeuws metselwerk. Door voldoende diep uithalen ontstaat meer hechtoppervlak voor de voegspecie met voldoende massa voor een normaal afbindingsproces. De voeg rechthoekig uithalen, zonder speciebaarden of “tanden” te laten zitten. Bij het aandrukken van de voegspecie wordt op deze wijze een betere hechting verkregen. Bij het uithalen bestaat het meeste risico op beschadiging van de steen door te dikke beitels, te veel geweld door pneumatische hamers en het afboeren van de hoeken. De beitel mag nooit dikker zijn dan de helft van de dikte van de voeg. Naaldvormige stootvoegen kunnen niet uitgehaald worden zonder de steen te beschadigen. Laat deze gewoon zitten! Stootvoegen mogen niet opgehakt worden tot een dikkere voeg, de steen wordt beschadigd en het aanzien cq karakter van de gevel ondergaat een ingrijpende wijziging! Ook mogen stootvoegen nooit met een diamantzaag uitgeslepen worden, alleen uithakken. Afbeelding 49 Bij dit herstelde voegwerk zijn de stootvoegen uitgehaald met een diamantzaag die ter plaatse de onder- en bovenliggende steen heeft beschadigd. Slijpen kan alleen onder zeer bepaalde condities, namelijk: alleen dikkere lintvoegen inslijpen met een dunne zaag met een zeer goede afzuiging van het gruis en stof zodat het zicht op de voeg behouden blijft. Daarna kan gemakkelijk met een beitel de voeg worden weggehakt. Stootvoegen altijd met de hand uithakken. Schrijf voor dat alle stenen die beschadigd worden tijdens het verwijderen van de voegen moeten worden vervangen! 39
• 41.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Een nieuweontwikkeling is het gebruik van de Arbotech. Deze machine werkt met oscillerende schijfjes met geharde tandjes die langs elkaar werken. Hiermee is zeer nauwkeurig uithalen van in te boeten steen en voegwerk mogelijk. Wel zijn de schijfjes gevoelig voor uitbreken en daarom is de Arbotech alleen geschikt voor kalkvoegen. De Fein-cutter is hier een verfijnde versie van, geschikt om dunne snijvoegen van 2 of 3 mm uit te frezen. Afbeelding 50 Doorsneden van onjuist of te ondiep uitgehaalde voegen. uitgesleten voeg bakhuid bakhuid verdwenen! te breed uitgehaalde stootvoeg bakhuid verdwenen! karakter metselwerk is wezenlijk aangetast nieuwe voegwerk vriest eruit te ondiep uitgehaald, niet schoongemaakt oude mortel afscherven/ afboeren steen afscherven/ beschadigen steen te dikke beitel Nadat de voegen voldoende diep zijn uitgehakt, wordt de volgende werkwijze aangehouden: Smalle voegen bij snijwerk uitzuigen, bij brede voegen met lucht krachtig schoonblazen, dan pas met water uitspoelen. Steeds van boven naar beneden werken. Als direct van boven naar beneden met water nagespoeld wordt, dan blijft naar onderen toe steeds meer slib kleven op het daar nog aanwezige stof en gruis. Dit blijft als aangekoekt gruis en stof in de voeg achter. Na enige tijd wordt gruis en stof droog en zorgt voor een verminderde aanhechting van het nieuw aan te brengen voegwerk. Inzetten van voegwerk Ruim voor het voegen de gevel voldoende bevochtigen, maar niet drijfnat en nat vlak voor het voegen. De steen moet winddroog zijn. Bij hardere steen die moeilijker water opneemt al twee dagen van te voren beginnen met voorbevochtigen; eerste dag 3 x bevochtigen; dag ervoor alleen ‘s ochtends bevochtigen om smetten te voorkomen. Ook bij zachtere steen verdient dit de voorkeur. Bij voorkeur eerst de stootvoegen volzetten en dan de lintvoegen! Hierdoor kunnen vanuit de lintvoegen ook naaldvormige stootvoegen zo goed mogelijk dichtgezet worden. Zeer diep uitgesleten voegwerk in lagen vol zetten. De lagen tussentijds voldoende door laten harden. Zeer smalle stootvoegen eerst afplakken om het smetten tegen te gaan. Soms is het vullen van zeer dunne stootvoegen niet mogelijk. Bij sterk verweerde steen (meelzakken) wat terugliggend voegen en zonodig de randen iets afwaterend besnijden. De voegspecie steeds aardvochtig aanbrengen. Hydraulische toeslagstoffen zoals tras pas één uur van te voren toevoegen aan de kalkspecie om een vroegtijdige reactie met de kalk te voorkomen. 40
• 42.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 De voegspecievooral goed aandrukken, dus geen veegwerk. Alleen door stevig aandrukken komt een goede hechting met baksteen, legmortel en een goede verdichting van de voegspecie tot stand. Dit betekent onder andere een korte voegspijker die steviger aandrukken mogelijk maakt. Het belang van goed aandrukken kan niet genoeg benadrukt worden voor het verkrijgen van duurzaam voegwerk. Strijken bij te lichte druk brengt het bindmiddel naar het oppervlak toe, waardoor een dunne verharde laag ontstaat met daarachter een mortel met weinig of geen samenhang. Na het verweren van de harde toplaag waait de rest van de voeg er versneld uit. Om na het zetten van platvolle voegen het aandrukken te vergemakkelijken zijn de volgende gereedschappen ontwikkeld: - Een op perslucht trillende voegspijker met een voet naar keuze van 8, 10 of 12 mm waarmee de voegmortel mechanisch kan worden verdicht. Dit wordt in steeds meer bestekken voorgeschreven. - Een nastrijkapparaat op 2 wieletjes met diverse verwisselbare schoenen qua breedte en qua profiel. Zo is er een schoen met een bol profiel waarmee goed verdicht iets terugliggende voegwerk gemaakt kan worden. Als voor de aanpassing op het bestaande werk gekozen moet worden voor een wat korrelige textuur, dan nooit borstelen maar heel voorzichtig tamponeren. Het inzetten van nieuw voegwerk mag niet bij temperaturen geschieden hoger dan 25°C, bij kans op (nacht)vorst binnen 72 uur en bij lang aanhoudende temperaturen onder de 5°C. N.B. Bedenk dat metselwerk dat sterk aan weer en wind bloot gesteld is zoals middeleeuwse stadsmuren en torens bijna altijd al enige generaties voegwerk hebben gehad. Het gevolg is een sterk verwijde voeg met afgeronde steen. Belangrijk is dan afwaterend besnijden van het voegwerk. Samenstelling van enkele voegspecies Deze dienen opgevat te worden als uitgangspunt niet als vaststaand recept. Per situatie bekijken en met enige variatie minimaal 3 monsters opzetten. 1. Voor dikke voegen in middeleeuws opgaand metselwerk, iets terugliggend of platvol doorgestreken en tamelijk poreus: 1 maatdeel schelpkalk, 2 à 2,5 maatdelen zand. Zand Afbeelding 51 Doorsneden van juist en onjuist aangebracht voegwerk. voeg losgekrompen door afspoelen met water, blijft gruis achter, waardoor geen hechting ontstaat! onjuist en te breed gevoegd zanderige onsamen- hangende voegmortel losgekrompen verbrandt vaak! voeg voeg voeg steen steen te veel doorgestreken, hierdoor ontstaat huidje met teveel bindmiddel nieuwe“veegmortel” nieuwe“veeg”mortel oude mortel terugliggend gevoegd bij oude wat afgeronde steen = dunne voeg voegwerk altijd haaks uithalen krimpnaad water + holte water 41
• 43.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 bestaandeuit grof metsel- of bergzand met korrelgrootte van circa 1 mm tot maximaal 4 mm. Donkerbruin bergzand geeft een bruinachtige voeg. Donkergeel bergzand geeft een meer crème-achtige voeg. Voegspecie van te voren minstens een week tot tien dagen in de rot zetten en goed afdekken voor een innige vermenging van de schelpkalk met het zand. 2. Voor het metselen en meteen doorstrijken van kwetsbare onderdelen waarbij hoge eisen aan de waterdichtheid worden gesteld: 1 maatdeel schelpkalk, 1,25 maatdeel trasmeel, 1,5 à 2 maatdelen zand. Bij grof zand per 4 maatdelen, 1 maatdeel wat fijner duinzand toevoegen, Hierdoor ontstaat een wat dichtere voeg. Het grove en fijne zand vooraf mengen. 3. Voor het aanhelen op bestaande gesneden of geknipte voegen in 18e en 19e eeuws gevelwerk: 1 maatdeel fijngemalen schelpkalk (of 1 maatdeel steenkalk) en 2 maatdelen fijn wit zand of zilverzand. Bij zeer fijn werk kan als verschraling marmermeel worden toegepast. Na het mengen moet de voegspecie worden gezeefd. Bij dit voegwerk ontstaat een zeer witte voeg, die soms te sterk afsteekt bij het oude werk. Het toevoegen van een zeer weinig omber breekt het wit. Door toevoegen van water ontstaat een aardvochtige voegspecie, die voor een goede verwerkbaarheid in een bak “getrapt” moet worden. De deegachtige specie mag alleen van de bal, onder regelmatig slaan, worden verwerkt. Voor wat sneller werken kan in plaats van een rei ook een slee worden gebruikt. Stootvoegen en neggekanten met de korte voegspijker voegen en met het voegmes besnijden. 4. Gevels met harde klinkers uit de jaren twintig, Amsterdamse School, gemetseld in een cementkalkspecie: 1 maatdeel portland cement, 0,5 maatdeel steenkalk, 1 maatdeel duinzand en 2 maatdelen rivierzand. Levert een sterke harde dichte voeg op, meestal iets terugliggend. N.B. Als de voegen van in kalk gemetselde muren met een mortel van sterke dichte portlandcement worden afgewerkt, verteert de kalk door gebrek aan hardende koolzuur uit de lucht, die er nog maar moeilijk bij kan komen. Enige remedie is de cementvoegen vervangen door een kalkvoeg. Nazorg Kalkmortels en kalk/trasmortels binden langzaam tot zeer langzaam af. Indien dit afbinden door gebrek aan vocht door opzuiging en/of verdamping halverwege stopt, is “verbrand” voegwerk het gevolg. De basis om dit verbranden tegen te gaan ligt bij het goed voorbevochtigen. De nazorg bestaat het enkele dagen tot een week vochtig houden van het voegwerk. Het risico van verbranden wordt sterk vergroot door één van de onderstaande factoren of een combinatie ervan: - Een dichte steen zoals verblendsteen die nauwelijks vocht opneemt en deze voor het afbinden weer aan de voegspecie afstaat. - Hoge temperaturen zoals hittegolven waarbij vocht snel verdampt. Voegwerk het liefst uitvoeren bij bedekt weer en temperaturen tussen de 15°C en 20°C. Boven de 25°C mag niet worden gevoegd. - Directe zonnestraling. Dient ten allen tijde vermeden te worden door het afdekken van de steigers met zeilen die geen licht doorlaten. - Wind, met name aan de kust en vlakke veld. Steigers afschermen met dichte zeilen. Om zolang mogelijk een vochtig klimaat bij het verse voegwerk te handhaven: - Voorhangen van een dampremmende folie of vochtig gemaakte“groene”steenwoldeken. - Na enkele dagen zeer voorzichtig vernevelen van water. Zorg dat er door te veel vocht geen kalksluier ontstaat. 42
• 44.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 0.6 Benamingenen begrippen Hieronder de meest belangrijke termen en begrippen: Aanzet Geboorte of begin van een boog, eerste steen of laag die al deel heeft aan de kromming van de boog. Aanzetsteen Vaak een blokje natuursteen, waartegen de deklijst of rollaag van een top- of halsgevel leunt. Ook hoekblok waarop een (venster) boog begint. Achterwerker Niet in zicht komende steen, meestal minder hard gebakken. Afzaat Hellend bovenvlak van een horizontale lijst, van een dorpel; ook dit lijstwerk zelf, waterslag. Amsterdams Een hydraulische toeslag van gebrande slib uit het IJ als vervanger van cement tras, toegepast van 1790 tot circa 1840. Mortel is rozerood van kleur en veel toegepast bij waterbouwkundige werken. Blokverband Tegelverband waarbij de bakstenen in groepen, afwisselend staand en liggend zijn verwerkt, zie afbeelding 52. Boog Overspant een opening vanaf twee steunpunten. Er zijn: rondboog; segmentboog; spitsbogen in diverse vormen; kielboog; Tudorboog; korfboog; ellipsboog, kettingboog; strekse boog; keperboog; Boogfries Reeks kleine bogen naast elkaar, rustend op kraagstenen als afsluiting van spaarveld of muurkroon. Ook boogfriezen met keperbogen, vlecht- of elkaar kruisende bogen of langs een topgevel klimmende boogfriezen komen voor. Afbeelding 52 Voorbeeld van diverse sierverbanden. Vaak toegepast in blindnissen bij Romano-gotische kerken in het noorden van ons land. blokverband keperverband sierverband met klezoren in boogtrommel van een venster strekken - geel ; klezoren - rood sierverband als keperverband in boogtrommel van een venster 43
• 45.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Boogrug Bovenkant,buitenwelfvlak van een gemetselde boog. Indien gemarkeerd door een profiel dan wordt dit een booglijst genoemd. Boogstenen Bakstenen waaruit een boog is samengesteld door radiale voeging. Boogtrommel Timpaan, vulling van een boogveld aangebracht boven vensters en deurkozijnen. Bouwnaad Zichtbare, meestal verticale scheiding in een muur tussen twee bouwfasen of bouwperioden. Caziuscement Een hydraulische toeslag van gebrande steenklei, ontwikkeld door de heer Cazius in Utrecht als vervanger van tras en toegepast van 1792 tot circa 1840. Mortel is rozerood van kleur en veel toegepast bij waterbouwkundige werken. Dagkant Loodrecht, afgeschuinde of geprofileerde op de muur of het kozijnvlak staande kant. Drieklezoor Baksteen waarvan een kwart van de lengte is afgeslagen, toepassing op hoeken en beëindigingen. Ezelsrug Metselconstructie toegepast als afwaterende beëindiging van gevelvlakken, tuin- en kerkhofmuren. Kantelaaf Neg of dagkant, vooruitspringend muurwerk om een kozijn al of niet betimmerd met een platstuk. Keellijst Een holle lijst met kwartcirkelprofiel, veel gebruikt als afsluiting bij een muurkroon. Keperlaag Horizontale laag metselwerk, waarin de stenen onder 45° ten opzichte van de wandvlakken liggen en afwisselend haaks op elkaar geplaatst zijn. Keperverband Minder juist visgraatverband genoemd. Metselwerk gevormd door schuin gestelde in elkaar grijpende bakstenen op hun kant en toegepast als mozaïekachtige vulling van boogtrommels en spaarvelden. Afbeelding 53 Diverse begrippen bij ontlastingsboog boven venster: 1. Boogbrug; 2. Boogstenen; 3. Ontlastingsboog; 4. Boogtrommel. 44
• 46.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Kiellaag Eenlaag metselwerk die in dikte verloopt om een fout te corrigeren, ook wel varken genoemd. Klamplaag Verticale laag stenen op hun kant gemetseld als verzwaring of om kelders en putten waterdicht te maken. Klezoor Baksteen van een kwart lengte, gebruikt in hoekoplossingen om te zorgen dat de stootvoegen van de opeenvolgende lagen niet boven elkaar kwamen. Klisklezoor In de lengte doorgehakte baksteen, op de kop een klezoor en in de lengte een strek. Koppenverband Metselverband met in elke laag koppen, ook patijts verband genoemd. Toegepast voor putten en schoorsteenpijpen. Kortelinggat Opening in muurwerk ontstaan na het verwijderen van een ingemetselde korteling. Werd opengelaten voor toetreding van lucht om verharding van kalkspecie mogelijk te maken en voor het plaatsen van onderhoudssteigers. Lepe steen Steen met een niet haakse beëindiging aan één of beide zijden, zie afbeelding 26. Lintvoeg Horizontale voeg tussen twee lagen metselwerk. Ook wel lopende, liggende, leger- of strekse voeg genoemd. Loodvoeg Stootvoeg die over meer dan één laag doorloopt. Mortel Plastische, deegachtige, samengestelde stof, waarmee stenen tot één geheel verbonden, althans met gelijkmatige drukverdeling worden vastgelegd en uiteindelijk de hardheid van de steen nabijkomt. Afbeelding 54 Een uitgemetselde muurkroon met een muizentand ofwel zaagtand en een bloktand. muizentand zaagtand muizentand zaagtand 30° 45° 45
• 47.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Muizentand Bakstenenlijst bestaande uit een laag koppen, die onder een uitkraging om en om iets uitgemetseld zijn (platte muizentand of bloktand) of onder een hoek van 45° uitsteken (overhoekse muizentand). Neg(ge) Schuin ingesneden dagkant, vaak met profilering, van een deur- of venster- opening. Neggeblok Natuurstenen blok, vooral in de baksteenarchitectuur van 15e tot 16e eeuw aangebracht ter verlevendiging van venster- en deurneggen. Neggeblokken fungeren soms ook als gehengduimsteen. Patijts Dwars op de lengterichting van een muur leggen van bakstenen, zichtbaar als koppen. Parement Vlakke natuursteen bekleding van baksteen, afgeleid van het Latijnse “parare” dat gereedmaken of opsieren betekent. Pareren Het aan één zijde bekappen van natuursteen. Porring Kromming van een boog, gemeten ten opzichte van de geboorten van de boog, ook kleine kromming bij hanekammen en strekse bogen. Rollaag Reeks van gemetselde stenen op hun kant, bijvoorbeeld als afdekking van of laag onder een kozijn, als afdekking van een muur of topgevel. Speklaag Horizontale band in metselwerk, bestaande uit één of meer lagen baksteen die in kleur afwijkt of een natuurstenen of gepleisterde band als afwisseling in baksteenmuurwerk. Stootvoeg Staande voeg in metselwerk. Strek 1. Strekse horizontale boog. 2. Met één van de lange zijden in de dag komende steen van een metsel- verband. Stroomlaag 1. Rij van enigszins hellend op hun kant gestelde stenen, aangebracht b.v. onder een balk of boog waar geen plaats genoeg is voor een haaks metsel- verband. 2. Een rij overhoeks gelegde stenen in een bestrating of als platte laag in een keldervloer om grondwater te keren. Tand 1. Gedeelte van een baksteen dat vooruitspringt ten opzichte van de onmiddellijk erboven en eronder gelegen stenen. 2. Verticale vertanding dat wil zeggen een regelmatige opvolging van tanden en kassen een zogenaamde staande tand 3. Trapsgewijze opeenvolging van liggende en staande voegen, een zogenaamde liggende of vallende tand. Tandlijst Zie Muizentand Varken Zie Kiellaag 46
• 48.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Vermetting Enigszinsterugspringende laag metselwerk als geblokte pilaster, veel toegepast in de 17e en 18e eeuw voor hoekaccenten. Versnijding Een lichte sprong in het metselwerk als versmalling van opgaand metselwerk bij steunberen en torens. Vlechting Metselwijze waarbij loodrecht op de schuine zijkanten van een bakstenen puntgevel wigvormige stukken in de horizontale lagen worden ingelaten. Ook wel boerenvlechting genoemd. Zaagtand Zie Muizentand 0.7 Onderhoudsgevoelige constructies Algemeen Veel in baksteen uitgevoerde onderdelen zijn gevoelig voor een hoge vochtbelasting. Zorg dat water er door een goede detaillering afvalt en niet over onderliggend metselwerk stroomt of hierop blijft staan. Hieronder worden enkele veel voorkomende constructies behandeld, met aanwijzingen voor het voorkomen of verminderen van de problemen. Bij inspecties is het belangrijk juist aan deze onderdelen aandacht te geven en in het rapport duidelijk aan te geven wat er aan mankeert en aan moet gebeuren. Aandacht en zorg voorkomt erger. Lek- of waterlijsten Deze dienen om het water zoveel mogelijk van de gevel af te houden. De stootvoegen zijn meestal het zwakke punt. Als de stootvoegen uitgesleten zijn, loopt veel water geconcentreerd Afbeelding 55 Een vermetting in 18e eeuws metselwerk 1. Vermetting, 2. Geblokte pilaster, 3. Basement. Afbeelding 56 Romaanse absis van Oldenzijl (Gr) rondom voorzien van rondboogfriezen onder, in en boven de vensterzone. 47
• 49.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 op éénpunt de gevel in. Op wat langere termijn ontstaan onder de stootvoegen lange zwarte strepen met algen en mos. Versnijdingen Bij versnijdingen verjongt zich het metselwerk. Zonder bescherming blijft op het vlakke deel veel water staan dat in de steen trekt. Symptomen hiervan zijn “baarden” met overmatige mosgroei net onder de versnijding. Versnijdingen blijven kwetsbaar, toch is de schade in bepaalde gevallen te beperken. Indien rollagen zijn toegepast deze aan de bovenzijde afwaterend maken door afsmeren, zie afbeelding 58. Bij lijsten van natuursteen kunnen deze lijsten afwaterend gesteld en wat naar buiten geschoven worden. Dan dient wel een waterhol toegepast te worden. Afbeelding 57 Door jarenlang achterwege gebleven onderhoud slaan alle stootvoegen van de leklijsten door. Aan de binnenzijde heeft dit desastreuze gevolgen voor het pleisterwerk! opvallend regenwater mosgroei diep uitgesleten iets afwaterend afwerken vocht blijft lang in de steen hangen versnijding afzaat detail voegwerk afzaat zorg dat dit vlak gelsoten blijft waterlijst regenwater uitgesleten voeg indringend vocht voegwerk iets besnijden 48 Afbeelding 58 Doorsnedes van versnijding en afzaat met diverse onderhouds- problemen.
• 50.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Afzaten Deze schuinaflopende vlakken onder kerkvensters vangen zeer veel water. Omdat het vlak schuin afloopt hebben ook de lintvoegen een zeer aanzienlijke breedte. Zelfs bij licht uitslijten blijft al gauw water staan, zie afbeelding 58 en treedt er gemakkelijk vorstschade op. Aan de binnenzijde wordt het pleisterwerk onder de vensters eraf gedrukt. In meerjarenonderhoudsplannen dient voor het dichthouden van de afzaten periodiek een post te worden opgenomen. Cordonlijsten Dit is een veel voorkomend element in de 19e eeuwse architectuur. Meestal zijn cordijnlijsten gepleisterdomeenkernvanuitgemetseldebaksteen.Doorscheurvormingvanditpleisterwerken eentevlakkebovenkantishetbovenliggendeenachterliggendemetselwerkgevoeligvoorschade en vochtdoorslag. Als het water er niet afvalt ontstaat onder de lijst mosgroei. Bij ver uitstekende lijsten verdient een afwerking met lood aanbeveling, zie moduul 2.3 Loodaansluitingen, bladzijde 21. Steunbeerkoppen De schuin aflopende vlakken vangen veel water. Als ook een goot ontbreekt stroomt ook nog eens veel water van de daken over de steunbeerkop. Door een overmaat aan vocht vriezen deze koppen snel kapot, stenen liggen snel los etc. Bij eenvoudige steunbeerkoppen is het beter om het voegwerk te vernieuwen met een taaiere kalktrasmortel. Om het onderhoud te beperken kunnen grote steunbeerkoppen, mits esthetisch verantwoord, worden afgedekt door een watervast verlijmde plaat multiplex, die rondom voldoende uitsteekt en net iets ventilerend vrij blijft van het metselwerk. Deze plaat kan dan bekleed worden met lood of leien. Mits op de juiste wijze uitgevoerd is een met lood gerealiseerde afdekking nagenoeg onderhoudsvrij, zie hiervoor moduul 2.2.3 Dakbedekking-leien en 2.3 Loodaansluitingen. Wel dient de plaat bij het aanbrengen van lood vooraf goed in een lijvige grondverf gezet te worden tegen de zure lijmen uit het multiplex. Afbeelding 59 Een in Noord- Nederland veel toegepaste oplossing met een over de pannen uitkragende rollaag. De aansluiting met de pannen is dan uitgevoerd met een speciezoom in plaats van met lood. Afbeelding 60 Vroeger werden trapgevels aan de achterzijde tegen vocht vertind. De vertinlaag liep als speciekraag door op de dakpannen. 49
• 51.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Rollagen envlechtwerk Rollagen en vlechtwerk worden veel gebruikt om topgevels af te werken die boven de pannenlijn uitsteken.Detopgevelsvangenveelzakwaterop.Ditveroorzaaktingerottekoppenvangordingen en het afdrukken van binnenpleisterwerk net onder het beschot. Om met name inwatering tegen te gaan, kan de gevel afgedekt worden met red-cedar waterborden afwaterend naar het dakvlak aangebracht en voorzien van schuine naar het dakvlak aflopende leklatten, zie afbeelding 61. Zorg voor een voldoende overstekende rand met waterhol. Voor grote gebouwen zoals kerken en landhuizen kan gekozen worden voor borden, naar het dakvlak afwaterend aangebracht, bekleed met lood in meterstukken, waarvan de felsnaad schuin afloopt naar het dakvlak. Zorg voor voldoende overstekende rand en een goede druipkant aan de zijde van het dakvlak Een kostbare oplossing die bij restauratie wordt toegepast is het afdekken door overstekende natuursteenplaten van 5 cm dikte. Deze wijze van afdekken is wel gevoelig voor loskrimpen en opentrekken van de stootvoegen. Om afschuifkrachten te voorkomen op de schouderstukken dient elke plaats afzonderlijk in het onderliggende metselwerk verankerd te zijn of voorzien te zijn van een zogenaamde“vlag”. Schouderstukken en gevelbeëindigingen Voor deze onderdelen geldt dezelfde werkwijze als genoemd onder rollagen en vlechtwerk. Vroeger werden deze al heel vaak afgewerkt met een afdekking in natuursteen. Als de bovenzijde van een topgevel al bekleed is met lood, kan deze doorgezet worden over het schouderstuk. Bij red-cedar waterborden kan ter plaatse van de aanzet een gootje gemaakt worden dat afstromend water afvoert op het dakvlak. Impregneren van deze vlakken met een acrylaat wordt afgeraden. De waterdruppels slaan door deze impregnatie heen en op den duur laat de filmvormende acrylaat in vellen los. Afbeelding 61 Aanzicht met doorsnede over een afdekking met red-cedarplank. Een goede detaillering is erg belangrijk. Voor het schouderstuk is lood het beste. Zink wordt sneller aangetast door inhoudsstoffen die uit de red-cedar spoelen. waterhol red-cedar deel onbehandeld kelderveer loodslab 25 kg/m2 red-cedar deel latjes met RVS bevestigingsmiddelen dakvlak deel hellend naar het dakvlak 50
• 52.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Ezelsruggen Ezelsruggen enrollagen krimpen in de lengterichting van de muur. De staande stenen dienen met zo dun mogelijke voegen gemetseld te worden om loskrimpen van het onderliggende metselwerk te voorkomen. De specie hoeft dus niet sterker gemaakt te worden. Toevoeging van wat tras is alleen bedoeld om overmatige slijtage op de hoeken tegen te gaan. Ook is tras enigermate waterwerend, het voorkomt krimp van het voegwerk en zwelt enigszins als het vochtig wordt. Torentransen en borstweringen Door vorm en constructie vangen deze extreem veel water. Afdekkingen zijn moeilijk te realiseren. Bij torentransen met een vlakke bovenzijde zijn dunne natuursteen platen mogelijk, bij voorkeur naar binnen afwaterend. Is sprake van een borstwering met schietgaten en moordgaten zoals bij kastelen, dan is afdekken niet mogelijk zonder het visuele aspect geweld aan te doen. Het beste is niet af te dekken met een te harde steen, deze krimpt los. Een wat zachtere steen neem gemakkelijkvochtopenstaatditweeraf.Voegenmeteenkalkmortelondereenkleinetoevoeging van tras en consequent zorgen voor regelmatig onderhoud. Grondkerende muren Bij veel monumenten komen in meer of mindere mate grondkerende muren voor. Denk hierbij aan voorpleinen van historische buitenplaatsen; forten en vestingwerken zoals bij de Vesting Naarden; werfmuren en kademuren in beschermde stadsgezichten en de landhoofden bij bruggen. Enkele problemen die zich hierbij voordoen: 1. Afschuifkrachten door een toenemende gronddruk. Deze gronddruk kan toenemen door inklinken, maar ook door de steeds grotere belasting van verkeer. Bij de rollaag of afdekstenen wordt dit het eerst zichtbaar door het afschuiven van lagen metselwerk of de afdekstenen. 2. Vochtbelasting door ophoping van vocht achter de grondkerende muur. Hierdoor ontstaat ernstige schade en laten schillen los, zie schilvorming. Ook ontstaat uitslag van kalk en vriezen stenen kapot. Door ervaring en schadegevallen na soms ingrijpende restauraties zijn we wijzer geworden. Effectieve middelen die afschuiving voorkomen en een te hoge vochtbelasting voorkomen: - Achter de grondkerende muren aanbrengen van een koffer van fijn grind of grof zand die veel water afvoert tot voet van de muur. Hier moeten dan wel voldoende stootvoegen open gehouden worden. Zorg dat water zo goed en zo snel mogelijk wordt afgevoerd. - Het aanleggen van goed afwaterende bestrating op een stabilisatie en een riolering die niet loost via een spuwer, maar bij voorkeur tot onder bij de voet van de muur. Bij aardwerken kan op dezelfde wijze een drain een goede oplossing bieden. Afbeelding 62 Afdekking van schouderstuk altijd uitvoeren met een afwaterende bovenzijde en een aangehakte aansluiting op de afdekplaten van de gevel. Het schouderstuk van Peperino-duro is ten onrechte op de hoeken niet voorzien van een randslag. 51
• 53.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 - Hetaanbrengen van diep geboorde groutankers tegen het uitbuiken van het metselwerk. Hierbij moet wel een berekening worden gemaakt door een constructeur. - Als de gronddruk door parkeren of langsrijdend verkeer niet verminderd kan worden, kan een damwand of een wand van betonnen elementen achter de keermuur worden aangebracht. Wel moet dan voldoende aandacht besteed worden aan de afvoer van water achter de wand en tussen de wand en de grondkerende muur. Middelen die niet effectief blijken te zijn: - Het metselwerk waterdicht te krijgen, of door een sterke cementvoeg of door de muur aan de achterzijde waterdicht te maken. - Vlak onder het maaiveld een folie aan te brengen zodat er geen vocht meer in de ondergrond dringt. Folie wordt al vrij snel door allerlei oorzaken beschadigt en het middel wordt erger dan de kwaal, onder andere bleek dit het geval bij een bastion van de Vesting Naarden. Afbeelding 63 Afschuiven en uitbuiken van een kademuur in de havenkom van Sluis (Zl) door een toenemende gronddruk als gevolg van vrachtauto’s en parkeren. Ruïnes Nederland kent in tegenstelling tot bijvoorbeeld Engeland heel weinig ruïnes. Een wezenlijk kenmerk van een ruïne is dat het een restant is van een gebouw in verval. Het gaat bij onderhoud en herstel van ruïnes om het zoveel mogelijk af te remmen van verder verval zonder dat het karakter van de ruïne verloren gaat. Er is dus een spanning tussen behoud, verder verval en begroeiïng. Als het ergens geldt, dan geldt het bij ruïnes, blijf er zoveel mogelijk vanaf! Toch kan het noodzakelijk zijn om ruïneus metselwerk te herstellen. Dit metselwerk bevat meestal heel veel bouwsporen. Het is daarom verstandig om voorafgaand aan het herstel deze bouwsporen door een bouwhistoricus te laten documenteren. Dit biedt tevens een goede basis voor het herstel. Enkele aanwijzingen: - Zorg dat de stabiliteit van brokken opgaand muurwerk gewaarborgd blijft, zodat geen gevaarlijke situaties kunnen ontstaan. - Bij het herstellen van afgebrokkelde muren en losliggende muurkronen steeds steen voor steen opnemen en weer vastleggen met specie. Vol en zat in de specie leggen en nastrijken. Navoegen is overbodig. - Begroeiïng die geen overmatige schade veroorzaakt zoveel mogelijk handhaven. Bomen die door overhangende takken schade aanrichten zo beperkt mogelijk snoeien. Bomen waarvan het wortelgestel de fundering omhoog drukt, alleen in overleg weghalen. Hiervoor is een omgevingsvergunning vereist. - Boompjes die in het muurwerk groeien en deze door hun wortelgestel ontwrichten stelsel- matig verwijderen. 52
• 54.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 - Laatbeschadigde muurvlakken zoveel mogelijk intact. Aanhelen alleen daar waar de stabiliteit wordt bedreigt of brokken weg dreigen te vallen. - Kleine horizontale vlakken iets afwaterend aanwerken met specie. - Grotere horizontale vlakken afdekken door 2 lagen plaggen met de wortels naar boven. Deze dekken goed af, groeien enigszins aan elkaar vast en verhinderen een overmatig indringen van vocht. - Raadpleeg deskundigen van Milieu en Faunabeheer en Staatsbosbeheer en ontwikkel samen een verantwoord onderhoudsplan. Molenrompen Door de wijze van bouwen van een ronde conische molenromp, liggen de stenen naar binnen toe koud tegen elkaar zonder voldoende specie in de stootvoegen. Het metselwerk zit dus van buiten naar binnen vol met “gaten en gangetjes” die gemakkelijk doorslaand regenwater geleiden. Het meest voorkomende probleem is dan ook vochtdoorslag. Niet voor niets werden veel conische molenrompen geheel of op de regenzijde gepleisterd om vochtdoorslagzoveelmogelijktegentegaan.Eenandergrootprobleemdathiermeesamenhangt is schilvorming door ondeskundige restauratie zoals inboeten met te harde steen, voegen met cement en waterwerend behandelen, en thermische belasting op de zuidzijde van de molen, zie verder paragraaf 0.8. Een drietal kwetsbare plaatsen waar snel problemen met het metselwerk optreden zijn: 1. Ter hoogte van de balklagen door dunner metselwerk. Hier ontstaan ook gemakkelijk horizontale scheuren door trillingen van het gaande werk die hier door de balken op het metselwerk worden overgebracht. 2. De oplegging van de stellingliggers, deze liggen op afschot naar de molenromp. Als de afdichting defect is loopt hier het water de stenen romp binnen. 3. De plaats waar de stellingsteunen in of aan de molenromp zijn bevestigd. Een ander veel voorkomend probleem is scheurvorming in de romp door trillingen die overgebrachtwordendoordeindemurenopgelegdebalken.Watookgemakkelijktotproblemen leidt is een nieuwe stijve betonnen fundering in combinatie met in kalk gemetseld muurwerk, zoals in Gouda met de molen de Rode Leeuw is gebeurd. In het recente verleden zijn veel materialen en technieken onjuist of onnodig toegepast. In veel gevallen bestreed men de symptomen en werd de oorzaak niet weggenomen, onder andere door verkeerde pleistersystemen, onjuiste afwerking met verf, hydrofobering, etc. Afbeelding 64 Afdekking door begroeiïng van de ruïne van de kerk te Ammerzoden (Gld). 53
• 55.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Als algemenegedragslijn geldt: - Eerst op een rij zetten van de oorzaken van schilvorming, scheurvorming en doorslag. Dat vergt in veel gevallen zorgvuldig onderzoek door ter zake deskundigen. - Dan goed op elkaar afgestemde maatregelen ten uitvoer brengen om de oorzaken weg te nemen. In heel veel gevallen kan door bouwkundige maatregelen zoals zorgvuldig uitvoeren van onderhoud aan metselwerk, voegwerk, aangepaste detaillering, verbetering ventilatie etc., voorkomen worden dat naar middeltjes als hydrofobering gegrepen wordt. Inmiddels is bekend dat deze voor verergering van de kwaal zorgen en tot zeer aanzienlijke schade leiden. - Streven naar een permanente ventilatie, ook als de molen niet draait. Dit houdt in dat ramen en deuren op de stelling worden voorzien van een kierstand. 0.8 Veel voorkomende problemen en oplossingen Schilvorming bij massief metselwerk Zoals gezegd ontstaat schilvorming door spanningen in het metselwerk. De buitenste schil metselwerk van een halve steen dikte raakt los van het achterliggende werk. In extreme gevallen vallen plakken metselwerk weg. Behalve thermische belasting, zie paragraaf 0.4, kan dit ook andere oorzaken hebben: - Gebruikte steen, gebakken van fijne goed gemengde klei (hardgrauw) met een zeer dichte poriënstructuur. - Toegepaste specie is een kalktrasmortel, eveneens met een zeer dicht poriënstructuur. - Schilvorming treedt het eerst op naast bogen waar al een zekere spanning in het metselwerk aanwezig is. Veel water wordt in de steenmassa vastgehouden als gevolg van de dichte poriënstructuur. Van buitenaf kan nu nog water in de muur komen door: - Regenwater dat op de muur valt of bij forten door de gronddekking heen sijpelt. - Verstopte drinkwaterkanalen waardoor regenwater niet meer in reinwaterkelders terechtkomt. - Regenwater dat van het terrein of van grond achter een grondkerende muur opgezogen wordt. - Grondwater als het metselwerk met de voet hierin staat. Door verzadiging van het metselwerk zoekt het opgehoopte water een uitweg. 1. Aan de achterzijde van de muur is dit nagenoeg onmogelijk. 2. Aan de voorzijde door verdamping of afdruipen Afbeelding 65 Bij een goede molenromp is afwaterend naar buiten gemetseld, zoals bij deze molen in Hoek bij Terneuzen (Zl). 54
• 56.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 3. In demuur uitzakken naar lagere delen. Dit wordt bemoeilijkt door: hoge grondwaterstand, grachtwater of diep in de muur grijpende natuursteenlijsten of blokken. Uiteindelijkhoopthetwaterzichop,bevriestenzorgtvoorverhoogdespanninginhetmetselwerk. Bij aanhoudende vorst worden de holtes gevuld met ijs. Opeenhoping van vocht kan worden voorkomen door aangepaste poreuze leg- en voegmortel en de juiste kwaliteit steen voor het herstel. Verder is aanbrengen van open stootvoegen en een drainage in veel gevallen zinvol. Vorstschade in de baksteen Behalve vorstschade door schilvorming kan dit ook worden veroorzaakt door drukopbouw in de steen als gevolg van inwendige ijsvorming door een overmaat aan vocht. Schade door ijsvorming hangt af van de poriënstructuur, sterkte van de steen en het watergehalte. Strengperssteen en verblendsteen zijn bekend om hun vorstgevoeligheid. Het volume van water neemt bij bevriezing circa 9% toe. In oude steen met veel grote poriën kruipen ijskristallen daarin en er gebeurt niets. Het maakt niet uit of het streng of matig vriest, de vernielende kracht is gelijk. Vooral kwakkelweer met veel regen overdag en ’s nachts vorst is funest. Vorstschade is herkenbaar aan het afstoten van scherfjes, platte stukjes evenwijdig aan het zichtvlak van de steen, met een diepte van enkele milimeters tot een centimeter. De eerste symptomen zijn kleine scheurtjes. Door het bekloppen met een hamertje vallen de scherfjes eraf. Het meest gevoelig is de regenkant van een gebouw, dus de west-, zuidwest- en zuidgevel. Vochtregulerende systemen Knapensifons Syfons zijn gebaseerd op een patent van A. Knapen uit 1909. Feitelijk betreft het boorgaten die verdamping van water zouden kunnen bevorderen en optrekkend vocht tegengaan. Vandaar dat deze sifons veel in plinten van gebouwen zijn aangebracht. De boorgaten worden gemaskeerd Afbeelding 66 Door een combinatie van bevriezend vocht achter de voegen en thermische spanning knapt een schil metselwerk los. Deze buikt steeds verder uit en valt uiteindelijk weg. buikt uit dichte voeg er wordt een grote spanning opgebouwd spanning ontlaadt zich door lostrekken/ losknappen van een schil van het metselwerk vocht hoopt zich op achter de voeg 55
• 57.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 door speciaalgevormde aardewerk pijpjes, afgeschermd door een aardewerk roostertje. Het effect is nooit bewezen. De sifons zijn eerder schadelijk door verlaging van de temperatuur in de muur met het risico van condensatie en verhoogde kans op zoutafzetting. Het is een vorm van symptoombestrijding, omdat de oorzaak niet wordt weggenomen. Bij restauraties worden deze sifons verwijderd. Systeem Schrijver Ook dit systeem beoogt vocht aan metselwerk te onttrekken. Het is in 1985 door H.B.A. Schrijver uit Heteren (Gld) ontwikkeld. Het is een steen met een holte van het formaat van een “kop”. Een uitstekend deel dat in de holte is geplaatst, vangt de wind die door de holte strijkt en vocht wegzuigt. De nadelen zijn identiek aan Knapensifons. Osmose Hierbij worden positief geladen deeltjes ingebracht door een zwakstroomsysteem, waarmee de negatief geladen deeltjes als het ware naar beneden worden geduwd. Osmose ontmoet in Nederland veel argwaan. Inmiddels zijn er bruikbare systemen ontwikkeld, waarmee ook in ons land proeven worden uitgevoerd, onder andere in Blokker (N-H). Scheurvorming In oud metselwerk treden soms zulke zware scheuren op die geen gevolg zijn van een funderingsgebrek dat de samenhang van het metselwerk verloren gaat. Denk maar aan dilatatiescheuren boven vensters die doorlopen tot in de muurkroon. Onder bepaalde voorwaarden kan het dan zinvol zijn om de samenhang te herstellen door een wapening met roestvaststalen spiraalankers in de lintvoegen. Spiraalankers zijn leverbaar in doorsneden van 6 mm, 8 mm en 10 mm en hierdoor ook goed te passen in dunne lintvoegen. De spiraalvorm zorgt voor een grote hechting. Deze wijze van verankeren beperkt de trekspanning in het metselwerk langs de scheur aanzienlijk en verdeeld deze over een groter oppervlak. Nieuwe scheurvorming wordt hiermee voorkomen of in ieder geval sterk beperkt. Enkele aandachtspunten bij het aanbrengen: - De spiraalankers voldoende diep in de lintvoegen van het metselwerk aanbrengen met de voorgeschreven verlijming, minstens 50 mm. - De verankering alleen aan laten brengen door een gekwalificeerd bedrijf, dat tevens de lint- voeg weer hersteld in dezelfde samenstelling, kleur en type als het omliggende voegwerk. - Bij metselwerk dat zwaarder is dan anderhalf steens moet de verankering zowel aan de buiten- als de binnenzijde worden aangebracht om a-symmetrische trekspanning te voor- komen. Afbeelding 67 Bij scheurvorming kan het onder een aantal voorwaarden zinvol zijn om in het metselwerk een roestvaststalen wapening aan te brengen om de trek- en afschuifkrachten binnen de perken te houden. 56
• 58.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Zouten Zouten inmetselwerk kunnen grote problemen opleveren. Afhankelijk van de schade zijn diverse methoden ontwikkeld om zouten te bestrijden: 1. Symptoombestrijding, dampopen oppervlak, regelmatig wegborstelen en opvangen van de zouten. Zout is hygroscopisch en trekt vocht aan. 2. Stopzetten of beperken van vochttransporten door diverse maatregelen. Aantasting door zouten kan alleen plaatsvinden als er sprake is van vochttransporten. 3. Omvormen van schadelijke zouten in onoplosbare zouten. In de praktijk nagenoeg onbruik- baar. Theoretisch is dit mogelijk bij sulfaten. 4. Opsluiten van zouten. Dit is onder andere toegepast na de Watersnoodramp van 1953 in Zuid-West Nederland, door eerst de binnenzijde van muren te voorzien van een bitumineuze laag en daarop het pleisterwerk aan te brengen. 5. Zouten de vrije doorgang geven. Ga niet in tegen de krachten van de natuur. Zorg dat het naar buiten komt. Dit ligt eigenlijk in het verlengde van 1. 6. Verwijderen van zouten door het ontzouten door middel van kompressen of het verwijderen door het opwekken van elektrische spanning in het metselwerk. Dit laatste ontmoet in Nederland de nodige scepsis. Gevelreiniging Algemeen De meest belangrijke en maar weinig gestelde vraag bij gevelreiniging is, moet wel echt worden gereinigd? In de meeste gevallen is het namelijk niet nodig. Waarom moet een oud gebouw er als nieuw uitzien? Het effect van één dag op een verkeerde manier een gevel reinigen is erger dan honderd jaar weer, wind en regen. Vaak is het een esthetische kwestie, de nieuwe eigenaar wil iets nieuws. Voor en na de restauratie of onderhoudsbeurt moet uit de foto’s blijken. Voor het reinigen is overigens altijd een vergunning ex artikel 11 van de Monumentenwet 1988 of een gemeentelijke monumentenverordening vereist! Wees er op bedacht dat veel bedrijven de voor hen meest gemakkelijke methode uitkiezen met de apparatuur waarover zij beschikken. Bepaal daarom eerst de methode die het best bij de reiniging past die men voor ogen staat en zoek dan bedrijven die volgens deze methode werken. Als er wordt overgegaan tot reiniging stel dan de volgende vragen en formuleer een antwoord. Dit vergemakkelijkt de keuze voor een bepaalde methode: - Hoe schoon moet het oppervlak worden? Alleen schoonmaken zodat het patina blijft en het loszittend vuil wordt verwijderd, of reinigen zodat ook het patina verdwenen is? - Gaat het alleen om het ontstoren door het verwijderen van vlekken of om ingeboete steen en sterk vervuild bestaand metselwerk naar elkaar toe te brengen? - Wat is de aard van de vervuiling? Is het patina dat op natuurlijke wijze is ontstaan of is het vuil dat door industrie en verkeer is ontstaan? - Welk product lost de vervuiling voldoende op? Dit kan ook alleen water of stoom zijn. - Wat zijn de kenmerken en het karakter van de gevel? Bijvoorbeeld de hardheid van de steen, het type voeg en de samenstelling ervan. Een gesneden voeg is bijvoorbeeld veel kwetsbaar- der dan een platvolle voeg. - Hoe is de muur geconstrueerd? Is het een massieve muur of een spouwmuur? Denk daarbij aan het roesten van blinde verankeringen van balklagen, muurplaten en gordingen door de soms grote vochttoename in het metselwerk. - Bescherming van de omgeving, gezondheid en veiligheid. Behoudens water zonder druk en stoom zonder toevoegingen, moeten voor alle andere methoden en vergunning aange- vraagd worden. Al het afkomende water moet opgevangen worden. 57
• 59.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Enkele aanwijzingen: - Zorg dat de gevels waterdicht zijn en dat voeg- en metselwerk is gerepareerd. - Zorg voor zo weinig mogelijk watergebruik in verband met het indringen van water bij de aansluitingen en het activeren van zouten in de muren, vorstschade door overmaat aan water en roestende verankeringen. - Gebruik altijd kunststof en/of non-ferro gereedschappen en borstels. - Scherm alle deur/vensteropeningen, gootlijsten en houtwerk zorgvuldig af. - Zorg dat metselwerk ruim voldoende kan drogen, minimaal 3 weken voordat nachtvorst kan optreden, dus tot uiterlijk eind oktober. - Zet altijd een proefstuk op een onopvallende plaats, dat tijdens de uitvoering gehandhaafd blijft. Dit proefstuk nauwkeurig beoordelen en opletten dat de methode voor het gehele werk zo wordt toegepast. Afbeelding 68 Opsluiten van zouten door bitumineuze afdeklaag. Uiteindelijk komt deze met het pleisterwerk van de muur. Reinigingsprincipes We onderscheidden twee principes voor reiniging van de ondergrond: 1. De vervuiling wordt van de ondergrond losgemaakt en afgevoerd. Onder bepaalde voor- waarden kan dit met een vergunning worden toegestaan. 2. Een dun oppervlaktelaagje van de ondergrond waaraan de vervuiling is gehecht, wordt losgemaakt en afgevoerd. Voor dit principe wordt geen vergunning gegeven, een zeer hoge uitzondering daargelaten. Reinigingsmethoden Er zijn globaal drie wijzen van reiniging te onderscheiden: 1. Met water of stoom. 2. Met chemische middelen (chemisch). 3. Met mechanisch middelen (fysisch). Ook is een combinatie van methoden is mogelijk, bijvoorbeeld bij het verwijderen van graffiti. Afbeelding 69 Het desastreuze verschil tussen het bestaande voegwerk links en het zonder enige noodzaak reinigen en opnieuw voegen rechts. 58
• 60.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 1. Reinigenmet water of stoom Wordt niet veel toegepast maar levert in veel gevallen een goed resultaat op. Handschrobben: Bij plaatselijke vervuiling gaat dit gemakkelijk en is in veel gevallen voldoende. Hiervoor kokos- of nylonborstels gebruiken, geen staalborstels omdat deze roestsporen nalaten! Bij zeer hardnekkige vervuiling kan gebruik gemaakt worden van Complexonpasta’s, zie Reiniging met chemische middelen. Sproeien: Sproeien met zuiver leidingwater via sproeikoppen zonder druk met een intervalschakelaar. Check wel de Ph-graad van het water. Geen ijzerhoudend water gebruiken! Gipskorsten lossen alleen op in steenkoud water. Gips is namelijk slecht oplosbaar in warm water. Stomen: Het wordt gelukkig steeds meer toegepast, is effectief en heeft de voorkeur boven andere reinigingsmethoden. Door de temperatuurschok gaat veel vuil eraf. Reinigen met verzadigde stoom - temperatuur van 105 °C - Door gebruik van stoom onder toevoeging van een non-iogene zeep (oppervlakte-aktieve stof) verbetert de reiniging bij hardnekkige vervuiling. Stoom kan ook gebruikt worden bij het afspoelen van complexonpasta’s Onder druk: Met water kan inmiddels een zeer hoge druk - zelfs méér dan 150 bar - worden opgebouwd, die hetzelfde effect heeft als gritstralen. Voor het uitvoerend bedrijf is 10 tot 15 bar laag, voor de monumentenzorger nog onaanvaardbaar hoog. Lage druk betekent maximaal 2-5 bar. Beschadiging is aan de voegen snel en het eerst zichtbaar! Door een overmaat aan water dat onder druk de muur wordt ingedreven, kan in balkkoppen en betimmeringen aan de binnenzijde een explosieve zwamgroei optreden! N.B. Als men aanbiedt de matige voegen eruit te spuiten bij het reinigen, heeft dit altijd beschadiging en aantasting van de baksteen tot gevolg. Dus nooit toestaan! 2. Reinigen met chemische middelen Meestal is dit het reinigen met water onder druk in combinatie met bepaalde chemicaliën. Gevelreinigen met zure middelen lost de kalkvoeg op, met alkalische middelen kan het leiden tot de vorming van ongewenste zouten in de steen. Gevelreinigen met een zuur product en daarna neutraliseren met een loog (volgens de theorie heft een base het zuur op) lukt door de steeds wisselende omstandigheden in de praktijk nooit. Neutraliseren levert dus altijd zouten op! Wees daarom zeer beducht voor nadelige effecten ook op langere termijn van het reinigen met chemische middelen. Afbeelding 70 Vervuild metselwerk met oververzadigde stoom terughoudend gereinigd. Dit blijkt voldoende. Het losse vuil is er af en de voeg is niet beschadigd. 59
• 61.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Complexonpasta’s: Dit zijningewikkelde chemische verbindingen op neutrale of alkalische basis, verwerkt in een pasta. Zowel geschikt voor plaatselijke vervuiling als grotere oppervlakken. Het is verkrijgbaar in verschillende samenstellingen die afgestemd zijn op de aard van de vervuiling. Na het opbrengen en afdekken met folie, twee dagen intrekken en dan wordt het met het erin opgeloste vuil van de gevel gespoeld. 3. Reinigen met mechanische middelen Voor het reinigen met mechanische middelen zijn zeer veel methoden ontwikkeld, van zeer grof (gritstralen) tot zeer verfijnd (gummen). Door de steeds hoger wordende milieu-eisen zijn diverse natstraal-methoden ontwikkeld met een opvanggoot voor het opvangen en filteren van het afkomende water en het scheiden van de schadelijke stoffen. Hieronder enkele methoden van grof naar fijn: Gritstralen: Hierbij worden harde korrels in lucht en/of water tegen de gevel geslagen. Voor de korrels wordt meestal gemalen hoogovenslak gebruikt. Een gevel mag nooit gestraald worden omdat de inslag van de korrels: - Beschadiging van details en profilering (natuursteen) veroorzaakt. - Verwijdering van bakhuid en verdicht voegoppervlak tot gevolg heeft. - Zware beschadiging van voegwerk veroorzaakt. - Verruwing en putten veroorzaakt. Dit betekent een vergroting van het oppervlak en daarna versnelde vervuiling. - Beschadiging van aansluitende bouwdelen en het houtwerk van kozijnen onstaat. Het bijmengen van water verzacht het effect enigszins, maar de schade blijft duidelijk zichtbaar. Afbeelding 71 Door gritstalen vernietigd metselwerk van een fort in Hellevoetsluis (Z-H). De bakhuid is verdwenen en door de verruwing wordt het metselwerk sneller vuil. Micro-nevelstraalapparatuur: Hierbij wordt zeer weinig water gebruikt, circa 5-10 liter per uur. Het levert bijna droog afval op. Als straalmiddel wordt een Noors mineraal (olivine) gebruikt dat niet schadelijk is voor het milieu, omdat het geen vrije silica bevat en dus geen probleem geeft met betrekking tot de eisen die gesteld worden in het Arbeidsomstandighedenbesluit.. Lage-druk vochtstraalsysteem: Dit werkt in tegenstelling tot conventionele systemen met een lage variabele druk van 1 bar. Straalmiddelen worden met water verspoten in een verhouding van 80% water en 20% materiaal. De waterfilm voorkomt stofvorming. Voor monumenten worden zeer fijne middelen met korrelgroottes van 0,04 tot 0,2 mm toegepast, onder andere olivine, calcium-carbonaat, micro- basalt. 60
• 62.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 “Gummen”: Dit iseen reinigingsmethode met poederachtig materiaal. Dit wervelt dan wel veegt langs de vervuildegevel.Hetinslag-effectisnihilwaardoorzeerbeperktenigeverruwingvanhetoppervlak ontstaat, die in bepaalde situaties acceptabel is. Het vuil wordt als het ware weggegumd. Het systeem, afkomstig uit Frankrijk, wordt in Nederland regelmatig toegepast voor zeer kwetsbare ondergronden met hardnekkige vervuiling. Speciale reinigingstechnieken - Laserblast is een reinigingsmethode met behulp van laserstralen. De energie van het laserlicht wordt geabsorbeerd door het vuil, dat wordt verhit en vervolgens verdampt, geholpen door de optredende mini-schokgolf. Het voordeel is dat er nauwelijks afval is, geen milieu- schadelijke stoffen worden gebruikt en geen verruwing van het oppervlak ontstaat. Zeer geschikt voor lichte (kalk)stenen beelden. Alleen toe te passen bij kleine oppervlaktes in zeer speciale situaties. Bij de grootschalige toepassing bij het reinigen van de zandsteen gevels van stadhuis in Rotterdam was de ervaring negatief. Naderhand trad hierbij verkleuring van de zandsteen op. - Het reinigen door middel van ijskorrels bestaande uit vast koolzuurgas. Door de sterke afkoeling van het baksteenoppervlak gevoegd bij de enorme uitzetting van het koolzuur van een vaste vorm naar gas, ontstaat een reinigende werking. De korrels werken als een straal- middel! Het kan ook zeer goed gebruikt worden om verf en teer te verwijderen. Dit wordt bros en laat zich dan vrij gemakkelijk verwijderen. Hydrofobering Algemeen Het voorkomen dat gevels nat worden en doorslaan, heet hydrofoberen ofwel waterwerend maken. Omdat baksteen poriën bevat, is het oppervlak waterminnend (hydrofiel), het zuigt water op en laat damp door. Een hoog vochtgehalte van de steen in combinatie met vocht-transporten zorgt voor allerlei schadelijk neveneffecten, zoutuitbloei, vorstschade, mosgroei. Afbeelding 72 Duidelijk is te zien hoeveel invloed een waterwerend middel heeft op het verdampen, zelfs bij een bijen- was. 61
• 63.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Het opnemenvan vocht kan worden tegengegaan door een goede detaillering zoals waterlijsten, overstekende randen etc. maar in bepaalde gevallen ook door het behandelen van de poriën met een waterwerend middel. De poriën worden dan waterwerend gemaakt, damp kan echter wel passeren. Hydrofoberenheeftindemonumentenwereldeentwijfelachtigereputatie,nietalleenveroorzaakt door een onjuiste analyse van gebreken, oorzaak en gevolg, maar ook door overschatting van de mogelijkheden van diverse waterwerende middelen. Hydrofoberen is een preventieve maatregel. Het voorkomt indringing van vloeibaar vocht. Het is dus geen redmiddel tegen: - Bouwkundige gebreken en verkeerde detailleringen, zoals indringen van vocht door rollagen, geen afschot, geen waterhol of overstekende lijsten. - Doorgaande kieren en naden! Op een gehydrofobeerde gevel vormt zich al heel snel een gesloten waterfilm. Deze dringt onder invloed van winddruk snel scheuren, naden en kieren binnen. Veel sneller dan bij een niet gehydrofobeerde gevel, waar eerst alle stenen vocht opnemen. Ook treedt een veel hogere vochtbelasting op rond de houten kozijnen! - Scheuren groter dan 0,3 mm. Deze kunnen door de toegepaste middelen niet worden over- brugd. Dus ook geen krimpscheuren in een gesinterde kop! - Zwakke voegen die gaterig zijn en krimp vertonen. Vaak vallen gaten bij de aansluiting van stootvoegen op de lintvoegen. Bij krimpnaad op scheidingsvlak steen met voeg vaak alg- en mosvorming. - Te veel zout in de steen, met name natriumsulfaat is berucht. Veel 19e eeuwse baksteen is gebakken met zwavelhoudende brandstoffen, waardoor de steen van nature al een forse zoutbelasting heeft. Door kristallisatie in de steen gaat de steen kapot. Noodzaak In negen van de tien gevallen kan waterdoorslag door het treffen van bouwkundige maatregelen worden voorkomen. Waterwerend behandelen is dan helemaal niet nodig. Slechts in zeer uitzonderlijke gevallen blijkt het nodig te zijn en dan alleen na een zorgvuldige toetsing en afweging. Stel daarom de volgende vragen: - Zijn er wel echt problemen, zoals vochtdoorslag, schadelijke vuilaanhechting etc? - Zijn deze problemen door bouwkundige maatregelen zoals aanpassing van de detaillering, herstel van het voegwerk etc, te voorkomen? Afbeelding 73 Door het aanpassen van de detaillering en het aanbrengen van lood, dus een bouwkundige maatregel, kon overmatige mosgroei en vervuiling worden tegengegaan en hydrofobering worden voorkomen. 62
• 64.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Speciaal bijhet waterwerend behandelen van oudere gebouwen worden al gauw enkele gevaren over het hoofd gezien, zoals: - Zeer verschillende en vaak kwetsbare materialen, onder andere banden en lijsten van mergel en kalksteen. - Grote verschillen in hardheid van de baksteen onder andere gesinterde koppen met krimpscheurtjes en nauwelijks goed doorbakken steen in één gevel. - Grote kans op aanwezigheid van (zee)zouten. - Meer kans op zakvocht dat achter de waterwerende laag blijft hangen, waardoor de muur steeds natter wordt in plaats van steeds droger. - Andere wijzen van bouwen, onder andere massief metselwerk, ontbreken van stootvoegen (maar wel holtes!) zoals molenrompen Te stellen eisen De ondergrond moet in ieder geval aan de volgende eisen voldoen: - Deze moet gaaf zijn, geen grote verschillen in hardheid van de steen. - Voegen met voldoende samenhang, niet verzand, geen krimp (zwak voegwerk wordt namelijk na hydrofoberen sneller aangetast) - Gesloten geveloppervlak, dus geen naden tussen kozijn en metselwerk, of naaldvoegen die nooit 100% dicht zijn of te krijgen zijn. - Geen zouten onder andere natriumsulfaat. Dit moet altijd gecontroleerd worden door middel van een onderzoek. - Voldoende opnamevermogen. Bij oud-metselwerk is het oppervlak van de voeg en de bakhuid van de steen te dicht door het patina en/of de vervuiling. Het middel moet in ieder geval aan de volgende eisen voldoen: - Middel dient aangepast te zijn aan de poriënstructuur, met een indringdiepte voor vorm- baksteen 5-8 mm, strengperssteen 4-5 mm en van verblendsteen 2-3 mm. - Vermindering van de vochtabsorptie met minimaal 70%. - Waterdampdoorlaatbaarheid mag niet meer dan 20% verminderen. Behandeling met silikonenpreparaten geeft tot op heden de beste resultaten, waterwering minstens 10 jaar. Deze loopt echter terug onder invloed van U.V.straling tot circa 1 mm onder het oppervlak. Waterdoorslag treedt niet op, wel weer vervuiling van het oppervlak. Acrylaten zijn filmvormend. Door verwering van de film ontstaan scheurtjes, waardoor weer snel vervuiling optreedt. Ook kan algengroei tussen steen en film optreden. Voor de waterwering wordt 8 tot 10 jaar aangehouden. Hoewel jarenlang gepropageerd voor horizontale afdekkingen, bladdert het na enkele jaren af. Om die reden wordt het sterk afgeraden. Enkele bijzonderheden - Door de gatenstructuur heeft het geen enkele zin de in monumenten veel verwerkte Römer en Ettringer tuf te hydrofoberen. - Bij reparatie of vervanging van voegwerk in een al gehydrofobeerde gevel wordt de gevel ter plaatse van het nieuwe voegwerk lek! Dit houdt dus opnieuw hydrofoberen in. - Uit onderzoek blijkt dat het aanbrengen van voegen in een reeds gehydrofobeerde gevel - mits goed uitgevoerd - mogelijk is. - Van het voor de tweede keer hydrofoberen zijn geen nadelen bekend. Het aanvullen van de waterwerende eigenschappen betreft alleen buitenste laag (afbraak door U.V.straling). In de steen blijft de waterwering gehandhaafd. Begroeiing Begroeiing van gevels door klimop en bruidssluier is onmiskenbaar schilderachtig. Over het feit of deze schade veroorzaken zijn de meningen verdeeld. Enerzijds geven ze een stuk bescherming, 63
• 65.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 anderzijdskanweldegelijkschadeaanhetvoegwerkwordenaangericht,zieverderondermoduul 4.5 Bomenen begroeiing. De feiten moeten het uitwijzen. Vocht zorgt voor de groei van algen en mossen. Met name mossen zijn als het ware de“verklikker” van een overmaat aan vocht. Mossen zijn wel schadelijk. De wortels ervan scheiden zuren af om voedingsstoffen op te nemen. Deze zuren tasten het bindmiddel kalk in de mortel aan. Kijk altijd bij inspecties naar mogelijkheden om overmatige mosgroei tegen te gaan. Algen en korstmossen komen vooral op zeer oude muren voor en zijn doorgaans niet schadelijk. Op plaatsen waar algen voorkomen, treedt in symbiose met schimmels de vorming van korstmossen op. Deze behoeven niet verwijderd te worden. Graffiti Inmiddels een zeer hinderlijk verschijnsel waarbij hiervoor niet bedoeld metselwerk wordt beklad en beschilderd. Meestal gebeurt dit met (gestolen) spuitbussen. Niet zozeer het bekladden maar het verhinderen of wegnemen van de graffiti zorgt voor de schade. Inmiddels worden jaarlijks tientallen miljoenen euro’s besteed aan de verwijdering van graffiti. Om een afgewogen keus te maken bij het verwijderen van graffiti en het aanbrengen van een anti-graffitimiddel heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed in de brochure hierover een goed bruikbaar stroomschema opgenomen, zie par. 0.9 Literatuur. Afbeelding 74 Maatregelen tegen graffiti, waarbij na het veelvuldig schoonspuiten de voegen met grijze cement gevoegd zijn en het metselwerk met glimmende anti-graffiti is behandeld. Afbeelding 75 Niet alle begroeiing hoeft schadelijk te zijn. Bij het verwijderen van de begroeiing kwam gaaf voegwerk tevoorschijn bij het bouwhuis van Kasteel Biljoen in Veld (Gld). Verwijdering van graffiti De spuitbussenverf is meestal zeer dun-vloeibaar en dringt gemakkelijk en diep door in de poriënstructuur van baksteen, impregneert deze al het ware. Grijp zo snel mogelijk in, wacht niet tot de verf doorgehard is. Bedek de plaats met een afbijtmiddel op basis van organische oplosmiddelen, in geen geval middelen op basis van logen of zuren. Deze tasten door het vormen van zouten de steen na korte of langere tijd aan. Dek het afbijtmiddel af met folie en laat deze meerdere uren inwerken; neem daarna folie met de restenafbijtmiddel weg; afstomen onder lage druk. Het afbijtmiddel en het afvalwater verzamelen en als chemisch afval afvoeren. 64
• 66.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Afdrukken vande graffiti blijven meestal toch vaag zichtbaar. Reinig een wat groter oppervlak en zoek hiervoor een logische beëindiging. Met sterk verdunde waterige oplossing van Oostindische inkt kan de lichter geworden ondergrond wat verdoezeld worden. Voorkomen van graffiti Soms kan dit door het planten van stekelig struikgewas, aanbrengen van extra verlichting etc. In andere gevallen ontkomt men er niet aan een preparaat aan te brengen waardoor het metselwerk gemakkelijk schoon te maken is. Maar let op! Niet geschikt zijn de middelen die de poriën afdichten, de vochthuishouding verstoren en hierdoor de kans op vorstschade vergroten. Meestal glimmen deze middelen hinderlijk en slaan op den duur wit uit. Sinds enkele jaren worden met succes systemen ingezet op basis van polymere zetmeel- derivaten. Deze glimmen niet, verstoren nauwelijks de vochthuishouding en voldoen aan de hoogste milieueisen. Graffiti hecht er niet op. Omdat het een zelfopofferend systeem is, moet wel na afspoelen weer een nieuw systeem worden aangebracht. De verfresten moeten als chemisch afval worden afgevoerd. Sinds kort is ook een middel als “goed” getest op basis van natuurlijke wassen, die beperkte veranderingen van het drooggedrag geeft en prima werkt. Voor reinigingstechnieken zie verder onder“reiniging van gevels”. Afbeelding 76 In het metselwerk doorgeroet schoorsteenkanaal van een Fries landarbeiders- huisje. Opnieuw voegen heeft geen zin, want het hecht niet. Handhaven als“gebruiksspoor” of al het metselwerk geheel verwijderen en met niet beroete steen herstellen. Doorslaan van metselwerk Regendoorslag van gevels kenmerkt zich door vrij willekeurige vlekken aan de binnenzijde. Met name steensmuren kunnen hieronder lijden. Uit onderzoek blijkt dat water zich verplaatst langs het contactvlak tussen voeg en baksteen. De vochttransporten die regendoorslag veroorzaken zijn meestal terug te voeren uit fouten in de hechting tussen voegmortel, metselmortel en baksteen. Een andere oorzaak voor versnelde doorslag kan het feit zijn dat in het verleden niet voldoende vol en zat gemetseld is. Dit geldt met name voor de stootvoegen. Bij vochtdoorslag komen bijna altijd in de muur aanwezige zouten mee naar buiten. Regendoorslag komt nauwelijks voor aan de noord- en oostzijde. Als roetdoorslag optreedt bij metselwerk dan tekent dit zich af als een donkere baan in het metselwerk. Door de vele condens die afkomstig is van gasgestookte ketels ontstaat deze roetdoorslag of neemt sterk toe. Stenen ter plaatse van roetdoorslag zijn niet geschikt voor hergebruik. Ook nieuw aangebracht voegwerk hecht niet op doorgeroet metselwerk. Enige remedie is het geheel verwijderen van het doorgeroete metselwerk. Als geen verdere schade aanwezig kan men overwegen het doorgeroete metselwerk te handhaven, zie afbeelding 76. 65
• 67.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Schilderen vangevels Veel baksteengevels worden al sinds lang geschilderd. Enerzijds ter versterking van architectonische effecten, anderzijds ook als waterwering. Bedenk wel dat damp-open relatief is. Ook dampdoorlatende verf beperkt de uittreding van vocht of damp nog steeds sterker dan gewenst is. Dampdichtheid wordt wel weergegeven als de moeite die een waterdampdeeltje heeft om als het ware een eindje in de lucht te reizen. Waarden van 10 tot 20 cm worden als damp-open beschouwd, in tegenstelling tot filmvormende verf met waarden van 100 tot 200 cm! De volgende verfsoorten zijn relatief damp-open: Lijnolieverf De structuur van verf en steen sporen goed met elkaar. De verf is reversibel en redelijk damp-open door de vele barstjes die ontstaan . De gebruikte lijnolie is half om halfrauw /gekookt - voorzien van aardkleurige pigmenten zoals dodekop. Dodekop donkert na, vandaar dat veel gevels in Amsterdam bij volgende schilderbeurten steeds donkerder werden geschilderd tot aan zwart toe. Lijnolieverf verzeept op vers (alkalisch) metsel- en voegwerk. Siliconen-emulsieverf Dit is beter houdbaar dan lijnolieverf ook op moeilijke ondergronden omdat het spanningsarm is. Het heeft een groot dampdoorlatend vermogen met een goede waterafstotende werking. Bekende merken zijn Funcosil LA van Remmers Bouwchemie en Amphisilan van Caparol. Minerale verf Het bindmiddel is waterglas met silicaten als pigment. De verf is niet reversibel en hecht voor altijd. Vlekken kunnen niet verwijderd worden. Minerale verf, meestal bekend onder Keim, heeft een hoge dampdoorlaatbaarheid en gaat een diepe chemische binding aan met de baksteen. De verf vult niet of nauwelijks. De ondergrond moet schoon, droog en niet eerder geverfd zijn. Afbeelding 77 Minerale verf is niet filmvormend en heeft hoge dampdoorlaat- baarheid. Struktuur van baksteen blijft zichtbaar. Afbeelding 78 In Utrecht op de Nieuwe Gracht een met dodekop geschilderde gevel van baksteen. 66
• 68.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 0.9 Literatuur Algen,mossen, korstmossen op monumenten, brochure Techniek nr 16, Rijksdienst voor de Monumentenzorg, Zeist 1999. Ashurst, John & Nicola, Practical Building Conservation, Volume 2 Brick, Terracotta & Earth, blz 1 t/m 66, Gower Techn. Press, Aldershot 1990. Baksteenmetselwerk Scheuren en herstel, brochure Techniek nr 4, Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten, Zeist 2009. Berends, G., Baksteen in Nederland in de Middeleeuwen, Restauratie Vademecum, R.V. blad 02 (1989). Beenacker-Heeren, B., T Roelfsema, Huisjes van zand, Het gebruik van gekleurde kalkzandsteen in Noord-Nederland van 1900 tot 1925, Groningen 2005. Brans, Erik Jan en Sarah A.P. Nooren, Ruïnes in de praktijk van de Rijksgebouwendienst, Instand- houding van metselwerk van ruïnes, Praktijkreeks Cultureel Erfgoed, Den Haag, juni 2011, nr 39. Bunnik, T., e.a., Graffiti, Het verwijderen van en beschermen tegen graffiti, WTA/RDMZ Zeist 2004. Campbell, James W.P., Baksteen, geschiedenis, architectuur, technieken, Thoth, Bussum 2003. Dzierson, M, J.Zull, Altbauten zerstörungsarm untersuchen, hoofdstuk 3 Mauerfeuchtigkeit und Salze, blz 127 t/m 163. Verlag R. Müller, Köln 1990. Groot, dr, ir Caspar, Jos Gunneweg, Rapport Kwaliteitseisen Restauratiebaksteen, Kwaliteitseisen Metselmortels in Kalk, Delft 2007. Groot, dr, ir Caspar, Jos Gunneweg, Bouwstenen voor de Richtlijn Restauratiebaksteen & Metsel- mortels, Delft 2007. Hees, R.P. van, S. Naldini, MDDS, Masonry Damage Diagnostic System, Praktijkboek Instand- houding Monumenten, deel II-4 Buitenwanden 6, 2002. Hees, R.P. van, e.a., Richtlijnen voor het ontzouten van poreuze ondergronden, Praktijkreeks Cultureel Erfgoed, ’s Gravenhage, september 2010/32. Hemert, M van, e.a., Restauratietechnieken, syllabus module 5 Metselwerk blz 5 t/m 230, NRC, Amsterdam 2007. Heusden, L. van, Handleiding tot de Burgerlijke Bouwkunde, 1833. Hollestelle, J., De steenbakkerij in de Nederlanden tot omstreeks 1560, Van Gorcum Assen, 1965. Hunen, Ir. M van, Reinigen van gevels, Gracieus verouderen, aflevering Praktijkboek Instand- houding Monumenten, aflevering 1999. Hunen, Ir. M van, (red), Historisch metselwerk, instandhouding, herstel en conservering, Zwolle 2012. 67
• 69.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Hydrofoberen, brochureTechniek nr 1, Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten, Zeist 2007. Janse, H., Benamingen van Nederlandse metselbaksteen, Restauratievademecum, R.V. blad 01 1989. Kamphuis, J., e.a., Onderzoek restauraties vesting Naarden, Praktijkreeks Cultureel Erfgoed, afl. 12 september 2010 nr 30. Kloes, J.A. van der, Onze Bouwmaterialen, deel II Kunststeen en deel III Mortels en beton, Amsterdam, 3e druk 1923. London, Mark, Masonry, How to Care voor Old en Historic Brick and Stone, Preservation Press, Washington, 1986. Meichsner, Heinz, Spiralanker für die Mauerwerkinstandsetzung, Berechnung und Konstruktion, Fraunhofer IRB Verlag, Stuttgart, 2009. Naldini, Silvia, e.a., Definitie van schade aan metselwerk, Praktijkboek Instandhouding Monu- menten, deel II-4 Buitenwanden 19, Den Haag, 2006. Naldini, Silvia, Schadeprocessen in metselwerk, Praktijkreeks Cultureel Erfgoed afl 2 maart 2008 nr 6, ’s Gravenhage. Nash, W.G., Brickwork, Repair and Restoration, Attic Books, Powys, Second Edition. Querido, J, en R Crévecoeur, Vochtproblemen bij stenen windmolens, R.D.M.Z. Zeist 1998. Reinigen van gevels, Het, brochure Techniek nr 17, Rijksdienst voor de Monumentenzorg, Zeist 1999. Schulte, A.G. (red), diverse auteurs, Ruïnes in Nederland, Cultuurhistorische Studies, Waanders Zwolle, RDMZ Zeist, 1997. Staal, J.P., Metselwerk en daarop aangebrachte afwerklagen; bouwhistorische beschouwing, Restauratievademecum, R.V. blad 01 (1986). Stenvert, Ronald, Biografie van baksteen 1850 - 2000, Zwolle 2012. Voegwerk, brochure Techniek nr 2, Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monu- menten, Zeist 2007. Wattjes, J.G., Constructie van gebouwen, deel I Muren en aangebouwde schoorstenen, Uitgeverij Kosmos, Amsterdam, 3e druk, 1942. Wattjes, J.G., Constructie van gebouwen, deel II Uitvoeren en afwerken van muren, vrijstaande aangebouwde schoorstenen, Uitgeverij Kosmos, Amsterdam, 3e druk, 1943. Wielinga, R.J, en H.Th.D. Dijkstra en H. Janse, De waarde en het behoud van oorspronkelijk voegwerk. Restauratie Vademecum, R.V. blad 01 (1990). 68
• 70.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 69 1.2.1.1 Inspectie 1.1Methode en aanwijzingen Algemeen Maak eerst een algemene ronde om een indruk te krijgen van de onderhoudsstaat van metsel- en voegwerk, onderhoudsgevoelige bouwdelen etc. Deze ronde biedt tevens gelegenheid voor een oriëntatie op de architectuur, bouwtijd, inzicht in de toegepaste steensoorten, gebruikte metselverbanden en typen voegwerk. Probeer verder inzicht te krijgen in de wijze waarop het gebouw is en wordt gebruikt; wordt onderhouden en is gewijzigd; is sprake van bijzondere condities; wordt het wel of niet verwarmd Neem bij een aanvangsinspectie de tijd voor het in kaart brengen van de onderhoudsstaat. Werk systematisch van groot naar klein. Probeer eerst overzicht en inzicht te krijgen in de totale situatie. Belangrijk is uitvoerig na te gaan hoe de waterhuishouding in elkaar zit; hoe loopt het water over de gevel; waar zitten afvoeren; zijn deze verstopt? Wordt al het water goed en snel afgevoerd. Water is de hoofdvijand! Een gunstig tijdstip om de waterhuishouding te bekijken is tijdens een regenbui. Let op waar water zich verzamelt. Maak van specifieke problemen altijd foto’s. Neem foto’s van problemen, beschadigd metselwerk/ scheuren en slecht hersteld voegwerk zoveel mogelijk loodrecht op de muur om vertekening te voorkomen. Voor intensief en/of plaatselijk herstel is een geveltekening belangrijk om aan te geven wat ingeboet en wat gevoegd moet worden. Dit voorkomt later misverstanden, zie 1.2.1.2 Rapportage. Problemen door middel van trefwoorden noteren! Nauwkeurig inspecteren betaalt zich altijd terug. Risico’s Probeer zoveel mogelijk metselwerk van dichtbij te bekijken door het bijplaatsen van ladders of in bijzondere gevallen met een hoogwerker. Dus niet even kijken over de rand van een goot of iets dergelijks. Neem wel voldoende veiligheidsmaatregelen in acht, zie moduul 0.4 Uitrusting. Neem geen onaanvaardbare risico’s. Kies de veiligste inspectiemethode. Ramen kunnen gebruikt worden om van binnenuit het aansluitende metselwerk, de bovenzijden van afdekkingen, waterlijsten en dergelijke te inspecteren. Specifieke problemen bevinden zich vaak op moeilijk toegankelijke plaatsen, bijvoorbeeld topgevels, opgaand metselwerk boven daken, metselwerk langs de waterlijn enz. Nader onderzoek Inspectie en aantekeningen moet voldoende opleveren om gebreken goed te kunnen omschrijven en gericht adviezen te kunnen geven. Niet altijd is de oorzaak van de gebreken of problemen duidelijk, verwijs dan naar deskundigen voor nader onderzoek. Door de Technische Universiteit Delft is voor het op een rij zetten van verschijnselen en mogelijke oorzaken het Masonry-Damage-Diagnostic-System, kortweg MDDS, ontwikkeld. Door middel van systematisch beantwoorden van vragen aan de hand van afbeeldingen van verschijnselen, worden suggesties gedaan voor mogelijke oorzaken. Het is een hulpmiddel om problemen te analyseren. Verder onderzoek moet uitwijzen wat werkelijke oorzaken zijn en hoe deze verholpen kunnen worden. Dit kan zijn: - Een test voor zoutgehalte en zoutverdeling in de diepte en hoogte van de muur. - Een grondboring bij structurele scheuren, zie hiervoor ook moduul 1.1 Fundering. - Vochtmetingen diep in de muur en op verschillende hoogten. - Het voor langere tijd meten van temperatuur en Relatieve Vochtigheid. - Infrarood thermografie voor opsporen van vochtbelasting. Vervolginspectieszijnbelangrijkomhetverloopoftoenamevanproblemenintekunnenschatten. Ook kunnen maatregelen om gebreken te verhelpen op hun effect worden beoordeeld.
• 71.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 70 Volgorde vanwerken Bij het werk van groot naar klein komt het volgende aan de orde: 1. Omgeving - Algemeen klimaat: is het een open veld of een sterk beboste omgeving? Dit is van invloed op de temperatuur, windsnelheden en de snelheid van de verdamping. - Een ligging dicht aan zee of een voormalige zee. Zeezout regende of regent de muur in. De zouten zijn sterk hygroscopisch en trekken vocht aan met alle problemen van dien. - Vervuilende industrie in de directe omgeving, bijvoorbeeld een kolengestookte energiecen- trale. Deze zorgt voor een agressief klimaat met sterk verzuurde regen. Denk verder aan de omgeving van hoogovens en chemische industrie. - Een nabijgelegen weg of spoorweg. Door trillingen kunnen op zwakke plaatsen zoals boven kozijn en deuropeningen scheuren ontstaan. - Bouwactiviteiten zoals nieuwbouw, verbouw of sloop, zelfs op honderden meters afstand, kan verzakkingen en scheurvorming veroorzaken. - Bronbemaling, afhankelijk van de grondsoort en de duur van de bemaling, kan bronbemaling zorgen voor ernstige verzakkingen en verstoringen van de grondwaterstand, zie hiervoor ook moduul 1.1 Funderingen. - Vlak achter of in het talud van een dijk gelegen met kans op kwelwater, optrekkend vocht en extreem natte muren. - Ligging ten opzichte van de zon, schaduw, regen en wind. Dit heeft een sterke invloed op de vochtbelasting, waardoor gevels kunnen doorslaan. Afbeelding 79 Bij gebreken aan voegwerk zeer voorzichtig en met beleid prikken of voegen loszitten of verbrand zijn. Afbeelding 80 Het loont altijd de moeite om van bovenaf ook zicht te krijgen op kwaliteit van metselwerk, stootvoegen van lijsten etc. 2. Terrein - De grondsoort zoals klei, zand of een veenpakket in samenhang met de grondwaterstand. Deze beïnvloedt de waterafvoer rond het gebouw, onder andere optrekkend vocht door te veel water dat tegen de fundering blijft staan.
• 72.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 71 - Eenhellend of komvormig terrein. Veel water zakt net onder het maaiveld naar beneden en blijft tegen muren staan met optrekkend vocht als gevolg. - Grondkering. Deze zorgen voor het opeenhopen en doorslaan van vocht. Denk hierbij aan forten, vestingwerken, dijkbebouwing, souterrains, kelders en beltmolens. 3. Bomen/begroeiing - Bomen binnen 15 meter van het gebouw. Iepen en populieren zorgen in de zomer voor het uitdrogen van bijvoorbeeld klei, met krimp als gevolg. Hierdoor kan het gebouw zich op- nieuw gaan zetten. - Muurbegroeiing. In het algemeen houdt deze vocht vast. Bij verwaarlozing van klimop over- groeien deze vensters en houtwerk en zorgt voor verstopping van goten en afvoeren. 4. Stabiliteit Zie voor een uitgebreide behandeling moduul 1.1 Fundering. Standzekerheid is een basis- voorwaarde voor de verdere inspectie. Hierbij kan gelet worden op: - Overhellen, uitbuiken en verschuiven. Hierbij proberen vast te stellen of dit al sinds mensen- heugenis zo is of dat dit van recente datum is. - Scheurvorming en de oorzaken ervan. Zijn het verse scheuren of oude scheuren? Lopen de scheuren door de baksteen of door de voegen? Waar bevinden zich de scheuren: bij muur- openingen, aanbouwen of zijn het lange verticale scheuren die duiden op inwendige spanningen? 5. Metselwerk - Homogeniteit van het metselwerk. Wel met het in achtnemen van bouwsporen. Soms geven deze bouwsporen een wat rommelig aanzien, waardoor men zich niet moet laten misleiden. Ook kan sprake zijn van hergebruik van baksteen en herstel in kleinere formaten baksteen. Is sprake van schilvorming van de buitenzijde of is bij eerdere restauraties en herstel een te harde steen toegepast (vals werk). - Hoge vochtbelasting met als symptomen algen, korstmossen en mosgroei. Korstmossen mogen niet verwijderd worden. Hoge vochtbelasting kan voor ernstige (vorst)schade zorgen. Onderzoek altijd waar het vandaan komt, dus de oorzaak. - Zouten. Veel muren zijn zoutbelast, in veel gevallen is dit zichtbaar. Heel vaak op het schei- dingsvlak van voegwerk en baksteen. Zoutbelasting leidt tot verwering van de baksteen en het voegwerk. Dit vereist een aangepaste wijze van herstel van metselwerk en voegwerk. Waarschuw de eigenaar hiervoor in het rapport of advies. Afbeelding 81 Standzekerheid die door uitgebreide maatregelen geborgd is bij Burgh Castle Norfolk Engeland.
• 73.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 72 - Doorroetenontstaat vaak door stoken van gasketels op oude rookkanalen. Van zwaar door- geroete muurdelen kan het voegwerk niet hersteld worden. Na verbetering van rookgasaf- voer is voor goed voegwerk het inboeten van nieuwe steen onvermijdelijk. - Schade aan de steen zelf zoals afboeren aan de randen, verpulveren van het oppervlak, beschadiging als gevolg van herstel of door reinigen of het verwijderen van graffiti. 6. Voegwerk Hierbij kan gelet worden op: - Afstemming van baksteen/legmortel/voegmortel. Heel belangrijk is dat deze goed op elkaar afgestemd zijn. Voor het herstel is een goede analyse van de legmortel belangrijk voor de samenstelling van de voegspecie. Bij voorkeur een zachtere voegspecie bij herstel gebruiken ten opzichte van steen en legmortel. Grote verschillen tussen baksteen, leg- en voegmortel leiden bijna altijd tot problemen. - Is het al dan niet oorspronkelijk voegwerk? Oorspronkelijk voegwerk zoals een gesneden voeg uit de 18e eeuw, vereist een andere aanpak dan een toren die al driemaal opnieuw gevoegd is. - Kwaliteit van het voegwerk zelf, is het dicht, gaaf, niet verzand of verbrand, klinkt het niet hol. Is het goed aangebracht zonder krimpscheurtjes etc. - Problemen bij aansluitende bouwdelen zoals goten en hemelwaterafvoeren. N.B. Zet vooral bij een aanvangsinspectie hier en daar een ladder erbij om een zo goed mogelijk beeld te krijgen van de kwaliteit van het voegwerk. Maak een goede inventarisatie bij de aanvangsinspectie, dat levert bij vervolginspecties veel gemak op. 7. Onderhoudsgevoelige onderdelen Maak een nauwkeurige inventarisatie van deze onderdelen en geef ze duidelijk in het rapport aan. Gevelbeëindigingen en schoorsteenkoppen zijn erg gevoelig voor verwering, zie hiervoor ook moduul 2.6 Schoorstenen. Klim er waar mogelijk bij. Vaak is het veel erger (stenen liggen los) dan het op een afstand lijkt. Verbetering van de detaillering en aangepaste taaiere en dichtere mortel leidt tot aanzienlijk minder onderhoud. Afzaten en waterlijsten zijn erg gevoelig voor inwateren. Door opspattend water en vorstschade als gevolg van te grote vochtigheid, slijt het voegwerk op maaiveldhoogte snel uit. Ook onder het maaiveld is het vaak (zelfs na restauraties) niet best gesteld. Graaf zo nodig als steekproef enkele kleine putjes om een goed beeld te krijgen. Afbeelding 82 Noordmuur van de kerk in Lettelbert (Gr). De vele interessante bouwsporen“ogen” wat rommelig, toch is de kwaliteit van het metselwerk goed.
• 74.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 73 Vervangen vanvoegwerk Het grote discussiepunt bij de beoordeling hiervan is: wanneer en hoeveel voegwerk moet er vervangen worden? Ook bij het uitgangspunt: “behouden gaat voor vernieuwen”, is er een spanningsveld tussen: 1. Inspecteur/monumentenwachter Uitgangspunt voor de rapportage: behouden gaat voor vernieuwen. Dit betekent sober en doelmatig onderhoud. Alleen vernieuwen wat technisch gezien strikt noodzakelijk is. 2. Eigenaar/beheerder Deze wil vooral bij groot onderhoud of een restauratie een perfect en oogstrelend resultaat, dat jarenlang meekan. Je moet kunnen zien dat er wat gebeurd is. Plaatselijk herstel is dan vaak moeilijk te verkopen. 3. Uitvoerend bedrijf Dit wil bij de uitvoering zo weinig mogelijk risico lopen in verband met aansprakelijkheid. Haalt al gauw het voegwerk dat enige twijfel oproept eruit! Hierdoor verdwijnt te vaak veel oorspronkelijk voegwerk dat nog jaren mee kon. 4. Subsidiabele kosten Hoever gaan Rijk, Provincies en Gemeenten bij het subsidiëren? Bij de overheden staat bij het subsidiëren het behoud van de monumentale waarden voorop. N.B. Voor het inboeten van metselwerk geldt het bovenstaand spanningsveld ook, zij het in mindere mate. Een bijkomende factor die zowel bij het inboeten van metselwerk als het vervangen van voegwerk speelt is dezogenaamdesteigercyclus.Vooreengewonegevelwordthiervoorinhetalgemeen50jaaraangehouden, maar voor torens geldt 25 tot 30 jaar. Als stelregel wordt aangehouden dat al het herstel uitgevoerd moet worden in samenhang met de voorziene steigercyclus. Afbeelding 84 Afdruipspoor van regenwater, kijk naar de oorzaak. In dit geval adviseren om een eenvoudige mastgoot aan te brengen. Afbeelding 83 Onderhouds- gevoelige hoek op zuid-westzijde van toren. Voegwerk waait er snel uit. Om de vertikale scheuren in verband in te boeten moet behoorlijk wat metselwerk uitgehaald worden. Aangeven in rapport.
• 75.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 74 1.2 Hulpmiddelenbij de inspectie Eenvoudige hulpmiddelen Naast de checklist, een notitieblokje en eventuele gevelaanzichten kunnen de volgende hulp- middelen ingezet worden: - Kaartje met scheurdiktes voor het bepalen van scheuren. - Een bloemenspuit die zeer fijn verdeeld water sproeit. Hiermee kan bij twijfel getest worden of muren gehydrofobeerd zijn. Parelt het water er af, dan zijn de muren ooit waterwerend behandeld. - Digitale camera met zoomlens. Deze kan gebruikt worden bij opnames van uitgesleten voegwerk, vochtschade, afschuiven, scheurvorming etc. Met pijlen of kringen kan het gebrek naderhand worden gemarkeerd. - Verrekijker of vogelkijker. Deze kan worden gebruikt voor een indicatie van de toestand op moeilijk bereikbare plaatsen, denk bijvoorbeeld aan keellijsten, versnijdingen etc. Benut hier- voor ook hoger gelegen punten in of op het gebouw. - Stevig mes. Hiermee kan men krassen om de hardheid van de voeg te beproeven; prikken om te kijken of alleen een harde toplaag aanwezig is; of met het heft over de voeg strijken om te horen of deze hol klinkt en onvoldoende hechting met het omringende werk heeft. Met het mesblad kan worden vastgesteld of ruimte aanwezig is tussen de voegmortel en de steen. Speciale hulpmiddelen - Een zware detectiemeter die geschikt is om ook diepliggende blindankers te detecteren tot circa 20 cm in de muur. - Karstenbuisje voor indicatie vochtopname. Dit kan gebruikt worden om de vochtopname te controleren, bijvoorbeeld of er al dan niet gehydrofobeerd is. Het kan ook gebruikt worden om verschillen in wateropname tussen bestaand metselwerk en nieuw gebakken steen te controleren. Afbeelding 85 Het dilemma! Links een uitsnede van een 19e eeuw gevel, wat vervuild, met gesneden voeg en nauwelijks stootvoegen. Afbeelding 86 Rechts een andere uitsnede van dezelfde gevel na de restauratie, licht beschadigd door het gevelreiniging, een geknipte voeg en breed opgehakte en gevoegde stootvoegen, een wezenlijk andere gevel! Onherstelbaar gerestaureerd.
• 76.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Meetmethoden Wat eenovermaat aan vocht veroorzaakt en waar het precies vandaan komt, is niet eenvoudig vast te stellen. Vaak is sprake van een combinatie van de eerder genoemde factoren. Het gaat hierbij niet alleen om de hoeveelheid vocht maar ook om de verdeling van het vocht in de muur.. Wordt het van buiten naar binnen vochtiger of juist droger. Wordt het van de vloer naar boven droger of juist vochtiger. Dit kan alleen bepaald worden door op een uitgekiende wijze monsters te nemen. In het algemeen geldt dat het meten van vocht overgelaten dient te worden aan ter zake deskundige instanties en bedrijven. Calcium-carbid-methode Relatief eenvoudig en redelijk nauwkeurig is de calcium-carbid-methode. Hierbij reageert een monster van steenboormeel in een apparaat met carbid, waarbij acetyleen wordt gevormd. De hierdoor opgebouwde druk heeft een relatie met de hoeveelheid vocht. Via een tabel kan dan het percentage vocht worden bepaald. Drogen in oven Monsters baksteen op diverse hoogten en diepten uit een muur met vochtproblemen genomen, worden luchtdicht verpakt meegenomen naar een laboratorium, per monster vooraf gewogen, dan gedroogd in een oven en weer gewogen. Het verschil tussen beide gewichten kan worden herleid tot het percentage vocht. Het is een nauwkeurige, relatief kostbare en meer tijd vergende methode. Om werkelijk inzicht te verkrijgen in de vochthuishouding bij problematische situaties is deze methode sterk aan te bevelen. Meten elektrische weerstand Meetmethodes op basis van electrische weerstand worden sterk beïnvloed door het zoutgehalte en zijn daardoor onbetrouwbaar. Hiervoor worden de zogenaamde indicatieve meters toegepast. Meten van de geleidbaarheid Hierbij wordt de geleidbaarheid gemeten van een extract van het boormeel van de getrokken monsters. Dit is een indirecte totaalmeting, die zeer indicatief blijkt te zijn. Masonry Damage Diagnostic System (MDDS) In de medische wereld zijn expertsystemen al heel lang bekend. Op basis hiervan is voor het stellen van een diagnose van schade aan oude gemetselde structuren het MDDS ontwikkeld. Centraal staat hierbij de wederzijdse beïnvloeding tussen materialen en omgevingsfactoren. De kennisstructuur van het systeem bestaat uit: 1. Schadetype en 2. Schadeproces. Het systeem helpt de gebruiker om alles op een rij te zetten, door stelselmatig vragen te beantwoorden op basis van de visuele inspectie met de verschijnselen gekoppeld aan een schadeatlas met foto’s en een uitleg. Het is een hulpmiddel die deskundigen helpt bij het geven van een advies voor behoud en herstel. 1.3 Gebreken constructie en standzekerheid Zie hiervoor ook moduul 1.1 Funderingen en moduul 3.3 Gewelven en plafonds. - Overhellen van de muur door gronddruk, kantelen van de fundering door ongelijke zetting. - Afschuiven van de kop/rollaag van een muur. - Uitbuiken door onvoldoende verankering als gevolg van verrotte balkkoppen, loslaten van klamplagen in kleiner formaat steen of wegzakken van de fundering door ongelijke belasting. - Knikken van het muurwerk vlak boven balklaag door het afschuiven van de kapconstructie. Er zit beweging in de muur, directe actie is dan noodzakelijk! 75
• 77.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 - Oudescheuren. Er heeft beweging in de muur gezeten. Nagaan wat de oorzaak is geweest. Objectief vast te stellen door het zetten van gipspleisters of op gezette tijden te meten. - Groter wordende nieuwe scheuren. Het probleem is actueel. Eerst de oorzaak opsporen alvorens het gebrek te verhelpen. 1.4 Gebreken baksteen Bij het opsporen van gebreken is het volgende noodzakelijk: - Onderkennen van het probleem of gebrek, met de aard en omvang. - Achterhalen van onderliggende oorzaak die het gebrek veroorzaakt. - Zorgvuldige diagnose zodat niet gekozen wordt voor een niet effectieve of zelfs gevaarlijke oplossing. - Voor ingewikkelde problemen onder andere bij vocht en zouten, is minimaal één jaar (met seizoen en weersomstandigheden) nodig om problemen of gebreken in kaart te brengen en de juiste diagnose te kunnen stellen. Afbeelding 87 Plantengroei is vaak het“signaal” dat er sprake is van een hoge vocht- belasting. Toch kan begroeiing op een kalkrijke onder- grond zo belangrijk zijn dat deze niet verwijderd mag worden zoals hier bij de Koppelpoort in Amersfoort. Frequent onderhoud is dan noodzakelijk. Afbeelding 88 Veel schade door abrupte overgang van harde naar zachte baksteen vlak onder de galmgaten. Bij het inboeten een overgang creeëren van iets hardere steen. Waarom gaat metselwerk kapot? Hieronder enkele veel voorkomende oorzaken: - Te hoog vochtgehalte in de steen, gevolgen: * transport van zouten en schade door kristallisatie en het verpulveren van de baksteen. * vorstschade met name in kwakkelwinters door de vorst-dooi cyclus. Achterhaal altijd de oorzaken zoals: te harde voegen, optrekkend vocht, niet versteende kalk, slechte of niet geschikte steen. - Loslatende schillen metselwerk door vorstschade of thermische spanning door sterke zon- belasting op het zuiden met grote temperatuurverschillen tussen de schil en de kern van het metselwerk. Komt veel voor bij forten en molens. 76
• 78.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 - Erloopt te veel water langs de gevel, waardoor inwatering ontstaat met als gevolg het roesten van blindankers, haakankers van gordingen en het inrotten van balkkoppen. Door het beter detailleren van afdekkingen, lijsten etc. kan dit voor een groot deel worden voorkomen. Vaak is het metselwerk in het verleden gehydrofobeerd zonder dat iemand het nog weet. - Zetting. Het gebouw zoekt een nieuw evenwicht na verlaging van de grondwaterstand of bronbemaling. Ook een andere belasting van het gebouw na een restauratie of herbestem- ming kan zetting veroorzaken. - Uitzetting en krimp. Dit is bij metselwerk met zachte steen in kalk grotendeels op te vangen, alleen onder vensters van een koorsluiting en dergelijke treden “natuurlijke” dilataties op. Lange muren gemetseld met cementmortel vormen onder invloed van zonbestraling even- eens“natuurlijke”dilataties. - Ontzetten van metselwerk. Het wortelgestel van bomen en struiken drukt een fundering omhoog. Ook door luchtdruk bij de inslag van granaten tijdens de afgelopen Wereldoorlog kan metselwerk ontzet worden of er treden doorgaande verticale scheuren op, onder andere bij torens. - Agressieve reiniging van de gevel, waardoor de bakhuid verdwijnt. - Winderosie of graafwespen. Deze kunnen aan halfgare steen of zachte mortel aanzienlijke schade toebrengen. Inboeten van hardere steen is de enige remedie. - Verkeerde renovatietechnieken, om enkele te noemen: te harde steen, waardoor onderlig- gende zachtere steen kapot gaat; inboetwerk metselen met portland-cement, waardoor dit losknapt uit het oude werk. Afbeelding 89 Beoordeel voegwerkherstel met de nodige voorzichtigheid, bepaal of het voegwerk technisch goed is uitgevoerd. Bij plaatselijk herstel is een zekere vlekkerigheid niet te vermijden. Extreme kleur- verschillen kunnen terughoudend in het rapport worden verwoord. 1.5 Gebreken van voegwerk Veel gebreken aan voegwerk zijn het gevolg van toenemende werkdruk en gebrek aan vakmanschap, slechte bestekken of werkomschrijvingen met onvoldoende begeleiding en een te krap ingeschat budget met haastwerk als gevolg. Algemeen - Verzanden van de voeg omdat in het verleden een te schrale mortel is toegepast. Door verzandende voegen dringt vooral op hoogte zeer veel water binnen. - “Verbranden” van de voegmortel. Door onvoldoende vocht is deze niet goed afgebonden. Treedt bij kalk- en kalktrasmortels gemakkelijk op. - Gaterige mortel, in verleden onvoldoende aangedrukt, niet goed gemengd. Treedt vooral op 77
• 79.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 bijaanzetten in de lintvoegen, op het grensvlak van baksteen en voeg en op de aansluiting van stootvoegen op lintvoegen. Goed aandrukken en doorstrijken is de enige remedie. - Groei van mossen. Mosgroei begint op het grensvlak van voegmortel en baksteen, worteltjes groeien in de mortel en scheiden zuren af, deze tasten het bindmiddel kalk en/of cement aan. Sterke groei van mossen komt door een te hoge vochtbelasting. Achterhaal de oorzaken ervan! Algen geven weliswaar een groene waas, maar zijn niet direct schadelijk. - Krimpnaden tussen voegen en aansluitend metselwerk. Geringe krimp kan al leiden tot veel indringend water, ook bevordert dit de groei van mos. Een geringe toevoeging van trasmeel gaat het krimpen tegen. Krimpscheurtjes in de mortel zelf duidt op een te vette mortel met te fijn zand. Wat minder bindmiddel en/of wat grover zand toepassen bij herstel. - Schade door vorming van zouten. In voegwerk met kalkspecie kan door aanvoer van sulfaten gips worden gevormd. Dit zwelt op en laat in korsten los. Ook dooizouten zijn zeer schadelijk! - Vorstschade. Door een overmaat aan vocht in het metselwerk zuigt met name zeer dicht voegwerk met fijne poriën het water uit de steen op. In kwakkelwinters zorgt de vorst-dooi cyclus voor aanzienlijke schade. - Losgekrompen reparatiemortels voor het herstellen van beschadigingen en gaten. De appli- catie vereist zeer veel zorg. Zie voor meer informatie moduul 1.2.2 Gevels – natuursteen. Afbeelding 90 In kalk gemetselde muur, waarvan het voegwerk“hersteld” is in een harde zeer dichte mortel van portlandcement. Het metselwerk is inmiddels onherstelbaar beschadigd. Beoordeling van inboeten metselwerk en herstel voegwerk Gestimuleerd door subsidies voor instandhouding wordt regelmatig metselwerk ingeboet en voegwerkhersteld.Bijdeeerstvolgendeinspectiemoetditaltijdnauwlettendwordenbeoordeeld. Hieronder enkele veel voorkomende problemen: - Beschadiging van de steen. Onzorgvuldig uithalen van te vervangen baksteen of voegwerk door het hakken met te brede beitels, met slijpschijven zonder stofafzuiging in de steen zagen, smalle stootvoegen breed ophakken en dergelijke. - Onjuist verwerkte reparatiemortels die loskrimpen of scheuren, zie hiervoor moduul 1.2.2 Gevels - natuursteen - Niet diep genoeg uitgehaalde voegen. Dit leidt binnen 2 à 3 jaar opnieuw tot problemen. Hetzelfde geldt voor niet goed schoongemaakte voegen. Niet met water schoonspuiten maar schoonzuigen of uitblazen met lucht, zie paragraaf 0.5 Voegwerk. - Hardheid en porositeit van de leg- of voegmortel is niet aangepast aan het bestaande metsel- of voegwerk. Het aanbrengen van een cementmortel in met kalk gemetselde muren leidt onherroepelijk tot problemen. Pas bij herstel wat zachtere leg- en voegmortels toe met voldoende porositeit. 78
• 80.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 - Onvoldoendehechting van de voegmortel en krimp. Veel voegwerk komt neer op“veegwerk”. De voegspecie dient bij elke streek goed aangedrukt te worden om een goede hechting te krijgen met ondergrond. Gebruik een wat vettere mortel met een ruime dosis bindmiddel. Schrale mortels komen uit de nieuwbouw en leiden binnen korte tijd tot verzanden en winderosie, met name aan de weerkant. Let op de juiste vochtigheid van ondergrond in samenhang met de gebruikte mortel. Te snelle droging leidt tot “verbranden” van het voeg- werk. De voegspecie is door gebrek aan vocht niet doorgehard. - Kleur, textuur of afwerking wijkt af van het bestaande werk. De kleur mag niet te sterk afwijken van het bestaande werk, ervan uitgaande dat de gevel niet al te zeer is vervuild. Textuur en oppervlak moet het bestaande voegwerk qua ruwheid benaderen. Bestaand werk met een dagstreep herstellen met dagstreep en niet met glad doorgestreken voegen, etc. - Smetten op de steen, door een gebruik van te natte specie, kalksluier door regenachtig weer en onvoldoende uitpluizen bij snijvoeg en knipvoeg. - Onjuiste nazorg door het niet afdekken tegen regen en zon, waardoor het bindmiddel uit- spoelt respectievelijk verbrandt. Als het bindmiddel onvoldoende is verhard, spoelt dit door veel vocht uit en er ontstaat een witte waas op het metselwerk. Afbeelding 91 Bovenin een gesneden voeg in zeer zorgvuldig gemetselde gevel uit 1780, let op de kraslijnen. Onderin aangeheeld zonder enige besef van de monumentale waarde in platvol, cementmortel en een totaal afwijkende kleur. Voegwerk altijd herstellen in zelfde soort en zelfde samenstelling specie etc. Afbeelding 92 Reparatiemortel die esthetisch en technisch eigenlijk niet kan, maar geen problemen geeft. Afwegen of weg- halen of aanhelen meer schade toebrengt dan laten zitten. 79
• 81.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 80 1.2.1.2 Rapportage 2.1Algemeen Rapporteren Het is erg belangrijk om datgene wat men heeft geconstateerd, op de juiste wijze te verwoorden in het rapport. Dat kan op veel manieren, hieronder enkele algemene aanwijzingen: - Kwaliteitsverschillen dienen duidelijk aangegeven te worden. Dit maakt fasering mogelijk van het onderhoud - in samenhang met andere bouwdelen - het liefst per gevel. - Bij een duidelijk kwaliteitsverschil tussen metselwerk (goed) en voegwerk (matig) beiden apart benoemen. - Bij voegwerk altijd het soort voegwerk vermelden, zoals: platvol, gesneden voeg, knipvoeg etc. - Bij gebreken altijd aangeven wat er aan mankeert en waar het zich bevindt. - Gebruik bij veel gebreken, indien deze beschikbaar zijn, gevelaanzichten om door middel van een arcering aan te geven waar steen stuk is en ingeboet moeten worden en waar matig of slecht voegwerk aanwezig is en hersteld moet worden. Men krijgt op deze wijze een beter inzicht in de percentages voegwerk die vervangen moeten worden. Afbeelding 93 Geveltekening waarop gearceerd staat aangegeven waar steen beschadigd is en ingeboet moet worden en waar de voeg sterk uitgesleten is en vernieuwd moet worden. uitgesleten voegwerk dicht kauwen van de scheur in te boeten steen weerkant oude lekkage oude lekkage - Geef duidelijk in het rapport aan dat herstel van het voegwerk pas zinvol is als - behoudens verwering - andere oorzaken zijn weggenomen. - Geef duidelijk aan als plaatselijk en terughoudend herstel voldoende is. - Geef duidelijk aan of hersteld voegwerk naar behoren is aangebracht. - Verwoord esthetische zaken terughoudend in het rapport. Doe dit alleen bij: * zeer extreme kleurverschillen of een sterk afwijkend voegtype * onderhoudsgevoeligheid van de bij de restauratie of herstel gekozen constructies en dan in constaterende zin, wijs met name op technische onvolkomenheden en/of schadelijke gevolgen.
• 82.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 81 Instandhouding ofrestauratie De grens is niet altijd scherp te trekken. Subsidies voor instandhouding van door het Rijk beschermde monumenten, worden alleen verstrekt op basis van een Periodiek Instandingsplan (PIP). Voor restauraties is een apart beperkt structureel budget beschikbaar, bijvoorbeeld voor herstel van de fundering. Beschrijf de kwaliteit concreet, maar vooral niet te geflatteerd. Houd hierbij ook rekeningen met de zogenaamde“steigercyclus”. Wanneer wordt het gebouw weer in de steigers gezet. Hieronder een grove indicatie aan de hand van een kwaliteitsbeeld: - Goed Door middel van onderhoud, incidenteel een gebrek. - Redelijk Door middel van onderhoud, plaatselijk enkele gebreken. - Matig Dit is sterk afhankelijk van de situatie. Is het alleen het voegwerk of moet er nog meer gebeuren. Hangt ook of van de aard en de grootte van het object af. Kan meestal nog onder instandhouding worden gerangschikt. Is sprake van herbe- stemming dan is al gauw sprake van restauratie. - Slecht Door middel van restauratie. Vervanging voegwerk Bij de vervanging van voegwerk kan als richtlijn het volgende worden aangehouden: 1. Oorspronkelijk voegwerk zonder herstel Alleen vervangen bij het kwaliteitsbeeld slecht. 2. Oorspronkelijk voegwerk met gedeeltelijk herstel Afhankelijk van de hoeveelheid herstelwerk die in het verleden al uitgevoerd is, vervangen bij het kwaliteitsbeeld slecht. 3. Niet oorspronkelijk voegwerk Afhankelijk van de situatie, moeten er wel of niet voorzieningen worden getroffen zoals bij torens, vervangen bij het kwaliteitsbeeld slecht. In uitzonderingsgevallen bij het kwaliteits- beeld matig. Een andere mogelijkheid om het al dan niet vervangen van voegwerk globaal te bepalen is een tabel.Depercentagesdienenbijvoorkeurgebaseerdtezijnopeengeveltekeningmetarceringen. Ook deze tabel geldt als richtlijn. Percentages Oorspronkelijk werk Niet oor- spronkelijk werk Eerder herstel aangepast Eerder herstel niet aangepast 0 - 10% + + + + 10 - 20% + + + + 20 - 30% + + + + 30 - 40% + + + + 40 - 50% + 0 + 0 50 - 60% + 0 0 0 60 - 70% 0 - 0 - 70 - 80% 0 - - - 80 - 90% - - - - 90 - 100% - - - - Waardering: + = plaatselijk herstel 0 = plaatselijk herstel of algehele vervanging wordt bepaald door omstandig- heden, onder andere te treffen voorzieningen, komt het verspreid voor, of betreft het samenhangende vlakken. - = algehele vervanging. N.B. Indien tot algehele vervanging moet worden overgegaan, dient gezocht te worden naar handhaving van een gaaf stuk origineel voegwerk op een beschutte plaats als document.
• 83.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 82 2.2 Kwaliteitsomschrijving Onderbuitenwanden - baksteen wordt verstaan het opgaande metselwerk, gemetselde bakstenen onderdelen zoals bogen, afdekkingen etc, inclusief het voegwerk. Speciale en/of uitstekende bouwdelen zoals steunberen kunnen apart worden benoemd. Beoordeling Voor een goede beoordeling zijn de volgende factoren van belang: Algemeen - Stabiliteit van het muurwerk - Kwaliteit van het metselwerk/baksteen - Kwaliteit van het voegwerk Specifiek - Kwetsbare onderdelen - Vochtigheid, mosgroei - Zouten, doorroeten Kwaliteitsbeelden Het gaat om het bieden van enig houvast in de veelheid van situaties die men tegenkomt. Belang- rijk is het inschatten van gevolgschade en termijnen voor herstel. Het is niet noodzakelijk dat voor het bepalen van de kwaliteiten goed, redelijk, matig en slecht alle daarbij vermelde kenmerken aanwezig zijn. De omschrijving van de kwaliteiten geldt steeds per gevel of bouwdeel! Goed: Geen maatregelen, behoudens zeer beperkt herstel van voegwerk en kwetsbare onderdelen, onder andere verwijderen mos/algen. Kenmerken: - Stabiliteit van het muurwerk is goed, geen scheurvorming, zeer kleine dilatatie- scheurtjes. - Het metselwerk met de baksteen vertoont geen gebreken. - Het voegwerk vertoont geen gebreken, behoudens wat verwering en zeer plaatselijk licht uitgespoelde voegen. - Kwetsbare onderdelen, zoals afdekkingen en ter hoogte van het maaiveld ver- tonen geen gebreken, behoudens zeer beperkt licht uitgespoelde voegen. - De vochthuishouding vertoont geen problemen. Niet of nauwelijks mosgroei - Gebreken door uitbloeien van zouten of het doorslaan van roet niet waarneem- baar. Redelijk: Zeer beperkt herstel van vlakke werk, dilatatiescheurtjes Beperkt herstel voegwerk (o.a. maaiveld) en kwetsbare onderdelen. Geen ernstige vervolgschade, herstel bij gelegenheid. Kenmerken: - Stabiliteit van het muurwerk is goed, lichte dilatatiescheuren. - Zeer incidenteel komen kapotte of verpulverde stenen voor. - Het voegwerk vertoont geen wezenlijke gebreken. Plaatselijk komen uitge- spoelde voegen voor, onder andere bij het maaiveld. - Kwetsbare onderdelen vertonen plaatselijk kleine gebreken en lichte aantas- ting. Plaatselijk uitgespoeld voegwerk. - Incidenteel lichte problemen met vocht. Plaatselijk mosgroei. - Plaatselijk licht uitbloeien van zouten, doorslaan van roet waarneembaar.
• 84.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 83 N.B. Indienbij herstel of restauratie formaat/kleur van de steen en samenstelling/kleur voegspecie sterk afwijken van het bestaande werk, dit nooit kwalificeren als goed alleen maar omdat het net hersteld cq gerestaureerd is, hoogstens omschrijven als redelijk, met vermelding van de feiten en vermoedelike oorzaken. Matig: Beperkt herstel van vlakke werk. Uitgebreid herstel voegwerk en kwetsbare onderdelen. Vervolgschade, algeheel herstel binnen 5-10 jaar. Kenmerken: - Stabiliteit van het muurwerk overwegend goed, op enkele plaatsen vrij zware dilatatiescheuren waarneembaar; bij het maaiveld plaatselijk weggevallen metselwerk. - Op diverse plaatsen komen kapotte en verpulverde stenen voor. - Het voegwerk is op veel plaatsen uitgesleten of zit los. Plaatselijk diep uitge- spoeld. - Bij kwetsbare onderdelen komen diverse gebreken voor, ook weggevallen of loszittende onderdelen. Veel voegwerk is uitgesleten. - Duidelijke problemen met vocht. Plaatselijk zware mosgroei. - Op diverse plaatsen uitbloeien van zouten, doorslaan van roet waarneembaar. Slecht: Uitgebreid herstel/vernieuwing van vlakke werk, voegwerk en onderhoudsge- voelige onderdelen. Ernstige vervolgschade, algeheel herstel binnen 2-5 jaar. Kenmerken: - Stabiliteit loopt op termijn gevaar met plaatselijk uitbuikend metselwerk, zware dilatatiescheuren, veel weggevallen metselwerk op maaiveldhoogte. - Op veel plaatsen komen kapotte en verpulverde stenen voor. - Het voegwerk is op grote schaal weggevallen, geen samenhang meer met ondergrond. Op veel plaatsen diep uitgesleten. - Aan bijna alle kwetsbare onderdelen komen gebreken voor. Al het voegwerk is uitgespoeld, plaatselijk diep. - Grote problemen met vocht. Op veel plaatsen zware mosgroei. - Op veel plaatsen hevig uitbloeien van zouten, duidelijk doorslaan van roet. Afbeelding 94 Kwaliteitsbeeld slecht, uitgebreid herstel van metsel- en voegwerk, algeheel herstel binnen 2-5 jaar.
• 85.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 84 2.3 Adviezen Algemeen Hieronderenkele algemene adviezen die betrekking hebben op de preventieve maatregelen. - Zorg dat het omliggende terrein van het gebouw afloopt dan wel afwatert. Dit voorkomt hoge waterconcentraties bij de fundering. - Zorg dat bomen niet te dicht bij het gebouw staan. Deze verstoren de vochthuishouding en de wortels veroorzaken bij ondiep gefundeerde gebouwen of aanbouwen het omhoog drukken van de fundering. - Zorg dat de waterhuishouding goed is, het dak lekdicht is en de goten en hemelwateraf- voeren regelmatig worden schoongemaakt. - Gebruik geen zout voor het laten smelten van sneeuw en ijs bij muren, op trappen etc. De in de steen trekkende zouten zorgen voor veel schade aan het voegwerk en gepleisterde plinten. Gebruik dan liever scherp rivierzand. - Verwijder muurbegroeiing als dit schade veroorzaakt, in ieder geval van al het houtwerk, lijstwerk en goten. - Verwijder algen niet, deze veroorzaken geen schade. - Zorg ervoor dat uitgesleten en verzandend voegwerk tijdig wordt hersteld om overmatige vochtbelasting te voorkomen. Waar roet voorkomt, moet roetuitslag in de voegen grondig verwijderd worden, omdat nieuw voegwerk niet hecht op roet. Roet blijft altijd zichtbaar. Soms valt niet te ontkomen aan het inboeten van nieuwe stenen. - Controleer naden en oudere scheuren regelmatig op beweging. Zorg dat aansluitingen tussen houtwerk en/of bouwdelen en het metselwerk goed dicht blijven. - Bescherm waar dit esthetisch mogelijk is, de uitstekende randen of cordonlijsten door een afdekking in lood, zink of koper. - Zorg dat nergens water op de baksteen blijft staan. Dit leidt tot ernstige vochtschade. Het zakkende water zorgt voor een ernstige verstoring van de vochthuishouding. Herstel op maaiveldhoogte Voor het herstel van muurwerk op maaiveldhoogte/aanleg drainage wordt afhankelijk van de situatie de volgende werkwijze geadviseerd: Bij aanwezigheid van goten Grondwerk De grond circa anderhalve steek diep (40 cm) uitgraven tot op de versnijding van de fundering over een breedte van 50 à 60 cm, zodat men er goed bij kan. Na het zorgvuldig schoonspoelen controlerenofhettrasraam/funderingnogingoedestaatverkeert.Zonodigherstellenofinboeten van de verpulverde stenen. Voor het aanvragen van een offerte bij een aannemer door middel van steekproeven (putjes graven) proberen een indicatie te krijgen van de technische staat van het trasraam/fundering. Ook bij een in goede staat verkerende fundering is het verstandig voor enig herstelwerk een stelpost op te nemen. Bij voegwerk Alle slechte voegen en uitgesleten voegwerk uithakken, diepte van de voeg circa 2 à 2,5 maal de dikte van de lintvoeg. Na het uithakken de voegen met lucht schoonspuiten en goed met water reinigen/naspoelen. Het voegen van het trasraam dient te gebeuren met een kalktrasmortel. Dit is een taaie mortel, die het overmatig uitspoelen van het voegwerk tegengaat. Hiervoor kan de volgende verhouding gebruikt worden: 1,0 maatdeel gezeefde schelpkalk, 0,50 of 0,75 maatdeel trasmeel en 2,5 maatdelen zand met een goede verdeling van de korrelgrootte. Voor gewoon voegwerk vooral niet te fijn zand gebruiken! Kant en klare tras/kalkmortels kleuren bij het voegen vrij grijs
• 86.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 85 en donkerop. Door een mespunt gele oker kan de kleur worden aangepast. Het voegwerk dient tot minstens 15 cm onder het maaiveld te worden doorgezet en aan te sluiten op het verder te vertinnen of vertinde deel van trasraam/fundering. Na voldoende doorharding sleuven dichten met zand en circa 10 cm teelaarde opbrengen en inzaaien met gras of de bestrating herstellen. Zonodig het maaiveld corrigeren zodat het water van de gevels wegloopt. Bij pleisterwerk Alle losse delen verwijderen, met lucht reinigen en met water goed naspoelen, gaten dichtzetten en de te pleisteren delen bewerpen met een tras/cementpap of tras/kalkpap. Nadat dit voldoende is “aangetrokken” de muren afpleisteren. Het pleisterwerk dient tot minstens 15 cm onder het maaiveld te worden doorgezet en aan te sluiten op het verder te vertinnen of vertinde gedeelte van trasraam/fundering. Na ruim voldoende droging en het sausen van het pleisterwerk de sleuven dichten met zand en circa 10 cm teelaarde opbrengen en inzaaien met gras of de bestrating herstellen. Zo nodig het maaiveld corrigeren zodat het water van de gevels wegloopt. Bij ontbreken van goten Indien goten ontbreken of het betreft een ongunstige terreinsituatie of bodemgesteldheid, de fundering ontgraven tot de voet of in ieder geval tot 75 à 80 cm diepte, daarna het herstelwerk uitvoeren aan voegwerk en/of pleisterwerk zoals boven omschreven. De drainage dient op afschot te worden aangelegd. De aansluiting op de gewone riolering mag alleen plaatsvinden via een zogenaamd slibputje. Op hoeken en knikpunten dient een ontstoppingsstuk te worden aangebracht, onder andere voor het doorspuiten van de drainage. Bij boerderijen fungeert een drainage als het ware als een ondergrondse goot voor de afvoer van het regenwater, zodat bij rietbedekking met eronder enkele rijen pannen geen goten behoeven te worden aangebracht. Afbeelding 95 Doorsnede van de opbouw van een drainage ter verbetering van de vochthuishouding. druiplijn riet/ pannen maaiveld aflopend bij voorkeur grind/ schelpen of inzaaien met gras grof grind drainage bodem afdekken met zand Herstel uitgesleten voegwerk Voor het herstel van uitgesleten, loszittend en verzandend voegwerk wordt de volgende werkwijze geadviseerd:
• 87.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 86 Verwijderen vanvoegwerk Al het slechte voegwerk uithalen tot circa 2 à 2,5 maal de dikte van de lintvoeg. Bij het uitgesleten voegwerk eveneens de voegen tot voldoende diepte uithalen. Verwijderen met pneumatische beitels bij smalle voegen in hardere steensoorten moet sterk worden afgeraden, omdat de steen dan gemakkelijk beschadigd wordt door afspringende stukken. Het zeer voorzichtig uitslijpen met een goede afzuiging van het stof wil dan naast handmatig verwijderen nog het beste lukken. Nadat de voegen verwijderd zijn met lucht schoonspuiten en goed met water reinigen/ naspoelen. Bij het schoonmaken met water wordt een hogedrukspuit afgeraden, omdat deze te grote hoeveelheden water de muur indrijft. Verdund zoutzuur mag in geen geval worden gebruikt! Voegen met kalk Het voegen dient te gebeuren met een goed gerotte kalkspecie (een tikkeltje hoogovencement mag alleen worden toegevoegd als bij niet betrouwbaar weer een wat snellere verharding is gewenst). Het zand dient voor de verwerking zorgvuldig te worden gezeefd met een vrij fijne zeef om het al te fijne zand eruit te zeven. De kleur van het zand is bepalend voor het uiteindelijke resultaat. De voegspecie moet goed zijn aangepast aan de hardheid van de steen. Een verhouding van 1 maatdeel gezeefde schelpkalk en 2 à 2,5 maatdelen zand met een goede verdeling van de korrelgrootte is doorgaans voldoende. Voegmonsters De voegspecie zoveel mogelijk laten kleuren naar het bestaande werk Het verdient dan ook aanbeveling om drie voegmonsters op te zetten die wat betreft de kleur van het zand en qua samenstelling verschillen om een en ander na voldoende droging (7-10 dagen) te kunnen beoordelen. Voegen van kwetsbare onderdelen Het gaat hier om plinten, trasraam, waterlijsten, afzaten, muurafdekkingen en rollagen. Geadviseerd wordt hiervoor een kalktrasmortel te gebruiken. Deze gaat door een grotere taaiheid het overmatig slijten tegen. Hiervoor kan de volgende verhouding gebruikt worden: 1,0 maatdeel gezeefde schelpkalk, 0,5 maatdeel trasmeel en 2,5 maatdelen zand met een goede verdeling van de korrelgrootte. Kant en klare tras/kalkmortels kleuren bij het voegen vrij grijs en donker op. Door een mespunt gele oker kan de kleur aangepast worden. In het algemeen wordt aangeraden zelf kalktrasmortels samen te stellen met behulp van schelpkalk en trasmeel. Een kalktrasmortel die te snel afbindt, wordt gauw te grijs. Dit dient vermeden te worden door langdurig vochtig houden. Uitvoering Het voegwerk mag alleen bij de juiste weersgesteldheid worden uitgevoerd, dat wil zeggen niet bij volle zon, grote hitte en een droge schrale wind, omdat anders de voegspecie te snel droogt en/of verbrandt. Het metselwerk een dag van te voren goed vochtig maken en na het voegen voldoende vochtig houden. Als het uitgesleten voegwerk het gevolg is van lekkages en overlopende goten, kan pas na een periode van voldoende droging, minstens een jaar, aan het herstel worden begonnen. Bij gebruik van steigers kunnen zeilen worden gebruikt om het voegwerk van direct zonlicht te vrijwaren. Bij warm weer dient het voegwerk enige dagen langer voldoende vochtig gehouden te worden. Omdat met name kalktrasmortels langzaam afbinden (hard worden) dient onder alle omstandigheden gezorgd te worden voor voldoende vocht ten behoeve van het afbindingsproces! Algen Als hinderlijke begroeing van algen voorkomt, kan deze behandeld worden met een algen- en mosdodend preparaat. Na het afsterven (2 à 3 dagen) kunnen de restanten worden verwijderd met een harde nylon borstel. Geen stalen borstel gebruiken, deze laat roestsporen na!
• 88.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 87 Hydrofoberend ofwaterwerend behandelen Als het voegwerk op de juiste wijze is aangebracht, is het veel gepropageerde waterafstotend behandelen van de muren niet noodzakelijk! Slechts na uitvoerig onderzoek, en in zeer uitzonderlijke gevallen kan impregneren noodzakelijk zijn, bijvoorbeeld als in al eerder geïmpregneerde muren voegwerk vernieuwd wordt. Impregneren heeft bij plaatselijk herstel het grote nadeel dat dit herstelde voegwerk als het ware wordt gefixeerd en tot in lengte van jaren duidelijk zichtbaar blijft zonder te kunnen verweren. Bij tufsteen met grote holtes, oude steen met zeer verschillende hardheid is het resultaat zeker negatief. Bovendien treedt bij harde steen na enkele jaren vaak het afscherven van de steen op. 2.4 Voorbeeldomschrijvingen Hieronder volgt een aantal voorbeelden van omschrijvingen zoals die - per situatie aangepast - gebruikt kunnen worden in de rapporten: Zie voor algemene aanwijzingen moduul 0.7 Rapportage. De omschrijvingen zijn volgens de algemene aanwijzingen als volgt opgebouwd: 1. algemene kwalificatie 2. nadere bijzonderheden, verschillen tussen de kwaliteit van het metselwerk en het voegwerk 3. eventuele vervangingstermijn en prioriteit 4. nadere adviezen en oplossingen Tussen [ ] geplaatste cijfers in de onderstaande omschrijvingen verwijzen naar de hierboven genoemde opbouw. Reparaties worden behoudens uitzonderingen op het voorblad vermeld. Rubriek Kwalificatie Toelichting 1.2.1 Gevels - baksteen - straatgevel (staand verband) G [2] Inclusief het besneden voegwerk. - achtergevel (staand verband) G [2] Inclusief het platvolle voegwerk. 1.2.1 Gevels - baksteen - metselwerk gevels rondom G - voegwerk voorgevel - rollaag in roosvenster achtergevel M S [2] Diep uitgesleten. [3] Herstel binnen 1-3 jaar is noodzakelijk om vochtdoorslag te voorkomen. - voegwerk zuidwesthoek S [2] Idem 1.2.1 Gevels - baksteen - metselwerk algemeen G [2] Inclusief gesneden voeg. - voegwerk naast deur voorgevel S [2] Zeer sterk uitgesleten. Rekenen op vernieuwen. - metselwerk boven venster R [2] Boven het venster loopt een zeer kleine, niet verontrustende scheur, mogelijk door enige zetting. 1.2.1 Gevels - baksteen Topgevel tussen koor en schip - metselwerk R [2] Incidenteel een licht beschadigde steen. - rollaag M [2] Plaatselijk ligt deze los. [4] Deze dient in samen- hang met vernieuwing voegwerk vastgelegd te worden.
• 89.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 88 Rubriek KwalificatieToelichting - voegwerk platvol S [2] Over het gehele gevelvlak diep uitgesleten en/of verzand. [3] Binnen 2-5 jaar rekenen op uitgebreid herstel topgevel en algehele vernieuwing voegwerk. [4] Men zou kunnen overwegen om de topgevel af te dekken met gefelst lood, zie bijgaande schets. 1.2.1 Gevels - baksteen - oost- en zuidgevel M [2] Verspreid over de muurvlakken is metselwerk gescheurd en weer dichtgezet. In deze scheuren zit werking. Vermoedelijk zet de fundering zich. [4] Nader onderzoek en uitzetten van meetpunten noodzakelijk. Westgevel voorhuis [3] Om grote vervolgschade te voorkomen binnen 1 à 2 jaar herstellen. - metselwerk R - voegwerk platvol algemeen M - voegwerk beide tuitgevels S [4] Na herstel overwegen van afdekking met red- cedarplank. - voegwerk rollagen S - voegwerk rond scheurvorming S [4] Scheurvorming ophakken en zorgvuldig dicht- kauwen in lagen, zie informatieblad. - gevelankers (5 st) R [2] Geen gebreken aan smeedwerk. Schilderwerk niet meegenomen. Dit is dof en schraal. [4] Bij volgende schilderbeurt meenemen om roestsporen op de gevel te voorkomen. Afbeelding 96 Bij restauratie van deze kerk is het advies opgevolgd om de topgevel van de zijbeuk af te dekken met een afdekking in gefelst lood. Afbeelding 97 Het oogt als onzorgvuldig herstel. Toch bleek reinigen na alle pogingen een onverantwoorde schade op te leveren. Trek in zo’n geval na waarom dit op deze wijze is uitgevoerd, voordat een onjuiste conclusie in het rapport wordt verwoord.
• 90.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 Rubriek KwalificatieToelichting 1.2.1 Gevels - baksteen Torenromp [3] Binnen 2-5 jaar rekenen op algeheel en grondig herstel torenromp. - metselwerk noord- en oostzijde R - metselwerk zuid- en westzijde S [2] Rekenen op veel intensief inboetwerk. - voegwerk noord- en oostzijde M [2] Sterk verzand en uitgesleten. [4] Zie schets met arcering van te vervangen delen. - voegwerk zuid- en westzijde S [2] Diep uitgesleten. [4] Zie schets met arcering van te vervangen delen. - metselwerk rond toreningang S [2] Deze klamp uit de 18e eeuw buikt sterk uit en dreigt weg te vallen. [4] Stutten is urgent om wegval- len te voorkomen. 1.2.1 Gevels - baksteen Voorgevel - metselwerk algemeen G - metselwerk linker hoekpenant M [2] Sterk beschadigd door herhaalde malen verwijderen graffiti. - snijvoeg op cementbasis R [2] Oorspronkelijke kalkvoeg in het verleden vervan- gen. Cement is te hard en niet passend, veroorzaakt op termijn problemen. Nu nog niet zichtbaar. - snijvoeg bij verwijderde graffiti S Geheel verdwenen. Herstel noodzakelijk met een mortel op basis van kalkbasis. Afbeelding 98 Eveneens kwaliteitsbeeld slecht, ernstig uitbuikend en verzakkend metselwerk. Gezien de ernst van de gebreken, loopt de stabiliteit gevaar. Ondanks “tijdelijk”stutten is restauratie urgent. Afbeelding 99 Grote delen van het voegwerk verkeren in goede staat, alleen bij het maaiveld en rechts van de staldeur is het sterk uitgesleten. Het kwaliteitsbeeld dan ook op deze wijze specificeren. 89
• 91.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 90 1.2.1.3 Herstel 3.1Algemeen Uitvoering Er komt de laatste jaren steeds meer aandacht voor het waarborgen van de kwaliteit bij de uitvoering. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gaat daarom steeds meer stimuleren dat herstel van metsel- en voegwerk van monumenten wordt uitgevoerd op basis van kwaliteitseisen die vastgelegd zijn in zogenaamde Uitvoeringsrichtlijnen (URL’s). Inmiddels zijn er voldoende bedrijven die op basis van een erkenningsregeling aangetoond hebben aan deze kwaliteitseisen te kunnen voldoen. Bedrijven die deze kwaliteitseisen hanteren kenningsregelingen zijn: - Erkende Restauratie Bouwbedrijven (ERB) voor de hoofdaannemers. - Erkende Restauratie Voegbedrijven (ERV) voor de gespecialiseerde aannemers. Afhankelijk van de omvang en complexiteit van het herstel zijn bovenstaande aannemers in staat om zowel het inboeten, als het verantwoord reinigen en voegen uit te voeren. Het verdient aanbeveling eigenaren te verwijzen naar bedrijven die gecertificeerd zijn volgens de bovenstaande erkenningsregelingen. Werkomschrijvingen Voor het onderhoud zoals beperkt inboeten van baksteen en het aanhelen en vernieuwen van voegwerk zijn binnen de Monumentenwacht werkomschrijvingen beschikbaar, die gekoppeld zijn deze moduul. Als extra service en aangepast op de situatie kunnen eigenaren of beheerders hiermee op weg geholpen worden bij het aanvragen van offertes voor herstel. De volgende werkomschrijvingen zijn beschikbaar: - Code 1.2.1 Metselwerk algemene uitvoeringsvoorschriften - Code 1.2.1 Metselwerk herstellen - Code 1.2.1 Voegwerk algemene uitvoeringsvoorschriften - Code 1.2.1 Voegwerk herstellen - Code 1.2.1 Gevelankers onderhoud - Code 1.2.1 Aanbrengen grindkoffer met drainage - Code 1.2.1 Topgevel afdekken in hout - Code 1.2.1 Topgevel afdekken in lood / zink 3.2 Werkzaamheden Herstelwerk aan voegwerk kan voor de Monumentenwacht niet meer zijn dan zeer kleine incidentele gebreken herstellen. Te denken valt aan de volgende situaties: - Loszittende hoeksteen van een rollaag op de schoorsteen vastleggen. - Loszittende voeg in vlakke afdekking vernieuwen om lekkage te voorkomen. - Plaatselijk afvoegen van muurlood. - Enkele uitgesleten stootvoegen of een uitgesleten lintvoeg dichtzetten. - Wegborstelen van plaatselijke aanwezige mosbegroeiïng op plintlijsten, rollagen etc. Alleen als sprake van een duidelijke lekkage of iets dergelijks en dit op gemakkelijke wijze door ons verholpen kan worden, mag het voegwerk hersteld worden.
• 92.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 3.3 Nuttigeadressen - Klopinnovations, Gezellenstraat 7, postbus 1130, 3860 BC Nijkerk Telefoon 033-2466912 Website: www.klopinovations.com, e-mail info@klopinnovations.com Heeft stofafzuiging ontwikkeld en de Arbotech AS 160 met oscillerende schijfjes voor het verwijderen van voegen. - InfoMil, postbus 30732, 2500 GS ’s Gravenhage Telefoon 070-3610575 Website www.infomil.nl , e-mail mail@infomil.nl Informatiecentrum voor milieuvergunningen, onder andere eisen en maatregelen. - Total Wall, Postbus 272, 8600 AG Sneek Telefoon 088-1112525 Website: www.totalwallconcept.nl, e-mail info@totalwallconcept.nl Systeem voor het verankeren van scheurvorming en versterking van metselwerk. - De Hazelaar Art Supplies, Pimpelmees 1, 3766 AX Soest. Telefoon 035-6012825 Website www.hazelaar.nl, e-mail info@hazelaar.nl Levert handmatig en pneumatisch gereedschap met diverse speciale zeer dunne beitels, geheel aangepast om op zeer voorzichtige wijze voegwerk uit te halen. - Wienerberger Steenfabriek Bemmel, Buitenpolder 10, 6685 MA Haalderen Telefoon 0481-463924 Website www.wienerberger.nl Deze levert steen op kleur en maat, ook profielstenen. - Bofimex Bouwstoffen b.v. De Wetering 12, 4906 CT Oosterhout Telefoon 0162-499575 Website www.bofimex.nl, e-mail info@bofimex.nl Levert hydraulische kalk Unilit 35 N/M/F. - Carmeuse Nederland b.v, Postbus 436, 2800 AK Gouda Telefoon 0182-527255 Website www.carmeuse.nl, e-mail info@carmeuse.nl Leverancier van Mekal steenkalk (luchtkalk) en Decorcal steenkalk met schelpdeeltjes voor restauratievoegwerk. - Labshop v.o.f. Oude Rijksstraatweg 44, 7391 ME Twello Telefoon 0571-276340 Website www.labshop.nl, e-mail labshop@labshop.nl Levert speciale gereedschappen zoals karstenbuisjes. - Steenfabriek Biezeveld b.v. Lange Weistraat 25, 5331 LH Kerkdriel. Telefoon 0418-631719. Levert op aanvraag op het project aangepaste vormstenen en handvormstenen. 91
• 93.
  2012 GEVELS 1.2.1 Baksteen 1.2 - Profielsteenb.v. Van Milt Restaurateurs, Kauwenhoven 38, 6741 PW Lunteren Telefoon 0318-482256 Website www.profielsteen.nl , e-mail info@profielsteen.nl Gespecialiseerd in het op kleur leveren van enkele stuks profielsteen als kunststeen in juiste kleur en vorm. - Stichting Historie Grofkeramiek Trasmolen 19, 8754 GL Makkum Telefoon 0515-232281 Website www.grofkeramiek.nl, e-mail shg@tiscali.nl Vereniging die zich bezighoudt met de geschiedenis van grofkeramiek zoals baksteen en dakpannen. - Schelpkalkmortel-Nederland, Driemanssteeweg 622, 3084 CB Rotterdam Telefoon 010-4103951 Website www.schelpkalkmortel.nl, e-mail info@schelpkalkmortels.nl Levert Bremer schelpkalkmortels met technische informatiebladen. - Stichting Technisch Centrum voor de Keramische Industrie (TCKI) Postbus 27, 6880 AA Velp (Gld) Telefoon 026-3845600 Website www.tcki.nl Doen onderzoek naar de kwaliteit van baksteen, vochtopname en gebreken. - Vereniging Nederlandse Voegbedrijven (VNV) Dukatenburg 90-93, 3437 AE Nieuwegein, telefoon 030-6381938 Website www.vnv-voeg.nl, e-mail secretariaat@vnv-voeg.nl De hierbij aangesloten restauratievoegers hebben zich verenigd in het Gevelgilde met een eigen erkenningsregeling en een richtlijn voor restauratievoegwerk. - Zilverschoon Randwijk, Renkumse Veerweg 3, 6666 LE Heteren Telefoon 026-4720115 Website www.steengalerijoverbetuwe.nl, e-mail info@steengalerijoverbetuwe.nl Levert gebakken vormstenen in allerlei maten en kleuren. Maakt gebruik van oude zigzag- oven met het oorspronkelijke bakproces. Verantwoording afbeeldingen: K. Boeder: afbeelding 1 t/m 7, 9, 11 t/m 18, 20 t/m 29, 31 t/m 46, 48 t/m 51, 53, 55 t/m 65, 67 t/m 71, 73 t/m 92 en 94 t/m 99. Folder van Importeur Frybo Bolsward: afbeelding 47. Bewerkt naar C. Groot, Rapport Kwaliteitseisen: afbeelding 30. Bewerkt naar Donald Insall, The Care of Old Buildings Today: afbeelding 8. Bewerkt naar C. F. Janssen, Behoud en Herstel: afbeelding 10. Bewerkt naar Praktijkreeks Cultureel Erfgoed: afbeelding 66 en 72. Bewerkt naar RCE: afbeelding 19, 52, 54 en 93. Naast de redactieraad is de eerste versie van deze tekst ook gelezen door R. Crévecoeur, Epe en Carla Rogge architectuur-historica Amstelveen. Alle aanvullingen en waardevolle opmerkingen zijn voor zover mogelijk verwerkt in de tekst 92