Skip to main content
UploadLanguage (EN)Support
BusinessMobileSocial MediaMarketingTechnologyArt & PhotosCareerDesignEducationPresentations & Public SpeakingGovernment & NonprofitHealthcareInternetLawLeadership & ManagementAutomotiveEngineeringSoftwareRecruiting & HRRetailSalesServicesScienceSmall Business & EntrepreneurshipFoodEnvironmentEconomy & FinanceData & AnalyticsInvestor RelationsSportsSpiritualNews & PoliticsTravelSelf ImprovementReal EstateEntertainment & HumorHealth & MedicineDevices & HardwareLifestyle
Энхтамир Ш, profile picture
Uploaded byЭнхтамир Ш
12,890 views

Lecture 6

Economy & Finance◦
Зах зээлийн тэнцвэр, түүнд нөлөөлөх хүчин зүйлс 1.Зах зээлийн тэнцвэрийг тодорхойлох нь 2. Зах зээлийн тэнцвэрт нөлөөлөх хүчин зүйлүүд 3. Хэрэглэгч ба үйлдвэрлэгчийн нийгмийн хожоо 4.Төрийн бодлогоор зах зээлийн тэнцвэрт нөлөөлөх нь
1.Зах зээлийн тэнцвэрийг тодорхойлох нь Зах зээлийн тэнцвэрээр тодорхойлогдож байгаа бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний үнийг хэрэглэгч, үйлдвэрлэгчийн аль аль нь хүлээн зөвшөөрч байдаг бөгөөд мөн эрэлт ба нийлүүлэлтийн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний тоо хэмжээ хоорондоо тэнцүү байх тохиолдлыг илэрхийлнэ.
Тэнцвэрт бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний үнэ болон тоо хэмжээг математик аргаар хэрхэн тодорхойлж болохыг авч үзье. Үүний тулд эрэлт, нийлүүлэлтийн функцийг дараах шугаман хэлбэрээр авъя. Qd=a-b∙Pd - эрэлтийн функц Qs=c+d∙Ps - нийлүүлэтийн функц
Зах зээлийн тэнцвэрийн нөхцөл ёсоор эрэлт ба нийлүүлэлтийн тоо хэмжээ тэнцүү байх ёстой. Иймээс дээрх 2 тэгшитгэлүүдийг хооронд нь тэнцүүлэх замаар тэнцвэрт үнийг тодорхойлж болно. Тэнцвэрт үнийг P*= Pd= Ps гэж тэмдэглье. Qd = Qs → a - b∙P* = c + d∙P* → P*= 𝒂−𝒄 𝒃+𝒅
Энэхүү тодорхойлсон тэнцвэрт үнийг эрэлт эсвэл нийлүүлэлтийн функцийн аль нэгэнд орлуулах замаар тэнцвэрт бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний тоо хэмжээг тодорхойлох боломжтой юм. Q* = Qd = a -b∙P* = a - b∙ 𝒂−𝒄 𝒃+𝒅 = 𝒂∙𝒅+𝒃∙𝒄 𝒃+𝒅 эсвэл Q* = Qs = c+d∙P* = c + d∙ 𝒂−𝒄 𝒃+𝒅 = 𝒃∙𝒄+𝒂∙𝒅 𝒃+𝒅 Q* =Qd = Qs = 𝒂∙𝒅+𝒃∙𝒄 𝒃+𝒅
Эрэлт нийлүүлэлтийн харилцан үйлчлэлээр тодорхойлогдож байгаа зах зээлийн тэнцвэрийг Зураг 1-д дүрсэллээ. Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний зах зээлийн тэнцвэрийг графикаар илэрхийлэхийн тулд эрэлт болон нийлүүлэлтийн муруйг нэг координатын хавтгай дээр дүрслэх замаар энэ хоёр муруйн оглолцлын цэгээр зах зээлийн тэнцвэрт байдлыг илэрхийлнэ.
Зураг 1.Зах зээлийн тэнцвэр
Эрэлт, нийлүүлэлтийн муруйг графикт дүрслэхдээ урвуу функцуудийг нь тодорхойлох замаар дүрсэлдэг. Pd = f( Qd ) – Эрэлтийн урвуу функц, Ps = f(Qs) – Нийлүүлэлтийн урвуу функц бөгөөд хэлбэрийн хувьд шугаман хэлбэрээр авч дүрсэллээ. E - цэг нь тухайн бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний зах зээлийн тэнцвэр тогтож байгаа цэг Q* - тэнцвэрт бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний тоо хэмжээ, P* - тэнцвэрт үнэ болно
Зах зээлийн тэнцвэрт нөлөөлдөг хүчин зүйлсийг ерөнхийд нь хоёр хувааж авч үзэж болно Үүнд: 1.Эрэлтийн өөрчлөлт / Зураг 2/ 2.Нийлүүлэлтийн өөрчлөлт /Зураг 3 /
Зураг 2 . Эрэлтийн өөрчлөлт
Зураг 3. Нийлүүлэлтийн өөрчлөлт
3.Хэрэглэгч ба үйлдвэрлэгчийн нийгмийн хожоо Аливаа хэрэглэгч хямд өртгөөр өөрийн хэрэгцээг өндөр түвшинд хангахыг хүсч байдаг. Энэ ч утгаараа бусад хүчин зүйлс, тогтмол байхад бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний үнэ буурвал хэрэглэгчид эрэлтийнхээ тоо хэмжээг нэмэгдүүлж байдаг. Эсрэг тохиолдолд бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний үнэ өндөр байвал эрэлтийн тоо хэмжээ бага байна.
Пүүсийн хувьд бусад хүчин зүйлс өөрчлөгдөхгүй тогтмол байхад зах зээл дээр бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний үнэ өсвөл зах зээл рүү нийлүүлэх бүтээгдэхүүн, үйлчилгээнийхээ тоо хэмжээг нэмэгдүүлж байдаг. Хэрэглэгч ба үйлдвэрлэгчийн хожоо буюу илүүдлийг Зураг 4 –ыг ашиглан тайлбарлая.
Зураг 4. Хэрэглэгчийн хожоо буюу илүүдэл P*
Зураг 4 – өөс харвал хэрэглэгч бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг P2 гэсэн үнээр худалдаж авах боломж байсан бөгөөд P* гэсэн тэнцвэрт үнээр худалдаж авснаар тодорхой хэмжээний хэмнэлтийг хийж байна. Өөрөөр хэлбэл хэрэглэгч ( P2 – P*) –тэй тэнцэх хэмжээний хэмнэлтийг хийж байна. Иймээс хэрэглэгчийн хожоо нь эрэлтийн муруйгаас дооших хэсэг талбайгаар тодорхойлогдоно.
Зураг 4 – т дүрсэлснээр хэрэглэгчийн хожоо нь гурвалжин ABE* - гийн талбайгаар тодорхойлогдоно. Хэрэглэгчийн хожоо буюу илүүдлийг математик хэлбэрээр томъёолбол: =
Одоо үйлдвэрлэгчийн хожоо буюу илүүдлийн талаар авч үзье. Зураг 4-өөс харвал үйлдвэрлэгч P4 гэсэн үнээр зах зээл руу цөөхөн буюу Q2 хэмжээний бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг нийлүүлж байна. Харин зах зээлийн тэнцвэрт бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний үнэ P* тогсоноор хожоо үүсч байна.
Учир нь тэнцвэрт үнэ гэдэг нь хэрэглэгч болон үйлдвэрлэгчин аль аль нь хүлээн зөвшөөрч байгаа үнэ юм. Хэрэглэгч P* гэсэн үнээр худалдаж авах бөгөөд үйлдвэрлэгч ч бүтээгдэхүүн, үйлчилгээгээ P* үнээр худалдаална гэсэн үг. Иймээс үйлдвэрлэгчийн хожоо нь нийлүүлэлтийн муруйгаас дээших хэсэг болон бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний тэнцвэрт үнээс дооших хэсгийн талбайгаар тодорхойлогдоно
Зураг 4-д илэрхийлсэнээр үйлдвэрлэгчийн хожоо буюу илүүдэл нь гурвалжин BFE* -гийн талбайгаар тодорхойлогдож байна. Үйлдвэрлэгчийн хожоог математик томъёоллоор тодорхойлбол: ==
Хэрэглэгч болон үйлдвэрлэгчийн хожоог тооцох томъёонд байгаа P3 ба P1 гэсэн үнүүд нь харгалзан эрэлт болон нийлүүлэлтийн муруйн босоо буюу үнийн тэнхлэгийг огтолж байгаа цэгүүд болно. P3 ба P1 –г доорх байдлаар тодорхойлно. Qd = a - b∙Pd Qd = 0 0 = a - b∙Pd P3 = Pd = Qs= c + d∙Ps Qs= 0 0 =c + d∙Ps P1 = Ps = -
4.Төрийн бодлогоор зах зээлийн тэнцвэрт нөлөөлөх нь Эдийн засагт оролцогч нэг гол субъект бол төр билээ. Төрийн эдийн засаг дахь оролцооны талаар эдийн засагчдын байр суурь өнөөг хүртэл хуваагдмал байна. Микро түвшинд төрийн эдийн засаг дахь оролцоог бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний болон үйлдвэрлэлийн хүчин зүйлсийн зах зээл дэх бодлого, зохицуулалтуудаар дамжуулан авч үздэг
Бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний зах зээлийн тэнцвэрт байдалд төрөөс бизнесийн орчны талаар явуулж байгаа бодлого, зохицуулалтууд хэрхэн нөлөөлөхийг авч үзэх болно. Үүнд: 1.Үнийн тааз болон шалыг тогтоох 2.Татвар ноогдуулах 3.Татаасын хөнгөлөлт үзүүлэх 4.Квот тогтоох
1. Үнийн тааз болон шал тогтоох Засгийн газраас тухайн хугацааны эдийн засгийн нөхцөл байдлаас хамааран хэрэглэгч болон үйлдвэрлэгчийг урамшуулах зорилгоор үнийн тааз болон шалыг тогтоож байна. Нэг талаас хэрэглэгчдийг урамшуулах үүднээс үнийн тааз буюу дээд түвшинг тогтоож өгдөг. Нөгөө талаас үйлдвэрлэгчийг урамшуулах зорилгоор үнийн шал буюу доод түвшинг тогтоож өгдөг. Үнийн тааз болон шал тогтоосноор зах зээлийн тэнцвэрт хэрхэн нөлөөлөхийг график ашиглан тайлбарлая / Зураг 5,6 /
Зураг 5.Үнийн тааз тогтоох
Зураг 6. Үнийн шал
Татвар ноогдуулах Засгийн газар төсөвөө бүрдүүлэх гол эх үүсвэр нь татвар бөгөөд энэхүү татвараа буцаагаад эдийн засагт үр ашигтайгаар хуваарилахыг зорьдог. Засгийн газраас бүтээгдэхүүн үйлчилгээнд татвар ноогдуулсанаар эрэлт тогтмол үед нийлүүлэлт буурч, нийлүүлэлтийн муруй зүүн дээш шилжинэ. /Зураг 7 / PS = f(QS) → Ps ‘= f(Qs) Үүний үр дүнд зах зээлийн тэнцвэр E* →E* 1 -д шилжинэ.
Бидний гол зорилго бол татвар ноогдуулснаар зах зээлийн тэнцвэрийн хувьд хэрэглэгч, үйлдвэрлэгчийн хожоо хэрхэн өөрчлөгдөх, мөн татварын орлогыг хэрхэн тодорхойлох, татварын ачаалал хэрэглэгч ба үйлдвэрлэгчийн хувьд хэнд илүү ноогдох, нийгмийн алдагдал гэж юу болох зэрэг асуудлуудыг авч үзэх болно. Засгийн газар бүтээгдэхүүн, үйлчилгээнд хэмжээний татвар ноогдуулсан гэж үзье.
Зураг 7 . Татвар ноогдуулах Ps ‘= f(Qs) Ps = f(Qs) E* 1 E* Pd = f(Qd) Pd , Ps A В C F G K 𝑄1 ∗ 𝑄∗ N Qd , Q Ps P2 Pd P1 P0 P* R
Pd = Ps + t ( 1) Pd = Эрэлт бүхий бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний үнэ буюу хэрэглэгчийн үнэ Ps = Нийлүүлэт бүхий бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний үнэ буюу үйлдвэрлэгчийн үнэ t = Хэмжээний татвар Пүүс засгийн засгийн газраас ноогдуулж байгаа хэмжээний татварыг шууд үйлдвэрлэлийн зардал гэж үзэн, өөрийн зарах гэж байсан үнэ нэмэх бөгөөд энэ үнээр нь хэрэглэгч бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг худалдаж авна гэдгийг илэрхийлж байна
Эндээс хэмжээний татвар ноогдуулахаас өмнөх зах зээлийн тэнцвэрт бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний тоо хэмжээ болон нийлүүлэлтий функцуудийг дараах энгийн шугаман хэлбэрээр авъя. Qd=a-b∙Pd - эрэлтийн функц (2) Qs=c+d∙Ps - нийлүүлэтийн функц (3) Татвар ноогдуулаагүй байх тохиолдолд зах зээлийн тэнцвэрийг хэрхэн тодорхойлох вэ гэдгийг авч үзсэн учраас шууд эцсийн үр дүнг нь доор бичлээ. / E* - тэнцвэр /
Qd=Qs→ a - b∙P*= c + d∙P*→P*= 𝒂−𝒄 𝒃+𝒅 (5) Q* =Qd = Qs = 𝒂∙𝒅+𝒃∙𝒄 𝒃+𝒅 (6) Харин одоо хэмжээний татвар ноогдуулсаны дараах зах зээлийн тэнцвэрийг хэрхэн тодорхойлохыг авч үзье. Хэмжээний татвар ноогдуулснаар хэрэглэгч болон үйлдвэрлэгчийн үнэ ялгааатай болно. Өөрөөр хэлбэл татварын хэмжээгээр ялгагдана гэсэн үг юм
Зураг 7-д дүрсэлсэнээр хэмжээний татвар ноогдуулсаны дараах зах зээлийн тэнцвэр буюу E* 1- ийг тодорхойлно гэсэн үг. Үүний тулд бид хэмжээний татвар ноогдуулсаны дараа үүсэх нийлүүлэлтийн муруйн тэгшитгэлийг тодорхойлох шаардлагатай. Шинээр үүсэх нийлүүлэлтийн муруйн тэгшитгэлийг (3 ) -д (1) - ээс үйлдвэрлэгчийн үнийг олж орлуулах замаар тодорхойлно.
Q’ s=c+d∙Ps = c + d∙ (𝑷 𝒅 − 𝒕) = (c - d∙ 𝒕) + 𝒅 ∙ 𝑷 𝒅 (7) Одоо зах зээлийн тэнцвэрийн нөхцөлөөр (7)-ыг (2)- той тэнцүүлэх замаар хэмжээний татвар ноогдуулсаны дараах тэнцвэрт бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний тоо хэмжээ болон үнийг тодорхойлох боломжтой. Q’ s= (c - d∙ 𝒕) + 𝒅 ∙ 𝑷 𝒅 = (c - d∙ 𝒕) + 𝒅 ∙ 𝑷 𝒅 Qd = a-b∙Pd Qd = Q’ s a-b∙Pd 𝑷 𝒅= 𝒂−𝒄+ 𝒅∙𝒕 𝒃+𝒅
Энэхүү олсон хэрэглэгчийнхээ үнийг эрэлт болон хэмжээний татвар ноогдуулсны дараах нийлүүлэлтийн муруйн тэгшитгэлийн аль нэгэд орлуулах замаар хэмжээний татвар ноогдуулсны дараах тэнцвэрт бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний тоо хэмжээг тодорхойлно. 𝑸 𝟏 ∗ =Qd = a - b∙Pd= a – b 𝒂−𝒄+ 𝒅∙𝒕 𝒃+𝒅 = 𝒂∙𝒅 +𝒃∙𝒄 −𝒃∙𝒅∙𝒕 𝒃+𝒅 𝑸 𝟏 ∗ =Q’ s = c - d∙t + d 𝒂−𝒄+ 𝒅∙𝒕 𝒃+𝒅 = 𝒂∙𝒅 +𝒃∙𝒄 −𝒃∙𝒅∙𝒕 𝒃+𝒅 𝑸 𝟏 ∗ =Q’ s = Qd = 𝒂∙𝒅 +𝒃∙𝒄 −𝒃∙𝒅∙𝒕 𝒃+𝒅
Бид хэрэглэгчийн үнийг тодорхойлсон учраас үйлдвэрлэгчийн үнийг олох боломжтой. Одоо бидний дараачийн алхам бол татварын өмнөх болон дараах хэрэглэчдийн хожоог тодорхойлох явдал юм. Татварын өмнөх хэрэглэгчийн хожоог дараах байдлаар тодорхойлно. / Зураг 7 – ACE*-гурвалжны талбай/ Pd = Ps + t → Ps = Pd – t = 𝒂−𝒄+ 𝒅∙𝒕 𝒃+𝒅 - t = 𝒂− 𝒄 − 𝒃∙𝒕 𝒃+𝒅 𝑺∆𝑨𝑪𝑬∗ = 𝑨𝑪∙𝑪𝑬∗ 𝟐 = 𝑷 𝟐−𝑷∗ ∙𝑸∗ 𝟐
Дээрх татварын өмнөх хэрэглэгчийн хожоог тооцох томъёоны хувьд P2 – ыг дараах байдлаар тодорхойлож болно. Үнэндээ P2 нь эрэлтийн муруйн босоо буюу үнийн тэнхлэгийг огтолж байгаа цэг юм Татвар ноогдуулсны дараа хэрэглэгчийн хожоо нь Зураг 7 –д илэрхийлснээр ABE* 1 гурвалжны талбайгаар тодорхойлогдож байна. Qd = a-b∙Pd → Qd = 0 → 0 = a - b∙Pd → P2 = Pd = 𝒂 𝒃 𝑺∆𝑨𝑩𝑬 𝟏 ∗ = 𝑨𝑩∙𝑩𝑬 𝟏 ∗ 𝟐 = 𝑷 𝟐−𝑷 𝒅 ∙𝑸 𝟏 ∗ 𝟐
Зураг 7 –д илэрхийлснээр засгийн газраас хэмжээний татвар ноогдуулсан хэрэглэгч хожооноосоо тодорхой хэсгийг нь алдаж байна. Зураг 7 –д үзүүлснээр BCE*E* 1 –д дөрвөн өнцөгийн талбайгаар тодорхойлогдоно. Үйлдвэрлэгчийн татвар ноогдуулах өмнөх хожоог дараах байдлаар тодорхойлж болно. Зураг 7–гурвалжин CKE* -ын талбайгаар тодорхойлно. 𝑺 𝑩𝑪𝑬∗ 𝑬 𝟏 ∗ = 𝑺∆𝑨𝑩𝑬 𝟏 ∗ - 𝑺∆𝑨𝑪𝑬∗ = 𝑷 𝟐−𝑷∗ ∙𝑸∗ 𝟐 − 𝑷 𝟐−𝑷 𝒅 ∙𝑸 𝟏 ∗ 𝟐
Дээрх татвар ноогдуулахаас өмнөх үйлдвэрлэгчийн хожоог тооцох томъёонд байгаа P0 нь татварын өмнөх нийлүүлэлтийн муруйн босоо буюу үнийн тэнхлэгийг огтолж байгаа цэг юм. Татварын дараах үйлдвэрлэгчийн хожоо нь Зураг 7–д илэрхийлснээр BFE* гурвалжны талбайгаар тодорхойлогдоно. Энэ гурвалжны талбай нь GKN гурвалжны талбайтай тэнцүү. 𝑺∆𝑪𝑲𝑬∗ = 𝑪𝑲∙𝑪𝑬∗ 𝟐 = 𝑷∗−𝑷 𝟎 ∙𝑸∗ 𝟐 Qs = c + d∙Ps → Qs = 0 → 0 = c + d∙Ps→ 𝑷 𝟎= Ps = - 𝒄 𝒃
Иймээс бид татварын дараах үйлдвэрлэгчийн хожоог дараах байдлаар тодорхойлно. 𝑺∆𝑩𝑭𝑬∗ = 𝑺∆𝑮𝑲𝑵 = 𝑮𝑲 ∙ 𝑮𝑵 𝟐 = 𝑷 𝒔 − 𝑷 𝟎 ∙ 𝑸 𝟏 ∗ 𝟐 Татвар ноогдуулснаар үйлдвэрлэгч нь хэрэглэгчтэй адилаар хожооноосоо тодорхой хэсгийг алдаж байна. Зураг 7 –оос харвал үйлдвэрлэгчийн хожооноос алдаж байгаа хэсгийг CGNE* дөрвөн өнцөгтийн талбайгаар тодорхойлж болно.
𝑺 𝐂𝐆𝐍𝑬∗ = 𝑺∆𝐁𝐅𝑬∗ − 𝑺∆𝐂𝐊𝑬∗ = 𝑷 𝐬 − 𝑷 𝟎 ∙ 𝑸 𝟏 ∗ 𝟐 − 𝑷∗ − 𝑷 𝟎 ∙ 𝑸∗ 𝟐 Хэрэглэгч болон үйлдвэрлэгч татвар ноогдуулсанаар хоёл хожооноосоо алдаж байгаагийн шалтгаан нь татварын дарамтыг тодорхой хэмжээгээр хувааж үүрч байгааг харуулж байна. Үүнийг эдийн засагчид татварын ачаалал гэсэн ойлголтоор тайлбарладаг. Өөрөөр хэлбэл төрөөс ноогдуулж байгаа t гэсэн хэмжээний татварыг хэдийн хэрэглэгч, хэдийг нь үйлдвэрлэгч төлж байна гэсэн үг л дээ.
Татварын ачааллыг хэрэглэгч болон үйлдвэрлэгчийн хувьд дараах байдлаар тодорхойлно. │ Pd− P*│- хэрэглэгчид ноогдож буй татварын ачаалал │ P*− Ps │ - үйлдвэрлэгчид ноогдож буй татварын ачаалал Хэрэглэгч болон үйлдвэрлэгчийн татварын ачааллын нийлбэр нь төрөөс ноогдуулж байгаа татварын хэмжээ болох нь тодорхой. Pd = Ps + t t = Pd - Ps t = │ Pd− P*│ + │ P*− Ps │
Хэрэглэгч болон үйлдвэрлэгчийн хожооноос алдаж байгаа хэсгийг хэн авах вэ? Мэдээжийн хэрэг татвар авч байгаа субъект бол төр учраас төр л авнa. Гэхдээ хэрэглэгч, үйлдвэрлэгчийн хожооноос алдаж байгаа хэсгийг бүгдийг нь төр татварын орлого болгож авдаггүй бөгөөд тодорхой хэсэг нь алдагдаж байдаг. Үүнийг нийгмийн алдагдал гэдэг. Зураг – оос харвал татварын орлого нь 𝐵𝐺𝑁𝐸1 ∗ дөрвөн өнцөгтийн талбайгаар тодорхойлогдоно.
Өөрөөр хэлбэл татвар ноогдуулсанаар зах зээл дээр хичнээн хэмжээний бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ борлогдож байна түүнийгээ хэмжээний татвараар үржүүлсэнээр татварын орлого тодорхойлогдоно. / t ∙ Q1 ∗ / Энэхүү татварын орлогын тодорхой хэсгийг нь хэрэглэгч төлөх бөгөөд үлдсэн хэсгийг үйлдвэрлэгч төлж байдаг. 𝑺 𝑩𝑮𝑵𝑬 𝟏 ∗ = 𝑩𝑮 ∙ 𝑮𝑵 = 𝑷 𝒅 − 𝑷 𝒔 ∙ 𝑸 𝟏 ∗ = 𝒕 ∙ 𝑸 𝟏 ∗
𝑺 𝑩𝑪𝑹𝑬 𝟏 ∗ = 𝐁𝐂 ∙ 𝐂𝐑 = (𝑷 𝒅−𝑷∗) ∙ 𝑸 𝟏 ∗ - хэрэглэгчийн төлж буй татвар 𝑺 𝑪𝑮𝑵𝑹 = 𝐂𝐆 ∙ 𝐆𝐍 = (𝑷∗ − 𝑷 𝒔) ∙ 𝑸 𝟏 ∗ - үйлдвэрлэгчийн төлж буй татвар Зураг 7-д илэрхийлсэнээр хэрэглэгч болон үйлдвэрлэгчийн хожооноос алдагдсан хэсэг нь 𝐵𝐺𝑁𝐸∗ 𝐸1 ∗ таван өнцөгтийн талбайгаар тодорхойлогдох бөгөөд эндээс 𝐵𝐺𝑁𝐸1 ∗ дөрвөн өнцөгтийн талбайтай тэнцэх хэсгийг нь төр татварын орлого хэлбэрээр авна.
Харин үлдэж байгаа хэсэг болох гурвалжин 𝐸1 ∗ 𝑁𝐸∗ - ын талбайгаар нийгмийн алдагдал юм. 𝑺∆𝑬 𝟏 ∗ 𝑵𝑬∗ = 𝑵𝑬 𝟏 ∗ ∙ 𝑹𝑬∗ 𝟐 = (𝑷 𝒅− 𝑷𝒔 ) ∙ (𝑸∗ − 𝑸 𝟏 ∗ ) 𝟐 = 𝒕 ∙ (𝑸∗ − 𝑸 𝟏 ∗ ) 𝟐 Нийгмийн алдагдал үүсч байгаагийн шалтгааны тайлбарлах нэгэн хувилбар нь татварын эдийн засаг дахь сөрөг нөлөөлөл юм. Татвар ноогдуулсанаар бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний үйлдвэрлэлийн хэмжээ буурч байна. /Q1 ∗ < Q* / бөгөөд хэрэглэгч урьдынхасаа өндөр үнээр бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг худалдаж авч байна. / Pd > P∗
Татаасын хөнгөлөлт үзүүлэх Татаас гэдэг нь ямар нэгэн аж ахуй нэгжид төрөөс үзүүлж байгаа дэмжлэг юм. Бид энд төрөөс татаасын хөнгөлөлт үзүүлснээр бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний зах зээлийн тэнцвэрт хэрхэн нөлөөлөхийг авч үзэх болно. Төрөөс хэмжээний татаас ноогдуулсан гэж үзье. Ингэснээр бүтээгдэхүүн үйлчилгээний эрэлт тогтмол байхад нийлүүлэлт өсөх бөгөөд нийлүүлэлтийн муруй баруун доош параллель шилжинэ. PS = f(Q S) PS 1= f(QS) / Зураг 7 /
Зураг 8.Татаасын хөнгөлөлт үзүүлэх J P3 PS P2 P* Pd P1 P0 A B C K L M N Pd PS Qd Qs Ps ‘= f(Qs) Ps = f(Qs) E* 1 E* 𝑸 𝟏 ∗𝑸∗ R J
Татаасийн өмнөх болон дараах тэнцвэрийг хэрхэн тодорхойлохыг авч үзье. Эрэлт ,нийлүүлэлтийн шугаман функцийн хувьд өмнө нь татаасын хөнгөлөлт үзүүлээгүй байх тохиолдолд зах зээлийн тэнцвэрийг хэрхэн тодорхойлох вэ? гэдгийг авч үзсэн учраас шууд эцсийн үр дүнг нь бичье. Qd = Qs → a - b∙P* = c + d∙P*→P* = 𝒂−𝒄 𝒃+𝒅 Q* = Qd = Qs = 𝒂∙𝒅+𝒃∙𝒄 𝒃+𝒅
Засгийн газраас t1хэмжээний татаас ноогдуулсан гэж үзье. Үйлдвэрлэгч өөрийн үнээс татаасын хэмжээг хасаж, хэрэглэгчдэд бүтээгдэхүүн, үйлчилгээг борлуулна. Үүнийг дараах хэлбэрээр бичиж болно. Pd = Ps – t1 Энд: Pd –эрэлт бүхий бүтээгдэхүүн үйлчилгээний үнэ буюу хэрэглэгчийн үнэ Ps –нийлүүлэлт бүхий бүтээгдэхүүн үйлчилгээний үнэ буюу үйлдвэрлэгчийн үнэ t1 –хэмжээний татаас
Pd = Ps – t1 тэгшитгэл нь татаас ноогдуулснаар хэрэглэгч үйлдвэрлэгч ялгаатай үнээр бүтээгдэхүүн үйлчилгээг худалдан авч худалдана гэдгийг илэрхийлнэ. Дээрх тэгшитгэлээс үйлдвэрлэгчийн үнийг олж (Qs=c+d∙Ps) –д орлуулах замаар татаасын дараах нийлүүлэлтийн муруйг тодорхойлж зах зээлийн тэнцвэрийн тэнцвэрийн нөхцлийг ашиглан татаасын дараах бүтээгдэхүүн үйлчилгээний тэнцвэрт тоо хэмжээ болон үнийг тодорхойлно.
Qs 1 = c + d ∙ Ps = c + d ∙ (Ps+t1) = (c + d ∙ t1) + d∙ Pd Qs 1 = (c + d ∙ t1) + d∙ Pd Qd = Q’ s a-b∙Pd = (c - d∙ t1) + 𝒅 ∙ 𝑷 𝒅 𝑷 𝒅 = 𝒂−𝒄 − 𝒅∙ t1 𝒃+𝒅 Qd = a - b∙Pd
Энэхүү олсон хэрэглэгчийнхээ үнийг эрэлт болон хэмжээний татаас ноогдуулсны дараах нийлүүлэлтийн муруйн тэгшитгэлийг аль нэгэнд орлуулах замаар хэмжээний татаас ноогдуулсны дараах тэнцвэрт бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний тоо хэмжээг тодорхойлно. Q1 * = Qd = a - b∙Pd = a – b 𝒂−𝒄 − 𝒅∙t1 𝒃+𝒅 = 𝒂∙𝒅 +𝒃∙𝒄 +𝒃∙𝒅∙t1 𝒃+𝒅 Q1 * = Q’ s = c + d∙ t1 + d 𝒂−𝒄− 𝒅∙t1 𝒃+𝒅 = 𝒂∙𝒅 +𝒃∙𝒄+𝒃∙𝒅∙t1 𝒃+𝒅 Q1 * = Q’ s = Qd = 𝒂∙𝒅 +𝒃∙𝒄+ 𝒃∙𝒅∙t1 𝒃+𝒅
Бид хэрэглэгчийн үнийг тодорхойлсон учраас үйлдвэрлэгчийн үнийг олох боломжтой. Pd = Ps - t1 → Ps = Pd + t1 = 𝒂−𝒄 − 𝒅∙ t1 𝒃+𝒅 + t1 = 𝒂− 𝒄 + 𝒃∙t1 𝒃+𝒅 Одоо бидний дараачийн алхам бол татаасын өмнөх болон дараах хэрэглэгчийн хожоог тодорхойлох явдал юм. Татаасын өмнөх хэрэглэгчийн хожоог дараах байдлаар тодорхойлно. Зураг 8. ACE* – гурвалжны талбай
𝐒∆𝐀𝐂𝐄∗ = 𝐀𝐂∙𝐂𝐄∗ 𝟐 = 𝐏 𝟑−𝐏∗ ∙𝐐∗ 𝟐 Дээрх татаасын өмнөх хэрэглэгчийн хожоог тооцох томъёоны хувьд P3 – ыг дараах байдлаар тодорхойлож болно. Үнэндээ P3 нь эрэлтийн муруйн босоо буюу үнийн тэнхлэгийг огтолж байгаа цэг юм. Татаас ноогдуулсны дараа хэрэглэгчийн хожоо нь Зураг 8-д илэрхийлснээр АКЕ1 * гурвалжны талбайгаар тодорхойлогдож байна. Qd = a - b∙Pd → Qd = 0 → 0 = a - b∙Pd → P3 = Pd = 𝒂 𝒃
𝑺∆𝑨𝑲𝑬 𝟏 ∗ = 𝑨𝑲∙𝑲𝑬 𝟏 ∗ 𝟐 = 𝑷 𝟑−𝑷 𝒅 ∙𝑸 𝟏 ∗ 𝟐 Зураг 8-д илэрхийлснээр засгийн газраас хэмжээний татаас ноогдуулснаар хэрэглэгч Е* тэнцвэрийн хувьд өмнө нь авч байсан хожоон дээрээ тодорхой хэмжээний хожоог нэмж авч байна. Энэхүү хэрэглэгчийн хожоон дээрээ нэмж авч байгаа хэсгийг зураг 8-д үзүүлснээр СКЕ1 * Е* дөрвөн өнцөгтийн талбайгаар тодорхойлно.
𝑺 𝑪𝑲𝑬 𝟏 ∗ 𝑬∗ = 𝑺∆𝑨𝑪𝑬 𝟏 ∗ - 𝑺∆𝑨𝑲𝑬 𝟏 ∗ = 𝑷 𝟑−𝑷∗ ∙𝑸∗ 𝟐 − 𝑷 𝟑−𝑷 𝒅 ∙𝑸 𝟏 ∗ 𝟐 Үйлдвэрлэгчийн татаасын өмнөх хожоог дараах байдлаар тодорхойлж болно. /Зураг 8- ын гурвалжин CLE*-ын талбайгаар тодорхойлогдоно./ Мөн татаасын өмнөх үйлдвэрлэгчийн хожоо нь гурвалжин MNR –ын талбайтай тэнцүү болно. 𝑺∆𝑪𝑳𝑬∗ = 𝑺∆𝑴𝑵𝑹 = 𝑪𝑳 ∙ 𝑪𝑬∗ 𝟐 = 𝑷∗ − 𝑷 𝟐 ∙ 𝑸∗ 𝟐
Дээрх татаасын өмнөх үйлдвэрлэгчийн хожоог тооцох томъёонд байгаа P2 нь татварын өмнөх нийлүүлэлтийн муруйн босоо буюу үнийн тэнхлэгийг огтолж байгаа цэг юм. Qs = c + d∙Ps → Qs = 0 → 0 = c + d∙Ps → 𝑷 𝟐= Ps = - 𝒄 𝒃 Татаасын дараах үйлдвэрлэгчийн хожоо нь Зураг 8 –д илэрхийлснээр KNE1 *гурвалжны талбайгаар тодорхойлогдоно. 𝑺∆𝑲𝑵𝑬 𝟏 ∗ = 𝑲𝑵 ∙ 𝑲𝑬 𝟏 ∗ 𝟐 = 𝑷 𝒅 − 𝑷 𝟎 ∙ 𝑸 𝟏 ∗ 𝟐
Хэмжээний татаас ноогдуулснаар үйлдвэрлэгч нь хэрэглэгчтэй адилаар E* тэнцвэрийн хувьд авч байсан хожоон дээрээ тодорхой хэмжээний хожоог нэмж авч байна. Зураг 8 – аас харвал үйлдвэрлагчийн хожоон дээрээ нэмж авч байгаа хэсгийг KMRE* 1 дөрвөн өнцөгтийн талбайгаар тодорхойлж болно. Мөн энэхүү нэмэлт хожоо нь BCE*J дөрвөн өнцөгтийн талбайтай тэнцүү.
𝑺 𝑲𝑴𝑹𝑬 𝟏 ∗ = 𝑺∆𝑩𝑪𝑬∗ 𝑱 = 𝑺∆𝑲𝑵𝑬 𝟏 ∗ − 𝑺∆𝑴𝑵𝑹 = = 𝑷 𝒅 − 𝑷 𝟎 ∙ 𝑸 𝟏 ∗ 𝟐 − 𝑷∗ − 𝑷 𝟐 ∙ 𝑸∗ 𝟐 Хэрэглэгч болон үйлдвэрлэгч татаа ноогдуулснаар хоёул хожоон дээрээ тодорхой хэмжээний хожоог нэмж авч байгаагийн шалтгаан нь татаасын хөнгөлөлтийг хуваан авч байгааг харуулж байна. Өөрөөр хэлбэл төрөөс үзүүлж байгаа гэсэн хэмжээний татаасын хэдийг нь , хэрэглэгч хэдийг нь үйлдвэрлэгч авч байна гэсэн үг
Татаасын хөнгөлөлтийг хэрэглэгч болон үйлдвэрлэгчийн хувьд дараах байдлаар тодорхойлдог. /P* - Pd/ - хэрэглэгчийн авч буй татаасын хөнгөлөлт /Ps – P*/ -үйлдвэрлэгчийн авч буй татаасын хөнгөлөлт Хэрэглэгч болон үйлдвэрлэгчийн татаасын хөнгөлөлтийн нийлбэр нь төрөөс ноогдуулж байгаа татаасын хэмжээ болох нь тодорхой. Pd = Ps – t1 → t1 = Ps - Pd → → t1 =│ P* −Pd│ + │ Ps − P* │
Хэрэглэгч болон үйлдвэрлэгчийн өмнөх хожоон дээрээ нэмж авч байгаа нэмэлт хожоог хэн санхүүжүүлэх вэ? гэсэн асуулт гарч ирнэ. Мэдээжийн хэрэг татаасын хөнгөлөлт үзүүлж байгаа субъект бол төр учраас төр л төлнө. Засгийн газрын татаасын зардлыг дараах байдлаар тодорхойлно. /Зураг 8/ 𝑺 𝑩𝑲𝑬 𝟏 ∗ 𝑱 = 𝑷 𝒔 − 𝑷 𝒅 ∙ 𝑸 𝟏 ∗ = t1 ∙ 𝑸 𝟏 ∗ Энэхүү татаасын зардлын тодорхой хэсгийг нь л хэрэглэгч,үйлдвэрлэгч хожоон дээрээ нэмж авч байдаг.
𝑺 𝑪𝑲𝑬 𝟏 ∗ 𝑬∗ = 𝑺∆𝑨𝑪𝑬 𝟏 ∗ - 𝑺∆𝑨𝑲𝑬 𝟏 ∗ = 𝑷 𝟑−𝑷∗ ∙𝑸∗ 𝟐 − 𝑷 𝟑−𝑷 𝒅 ∙𝑸 𝟏 ∗ 𝟐 𝑺 𝑲𝑴𝑹𝑬 𝟏 ∗ = 𝑺∆𝑩𝑪𝑬∗ 𝑱 = 𝑺∆𝑲𝑵𝑬 𝟏 ∗ − 𝑺∆𝑴𝑵𝑹 = = 𝑷 𝒅 − 𝑷 𝟎 ∙ 𝑸 𝟏 ∗ 𝟐 − 𝑷∗ − 𝑷 𝟐 ∙ 𝑸∗ 𝟐 Зураг 8 –д үзүүлснээр засгийн газрын төлж буй татаасын зардлын CKE*J дөрвөн өнцөгтийн талбайтай тэнцэх хэсгийг хэрэглэгч, харин BCE*J дөрвөн өнцөгтийн талбайтай тэнцэх хэсгийг нь үйлдвэрлэгч тус тус нэмэлт хожоо болгон авах бөгөөд үлдэж буй E*E* 1J гурвалжны талбайтай тэнцэх хэсэг нь нийгмийн хувьд алдагдаж байна.
Өөрөөр хэлбэл татаас ноогдуулснаар нийгмийн алдагдал үүсч байна. Нийгмийн алдагдлыг дараах байдлаар тодорхойлно. 𝑺∆𝑬∗ 𝑬 𝟏 ∗ 𝑱 = (Q1 ∗ − Q∗)(Ps − Pd) 𝟐 = Q1 ∗ − Q∗ ∙ t1 𝟐
Квот тогтоох Квот тогтоох гэдэг нь бүтээгдэхүүн үйлчилгээний тоо хэмжээнд хязгаарлалт тавина гэсэн үг юм. Засгийн газраас зарим төрлийн байгаль орчин болон хүний эрүүл мэндэд сөрөг нөлөөлөл үзүүлдэг бүтээгдэхүүн үйлчилгээнд хязгаарлалт тавьж байдаг.
АНХААРАЛ ТАВЬСАНД БАЯРЛАЛАА