SlideShare a Scribd company logo
Inzicht uit ruim 60 jaar aan data in de ecologie van een belangrijke
modelsoort in Ecologie & Evolutie, de koolmees (Parus major)
Jip Ramakers, Phillip Gienapp, & Marcel E. Visser
A F D E L I N G D I E R E C O L O G I E
Inhoud
• Voortplanting: het belang van timing
• ‘Plasticiteit’ in timing: niet alleen je genen zijn bepalend
• Klimaatverandering: een probleem voor de koolmees?
• Hoe nu verder?
NIOO-KNAW, Wageningen
Dr. BarbaraTomotani
Prof. dr. Marcel E. Visser
Dr. Lucia Salis
Dr. Phillip Gienapp IreneVerhagen
Dr.Veronika Laine
Jip Ramakers
Fenologie is de studie van jaarlijkse,
seizoensgebonden/cyclische biologische processen
φαίνω (phainō) “verschijnen” + λόγος (logos) "studie"
Fenologie
Timing van migratie, eileg en groei hebben belangrijke
gevolgen voor ‘fitness’
‘Seasonal timing’, ofwel seizoenstiming
Ficedula hypoleuca
Parus major
• Eik – wintervlinder – koolmees/bonte vliegenvanger
Quercus robur Operophtera brumata
Een ‘simpele’ voedselketen
Hoe pakken we dit aan?
Hoe pakken we dit aan?
Hoe pakken we dit aan?
Hoe pakken we dit aan?
Rupsen- versus mezenfenologie
Eikenbos (Oosterhout) Dennen-/ gemengd bos
(HogeVeluwe)
Visser et al., Oecologia 2006
Hoe time je voortplanting?
• Voor een deel genetisch bepaald
• Individuen zijn ‘plastisch’ m.b.t. timing
• (Leer)ervaring
• Directe abiotische omgeving (bijv. omgevingstemperatuur)
• Persoonlijkheid
• …
Ervaring leert…
N = 2358 ♀♀ / 3384 broedsels
Leeftijd jongen 
Energiebehoefte
Ervaring leert…
N = 2358 ♀♀ / 3384 broedsels Gienapp et al. 2006, Funct Ecol.
Leeftijd jongen 
Controlegroep ‘Verlate’ groep
Ervaring leert…
N = 2358 ♀♀ / 3384 broedsels Gienapp et al. 2006, Funct Ecol.
‘Verlate’
groep
Controle-
groep
1ste-jaars
Maar hoe timet de koolmees met de rups?
Eikenbos (Oosterhout) Dennen-/ gemengd bos
(HogeVeluwe)
Voorjaarstemperatuur als belangrijke trigger
‘Fenotypische plasticiteit’
• Individuen zijn ‘plastisch’ m.b.t. timing; d.w.z.
leggen vroeger in warme dan in koude jaren
• Verschil in lijnen deels genetisch bepaald
• Individuen verschillen (licht) in mate van
plasticiteit:VROEGE vs. LATE dieren.
733 koolmezen ≥ 2 broedjaren
(1973–2016)
Klimaatverandering
IPCC SPM 2013
Toen en nu…
Vroege vogels doen het beter
Late vogels doen het beter
Hoe nu verder?
• We weten niet waarom vogels niet genoeg vervroegen
• 1) Het een voorspelt het andere niet
Toename= 0.050 C /
year
Toename = 0.062 C / year
Hoe nu verder?
• We weten niet waarom vogels niet genoeg vervroegen
• 1) Het een voorspelt het andere niet
• 2) Fysieke/fysiologische beperkingen: geen voedsel beschikbaar in vroege voorjaar
Legdatum Temperatuur
Genetische aanpassing
vereist
Samenvatting
• Timing is belangrijk
• Vogels zijn flexibel en kunnen zich aanpassen
• Klimaatverandering lijkt de verhoudingen te veranderen
• Niet bekend of en hoe de koolmees zich (genetisch) zal aanpassen
Bedankt!
• Marcel E.Visser
• Phillip Gienapp
• BarbaraTomotani
A F D E L I N G D I E R E C O L O G I E
Genomisch selectie-experiment op legdatum
Parent
s
F1
F2
F3
F1
F2
F3
F4
LatelayingEarlylaying
2014 2015 2016 2017 2017
F4
Parent
Wild
population
Genomic
selection
2500 females
with known
phenotype
genotyped for
650 kSNPs
Visser et al., lopende
Predicted population viability
• Population growth buffered against mismatch?
Reed et al., Science 2013
Recruitment density-dependent Recruitment density-independent

More Related Content

More from Sovon Vogelonderzoek

Het Vogeljaar - 70 jaar vogelbelang
Het Vogeljaar - 70 jaar vogelbelangHet Vogeljaar - 70 jaar vogelbelang
Het Vogeljaar - 70 jaar vogelbelang
Sovon Vogelonderzoek
 
De Raaf in Nederland
De Raaf in NederlandDe Raaf in Nederland
De Raaf in Nederland
Sovon Vogelonderzoek
 
De Middelste Bonte Specht koloniseert Nederland
De Middelste Bonte Specht koloniseert NederlandDe Middelste Bonte Specht koloniseert Nederland
De Middelste Bonte Specht koloniseert Nederland
Sovon Vogelonderzoek
 
Het intieme leven van Nachtegalen in Meijendel
Het intieme leven van Nachtegalen in MeijendelHet intieme leven van Nachtegalen in Meijendel
Het intieme leven van Nachtegalen in Meijendel
Sovon Vogelonderzoek
 
Pauzedia's NOU Landelijke Dag 2022
Pauzedia's NOU Landelijke Dag 2022Pauzedia's NOU Landelijke Dag 2022
Pauzedia's NOU Landelijke Dag 2022
Sovon Vogelonderzoek
 
Opening NOU Landelijke Dag 2022
Opening NOU Landelijke Dag 2022Opening NOU Landelijke Dag 2022
Opening NOU Landelijke Dag 2022
Sovon Vogelonderzoek
 
Ganzen_herkennen_workshop.pptx
Ganzen_herkennen_workshop.pptxGanzen_herkennen_workshop.pptx
Ganzen_herkennen_workshop.pptx
Sovon Vogelonderzoek
 
Spektakel op de slaapplaats.pptx
Spektakel op de slaapplaats.pptxSpektakel op de slaapplaats.pptx
Spektakel op de slaapplaats.pptx
Sovon Vogelonderzoek
 
Korfslakken en Platteschijfhoren (Harrie Bosma).pptx
Korfslakken en Platteschijfhoren (Harrie Bosma).pptxKorfslakken en Platteschijfhoren (Harrie Bosma).pptx
Korfslakken en Platteschijfhoren (Harrie Bosma).pptx
Sovon Vogelonderzoek
 
Workshop witjes herkennen - Kars Veling.pptx
Workshop witjes herkennen - Kars Veling.pptxWorkshop witjes herkennen - Kars Veling.pptx
Workshop witjes herkennen - Kars Veling.pptx
Sovon Vogelonderzoek
 
Broedvogels singels en wallen_Friese vrijwilligersdag-3 sept 2022.pptx
Broedvogels singels en wallen_Friese vrijwilligersdag-3 sept 2022.pptxBroedvogels singels en wallen_Friese vrijwilligersdag-3 sept 2022.pptx
Broedvogels singels en wallen_Friese vrijwilligersdag-3 sept 2022.pptx
Sovon Vogelonderzoek
 
Argustelling en monitoring.pptx
Argustelling en monitoring.pptxArgustelling en monitoring.pptx
Argustelling en monitoring.pptx
Sovon Vogelonderzoek
 
Noordse woelmuis Fryslan 2019-2021 Nico Beemster A&W.pptx
Noordse woelmuis Fryslan 2019-2021 Nico Beemster A&W.pptxNoordse woelmuis Fryslan 2019-2021 Nico Beemster A&W.pptx
Noordse woelmuis Fryslan 2019-2021 Nico Beemster A&W.pptx
Sovon Vogelonderzoek
 
Gebouwnestelende eksters on building nesting magpies
Gebouwnestelende eksters on building nesting magpiesGebouwnestelende eksters on building nesting magpies
Gebouwnestelende eksters on building nesting magpies
Sovon Vogelonderzoek
 
Aanpassingen broedgedrag als reactie op klimaatverandering (Christiaan Both)
Aanpassingen broedgedrag als reactie op klimaatverandering (Christiaan Both)Aanpassingen broedgedrag als reactie op klimaatverandering (Christiaan Both)
Aanpassingen broedgedrag als reactie op klimaatverandering (Christiaan Both)
Sovon Vogelonderzoek
 
Batumi Raptor Count (Bart Hoekstra)
Batumi Raptor Count (Bart Hoekstra)Batumi Raptor Count (Bart Hoekstra)
Batumi Raptor Count (Bart Hoekstra)
Sovon Vogelonderzoek
 
Motus wildlife tracking system (Sjoerd Duijns)
Motus wildlife tracking system (Sjoerd Duijns)Motus wildlife tracking system (Sjoerd Duijns)
Motus wildlife tracking system (Sjoerd Duijns)
Sovon Vogelonderzoek
 
Gieren van Artis en GPS (Job van Tol)
Gieren van Artis en GPS (Job van Tol)Gieren van Artis en GPS (Job van Tol)
Gieren van Artis en GPS (Job van Tol)
Sovon Vogelonderzoek
 
Vogeltrek: retourtje van A naar B (Rien van Wijk)
Vogeltrek: retourtje van A naar B (Rien van Wijk)Vogeltrek: retourtje van A naar B (Rien van Wijk)
Vogeltrek: retourtje van A naar B (Rien van Wijk)
Sovon Vogelonderzoek
 
Heart-rate and the energetic cost of migration (Morgan Brown)
Heart-rate and the energetic cost of migration (Morgan Brown)Heart-rate and the energetic cost of migration (Morgan Brown)
Heart-rate and the energetic cost of migration (Morgan Brown)
Sovon Vogelonderzoek
 

More from Sovon Vogelonderzoek (20)

Het Vogeljaar - 70 jaar vogelbelang
Het Vogeljaar - 70 jaar vogelbelangHet Vogeljaar - 70 jaar vogelbelang
Het Vogeljaar - 70 jaar vogelbelang
 
De Raaf in Nederland
De Raaf in NederlandDe Raaf in Nederland
De Raaf in Nederland
 
De Middelste Bonte Specht koloniseert Nederland
De Middelste Bonte Specht koloniseert NederlandDe Middelste Bonte Specht koloniseert Nederland
De Middelste Bonte Specht koloniseert Nederland
 
Het intieme leven van Nachtegalen in Meijendel
Het intieme leven van Nachtegalen in MeijendelHet intieme leven van Nachtegalen in Meijendel
Het intieme leven van Nachtegalen in Meijendel
 
Pauzedia's NOU Landelijke Dag 2022
Pauzedia's NOU Landelijke Dag 2022Pauzedia's NOU Landelijke Dag 2022
Pauzedia's NOU Landelijke Dag 2022
 
Opening NOU Landelijke Dag 2022
Opening NOU Landelijke Dag 2022Opening NOU Landelijke Dag 2022
Opening NOU Landelijke Dag 2022
 
Ganzen_herkennen_workshop.pptx
Ganzen_herkennen_workshop.pptxGanzen_herkennen_workshop.pptx
Ganzen_herkennen_workshop.pptx
 
Spektakel op de slaapplaats.pptx
Spektakel op de slaapplaats.pptxSpektakel op de slaapplaats.pptx
Spektakel op de slaapplaats.pptx
 
Korfslakken en Platteschijfhoren (Harrie Bosma).pptx
Korfslakken en Platteschijfhoren (Harrie Bosma).pptxKorfslakken en Platteschijfhoren (Harrie Bosma).pptx
Korfslakken en Platteschijfhoren (Harrie Bosma).pptx
 
Workshop witjes herkennen - Kars Veling.pptx
Workshop witjes herkennen - Kars Veling.pptxWorkshop witjes herkennen - Kars Veling.pptx
Workshop witjes herkennen - Kars Veling.pptx
 
Broedvogels singels en wallen_Friese vrijwilligersdag-3 sept 2022.pptx
Broedvogels singels en wallen_Friese vrijwilligersdag-3 sept 2022.pptxBroedvogels singels en wallen_Friese vrijwilligersdag-3 sept 2022.pptx
Broedvogels singels en wallen_Friese vrijwilligersdag-3 sept 2022.pptx
 
Argustelling en monitoring.pptx
Argustelling en monitoring.pptxArgustelling en monitoring.pptx
Argustelling en monitoring.pptx
 
Noordse woelmuis Fryslan 2019-2021 Nico Beemster A&W.pptx
Noordse woelmuis Fryslan 2019-2021 Nico Beemster A&W.pptxNoordse woelmuis Fryslan 2019-2021 Nico Beemster A&W.pptx
Noordse woelmuis Fryslan 2019-2021 Nico Beemster A&W.pptx
 
Gebouwnestelende eksters on building nesting magpies
Gebouwnestelende eksters on building nesting magpiesGebouwnestelende eksters on building nesting magpies
Gebouwnestelende eksters on building nesting magpies
 
Aanpassingen broedgedrag als reactie op klimaatverandering (Christiaan Both)
Aanpassingen broedgedrag als reactie op klimaatverandering (Christiaan Both)Aanpassingen broedgedrag als reactie op klimaatverandering (Christiaan Both)
Aanpassingen broedgedrag als reactie op klimaatverandering (Christiaan Both)
 
Batumi Raptor Count (Bart Hoekstra)
Batumi Raptor Count (Bart Hoekstra)Batumi Raptor Count (Bart Hoekstra)
Batumi Raptor Count (Bart Hoekstra)
 
Motus wildlife tracking system (Sjoerd Duijns)
Motus wildlife tracking system (Sjoerd Duijns)Motus wildlife tracking system (Sjoerd Duijns)
Motus wildlife tracking system (Sjoerd Duijns)
 
Gieren van Artis en GPS (Job van Tol)
Gieren van Artis en GPS (Job van Tol)Gieren van Artis en GPS (Job van Tol)
Gieren van Artis en GPS (Job van Tol)
 
Vogeltrek: retourtje van A naar B (Rien van Wijk)
Vogeltrek: retourtje van A naar B (Rien van Wijk)Vogeltrek: retourtje van A naar B (Rien van Wijk)
Vogeltrek: retourtje van A naar B (Rien van Wijk)
 
Heart-rate and the energetic cost of migration (Morgan Brown)
Heart-rate and the energetic cost of migration (Morgan Brown)Heart-rate and the energetic cost of migration (Morgan Brown)
Heart-rate and the energetic cost of migration (Morgan Brown)
 

Gedrag Koolmezen; niet alleen in de genen

  • 1. Inzicht uit ruim 60 jaar aan data in de ecologie van een belangrijke modelsoort in Ecologie & Evolutie, de koolmees (Parus major) Jip Ramakers, Phillip Gienapp, & Marcel E. Visser A F D E L I N G D I E R E C O L O G I E
  • 2. Inhoud • Voortplanting: het belang van timing • ‘Plasticiteit’ in timing: niet alleen je genen zijn bepalend • Klimaatverandering: een probleem voor de koolmees? • Hoe nu verder?
  • 3. NIOO-KNAW, Wageningen Dr. BarbaraTomotani Prof. dr. Marcel E. Visser Dr. Lucia Salis Dr. Phillip Gienapp IreneVerhagen Dr.Veronika Laine Jip Ramakers
  • 4. Fenologie is de studie van jaarlijkse, seizoensgebonden/cyclische biologische processen φαίνω (phainō) “verschijnen” + λόγος (logos) "studie" Fenologie
  • 5. Timing van migratie, eileg en groei hebben belangrijke gevolgen voor ‘fitness’ ‘Seasonal timing’, ofwel seizoenstiming
  • 6. Ficedula hypoleuca Parus major • Eik – wintervlinder – koolmees/bonte vliegenvanger Quercus robur Operophtera brumata Een ‘simpele’ voedselketen
  • 7. Hoe pakken we dit aan?
  • 8. Hoe pakken we dit aan?
  • 9. Hoe pakken we dit aan?
  • 10. Hoe pakken we dit aan?
  • 11. Rupsen- versus mezenfenologie Eikenbos (Oosterhout) Dennen-/ gemengd bos (HogeVeluwe) Visser et al., Oecologia 2006
  • 12. Hoe time je voortplanting? • Voor een deel genetisch bepaald • Individuen zijn ‘plastisch’ m.b.t. timing • (Leer)ervaring • Directe abiotische omgeving (bijv. omgevingstemperatuur) • Persoonlijkheid • …
  • 13. Ervaring leert… N = 2358 ♀♀ / 3384 broedsels
  • 14. Leeftijd jongen  Energiebehoefte Ervaring leert… N = 2358 ♀♀ / 3384 broedsels Gienapp et al. 2006, Funct Ecol. Leeftijd jongen  Controlegroep ‘Verlate’ groep
  • 15. Ervaring leert… N = 2358 ♀♀ / 3384 broedsels Gienapp et al. 2006, Funct Ecol. ‘Verlate’ groep Controle- groep 1ste-jaars
  • 16. Maar hoe timet de koolmees met de rups? Eikenbos (Oosterhout) Dennen-/ gemengd bos (HogeVeluwe)
  • 18. ‘Fenotypische plasticiteit’ • Individuen zijn ‘plastisch’ m.b.t. timing; d.w.z. leggen vroeger in warme dan in koude jaren • Verschil in lijnen deels genetisch bepaald • Individuen verschillen (licht) in mate van plasticiteit:VROEGE vs. LATE dieren. 733 koolmezen ≥ 2 broedjaren (1973–2016)
  • 21. Vroege vogels doen het beter Late vogels doen het beter
  • 22. Hoe nu verder? • We weten niet waarom vogels niet genoeg vervroegen • 1) Het een voorspelt het andere niet Toename= 0.050 C / year Toename = 0.062 C / year
  • 23. Hoe nu verder? • We weten niet waarom vogels niet genoeg vervroegen • 1) Het een voorspelt het andere niet • 2) Fysieke/fysiologische beperkingen: geen voedsel beschikbaar in vroege voorjaar Legdatum Temperatuur Genetische aanpassing vereist
  • 24. Samenvatting • Timing is belangrijk • Vogels zijn flexibel en kunnen zich aanpassen • Klimaatverandering lijkt de verhoudingen te veranderen • Niet bekend of en hoe de koolmees zich (genetisch) zal aanpassen
  • 25. Bedankt! • Marcel E.Visser • Phillip Gienapp • BarbaraTomotani A F D E L I N G D I E R E C O L O G I E
  • 26.
  • 27. Genomisch selectie-experiment op legdatum Parent s F1 F2 F3 F1 F2 F3 F4 LatelayingEarlylaying 2014 2015 2016 2017 2017 F4 Parent Wild population Genomic selection 2500 females with known phenotype genotyped for 650 kSNPs Visser et al., lopende
  • 28.
  • 29. Predicted population viability • Population growth buffered against mismatch? Reed et al., Science 2013 Recruitment density-dependent Recruitment density-independent