SlideShare a Scribd company logo
Ingurumen eta garapenerako
hezkuntzak uztartzen duen esperientzia
                       Unitate didaktikoa

                 LEHEN HEZKUNTZARAKO PROPOSAMENA
www.notecomaselmundo.org
Mugarik Gabeko Albaitariak-Veterinarios Sin Fronteras, 2009.
www.veterinariossinfronteras.org

Edukiak ( 7.3 eta 7.4 puntuak izan ezik): Arrate Corres.
CD-osagarria “Agricultura sin etiquetas, iniciación al manejo natural de huertas”: Francisco Saenz
Euskara zuzenketak: Aritza Agirrezabal, Iraide Otazua.
Diseinua: Laura Fernandez Blanco.
Koordinazioa: Arrate Corres.
Edizioa:




Mainueta Kalea 35 (Vista Alegre Ikastetxea)
48910 Sestao-Bizkaia
Telefono zenbakia: 944961175
e-posta: euskadi@veterinariossinfronteras.org

Oharra: Gida honekin batera, Mugarik Gabeko Albaitariak erakundeak material pedagogiko osagarriak
banatuko ditu; Natdarren Lurraldeko Maletina eta Silvanoren Karpeta Pedagokikoa. Horrez gain, gaiari
buruzko informazio osagarria, gidarekin datorren CDan eta “Ez dezagun mundua jan!” liburuxkan
aurkituko duzue.




  “Etzazu mundua jan!” kanpaina materialak.
  “Etzazu mundua jan!” Euskal Herrian:




Diruz laguntzen du:




                                                                                         Etzazu mundua jan! 2
Aurkibidea




1. SARRERA
  1.1 Justifikazioa                                                  4
  1.2 Baratzan landuko diren gaitasunak                              7
  1.3 Helburu orokorrak                                              8
  1.4 Edukiak eta topikoak: nola uztartu baratza eta eskolan lantzen
      diren jakintza-arloak?                                         9

2 HELBURU DIDAKTIKOAK
  2.1 Helburu didaktiko, arloko konstatente eta edukien taula           11

3 METODOLOGIA
  3.1 Xedapen orokorrak                                                 12
  3.2 Errekurtso didaktikoak                                            13
  3.3 Denbora                                                           13
  3.4 Zehar lerroak                                                     14

4. EBALUAZIOA
  4.1 Ebaluazio-irizpideak                                              15
  4.2 Gutxieneko edukiak                                                 6
  4.3 Ebaluazio tresnen deskribapena eta maiztasuna                     16

5. PROPOSATURIKO JARDUERAK
  (TXOKO EDO INTERES-GUNEEN ARABERA SAILKATUTA)
  Baliabideen txokoa                                                    17
  Natdarren txokoa                                                      32
  Konposta eta hondakinen txokoa                                        34
  Ortu eta laborarien txokoa                                            38

6 BIBLIOGRAFIA                                                          52

7. ERANSKINAK
   7.1 “Lur lehorreko arrantzaleak”                                     53
   7.2 “Negutegi azpiko arimak”                                         54
   7.3 Silvano, nekazari boliviarraren fitxak                           55
   7.4 Irakasleentzako boliviari buruzko informazio osagarria
       (silvanoren jarduera garatzeko)                                  56




                                                          Etzazu mundua jan! 3
ESKOLA ORTUA: INGURUMEN ETA
GARAPENERAKO HEZKUNTZAK
UZTARTZEN DUEN ESPERIENTZIA
1. SARRERA
1.1 Justifikazioa:
  Gaur egungo jendarte industrialetan ahazten ari                              baizik. Zentzu honetan, gure garapen-ereduak
gara naturarekiko izan beharko genukeen berezko                                ez ditu segurtasuna eta norbanako zein taldeko
lotura estua. Sarritan, fikziozko oparotasunean                                eskubideak bermatzen. Ezta gutxiago ere!
bizi gara, ez bakarrik jabetza materialaren                                    Nazioarteko testuingurua definitzen dituzten
ikuspuntutik, baita elikaduraren ikuspuntutik ere.                             aldagaiak pobrezia, ezberdintasuna eta
                                                                               zaurgarritasuna dira.
  Azken urteotan elikatzeko ohituren aldaketa
bizi izan dugu Euskal Herrian. Nekazaritzan,                                     Euskal Herrian zorionekoak gara. Era batean
abeltzaintzan eta arrantzan inposatu den eredu                                 edo bestean, elikagaien hornidura bermatuta
produktibista dela eta, laborantzak bere helburu                               daukagu. Baina egoera hau fikziozkoa da: gure
nagusia galdu du: pertsonen elikadura. Gaur egun,                              baserritar eta arrantzale2 txikiak egoera latza
janaria ekoiztea negozio handia da. Nekazal eta                                pairatzen ari dira, gure itsaso, lur eta ibaiak
elikadura enpresa handiek inposaturiko ekoizpen                                agortzen ari dira; gero eta lur gutxiago dago
sistema industrialak naturaren zikloetatik kanpo                               elikagaiak ekoizteko, hiri eta azpiegitura handien
daude. Hori dela eta, egun, jaten ditugun                                      hazkundearen mesede. Beraz, saltoki handietan
elikagai askoren ekoizpena erabat kutsagarria                                  ditugun elikagaiak urrutitik datozkigu: Marokoko
da: izaki bizidun guztiontzat beharrezkoak                                     barazkiak, Israeleko patatak, Brasilgo oilaskoa,
diren baliabideak (ura, itsasoa, lurra, haziak,                                Txileko sagarrak, Peruko zainzuriak… Betidanik
etxe-abereak) deuseztatzen dituzten ekoizpen-                                  etxetik gertu ekoitzi izan diren produktuak,
sistemak dira. Gainera, nekazal-industria gutxi                                urrunetik ekartzen ditugu orain.
batzuek elikadura sistema bereganatzean,
                                                                                 Baina gure kontsumo-ohitura horrek badu eragin
aberats eta txiroen arteko ezberdintasunak
                                                                               kaltegarririk etxetik urrun: txirotasuna, gosea,
areagotu egin dira.
                                                                               zarrastelkeria, oihan eta basoen suntsipena
  Gero eta jende gehiagok pairatzen du gosetea.                                eta abar. Hori dela eta, herrialde aberastuek
Lurreko biztanle guztiok jan dezakegunaren ia                                  herrialde txirotuekiko zor ekologikoa eta soziala
bikoitza ekoizten da. Hala ere, F.A.O-ren arabera,                             bereganatu dituzte. Alde batetik, natur baliabideen
munduan, egunero, 1020 milioi pertsonek jasaten                                lapurretagatik; eta, bestetik, inposaturiko
dute gosetea (2009); 2000 milioi pertsonek                                     sistemak ezartzen dituen ezberdintasun eta
nolabaiteko elikagaien gabezia pairatzen dute;                                 bidegabekeriengatik. Gure inguruan, berriz,
2800 milioi pertsona ( munduko biztanleriaren ia                               bestelako ondorioak ditu: nekazaritza familiarra
erdia), egunero, 2 dolar baino gutxiagorekin “bizi”                            eta abeltzaintzaren desagerpena; ohitura eta
dira. Txiroen %70 landa-inguruetako biztanleak                                 jakintza askoren galera; ekosistemen suntsiketa;
dira, eta horietatik %70 emakumeak, elikagai-                                  bioaniztasunaren murrizketa... Hau da, gure
ekoizle txikiak, hain zuzen ere.                                               landa-inguruarekin, sustraiekin eta lurrarekin
                                                                               lotuta dauden bizimoduen desagerpena dakar.
  60.hamarkadan,               nekazaritzaren
industrializazioa (iraultza berdea deritzona) hasi                               Argi dago ingurugiroaren deuseztapena
zenetik, elikagaien ekoizpena %11 handitu zen                                  gizakioi ere egindako eraso zuzena dela,
biztanleko1. Hala ere, zoritxarrez, gose direnen                               gizakion bizi-kalitatean zuzeneko eragina baitu.
kopurua ere portzentaje berdinean handiagotu                                   Ondorioz, esan dezakegu gizakion garapenean
zen, beraz, goseteak ez dira ekoizpen eskasiaren                               ingurugiroak jasaten dituen erasoak giza
ondorioa, politika eta eredu eskasen ondorioa                                  eskubideen bortxaketa direla. Gizakion ongizatea


1. Frances Moore Lappé, Joseph Collins, Peter Rosset eta Luis Esparza. Hambre Mundial: Doce Mitos , A Grove Press
Book. 1998.

2. Baserritar hitzarekin lurrari eta euren inguruari lotuta dauden laborari txikiak adierazi nahi ditugu, hauen ekoizpen   Etzazu mundua jan! 4
ereduak jendartea eta ingurumena errespetazen ditu. Arrantzale hitzarekin; eskala txikian eta itsasoko oreka
errespetatzen duten era tradizionalak erabiliz, arrantzan diharduten pertsonak adierazi nahi ditugu.
eta ingurugiroarekiko maitasuna eta errespetua                               1. Agroekologia oinarri duten ekoizpen eredu eta
banaezinak dira.                                                                estrategiak bultzatzea.

  Honi guztiari erantzuna emateko Elikadura                                  2. Nekazal erakundeen egituratze prozesuak
subiranotasunaren kontzeptua azaldu zuen                                        indartzea eta elikadura subiranotasuna
Via Campesinak lehenbizikoz 1996.urtean eta                                     garatzeko aliantzak eta sareak bultzatzea.
Nyeleniko Aitorpenak (2007) hala definitzen du:
                                                                             3. Laborari txikien eta euren komunitateen
  “Elikadura subiranotasuna herrialde guztiek                                   ekoizpen baliabideekiko (ura, lurra eta
elikagai osasuntsuak eta kulturalki egokiak                                     b i o a n i z t a s u n a) e s k u r a t ze - e s k u b i d e a
jasotzeko duen eskubidean datza. Hala,                                          defendatzea eta aldarrikatzea. Familia
elikagaiak herrialdearen eskura egongo dira eta                                 eta komunitate-nekazaritza bultzatzen
modu ekologiko eta iraunkorrean ekoiztuko dira.                                 dituzten nekazal, arrantza eta baso-politikak
Halaber, herrialdeok beren elikadura eta ekoizpen                               defendatuz.
sistema erabakitzeko eskubidea izango dute.”
                                                                             4. Gizon eta emakumeen arteko desberdintasunak
  Hau da, Elikadura Subiranotasuna herritarrok                                  iraunarazten dituzten mekanismoekin bukatzea.
izan behar genukeen eskubide unibertsala da.                                    Emakume laborarien lana esparru ezberdinetan
Honen arabera, guztiok daukagu zer jan eta                                      (familia, jendartea eta ekoizpen-lanak)
jana nola ekoitzi erabakitzeko ahalmena. Herri                                  nabarmentzea eta merezi duen balioa ematea,
bakoitzak, kulturalki eta ekonomikoki egokiak                                   horrela, emakumeen kontrako zanpaketa eta
diren kalitatezko elikagaiak era iraunkor eta                                   bereizkeriarekin bukatzeko.
duinean ekoizteko behar dituen sistema edo
                                                                             5. Ikerketa, komunikazioa, heziketa eta
estrategiak aukeratzeko askatasuna izan behar
                                                                                sentzibilizazioaren bitar tez elikadura
du. Biztanle guztiok elikadura osasuntsua izateko
                                                                                subiranotasunaren aldeko ekintza eta
eskubidea dugu; aldi berean, elikadura hori
                                                                                kontzientzi kritikoa sorraraztea. Hemen biltzen
tokian tokiko ekoizpen txiki eta ertainen bidez
                                                                                da esku artean duzun unitate didaktikoa.
lortu behar da. Leku bakoitzeko ingurugiroa,
jakintza, ohiturak eta aniztasuna errespetatuz.                                Bestalde, unitate didaktiko honen eduki asko
Nekazaritzaren eta elikaduraren esparrutik                                   “Etzazu mundua jan!” kanpainan oinarritzen dira.
datorren aldaketa sozialerako proposamena da                                 Hau Katalunian 2005ean hasitako ekimena da,
hau.                                                                         helburua, herri aberastuek herri txirotuekiko duten
                                                                             gizarte zorra eta zor ekologikoa aintzat hartzea
  Mugarik Gabeko Albaitariak (MGA)
                                                                             da, baita herri guztion Elikadura Subiranotasun
Bartzelonako unibertsitate autonomoan sortu zen
                                                                             eskubidea aldarrikatzea ere. Euskal Herrian,
orain dela 22 urte, bertako albaitaritza fakultateko
                                                                             kanpaina hau Mugarik Gabeko Albaitariak, EHNE-
ikasle batzuen eskutik. Egitasmoaren helburua
                                                                             Bizkaia eta Ekologistak Martxan, elkarrekin
garapen bidean dauden herrialdeetako nekazariei
                                                                             bideratzen dute.
laguntza eskaintzea izan zen. Gaur egun,
ikuspegi zabalagoa garatu dugu: biztanle guztion
eta gure ondorengoen ongizatea bermatzeko,
inposatu zaigun eredu neoliberalarekin akabatu
behar da. Benetako aldaketa soziala beharrezkoa
da, horregatik erakundearen jarduera guztien
ardatza Elikadura subiranotasuna da. Hauek dira
erakundearen lan ildo nagusiak:




3. Via Campesina: Nekazal erakundeak, elikagai-ekoizle txiki eta ertainak, landa inguruko emakumeak, herri indigenak,
gazteak eta lurrik gabeko laborariak koordinatzen dituen nazioarteko mugimendua da. Lan ildoak honako hauek
dira: Elikadura burujabetza; nekazal erreforma; bioaniztasuna eta errekurtso genetikoak; emakume laborariak; giza            Etzazu mundua jan! 5
eskubideak; migrazioak eta nekazal langileak; gazteak, eta nekazaritza iraunkorra.
Ba al dauka horrek zerikusirik                         Proiektu hau, nekazaritzarekin zerikusia duten
                                                     ezagutzak praktikan jartzeko erabiliko da
eskola ortu batekin?                                 (haziak nola eskuratu, nola gorde, non erein edo
  Gaur egungo bizimoduarekin askotan ahaztu          landatu, jakiak nola prestatu…). Izan ere, jakien
egiten dugu janaria nondik datorren, nork eta nola   inguruan belaunaldiz belaunaldi transmititu diren
ekoizten den. Maiz, badirudi elikagaiak lortzeko     ezagutzak eta ohiturak berreskuratuko ditugu.
era bakarra saltoki handiek eskaintzen digutena      Horrela, guraso, aitona-amona, irakasle eta
erostea dela.                                        haurren arteko elkarlana sustatuko dugu.

  Eskola-baratzea baliabide bikaina da ikasleek        Jakin badakigu elikadura osasuntsu baten
euren natur eta giza inguruneari buruzko             garrantzia errazago ulertuko dela norberak bere
esperientzia anitz bizi ditzaten: ingurunearekin     janaria ekoiztean. Modu horretan, haurrek hobeto
ditugun menpekotasun eta harremanak                  ulertuko dituzte bai nekazari eta landa-inguru
ulertzeko; ingurugiroa zaintzeko; eta ingurugiroaz   bizien garrantzia, eta irakasle eta gurasoek,
arduratzeko jarrerak eta ohiturak praktikan          eredu globalizatu neoliberalak bultzatzen duen
jartzeko. Janaria lortzeko prozesuan, ortua          sistema produktibistak sortzen dituen arazoak.
tresna paregabea da gure natur baliabideek           Horien berri ez izatea nahiko arrunta baita ( batez
duten garrantzia bertatik bertara ikusteko. Ortuaz   ere, hirietan bizi direnean). Jakin badakigu, giro
baliatuz bi xede lortu nahi ditugu:alde batetik,     hiritarrak bizkarra ematen diela landa eremuari
ingurumena errespetatzen ikasiko dute (ura, lurra,   eta lehen sektoreko jarduerei. Hau horrela izanda
haziak…). Eta, bestetik, gosetea ekiditze aldera,    eskola-ikasketetan sektore honek aipamen
baliabide horiek munduko herri guztien eskura        berezirik jasotzen ez duenez, ortua, aipatutako
egotea beharrezkoa dela ulertuko dute.               faktore guztiak uztartzeko aukera paregabea
                                                     delakoan gaude.




                                                                                          Etzazu mundua jan! 6
1.2 Baratzan landuko diren gaitasunak:
  Jarduera benetan zabala izan daiteke ortua. Adin                 ortua tresna paregabea da jakintza, trebetasun,
ezberdineko umeei zuzendutako jarduera, alegia.                    jarrera eta balio ezberdinak garatzeko ( beti ere,
Esperientzia honek hezkuntza-gaitasun orokorrak                    ikasleak testuingurura egokituta):
zein oinarrizkoak garatzen lagun dezake. Eskola-

   • Nork         bere      kabuz        • Kritikoki pentsatzen ikastea:               elikadurari buruzko informazio
     arduratsuki          bizitzen         Ortuaren bidez, haurrek barazki             ugari ematen dute, hauek
     ikastea: Hezkuntzako lehen            eta elikagaien ekoizpenean                  irizpide kritikoz erabili eta
     urteetan, ezinbestekoa da             hastapenak egingo dituzte.                  interpretatzeko balio dezake
     haurra bere gorput zaren              Modu horretan, nekazaritzaren               eskola baratzeko programa.
     nortasunaz jabetzea. Gorputzak        e t a l e h e n se k t o re a re n
                                                                                     • Elkarrekin bizitzen ikastea:
     e m at e n di t ue n auke r ak        garrantzia ere barneratzen
                                                                                       Talde lanean aritzeko gaitasuna,
     ezagutu eta desberdintasunak          joango dira. Baserriaren lana
                                                                                       ortua ekintza sozial moduan
     errespetazen ikasi behar du.          ezagutuz eta horrek ingurunean
                                                                                       planteatuz sust at zen da .
     Bestalde, or tuko lanetan             eta gure bizitzan duen eragina
                                                                                       Talde lanean arituko dira
     eskola-inguruko helduekin             aztertuz, bidezkoagoak diren
                                                                                       eta, gainera, ikas-komunitate
     jardutean, haurrak atxikimendu        ereduak bilatzeko aukera
                                                                                       eta inguruetako bizilagun eta
     irudia izango du. Lotura horrek       dagoela konturatuz. Tokian
                                                                                       baserritarrekin lanean jardungo
     segur t asuna emango dio              tokiko eta garaian garaiko
                                                                                       dute ikasleek.
     haurrari eta ingurua miatzen          barazkiak landatuz, kontsumo
     eta inguruneko elementuen             ardur at su are k iko j arre r a          • Pertsona gisa garatzen
     artean harremanak ezartzen            positiboa garatuko da. Era                  ikastea: Ingurunean bertan,
     lagunduko dio. Interak zio            berean, kontsumo-ohiturek                   inguruneari buruz eta horren
     horiek lagunduko diote haurrari       eta nekazaritzan ezarritako                 alde hezitzea, pertsona bezala
     bere garapaen kognitiboa eta          eredu industrialak dituzten                 garatzeko beharrezkoak diren
     mugimendua garatzen, bere             eraginen hausnarket arako                   gaitasunak lantzeko erabilgarria
     aukerak eta mugak egiaztatzen,        bidea izango da ikasleek era                da oso. Ortu bat zainduz, gu
     ingurukoengandik bereizten...         ekologikoan landutako ortuaren              geu eta besteak zaintzearen
                                           aurkezpena.                                 garrantzia ikasiko dute haurrek.
     Oso garrantzitsua da bizi
                                                                                       Or tu a landuz , err a z ago
     kalitate hobea izaten lagunduko     • Komunikatzen ikastea:
                                                                                       ulertuko dute pertsona askok
     dioten ohiturak eta balioak ere       Materialak         eta        ortua
                                                                                       beraien elikagaiak ekoizteko
     sustatzea. Nork bere burua            kudeatzeko jarduerak, euskaraz
                                                                                       eskubideak ukatuak dituztela.
     zaintzen ikasteak pixkanaka           zein erderaz proposa daitezke.
                                                                                       Janaria lortzeak suposatzen
     jarraibide egokiak hartzea            Irakasleen aukera izango da
                                                                                       duen esfortzua aintzat hartuz,
     eskatzen du. Ortu batek balio         atzerriko hizkuntza batean lan
                                                                                       elkar tasunaren, naturaren
     guzti horiek batera ditzake: alde     egitea (taldearen beharretara
                                                                                       babesaren, lankidet zaren,
     batetik, jolasen bidez, elikadura     e go k i t u ko d a). H a l e re ,
                                                                                       konpromisoaren…eta
     osasuntsu baterako, eurek             aukeratutako lehen hizkuntza
                                                                                       pertsona moduan garatzeko
     ekoitzitako barazkien garrantzia      euskara izango da, batez ere,
                                                                                       beharrezkoak diren baloreak
     ulertzea. Bestetik, ezinbestekoa      inguruko ba se rrit arre k in
                                                                                       bereganatzen joango dira
     da higiene- eta segurtasun-           komunika zioa sust at zeko.
                                                                                       haurrak.
     irizpide batzuk arautzea eta          Sarritan, zalantzak argitu
     jarraitzea, ortuan lan egin eta       beharko ditugu eta gaiari buruz           • Egiten eta ekiten ikastea:
     lanabesak erabiltzean. Ohiturak       guk baino gehiago dakiten                   Ir ak asle et a hezkunt z a-
     ikas daitezke; beraz, ildo            pertsonengana jo beharko                    komunitate zein inguruko
     horretan, funtsezkoa da bizitzan      dugu, nekazariak, gurasoak,                 per tsonengandik jasot ako
     aukera osasungarriak hartzen          aitona-amonak… Era horretan,                irizpideak kontuan izanda,
     lagunduko dieten ezagutzak            h u r b i l e ko p e r t s o n e k i ko     baratzea, ikasleek egindako
     sustatzea.                            harremana ere sustatuko da.                 lanaren fruitua izango da.
                                           Bestalde, komunikabideek eta                Eurek eraikiko dute beraien
                                           informazio eta komunikazioko                beharretara egokituko den
                                           teknologiek nekazaritza eta                 ekintza.




                                                                                                            Etzazu mundua jan! 7
1.3 Helburu orokorrak:
 Orokorrean hiru ezagutza esparrutan bildu ditzakegu lortu nahi diren helburuak:




  1. Norberaren ezagutza eta               2. Ingurunearen ezaguera
     autonomia pertsonala:
  • Gorputza kontrolatzen ikastea,         • Ingurune fisikoa, naturala eta     • Ingurune naturaleko oinarrizko
    zentzumen-pertzepzioa                    soziala baratzearen bitartez         osagaiak eta horien arteko
    garatzeko eta tonua, oreka eta           modu aktiboan aztertzeko eta         zenbait harreman, aldaketa
    mugimenduaren koordinazioa               miatzeko aukera eskaini behar        eta eraldaketa ezagut zea
    ezaugarrietara egokit zeko               die haurrei. Batez ere, landa-       eta aintzat hartzea. Horiek
    (lanabesen erabilera, ortuaren           inguruan bizi badira, ingurune       babesteko zaintza, errespetua
    manejua, joku ezberdinetan               horretako kide diren sentipena       eta erantzukizuna garatzeko.
    parte-hartzea ...)                       garatzeko. Hala ere, hiri giroan
                                                                                • Nek a z arit z aren inguruan,
                                             garatutako esperientzia izanik,
  • Egunerokoan sortutako arazoak                                                 tradizio eta ohituren berri
                                             landa eremuarekin zubiak
    konpontzeko ohiko jarduerak                                                   izatea, eta, ahal bada, horietan
                                             eraikitzeko baliagarria da. Izan
    eta lan errazak gero eta modu                                                 parte hartzea.
                                             ere, nekazaritzako produktuen
    autonomoagoan egitea. Nork
                                             kontsumitzaile garen heinean,
    bere buruarekiko konfiantza eta
                                             guztiok gara, nahitaez, nekazal-
    ekimen-gaitasuna areagotzeko.
                                             ekosisteman gertatzen diren
    Horrela, bere segur tasun
                                             gorabeheren jasotzaile.
    pertsonala sendotzeko eta
    baratzeko jardueraz gozatzeko.         • B ere n inguru hurbile ko
                                             nekazaritza, horren zenbait        3. Komunikazioa eta
  • Estrategiak garatzea, afektu-
                                             ezaugarri, ekoizpen kultural,        adierazpena
    jolas, elikadura, mugimendu,
                                             balio     eta     bizimoduak
    higiene-osasun eta oinarrizko                                               • Gure      ikasle    gehienak
                                             identifikatzea.        Horien
    segurtasun beharretara eta                                                    kalekoak diren heinean, ortua
                                             ezagutzara        hurbiltzea.
    eskakizunetara egokitzeko.                                                    aurrera eramateko inguruko
                                             Konfiantza, errespetua eta
                                                                                  pertsona eta informazio iturri
  • B a ko i t z a k e t a b e s t e e k     estimazio jarrerak sortzea.
                                                                                  ezberdinetara jo beharko dute.
    dituzten gaitasunak eta mugak
                                           • Naturako animaliak, landareak,       Honek komunikazioaren aldeko
    identifikatzen ikasi, ortuko
                                             elementuak eta fenomenoak            jarrera bideratuko du inguruko
    lanak garatzeko besteengan
                                             aztertzea eta ezagutzea eta          eta bestelako errealitate eta
    lankidetza bilatuz.
                                             aurkikuntzak egitea.                 kultura batzuk ezagutzeko.




  Ekintza honetan etengabe landuko diren                        sortzen direnean, autonomoak izan beharko
konstanteak defini ditzakegu, hala nola:                        dira, zailtasun horiek ebazteko. Lankidetzaren
ULERMENA , TREBEZIA , AUTONOMIA ,                               premia sentituko dute, zaila baita ortua bakarka
LANKIDETZA, ELKARTASUNA, HAUSNARKETA                            aurrera eramatea. Baliabideen garrantziari
ETA SORMENA. Ikasleek baratzea aurrera                          buruzko hausnarketaren bidez, elkartasunaren
eramaten duten heinean, gaitasun guzti horiek                   garrantzia bereganatuz joango dira.
garatzen joango dira. Ortua ekosistema bizia                    Eta, azkenik, ortua bizirik dagoenez, etengabe
da eta hori ulertu beharko dute uzta oparoa                     sortzen arituko dira: azken finean, bizitza
jasotze aldera. Trebeak izan beharko dira                       sormen prozesua baita.
lanabesak erabiltzen. Aldi berean, zalantzak




                                                                                                       Etzazu mundua jan! 8
1.4 Edukiak eta topikoak:
Nola uztartu baratza eta eskolan lantzen diren jakintza-arloak?
  Baratzeko jarduera ohiko curriculum–arloetan irakasle bakoitzak hainbat modutara txerta ditzake. Jarraian
ideia xume batzuk:



   Natura, Gizarte eta Kultura ingurunearen arloa:


   • Izaki bizidunen eta                • Landareen ezaugarriak eta         • Gizakiok         ingurunean
     bioaniztasunaren                     zikloak:                            eragiten ditugun aldaketak:
     garrantzia:                          Barazkien zikloa begien aurrean     Nekazaritza        lurrak oso
     Gure baratze ekologikoko             garatuko da, hazitegian ereiten     garrantzitsuak dira gizakion
     langilerik       trebeenak           denetik gure ahora heltzen          bizir aupener ako,       a zken
     erre par at zen ez diegun            den arte. Gainera landare eta       urteotan gero eta landa eremu
     animalia eta landareak dira          ortuariak eskura izango dira        gehiago galdu ditugu gure
     (zizareak, apoak, t xoriak,          hauek aztertu ahal izateko.         Euskal Herrian hiri, azpiegitura
     erleak, sendabelarrak, ongarri                                           eta obra erraldoiak direla eta,
                                        • Sektore ekonomikoak:
     berde ak…) begi hut sez                                                  beste herrialde askotan nekazari
                                          Lehen sektorearen garrantzia
     ikusezinak direnak, onddo eta                                            txikien lurren desjabetzeak
                                          Euskal Herrian eta beste
     bakterio laguntzaileak alegia,                                           gertatzen ari dira. Baratzearen
                                          herrialdeetan.            Landa
     oso garrantzitsuak dira. Haien                                           jarduerak         lurr arekiko
                                          sektorearen          garrantzia
     aniztasuna mantentzea behar-                                             atxikimendu sentipena garatzen
                                          herrialde txirotuetan, Ugandan
     beharrezkoa da elikat zen                                                lagunduko du.
                                          esaterako, biztanleriaren % 80
     gaituzten baratzeak gaitzik har
                                          da nekazaria. Euskal Herrian      • Oinarrizko teknologiak:
     ez dezaten.
                                          aldiz, %2ra ez da ailegatzen.       Laborantza teknikak ezagutu
     Bestalde, nekazariek mendeetan                                           e t a a plik at u , l an abe se n
                                        • Geografia eta klima:
     zehar milaka hazi ezberdin                                               ezagutza eta erabilera egokia.
                                          Euskal     H e r r i ko  Landa
     gorde dituzte, toki bakoitzera                                           N e k a z ar i t z a e kologikoko
                                          inguruaren ezaugarriak. Tokira
     egokituta dauden barietate                                               teknika ezberdinak…eta abar.
                                          egokitutako nekazaritza sistema
     edo aldaera hauen garrantzia
                                          desberdinak, klima ezberdinen
     ezinbestekoa da gizakion
                                          garrantzia nekazaritzan, giza
     biziraupenerako.
                                          mugimenduak (herriet atik
                                          hirietara emandako migrazioak,
                                          herri txirotuetatik datozen
                                          etorkinak…)




   Matematika arloa:

   • Baratze-alorren diseinua:          • Oinarrizko eragiketak:            • Baratzaren          kontrol
     lursailaren planoa, partzelazioa     merkatu t xikia antolatuz           ekonomikoa: Honek eragiten
     eta azaleren kalkulua. Tamainak      egunerokotasunean erabiltzen        dituen gastuen kontrola...
     neurtzeko tresnen erabilera.         diren oinarrizko eragiketak
                                          (batuket ak ,       kenket ak ,
                                          biderketak, zatiketak…)




                                                                                                    Etzazu mundua jan! 9
Gorputz hezkuntza:

• Mugimendua eta ariketa fisikoa eragiten duen jarduera da ortua, hori dela eta gorputz hezkuntzako saioak
  garatzeko espazioa izan daiteke: baratzean lan egiterakoan gorputz-jarrera egokiak ikasi. Ortuan ibiltzean
  eta ibili ostean garbitasun eta higienearen garrantzia ulertu. Elikadura osasuntsurako azturak barneratu
  ortuari freskoen garrantzia azpimarratuz.




Hizkuntza arloa:

• Bertako istorioak, ipuinak, usadioak eta abar berreskuratzea inguruko baserritarekin elkarrizketak
  mantenduz. Gaiari lotutako albisteak aztertzea, ortuari buruzko hiztegia osatzea, atzerriko hizkuntzen
  hiztegia osatzea…




Arte eta plastika arloa:

• Ortuko elementuak sailkatzea:
  Egindurak, koloreak, formak. Ingurunea irudikatzea. Barazkien fitxak, fitxategiak, etiketak eta abar
  diseinatzea. Hazitegiak eraiki. Konpostera eraiki.




                                                                                                Etzazu mundua jan! 10
HELBURU                                            KONST                                            EDUKIAK/ BALIABIDEAK
                           DIDAKTIKOAK
                                                                                              Kontzeptuzkoak                    Prozedurazkoak                                 Jarrerazkoak

                        1.     Nekazarit za azter t zea , ber tako                         · Baserria eta baserritarrak.       · Baserriari buruzko fitxak diseinatzea.      · Euskal Herriko zein beste lurraldeekiko
                        elementuak, erlazioak, antolamendua eta                            · Beste lurraldeetako nekazaritza   · Inguruko baserritarrekin harremana.         nekazaritza sektorearekiko jakin-mina eta
                                                                                                                                                                             interesa adieraztea.
                        funtzioak ezagutzeko.                                 A, D, F, G   egoerak.                            · Boliviako errealitatera hurbiltzea.         · Nekazaritza sektorea baloratu eta
                                                                                           · Nekazaritzaren funtzioa.          Iturri ezberdinetan informazioa               errespetatzea, eta bertan dauden arazoekiko
                                                                                                                               behatzea.                                     elkartasuna adieraztea.
                                                                                                                                                                             · Komunikazioa eta gizarte ekintza, elkartasuna.
                                                                                           · Haziak, ura eta lurra.            · Hazitegia egitea.                           · Naturarekiko eta baliabide naturalekiko
                        2. Natur baliabideen garrantzia ulertzea,                                                                                                            jarrera positiboa garatzea, kontsumo
                                                                                                                               · Hazi ezberdinen ezaugarriak
                        elikagaien ekoizpenerako eta bizimodu duin                                                                                                           arduratsua sustatzea.
                                                                                                                               ezagutzea, hala nola, itxura, egindura…
                        baterako.                                                                                                                                            · Kontsumo arduratsua eginez, beste
                                                                              A,B, E, G,                                       ·Lurraren ezaugarriak ezagutzea.              herrialdekiko elkartasuna adieraztea.
                                                                                                                               · Nekazaritzarako eta gizakion
                                                                                                                               elikadurarako dagoen lurraren
                                                                                                                               proportzioa egitea.

                        3. Nekazal lanabesak ezagutzea, eta hauek                          · Lanabesak: motak, erabilerak      · Lanabesen sailkapena eta horien             · Lanabesen erabilerari eta jatorriari buruzko
                                                                              A, B, D, E                                                                                     jakingura sortzea.
                        erabiltzean, mugimendua eta koordinazioa lantzea.                  eta zainketak.                      erabileraren araberako zainketa.

                                                                                           · Ortuan ibiltzeko arropak eta      · Arropa zaharrak bilatu eta                  · Arropa zaharren “berrerabilpena”, gauzen
                        4. Higiene eta segurtasun              ohiturak
                                                                                           oinetakoa aproposak.                ortuan lan egiteko egokiak direnak            erabilera arduratsua sustatzea.
                        bereganatzea.                                                                                                                                        · Lanabesak erabiltzean, tentuzko jarrerak
                                                                              A, D, E      · Oinarrizko higiene-arauak.        aukeratzea.
                                                                                                                                                                             garatzea.
                                                                                                                               · Ortuan lan egin eta gero, eskuak
                                                                                                                                                                                                                                2. HELBURU DIDAKTIKOAK:




                                                                                                                               garbitzea.

                                                                                           · Konposta eta konpostera.          · Konpostera egitea.
                        5. Ortuan hondakinen interesa era praktikoan                                                                                                         · Birziklapenerako eta bererabilerako jarrera
                                                                              A, B, H      · Hondakinen sailkapenak eta        · Hondakinen erabilera nekazaritza            izatea.
                        behatzea.                                                          erabilerak.                         ekologikoan.                                  · Hondakinen eraketa murriztea.
                                                                                                                               · Gaikako bilketa egitea.

                                                                                           · Ortuaren antolaketan kontuan      · Egin beharreko lanen plangintza.            · Lana antolatzeko gaitasuna.
                        6. Eskola baratze baten oinarrizko lanak                           izan beharreko faktoreak: non       · Ortuaren antolaketa prestatzea.             · Naturarekiko lotura indartzea.
                        barneratzea.                                          A, B, D,     kokatu eta nolako diseinua egin.    · Neurriak hartzea.
                                                                              G, H         · Barazkiak, sailkapena.            · Hainbat barazkiren laborantza.
                                                                                           · Barazkien laborantza.             · Ortua zaintzea.

                        7. Nekazaritza intentsiboak sortzen dituen                         · Nekazaritza intentsiboa:          · Elikagai fresko eta osasungarriak           · Elikadura osasuntsuari garrantzia ematea.
                        ingurumen arazo eta elikadura desegokiak                           ezaugarriak eta arriskuak.          non eta nola lor daitezkeen                   · “Zabor motako” elikagaien aurrean jarrera
                        dakartzan osasun arazoez kontziente izatea.                                                            adierazten duten fitxategiak egitea.          kritikoa.
                                                                              A, F, G      · Elikadura eta kultura                                                           · Nekazal eredu agro-ekologikoen garrantzia
                        Elikagai fresko eta osasungarriak kontsumitzeak                    gastronomikoa.                      · Landa-inguruetan gosea eta                  garapen jasangarrian.
                        ingurugiroari dakarzkion onurak baloratzea. Eta                    · Giza eskubideak: elikadura giza   txirotasuna eragiten duten arrazoien
                        kontsumo-modu desorekatuak eta zarrastelak                         eskubide.                           identifikazioa eta hausnarketa.
                        baztertzea, nekazarien baldintzak hobe daitezen.                                                       · Iturri ezberdinetan informazioa behatzea.
                                                                                                                                                                                                                                2.1 Helburu didaktiko, arloko konstatente eta edukien taula:




Etzazu mundua jan! 11
                        Arloko Konstanteak: A: Ulermena         B: Trebezia    D: Autonomia    E: Lankidetza    F: Elkartasuna G: Hausnarketa      H: Sormena
3. METODOLOGIA
3.1 Xedapen orokorrak:
  Jarduera hau gauzatzeko erabiliko den             nahi da. Beraz, haurrak txoko ezberdinetan
metodologiak, oro har, ikaskuntza esanguratsuak     zehar ibiliko diren nekazari txikiak izango dira:
eta funtzionalak lortu nahi ditu. Gelan ikusitako
hainbat kontzeptu teoriko praktikara eramateko
                                                         1. Baliabideen txokoa:
baliogarria da ortua. Hori talde eta irakasle
                                                            Ura, lurra eta haziak.
bakoitzaren araberakoa izango da, gida honetan
ortuarekin eta nekazaritzarekin erlazionaturiko          2. Natdarren lurraldea.
garapenerako-hezkunt zarako hainbat                      3. Konpost txokoa.
jarduera proposatzen dira soilik. Horiek
4 interes-gunetan edo txokotan banatuko                  4. Ortua eta laborarien txokoa.
ditugu: baratzea bezain ekintza bizia lortu




                                                                                       Etzazu mundua jan! 12
3.2 Errekurtso didaktikoak:
  Kontuan hartu dugu gutako gehienak ez gaudela                  bideratua dagoen ekimena da. Modu horretan,
ortuen maneiuarekin ohituta. Horrela izanik,                     eskola- ortuaren mantentze-lanak ez dira
eskola ortuaren proiektuaren barnean, “Etzazu                    irakasleenak soilik izango. Bestalde, irakasleek
mundua jan!” proiektua osatzen duten kideek                      ortuak eskaintzen dituen arlo ezberdinak lantzeko
zuzenduriko 8 tailer proposatu dira. Mintegiak                   materiala ere izango dute; hala nola, Natdarren
helduentzat dira, eta horien helburu nagusia                     lurraldeko maletina edo Silvano nekazari
ortuen maneju naturalaren oinarriak lantzea ez                   Boliviarraren jokoa. Kasu batzuetan, beste iturri
ezik, eskola-komunitatea osatzen duten pertsona                  batzuk erabili beharko dira informazioa osatzeko,
helduen elkarlana sustatzea ere bada. Irakasleek,                baita jarduerak prestatzeko ere.
gurasoek, aitona-amonek edo herriko pertsonek                      Hortaz, hurrengo material eta metodoak
har dezakete parte. Familiekin lankidetzan aritzea               erabiliko dira ( jarduera bakoitzean zehazten
haurren garapen orekaturako nahitaezkoa da.                      dira):
Izan ere, ortua hezkuntza-komunitate osorako




   • Ortuaren manejuaren oinarrizko     • Silvanoren ipuina: Silvano txikia       • Lurra lantzeko behar diren
     kontzeptuak        mintegietan       Bolivian bizi den umea da.                lanabesez gain (laia, aitzurra,
     azalduko dira. Horiek guztiak        Fitxa ezberdinetan agertzen               arrastelua, eskorga, sokak...),
     unitate honekin banatzen den         diren istorio ezberdinen bidez,           bestelako tresna batzuk ere
     CDan daude bilduta.                  Silvanok, Boliviako Altiplanoko           baliogarri izango dira, ortua
   • Natdarren lurraldeko maleta:         nekazarien bizimodua azalduko             aurrer a er aman alder a .
     “Natdarren lurraldea” DVD            digu. Silvanoren jokuarekin               Adibidez: konpostera, lanerako
     formatoan aurkezten den ikus-        euskal baserritarren eta boliviar         eskularruak, arropa zaharrak,
     entzunezko ekoizpena da,             ne k a z ar ie n e r re alit at e a k     botak…
     hau, nekazaritza jasangarria         uztartuko dira.                         • Informazio osagarria: “Ez
     eta kontsumo arduratsua            • Ikasleek         bere      kabuz          dezagun      mundua        jan!”
     lantzeko tresna da. Haurrek          esperientziak diseinatu ere egin          liburuxka, gidak, aldizkariak
     istorio ezberdinak ikusi ostean,     beharko dituzte. Ikastetxean              (ekolurra, baserri bizia, ihitza),
     jokuen bidez elkartasuna, natur      dagoen ortua eurena izango                web-orriak…eta abar.
     baliabideen garrantzia eta           da, eta irakasleek zein helduek
     hainbat balio landuko dituzte.       lagunduta, jarduera ezberdinak
                                          garatuko dituzte: lurraren
                                          prestaketa, haziak aukeratzea,
                                          landaket a , urezt a zea ...et a
                                          abar. Esperientzi guzti hauek
                                          bakoitzak izango duen baratze
                                          koadernoan eta fitxategietan
                                          bilduko dira.




3.3 Denbora:
 Eskola-baratze proiektua urte osoan zehar                       txandaka antola daitezke ikasleak, ikas-
garatuko da; erritmoa irakasleek egokituko dute                  komunitate osoaren partaidetza ere bultzatuz;
euren eta ikasleen beharretara. Oporraldietan                    irakasle, guraso edota nagusi taldeak inplikatuz.




                                                                                                          Etzazu mundua jan! 13
3.4 Zehar lerroak:

 • Ingurugiro hezkuntza:                             • Osasunerako Hezkuntza:
   Bizitzeko elikatu beharra daukagu. Elikagaiez       Gaur egun gaztetxoen elikadurak saltoki
   baliatuz, erraz azaltzen da naturak bizitzan        haundiek proposatzen duten eredua du
   duen garrantzia. Lurra, haziak, ura behar-          oinarri. Gehien bat, sasoiko elikagai gutxi
   beharrezkoak dira jakiak lortzeko. Ortuan           eta era industrialean ekoitzitako produktuak
   lan egin ahala, gure esku-hartzearen ondorioz       eskaintzen dira. Elikadurari lotutako osasun
   inguruan gertatzen diren aldaketez jabetuko         arazoak ekiditeko, beharrezkoa da elikadura
   dira haurrak. Errazagoa izango da esku-hartze       osasuntsuaren garrantzia uler taraztea.
   jakin baten eta azken emaitzaren artean             Errezagoa da haurrengan eurek ekoitzitako
   erlazioa bilatzea. Lurrean bertan esperimentatu     elikagaiekiko interesa sortzea. Beraz, barazkien
   ahal izango dugu, eta esku-hartze desberdinen       garrantzia ikusiko da, hurbileko elikagai
   ondorioek gai eta arazo orokorragoak lantzera       freskoen balioa…
   eramango gaituzte. Hala nola, nekazal ustiapen
   sistemen arteko ezberdintasunak; ura edo lurra    • Hezikidetza:
   bezalako baliabideak agortzea; nekazaritza          Ortua hezikidetza lantzeko erabilgarria
   industrialari loturiko kutsadura eta horrek         ere bada. Taldeko jarduerak antolatzerako
   sortzen duen gizarte zorra eta zor ekologikoa;      orduan, bazterketak saihestu egin behar
   elikadura baliabideak; herrialde ezberdinetan       dira. Neskek eta mutilek lan eta aukera
   nekazaritza garatzeko ematen diren baldintza        berdinak izanez, emakumeak landan egiten
   ezberdinak; bizi kalitatea;... Ortua lantzeak       duen lanaren balorazio positiboa egin behar
   suposatzen duen gozamena ingurugiroarekin           da. Emakumearen lana nekazaritzan oso
   orekan bizitzearen plazerrarekin lotu behar da,     garrantzitsua da. Askotan, hauek dira tokian
   haurrek naturarekiko maitasuna gara dezaten.        tokiko hazi, ohitura eta jakintza askoren
                                                       zaintzaileak. Baserriko lanetan gizonekin
 • Garapenerako Hezkuntza/                             batera gogor aritzen dira. Haatik, beraien lana
   kontsumorako Hezkuntza:                             nekazal munduan ez da aintzat hartzen. Maiz,
   Garapenerako hezkuntzak epe ertain eta              eskubideak ukatzen zaizkie. Esate baterako, lur
   luzean ezberdintasunak sortzen dituzten             eta ustiategien jabetza gehiena gizonen eskuetan
   arrazoi estrukturalak ulertzea du helburu           dago oraindik. Herrialde askotan emakumeak
   (egungo garapen ereduak sortuak, hain               ezin dira lurjabeak izan. Haziak, ura eta
   zuzen ere). Horrela, gizarte-ereduaren              beharrezkoak diren baliabideak eskuratzeko,
   aldaketan parte-hartzaileak izango diren            arazo larriak ere izaten dituzte. Horrek
   pertsonak hezitzeko. Eskola baratzearen             emakumeen baztertzea areagotzen du. Egoera
   bitartez, lortu nahi dena zera da: ikasleek         hau aztertuz eta ortuko lanak elkarrekin
   gaur egun egiten den baliabideen erabileraren       eginez, ikasleek eredu patriarkalaren ikuspegi
   ikuspuntu kritikoa izan dezatela. Ortua era         kritikoa lortuko dute, aldaketa bideratzeko.
   ekologikoan eta tokian tokiko baldintzak
   errespetatuz lantzean, ikasleek gizarte
   aberastuen ekoizpen- eta kontsumo-patroiak
   aztertuko dituzte. Pobreziak, askotan, gure
   kontsumo-ohituretan eta gure sistema
   ekonomikoan du sutraia. Ezinbestekoa da
   kontsumo arduratsuaren oinarriak ezartzea
   ezberdint a sune n be ne t ako arr a zoi ak
   ulertzeko. Ingurugiro hezkuntzarekin ere
   erlazio estua dauka: lurraren ondasunak
   guztionak dira; ama lurra da gure etxea;
   eta lurreko izaki guztiak behin-behineko
   “pisukideak” gara. Beraz, baliabideen erabilera
   arduratsua egin ezean, jai daukagu.




                                                                                           Etzazu mundua jan! 14
4. EBALUAZIOA:
4.1 Ebaluazio-irizpideak:
 Jarduera honek lehen hezkuntzak dituen                beharko ditu ebaluazio-irizpideok bere taldearen
ebaluazio-irizpide orokorrak jarraitzen ditu,          ezaugarriak kontuan hartuz (adina, aniztasuna
curriculum-eko jardueren osagarri izatea bilatzen      eta abar). Honako jokabideak izan daitezke
duelako. Dena den, irakasle bakoitzak egokitu          aipagarrienak:



   1. Mugimendu eta manipulazio trebetasunak           5. Ingurune naturala ezagutzeko jakin-mina
      hobetu dituela erakustea, bere gaitasunetan         adieraztea. Naturako elementuen arteko
      konfidantza izanda:                                 elkarmendekotasunak eta harremanak ezartzen
   • Ortuko jarduerak gauzatzean tresnak eta              hastea:
     lanabesak koordinazio eta kontrol egokiarekin     • Ohiko fenomeno natural eta atmosferikoak
     erabiltzen eta maneiatzen dituen. Eta lanabesen     identifikatu dituen. Horien eta ortuko
     erabilera okerrak suposatzen duen arriskua          gertakarien artean harremanak ezartzen dituen
     identifikatzen dakien.                              (izotza, lehorteak…).
                                                       • Nekazaritza, natura eta gizakion oinarrizko
   2.Oinarrizko beharra modu autonomoan bete             beharren arteko lotura identifikatzen duen
     eta norberaren buruaren ongizatearekiko             (natura eta nekazaritza barik, bizitzarik ez).
     eta zaintzarekiko interesa edo ekimena            • Ingurumena errespetatz eko eta zaintzeko
     adieraztea.                                         arrazoiak adierazten dakien.
   • Autonomia haundiagoa duen osasunari eta           • Nekazaritza eta ingurumenaren arteko lotura
     ongizateari loturiko ohituretan: elikadura eta      estuaren beharra argudiatzen eta adierazten
     higienea (eskuak garbitu lurra ukitu ostean,        dakien.
     elikadura osasuntsuarekiko jarrera ona
     agertzea…).
                                                       6. Giza jarduerek ingurune hurbilean eta urruneko
                                                         herrialdeetan dituzten eraginak identifikatu eta
   3. Ingurunea ezagutzeko jakin-mina erakustea,         erlazionatzeko gaitasuna garatzen hastea:
      ortuko eta inguruko elementuen behaketaren,      • Nekazaritza intentsiboak dituen eraginak
      manipulazioaren eta miaketaren bitartez.           identifikatzen dakien, ingurugiroan zein
   • Ortuaren diseinua egiteko, eremuak, neurriak        pertsonengan (esaterako, nekazari txikien
     eta objektu ezberdinak erabiltzen dakien.           desgerpena; kutsadura;...).
   • Ortua osatzen duten elementu ezberdinen           • Beste herrialdekiko, batez ere herrialde
     jokabideari buruzko hipotesiak egin eta             txirotuekiko, errealitatearen aurrean jakin-
     egiaztatzen edo baztertzen dakien (haziak           mina adierzten duen.
     landatzean gertazen dena; baliabideen             • Elkartasuna adierazteko, kontsumo arduratsua
     garrantzia nekazaritza eta elikaduran…).            eta baliabideen tentuzko erabilerarako joera
   • Oinarrizko espazio-nozioak behar bezala             adierzten duen.
     erabiltzen dituen (iparorratzaren erabilera       • Eskola ortua era ekologikoan lantzearen
     eta bestelako baliabideak erabiliz ortuaren         arrazoiak ulertzen dituen.
     kokapena finkatzen dakien…).
   • Inguruko nekazaritza jarduerarekiko jakin-mina
     adierazten duen.




                                                                                             Etzazu mundua jan! 15
4.2 Gutxieneko edukiak
  1. Baliabide naturalen garrantzia.

  2. Nekazaritza jasangarriaren garrantzia.

  3. Elikadura osasuntsuaren garrantzia, eta elikadura giza eskubide bezala.

  4. Herri txirotuek dituzten beharrak eta gure bizi-ohiturek ingurugiroan eta
     gizartean duten eragina.




4.3 Ebaluazio tresnen deskribapena eta maiztasuna:

  Ebaluazio tresnaren deskribapena                  Maiztasuna

 a. Txokoak osatzen dituzten materialak:            Jarduerak bukatzean.
   Ikasleek ortuari buruz sortzen dituzten fitxek
   osatuta.

 b. Baratze-koadernoa:                              Gaiari buruzko ekintzak egiten diren
   Norbanakoarena izango da. Bertan ikasle          bakoitzean. Irakasleak aproposa den
   bakoitzak ortuaren garapena (intzidentziak)      maiztasunarekin jasoko du.
   isladatu eta ikasi eta sentitu duenari buruzko
   gogoeta egin beharko du. Horretan ikasle
   bakoitzak bere burua ere ebaluatuko du,
   honako hau kontuan hartuz: ekintzarekin
   ikasitako kontzeptuak, erabilitako prozedurak
   eta ekintzarekiko izan duen jarrera.

 c. Behaketa:                                       Jarduerak burutzen diren guztietan.
   Ortuaren martxa egokia izango da kontuan.
   Taldean lan egitean bakoitzak duen jarrera eta
   abar.




                                                                                      Etzazu mundua jan! 16
5. PROPOSATURIKO JARDUERAK
   (Txoko edo interes-guneen arabera sailkatuta):



                   BALIABIDEEN TXOKOA

  Deskribapena:
    Txoko edo interes-gune hau osatzea oso erraza izango da. Haurrek irakasleekin batera osatuko
    dute ikastolan bertan dauden baliabideak erabiliz (berrerabilera eta sormena sustazeko).
    Haurrekin aztertuko ditugun baliabideak ura eta lurra izango dira, batez ere. Txoko horretan
    haziei ere tokitxo bat utziko diegu, ura, lurra eta haziak izango direlako gure ortua eta, ondorioz,
    gure elikagaien oinarri. Txokoa proposaturiko jarduerak egiten diren heinean osatuko da eta
    gelan bertan koka dezakegu, esaterako soberan dagoen armairu edo apal batean.


  Txokoa osatzen:
    Honako hau adibide xume bat besterik ez da. Ikastolan dauden baliabideen arabera, txokoa era
    batekoa edo bestekoa izan daiteke…eta era guztiak dira baliogarriak!


  Oinarrizko materialak:
    · Kutxak. Mota ezberdinetakoak izan daitezke.
    · Haziak gordetzeko beirazko potoak.
    · Fitxategia, zapata kutxa batekin egin dezakegu. Margotu eta
      polit-polita geratuko da!
    · Hazitegia, etxeko edo jantokiko jogurt potoekin egin daiteke, ahal
      den heinean eskura ditugun materialak berrerabiliko ditugu!




                                                                                              Etzazu mundua jan! 17
1. jarduera:
  NIRE INGURUNEA EZAGUTZEN



Ideia nagusiak:

  Gurea bezalako herrialde industrializatuetan, gizakiak ez du ingurunea zaindu. Baina natura da
  jaten ematen diguna, beraz bizia ematen diguna.

• Baliabideak mugatuak dira eta pertsona orok izan beharko luke hauek eskuratzeko eskubidea
  bere bizitza duintasunez garatu ahal izateko. Hau horrela izanda, horien behar bezalako erabiliera
  eginez, lurreko izaki bizidun guztiekin pozik bizitzeko aukera izango dugu.


Helburua:

  Askotan ez gara inguruan dugunaz ohartzen. Presaka eta korrika bizitzera ohituta dagoen
  gizartea gara; hori dela eta,sarritan, hausnarketarako denbora falta zaigu. Ortua abian jartzeko
  prest gaude, baina... inoiz aztertu al ditugu ondoan ditugun elementuak?

  Gure ortua ez dago isolatua. Gu bezala munduaren zati bat da. Zati garrantzitsua, gero! Ziurrenik,
  oraindik asko falta da gure ortuak izaera har dezan. Dena den, bere kokapena erabakitzeko eta
  izango duen bilakaera hobeto ulertzeko, inguruan dagoena aztertu beharko dugu.

  Lehen uneko behaketa hau baliogarri izango zaigu, kurtso bukaeran gure “lur zatitxoak” dituen
  aldaketak aztertzeko ere.


Materiala:

• Argazki-kamera, margoak eta baratze-koadernoa.




                                                                                          Etzazu mundua jan! 18
Garapena:

 1. Ortua kokatuko den lur saila behatu. Honako galdera hauek lagungarri izan daitezke zure
    behaketan. Hau guztia baratze-koadernoan jasoko da:
    • Zenbat zuhaitz dago inguruan. Zein motatakoak?
    • Zertarako balio dute zuhaitzek?
    • Inguruan badago animaliarik? baratzean ze funtzio beteko dute? (Ondo begiratu, gero!
    Txiki-txikiak diren intsektuek ere balio dute-eta!!).
    • Urik al da inguruetan?
    • Gizakiak eraikitako gauzarik ba al dago? Zeintzuk? Ze eragin izan dezakete gure ortuan?
    • Ortua duen inor ezagutzen duzu?
    • Zertarako balio du ortu batek?
    • Nondik etortzen dira normalean jaten dituzun barazkiak?

 2. Irakasleak lan taldeak osatuko ditu eta gero ortua kokatuko den tokiaren, talde bakoitzaren
    eta inguruen argazkiak egingo ditu. Hurrengo egunean, talde bakoitzari banatuko dizkio;
    horrela haurrek beraien baratze-koadernoan jarri edo baliabideen txokoko fitxategian
    gordetzeko (hau zapata kutxa batekin egin dezakete). Argazkiak eta aurreko galderei
    emandako erantzunak izango dira gure erreferentzia. Horrekin, kurtso amaieran eta hurrengo
    kurtsoetan, gure baratzearen bilakaera ikusiko dugu.




                                                                                      Etzazu mundua jan! 19
2. jarduera:
  ORTUAREN KOKAPENA: EDONON EGON DAITEKE?



Ideia nagusiak:

  Inguruan dagoena aztertuz gero, eta tresna eta baliabide ezberdinak erabiliz, ortua egiteko
  kokapena hautatzea.


Helburua:

  Erabakiak hartzen ikastea. Galdera multzo bati erantzuna eman eta gero, taldeka ortuaren
  kokapen egokia eztabaidatzea.



Materiala:

• Baratze-koadernoa.
• Margoak.
• Iparorratza.
• Internet eta ordenagailua (ez da ezinbestekoa).


Garapena:

 1. Ortuaren kokapen egokia egiteko, hainbat faktore izango dira kontuan; hala nola, orientazioa,
      lurraren malda, haizea eta ur-iturriak eta abar. Komenigarria da arropak eta lanabesak
      gordetzeko lekutxoren bat hurbil izatea ( hau ez da ezinbestekoa).

 2. Haurrak taldetan antolatuko dira eta pista ezberdinak jarraituz, “altxorraren mapa” marraztuko
      dute. Altxorra ortua bera izango da eta marrazkia euren mapa. Honetarako irakasleak folio
      edo kartulina bat banatuko dio talde bakoitzari, nahi izanez gero folioaren puntak erre
      daitezke mapa zahar baten itxura har dezan.

 3.   Banatutako folioan ikastolako eraikinak eta jolastokia marraztuko dituzte ikasleek, elementu
      bakoitzaren izena adieraziz.

 4. Mapa hartu eta jolastokira abiatuko gara. Eraikin bat hartuko dugu erreferentzi gisa eta
      iparorratza erabiliz lau puntu kardinalak adieraziko ditugu. Hori egin ostean, galdera hauek
      erantzungo dituzte, hauek izango baitira zuen altxorra kokatzeko gakoa:
      a. Iparorratza inoiz erabili al duzu?
      b. Landarea bazina, non kokatuko zinateke: zure ikastolako alde hotz eta ozpeltsuan edo
          alde eguzkitsuan? Zergatik?




                                                                                        Etzazu mundua jan! 20
c. Zure ustez, non egongo dira hobeto barazkiak: ikastolako alde maldatsu batean edo
           leku lauan?
      d. Zuen ikastolaren ingurua haizetsua da? Hala bada, zein da zure ikastolan alde haizetsuena?
      e. Ba al duzue zuen ikastolan ur iturririk?
      f.   Eskolak ortua dauka edo izan al du? Non?
      g. Negutegia al dago?
      h. Nondik irtetzen da eguzkia? Eta nondik ezkutatu?
      i.   Zein mugimendu egiten du eguzkiak egunero?
      j.   Eguzkia kontuan hartuz, zure ikastolan zein izango da alderik ilunena?
      k. Haizea dabilenean,nondik jotzen du?

(*)   Gogora ezazue landareei ez zaiela hotza gustatzen. Beraz, eskolako alderik eguzkitsuenean kokatuko
      da baratzea. Era berean, iparraldera ematen duten orientazioak baztertu egin beharko dira, eta
      Euskal herrian haize hotzak Ipar-mendebaldetik datoz. Hori guztia kontuan izanda, marraz ezazu zure
      “altxorraren mapan” ortuaren kokapen egokiena. Honi buruzko edozein zalantza izanez gero “Etzazu
      Mundua Jan!” kanpainako kideak aholkularitza egiteko prest daudela gogoratu.


Adibidea:




5. Talde bakoitzak hautatu duen kokapena beste taldeekin alderatu beharko du. Azkenik,
      irakaslearen laguntzaz, behin-betiko kokapena aukeratuko duzue…altxorra lortuta!Mapan
      adierazi ezazue ortuaren kokapena.

6. Zuen marrazkiak eta mapak balibideen txokoko fitxategian gorde ditzakezue. Modu horretan,
      lurra lantzen hasterakoan, eskura izango dugu beti gure ortuaren kokapenaren mapa.
      Jarduera garatzean, erantzun dituzuen galderak baratze-koadernoan apuntatuko dira.

      Oharra: Ikastolaren mapa diseinatzeko, Google Earth© programaz balia gaitezke ere.
      Programa hori dohakoa da eta internet izanez gero, oso erraza da erabiltzen. Gure
      ikastolaren kokapen zehatza eta airetik ateratako argazkia emango digu. Materiale hori
      tresna interesgarria da bizi eta ikasten dugun ingurunearen prespektiba ezberdina izateko.
      Jarduera hori informatika gelan egiteko ere molda daiteke.




                                                                                               Etzazu mundua jan! 21
3. jarduera:
        ZEIN GARRANTZITSUA DEN LURRA!



     Ideia nagusiak:

         Lurra baliabide eskasa da, eta askotan gaizki banatuta dago, ikasleek hau ulertzea beharrezkoa
         da. Honako hau Guatemalako adibidea da, baina mundo osoan errepikatzen da:

         “Guatemalako          kasua:      Biztanleen        %     51    probrezia       egoeran       bizi   da.     Horien
         %72 nekazari, abeltzain edo arrantzale txikiak dira; beraz, elikagai-ekoizleak.
         Jean Ziegler, Nazio Batuetako Elikadura Eskubiderako Errelatore Berezia zenak, 2006. urtean
         zera azaldu zuen: “La gran incidencia del hambre y la malnutrición en Guatemala no es
         simplemente una cuestión de falta de alimentos, ya que las tierras del país podrían alimentar
         fácilmente a toda la población. Está más relacionada con la desigual distribución de los recursos,
         y sus efectos en el acceso de la población a los alimentos. Guatemala es uno de los países
         con mayores desigualdades en la distribución de la riqueza del mundo, y su concentración
         es extrema: el 5,6% de las familias más ricas controlan el 50% de los ingresos totales”.
         Lurraren banaketan gauza bera gertatzen da: lurjabe boteretsuek, gobernua lagun dutela,
         nekazal komunitateak euren lurretatik botatzen dituzte. Nekazari txikiei kalitatezko lurrak lantzeko
         eskubidea eragotzi zaie. Beraz, kanpotik datozen elikagaiekiko dependentzia haundia dute.
         Elikagaien salneurria igotzen denean, gosete larriak pairatzen dituzte. Guatemalan, lurjabeen
         %1,86 lurren %60-ren jabe dira.”

         Emakumeen kasuan egoera are lazgarriagoa da, datuen arabera4, emakumeek herrialde
         txirotuetako elikagaien %60 eta %80 artean ekoizten dute, eta mundu mailan %50. Hala ere,
         nekazal lurren %1 kontrolatzen dute, izan ere, faktore honek; beste hainbat faktorerekin batera
         −landa inguruko emakumeak sarritan ez dira eragile ekonomikotzat zein subjetu soziopolitikotzat
         hartzen, gainera, askotan euren jakituria ez da aintzat hartzen− txirotasunaren emakumetzea
         dakar. Gure inguruan ere, emakume baserritarrek ez dute errez: EAE nekazaritzan eta
         abeltzantzan diharduten emakumeen %7 baino ez dira ustiapen titularrak, beraz, portzentaia
         horri baino ez zaio aintzatesten sektore profesional izaera5.

         Lurraren banaketaren bidegabekerietaz gain, gero eta lur gehiago galtzen ari gara. Euskal
         herrian, mundu osoan bezala, giza jarduerak direla medio (kutsadura, errepideak, azpiegiturak,
         industrial guneak…) gero eta nekazal lur eta nekazari gehiago galtzen ari gara, honek horrela
         jarraituz gero ezinezkoa izango da gure lurretan elikagaiak ekoiztea.




4. Senra, L eta León, I. “La mujeres gestoras de la soberanía alimentaria”. Las mujeres alimentan al mundo.
Entrepobles-Herriarte.2009.
                                                                                                                    Etzazu mundua jan! 22
5. Gonzalo Saez de Sanmaniego, Euskonewsen elkarrizketatua, 2005/06/10-17
Helburua:

  Proportzioak landuz, lurraren garrantzia ulertzea. Baliabide eskasa dugu lurra eta hau gaizki
  erabiliz gero edo gaizki banatuz gero bidegabekeriak sor daitezkela uler.


Materialak:

  Sagarra, labana eta konpostera*.

  * (Aldez aurretik eraikita egongo da. Irakasle eta ikas-komunitatea osatzen duten helduek eraikiko
  dute, “Etzazu mundua jan!” proiektuak eskaintzen duen kurtsoaren argibideak jarraituz).


Garapena:

 1. Sagarra lau zati berdinetan ebaki. Lau zatietatik hiru, ozeanoak eta itsasoak izango dira.
     Laugarren zatia kontinenteak eta irlak izango da.

 2. Laugarren zatia hartu eta erditik ebaki. Zati bat gizakiak bizi ezin diren lekuak izango dira
     (basamortuak, poloak, mendi kate haundiak…). Beste erdia gizakiok bizitzeko dugun lur
     zatia izango da.

 3. Gizakiok bizi ahal garen zatia lau zatitxotan ebaki. Zati horietako bat da elikagaiak ekoizteko
     dugun lurra. Zati hori zainduz gero, guztiontzako elikagaiak egongo dira.

 4. Azkenik, zati txiki-txiki horren zati nimiño bat da, gizakia eta beste izaki bizidunentzat
     dugun ur geza.

 5. Sagarra txikitu ostean, zer da ulertu duzuna? Baratze-koadernoan jaso ezazu edo zure kide
     eta irakasleekin hausnarketa egin.
     Hausnarketa egiteko honako galdera hauek erabilgarriak izan daitezke(irakasleak bere
     taldearen adinera moldatuko ditu):
     a. Zer pentsatu duzu nekazaritzarako daukagun lur zatia hain txikia dela ikustean?
     b. Zure ustez munduan zehar lurra ondo banatuta dago guztiok janaria izan dezagun?
         Zergatik?
     c. Zure ustez emakume eta gizonen artean lurraren banaketa bidezkoa da? Zergatik?
     d. Zure inguruan zeintzuk uste duzu izango direla lurrari eraso egiten dioten faktoreak?
         Zergatik?
 6. Soberan dauden sagarrak konposterara eraman. Horrela, gure ortuko lurra ere elikatzen
     hasiko gara.




                                                                                          Etzazu mundua jan! 23
Bigarren Zatia

Ideia nagusiak:

  Luraren eratze prozesua oso konplexua da. Euriak, izotzak, haizeak, eguzkiak, landareek
  euren sustraitxoekin, milaka animalia txikik eta mikroizakiek sortzen dute lurra. Horiek guztiek,
  arrokak zatitu eta higatzen dituzte. Horixe da guk egunero zapaltzen dugun lurraren jatorria. Hori
  gertatzeko, milaka urte dira beharrezkoak; horrexegatik, lurra artifizialki ezin da egin.


Helburua:

  • Zoluaren eratze-prozesua luzea dela ulertzea. Horretan, faktore biologiko, fiskiko eta kimikoek
    parte hartzen dute.
  • Higiene ohiturak bereganatu lurrarekin kontaktuan egotean.
  • Lurraren ezaugarriekin (textura, kolorea, usaina) ohitzea.


Materialak:

  • Pala txikiak, txokoan ditugun kutxak.
  • Baratze-koadernoa.




                                                                                              Etzazu mundua jan! 24
Garapena:

 1. Ortura atera baino lehen, irakasleak lagunduta, txukuntasun-araudi bat ezarriko duzue.
      Hemendik aurrera, baratzean lan egiten den bakoitzean, araudi hori jarraituko da.

 2. Klasea talde txikitan banatu. Talde bakoitzak ortuaren leku ezberdinetatik lur lagin bat
      hartuko du.

 3. Nolakoa da hartu duzuen lagina? Idatz itzazue zuen baratze-koadernoan ondorengo
      ezaugarriak:
      • Kolorea:
      • Egindura. (Horretarako eskuekin lur zatitxo bat hartu beharko dute. Hori busti ostean,
       “lukainkatxoak” egiten saiatu beharko dira. Lurra hareatsua bada, eraztunak egitean,
       apurtu egingo dira. Aldiz, lurra buztintsua bada, eraztun politak lortuko dituzue).
      • Animaliarik aurkitu duzue?
      • Landare eta makiltxoak daude?
      • Arrokarik aurkitu duzue?

 4. Taldeek lurrean aurkitutako osagai bakoitza kutxa ezberdinetan jarriko dute. Alde batetik,
      harritxoak daude; beste alde batetik, landareak; bestetik, makiltxoak, zizareak...

 5. Osagai guztiak beste kutxa batean nahastu.

 6. Zer gertatu da? (Osagai guztiak nahastu arren, ez da zolurik osatu. Horra hor naturaren
      garrantzia: lurra bizirik dago; gizakiak ezin du lurrik ekoiztu; naturalen lana da hori.)

 7.   Guztia baliabideen txokoan laga dezakezue; horrela, lurraren garrantziari buruzko zalantzak
      dituzuenean, berriro ere egin dezakezue jarduera hori…




                                                                                                  Etzazu mundua jan! 25
4. jarduera:
  URA, BIZITZAREN OINARRIA



Ideia nagusiak:

  Munduan ur ugari dago. Are gehiago! Lur planetan baino, ur planetan bizi garela esan dezakegu,
  lurraren hiru laurdenak ozeanoak baitira. Hala ere, bizitzeko behar dugun ur geza baliabide
  eskasa da eta ibai, glaziare eta lakuetan aurkitzen dugu. Giza jarduera dela eta, ura kutsatzen
  ari gara. Ondorioz, munduan badira milaka pertsona ur garbia izateko aukerarik ez dutenak.
  Zuen ortuan ikusiko duzuen moduan, ur garbia nekazaritzan oso garrantzitsua da, izan ere,
  nekazal jarduerak ur gezaren %70 erabiltzen du (UNEP 2010). Baina kutsadura ezezik badira
  “ura eskuratzeko” eskubidearen beste urraketa asko, esaterako, milioika arrantzalek arrantza
  egiteko eskubidea galdu dute kostaldeen txikizioagatik.


Helburuak:

  • Uraren inguruan dauden arazoak ulertu ikuspuntu ezberdinak aztertuz.
  • Teknologia berrien erabilera.


Materialak:

  • Baratze koadernoa hausnarketak jasotzeko.
  • 7.1 eranskineko ipuina: “Lur lehorreko arrantzaleak”.
  • Ez dezagun mundua jan! liburuxka ganba ekoipeznari buruzko oinarrizko informazioarekin.
  • Google Earth© programa eta interneteko konexioa duen ordenagailua.




                                                                                        Etzazu mundua jan! 26
Garapena:

 1. Taldeak osatu eta talde bakoitzari “Lur lehorreko arrantzaleak” ipuina banatu. 10 minutu
    eman guztion artean irakurri dezaten.

 2. Ondoren Google Earthen bilatzailean “Posorja edo Puerto Pizarro, Ecuador” idatzi eta
    honako galdera hauei erantzun:
    a. Zer da ikusten duzuna?
         (erantzuna: ikusten diren forma urdinak ganba-ustiategi erraldoien urmaelak dira, ikusten
         denez kostaldea eta mangladia zen guztia bereganatu dute)
    b. Zure ustez ze gertatu zaie hemen bizi ziren arrantzaleei?
         (erantzuna: zonaldeko arrantzale askok ganba ustiategietan lanean hasten dira eta
         hemen askotan lan baldintzak ez dira duinak. Beste askok hirietara jotzen dute, Guayaquil
         eta Quito aldera alegia. Hiriotan, bizimodua hobetu beharrean periferietan biltzen dira,
         hemen txirotasuna, langabezia eta biolentzia dira nagusi. Gauzak horrela, umeak eta
         emakumeak izaten dira zaurkorrenak, askotan umeak eskola utzi eta lanera joan behar
         dira eta emakumeak euren familiak aurrera ateratzeko edozein lan mota onartzera
         behartuak izaten dira. Ecuadorreko ekonomian ganben exportazioak diru sarrera haundia
         suposatzen du, hala ere desjabetuak izan diren arrantzale txikiek ez dute horren etekinik
         ikusten, populaziaren %41 bi dolar baino gutxiagorekin bizi da hemen.)
    c. Ba al dakizu zer den mangladia?
         (erantzuna: kostalde tropikaletan hazten den baso mota. Honetan arrain eta itsaski piloa
         dago, mendeetan zehar arrantzale komunitate asko orekan bizi izan dira ekosistema
         mota honetan. Mangaldia desargertzean arrainak eta itsaskiak ere desagertzen dira eta
         oso zaila da berriro ere errekuperatzea. Gainera mangaldiak, kostak itsasoko mareetatik
         ere babesten ditu.)
    d. Zer gertatu da han zegoen mangladiarekin?
         (erantzuna: desagertu da.)
    e. Non uste duzu jaten direla ustiategi erraldoi hauetan ekoizten diren ganbak?
         (erantzuna: Europa eta Estatu batuetan, herrialde aberastuetan batez ere.)
    f.   Zer egin dezakezu egoera hau ekiditeko?
         (erantzuna: galdetu gusasoei nondik datozen etxean jaten dituzuen ganba eta otarrainxkak,
         herrialde txirotuetatik badatoz azaldu gure kontsumo ohiturek sortzen dituzten arazoak)




                                                                                        Etzazu mundua jan! 27
5. jarduera:
  BIHARKO HAZIAK



Ideia nagusiak:

  Nekazaritzan oso garrantsitzuak dira haziak, batez ere, nekazaritza ekologikoan. Urtero,
  laborariek beraien landare politenen haziak gordetzen dituzte. Horrela, landare indartsuagoak
  eta uzta oparoagoak lortuko dituzte.

  Euskal Herriko hazien sareak horrela azaltzen du hazien bioaniztasunaren garrantzia:
  “Bioaniztasunaren galera arazo ekologiko larria da eta zientzialariek horrela definitu dute
  bilera askotan. Sarritan, bioaniztasun kontzeptuaren esanahia era murriztuan erabiltzen da:
  “Toki bateko espezieen taldea”. Hori egitean, alde batera geratzen dira basoen aberastasuna,
  paisaien aldaketak edo nekazaritza aniztasuna.

  Azken gai horren inguruan, zenbait labore eta ehunka nekazaritza barietate gure soroetatik
  desagertu egin dira. FAOk (Nekazaritza eta Elikadurarako Mundu Erakundea) dio XX. mendean
  munduan ereindako nekazaritza barietateen %75 galdu egin dela”


Helburua:

  • Hazien garrantziaz ohartaraztea.
  • Gure inguruan desagertzen ari diren bertako nekazaritza barietateen arazoa ezagutaratzea.
  • Hazitegia egitea eskolako baratzea hornitu ahal izateko.
  • Inguruko baserritar eta pertsona helduekin komunikazioa sustatu.


Materialak:

  • Beirazko ontziak (hazi mota bakoitzeko poto bana).
  • Haziak (haurrek ekarriko dituzte).
  • Margoak, kola eta kartulinak etiketak egiteko.


Garapena:

  Jarduera hasi baino lehen, komenigarria da galdera hauek erantzutea (baratze-koadernoan
  bildu ditzakete erantzunak).
     a. Zertarako balio dute haziek?
     b. Ba al zenekien hazi mota bakoitzaren berezitasunaren arabera, landarea eta horrek
         ematen dituen fruituak ezberdinak direla?




                                                                                      Etzazu mundua jan! 28
c. Zenbat babarrun mota ezagutzen dituzu? Zergatik uste duzu mota ezberdinetako
       babarrunak daudela?
   d. Zer gertatuko litzateke babarrun guztiak berdinak balira?

1. Galdera hoiei erantzuna eman ostean, honako etxerako-lana proposatuko zaie: Bi asteko
   epea emanez, haziak lortzen saiatu beharko dira. Ez zaie baldintzarik jarriko, baina honako
   hau kontuan izan beharko dute:
   a. Zerenak dira lortutako haziak (hauei buruzko informazio gehiena lortzen saiatu, aldakia,
       ereite garaia…eta abar)?
   b. Nola lortu dituzu haziak?
   c. Poltsatxoa dendan erosi duzu edo zure edo zure senide, lagun edo baserritar batek
       eman dizkizu? Hala bada, nork eman dizkizu? Berak nola erabiltzen ditu haziak(noiz, nola
       eta non ereiten ditu, noiz jasotzen du uzta…eta abar?
   d. Haziak erositakoak ez badira, eman dizkuzun pertsonak zein prozedura jarraitu du
       haziak gordetzeko? saia zaitez deskribatzen.

2. Lortutako haziak sailkatu behar dira, horretarako hazi mota bakoitza beirazko potoetan sartu
   eta identifikazio etiketak diseinatu honako irizpide hauek jarraituz:


          • Haziaren izena eta barietatea
            (ezagutzen bada): ..........................................................................................
          • Hazia noiz jaso den: .....................................................................................
          • Hazia non jaso den: ......................................................................................
          • Ereite garaia: .................................................................................................
          • Uzta jasotzeko sasoia: .................................................................................
          • Sortzen duen landarearen
            marrazki edo argazkia: ................................................................................
          • Sortzen duen landarearen
            erabilera (giza-elikadura,
            sendabelarra, ornamentala…): ...................................................................



3. Gorde haziak baliabideen txokoan, eskolako hazitegian ernetuko ditugu eta. Gaur lortutako
   haziak biharko gure elikagaiak izango dira!

4. Azkenik esaldi hauei buruzko hausnakerta egin eta zuen baratze koadernoan bildu:
   •   FAOk (Nekazaritza eta Elikadurarako Mundu Erakundea) dio XX. mendean munduan
       ereindako nekazaritza barietateen %75 galdu egin dela.
   •   10 enpresek kontrolatzen dute mundu osoko hazien merkatuaren %67. (ETC group, 2008).

   Oharra: Natdarren lurraldeko maletinean, “hazi inbaditzaileen” kapituluan hazien
   bioaniztasunaren garrantzia lantzen da, beraz, jarduera osagarriak dira.




                                                                                                                               Etzazu mundua jan! 29
6. jarduera:
  HAZITEGIA EGIN



Ideia nagusiak:

  • Hazien garrantziaz ohartu elikadura bermatzeko.
  • Hondakinen berrerabilera sustatu.


Helburua:

  Hazien garapena era praktikoan ikustea. Hazitegian ernetzen diren haziak ortuan landatuko
  ditugun ortuariak izango dira.


Materialak:

  • Jogurt potoak.
  • Jogurt potoak sartzeko bandeja edo kutxa iragaztezinak (arrandegietan erabiltzen diren
    kutxak oso egokiak dira).
  • Ereiteko lurra. (Baratzeko lurra, zizare humusa eta konposta nahaztuz egin dezakezue, bestela
    dendetan horretarako egokiak diren substratuak saltzen dituzte).
  • Ura. (Garbia eta epela, euri-ura bada hobe).
  • Palatxoak edo goilarak.
  • Guraizeak.
  • Karteltxoak egiteko kartulina.


Garapena:

 1. Sasoi eta egun egokia aukeratu hazitegia ereiteko. (Lasai, ortuen maneiu naturaleko
     ikastaroan ikusiko da hau).

 2. Jogurt potoari zuloa egin eta lurrez bete, hau ureztatu ostean etxetik ekarritako hazia erein,
     beti ere jasotako irizpideak jarraituz.

 3. Poto bakoitzak bere etiketa beharko du, hemen ereite data eta erabilitako haziaren izena
     idatzi.

 4. Bandejan sartu eta zuen negutegian edo gelaren alderik eguzkitsuenean utzi.




                                                                                        Etzazu mundua jan! 30
5. Ondoren taldeka jarri eta zuen hazien jarraipen fitxa diseinatuko duzue? Zer jarri behar
      dela uste duzue?

      (hau adididea da)


                Ereite        Ernetze      Hazi          Zenbat        Ortura         Oharrak
                data          data         kopurua       landare       ateratzeko
                                           poto          atera dira?   data
                                           bakoitzeko.                 (birlandatze
                                                                       data).

Maddi
(pikuluze
tomate
barietatearen
haziak)


Mikel
(erreteko
piper lodia)




...




6. Taldeko fitxa zuen fitxategian gorde, hemen ondo gordeta egongo da zuen hazien kontrola
      ondo eraman dezazuen.

7.    Zuen baratzeko lurra prest baldin badago eta garaia egokia bada lurrean zuzenean landa
      dezakezue ere.



      Oharra: Ikastaroan hazitegi mota ezberdinak egiteko irizpideak ematen dira, beraz jarduera
      hau kurtsoa jarraitzen duten helduen esku laga daiteke. Horrela jarduera hau ikastolaren
      ekintza sozial moduan plantea daiteke, irakasle, guraso, ikasle eta aitona-amonak elkarrekin
      lankidetzan aritzeko.




                                                                                         Etzazu mundua jan! 31
NATDARREN TXOKOA


Deskribapena:
  Txoko hau ez da txoko “fisikoa”, maleta batek osatzen du. “Natdarren lurraldea” DVD formatoan
  aurkezten den ikus-entzunezko ekoizpena da. Bertan, “Nats” izeneko txontxongilo txiki eta
  atseginekin batera, hainbat istorio ezberdinetan murgiltzeko aukera izango dugu. Natdarrak
  zoriontsu bizi dira beraien herrixkan, naturak eskaintzen dituen aberastasunez inguraturik.
  Baina euren alaitasuna mantentzeko, hainbat arazori aurre egin beharko diete.

  DVDan lehen hezkuntzako haurrei zuzenduriko hiru istorio edo kapitulu ezberdin aurkezten
  dira. Natdarrak nekazariak dira eta istorioetan beraien komunitateak dituen arazo ezberdinak
  aztertzen dira, hala nola, oinarrizko baliabideak (lurra, haziak, ura…) eskuratzeko dituzten
  zailtasunak; elikagai transgenikoen hedapena eta honek dakarren bioaniztasunaren galera
  eta herrialde aberastuen kontsumismoa asetzeko herrialde txirotuetan ezartzen diren
  industri kutsakor eta esplotatzaileen arazoa (erderaz “maquilas”). Aipatutako arazoek Natdarren
  lurraldeko pertsonaien elikadura subirotasuna galtzea dakarte; hau da, beraien elikaduraren eta
  bizimoduaren kontrola galduko dute.

  DVDekin batera, tradiziozko jolasetan oinarrituriko materiala banatuko da (tokea, puzzleak,
  oroimen-jolasak, bikote-jolasak, hexagonoa eta abar). Kapitulu ezberdinetan landutako gaiei
  buruzko hausnarketa jolasen bitartez bideratuko da. Horretarako, “Natdarren Lurraldeko”
  maletinean aurkituko duzuen gida pedagogikoan azalpen guztiak aurkituko dituzue.




                                                                                       Etzazu mundua jan! 32
Txokoa osatzen:
              DVDa 15 minutuko hiru kapitulu ezberdinetan banatzen da eta bakoitzean gai ezberdinak
              lantzen dira:

              “Benboien”6 lantegia: herrialde aberastuen kontsumismoa asetzeko herrialde txirotuetan
              ezartzen diren industri kutsakor eta esplotatzaileen (erderaz “maquila”) arazoa.

              Burdinazko dorrea: oinarrizko baliabideen garrantzia (lurra, ura, haziak) izaki bizidun
              guztion biziraupenerako duten garrantzia eta hauek ez kutsatzeko energia berriztagarrien
              aukera.

              Hazi inbaditzaileak: Laborari txikien garrantzia elikaduran eta elikagai transgenikoen
              hedapenak dakarren nekazal bioaniztasunaren galera.

              Gai hauei buruzko hausnarketa bideratzeko, “bideo-foruma” egin beharrean, “forum-
              jolasa” egitea proposatzen dizuegu. Betiko jolasetan oinarriturik (tokea, puzzleak, oroimen-
              jolasak, bikote-jolasak, hexagonoak…eta abar), ikasleek natdarrak aurkezturiko istorioen
              inguruko galderak erantzun beharko dituzte. Helburua beraz, aipaturiko ideia nagusia eta
              garrantzitsuenak jolasen bitartean jasotzea izango da.

              Kapitulu bakoitza lantzeko bina joko aurkezten dira: haur txikiei (6-9 urte), eta nagusiei
              zuzendurikoak (9-12 urte). Horretarako, adin tarte bakoitzari egokituriko galderak
              proposatzen dira. Hala ere, irakasleak taldearen arabera antola ditzake jolasak, edota
              galdera berriak proposatu. Jokuak saio eta egun ezberdinetan antola daitzeke kapituluak
              euren artean independienteak direlako. Horrela banatzen dira jokoak adinaren arabera:




                                               Burdinezko Dorrea                Benbon Lantegia                  Hazi Inbaditzaileak
              6-9 urte                         Puzzlea                          Tokea                            Bikoteak
              9-12 urte                        Hexagonoak                       Tokea                            Oroimen jolasa




          Materialak:

              • Natdarren munduko maletina.




6. Euskeraz sentzu gabeko hitza da. “Ben bon”, katalanez gauza ona eta baliagarria esan nahi du. Benboien lantegian
natdarrek “benboiak” egiten dituzte gurea bezalako herrialde industrializatuetan gustoko ditugun objetuak direlako;
natdarrentzat ordea, “benboiak” balio gabeko trasteak dira.                                                                 Etzazu mundua jan! 33
KONPOSTA ETA HONDAKINEN TXOKOA


Deskribapena:
  Txoko hau kanpoan egongo da, izan ere, ortutik oso gertu kokatuko dugun konposterak osatzen
  baitu. “Etzazu mundua jan!” proiektuak eskaintzen duen maneiu ikastaroan konpostera egiteko
  era erraza azalduko da, beraz komeni da ikastaroan parte hartzen duten helduek haurrekin
  batera eraikitzea. Konpostera komertzialak ere badaude, baina guk geuk eraikitzean materiale
  zaharren birrerabilera sustatu da eta gure ortuaren gastuak murriztuko dira. Konposteraz gain
  hondakinen gaikako banaketa egiteko ontzi erzberdinak banatuko dira eskolan zehar (Materia
  organikoa jasotzeko batez ere, jantokiko eta sukaldeko arduradunekin hitz egin beharko da.)

  Gaur egun, hondakinen arazoa oso larria da, milaka tona sortzen dira eta berrerabil daitezkeen
  gauza asko zaborretara botatzen dira. Urteotan hainbat eragile ezberdinek ingurumen-
  hezkuntzan egindako esfortzu paregabeari esker, gure haurrek papera eta plastikoen birziklapena
  nahiko barneratua daukate, hala ere bide luzea dugu oraindik, Euskal Herrian gaikako bilketa
  %23 eta %30 tartean kokatzen da.

  Sortzen diren hondakinen portzentaia haundia hondakin organikoak dira, hauek errez konposta
  ditzakegu, gainera konposta dugu ortu ekologikoaren oinarri. Lurrari bizitza ematen dio
  landareak indartsu has daitezen; gainera, paregabeko osagaia da ortuko gaitzak sahiesteko.
  Beraz, gure hondakinak ez dira ahuntzaren gauerdiko eztula!

  Eskolak jantokia balu, hondakin organikoen sailkapena egin eta baliogarriak direnak
  konposterara bidaliko genituzke. Bestalde, interesgarria izan daiteke udaletxearekin hitz egitea
  konposteraren eraiketarekin laguntzeko, eta konpostaren osagaiak lortzeko. Adibidez: lorategi
  plublikoen sega ostean sortutako belar hondakinak; zuhaitz-kimaketan jasotakoak; animalien
  zimaurra eta abar…


Txokoa osatzen:
  Guraso edo irakasle talde bat bilduko da haurrekin konpostera eraikitzeko ikastaroan emandako
  irizpideak jarraituz. Kalitatezko konposta egiteko jarraitu behar diren pausoak ere kurtsoan
  ikusiko dira.


Oinarrizko baliabideak:

  • Mintegietan     azalduko      da
    konpostera eta konposta egiteko
    jarraitu behar diren pausuak.
    Unitate didaktikoarekin batera
    banatzen den CD-an ere pausu
    guztiak agertzen dira.
  • Konpostera.
  • Ontziak.




                                                                                        Etzazu mundua jan! 34
7. jarduera:
  LURRA ELIKATZEN. GURE HONDAKINAK ERE
  BALIAGARRIAK IZAN DAITEZKE!


Ideia nagusiak:

  • Aurreko jardueretan lurra eta uraren garrantzia jorratu da. Landareek euren janaria lurretik
    eta eguzkitik lortzen dute. Hala ere, hori ez da nahikoa, landareak osasuntsu haz daitezen lur
    egokia behar dute, beraz, lurra bizirik eta ondo elikatuta egon behar da! Baso eta oihanetan
    izadiak berak elikatzen du lurra. Baina gure ortuan, lurraren “janaria” ekoitzi egin behar da:
    janari hori konposta da.
  • Arazoa aterabide bihurtu: Sortzen ditugun hondakinen %50 materia organikoa da. Hau
    konpostatzean akabo sortzen dituen arazo larrienak, berriro naturan integratzen delako,
    gainera konposta nekazaritza ekologikoaren oinarrietako bat da.


Helburua:

  • Birziklapenarekiko eta berrerabilerarako jarrera positiboa garatu.
  • Hondakinek sortzen duten arazoaz ohartu.
  • Lurra eta konposta sistema biziak direla barneratzea.
  • Konpostaren garrantzia ulertu landareen garapena behatuz.
  • Laborantza ekologikoaren oinarrizko teknikak ezagutzea.


Materialak:

  • Konpostera. (Aldez aurretik eraikita egongo da. Irakasle eta ikas-komunitatea osatzen duten
    helduek eraikiko dute ikastaroan jasotako argibideak jarraituz).
  • Jantokiko edo etxeko hondakinak.
  • Konposta (konposterakoa prest ez balego, beste leku batetik ekarriko da).
  • Jantokian hondakinak bereizteko zaborrontziak.
  • Kartulinak, margoak, guraizeak, belkro zatiak…
  • Jardueraren 3. Puntua 11-12 urteko neska-mutikoei zuzenduta dago, hau garatuz gero internet
    konexioa duen ordenagailua beharrezkoa izango da gaiari buruzko informazioa biltzeko.




                                                                                        Etzazu mundua jan! 35
Garapena:

 1. Taldeka, hondakinen sailkapenerako fitxa osatu, honen arabera zaborren bereizketa
     ahalbidetzen duten ontziak jarriko dituzue gelan eta jantokian. Hondakin organikoak
     egunero konposterara* eraman behar dira azkar usteltzen direlako.Horretarako bi arduradun
     izendatuko dira, arduradunak astero txandakatuko dira ikasle guztiek parte har dezaten.
     Fitxak mural moduan egin daitezke begi-bistan dagoen toki batean eskegitzeko.

     Oharra: jarduera hau banaka ere egin daiteke, horrela ikasle bakoitzak bere fitxa eramango
     du, etxean hondakinen birziklapenarekin jarraitzeko.

     * Eskolan batez ere elikagaien hondakinekin osatuko da konposta. Prozesua egokia izan
     dadin konpostazeko irizpide ezberdinak azalduko dira ikastaroan. Aholkua: sukaldeko
     hondakinak botatzen diren bakoitzean belar siku edo lasto geruza batekin estali.

     Fitxa egiteko adibide bat:




                    Hondakinak…bakoitza dagokion ontzira!                   Asteko arduradunak


                   Materia organikoa: fruitu eta barazki hondakinak,
                   haragi eta arrain hondakinak, arrautzak eta mariskoak,
  Ontzi marroia    kafe hondarrak, landare-hostoak, barnizarik eta
                   plastikorik gabe erretako egurraren errautsa. Jakiak
                   gordinak edo sukaldatuak izan daitezke.


                   Ontzi arinak: latak, poltsak, plastikozko ontziak eta
  Ontzi horia                                                               (arduradunen izena edo
                   brickak, jogurt potoak…
                                                                            argazkia jarri, astero
                                                                            aldatu ahal izateko
                   Papera eta kartoia:       aldizkariak, egunkariak,       zuen izena edo argazkia
  Ontzi urdina     katalogoak, kartulinak, koaderno zaharrak, folioak…      duten txar teltxoak
                                                                            egin belkro zati batekin
                   Errefusa: Birziklatu ezin daitekeen material             pegatzeko)
                   inorganikoa da hondakin hori: hautsa, zeramika
  Ontzi Grisa      puskak, hautsitako ispiluak, barnizdun errautsak,
                   paper plastifikatua, hortzetako pastaren eta kremen
                   tuboak

  Ontzi berdea     Beira: botilak eta beirazko ontziak.




                                                                                              Etzazu mundua jan! 36
2. Fitxak eta ontziak banatu ondoren zuen eskolako birziklapenaren eta konpostagearen
     zaindariak izango zarete, horrela zuen eskolan sortzen diren hondakinak murrizteko gai
     izango zarete!

3. Euskal Herrian badira hondakinen kudeaketan adierazgarriak diren esperientziak, esate
     baterako Usurbilgo Udalak eta San Markos Mankomunitateak sustatu duten atez ateko
     bilketa. Taldeka honi buruzko informazioa bildu. Hau aztertuz gero bi diskusio talde osatuko
     dira, batzuk sistema honen aldekoak eta beste batzuk kontrakoak. Erabiliko dituzuen
     argudioak eta lortutako konklusioak zuen baratze koadernoan idatzi. Azkenik hondakinei
     buruzko esaldi hauei buruz hausnartu:

•    Gutako bakoitzak nahastutako 1,05 kg zabor sortzen ditu egunean, urtean 382 kg!
•    Gaikako bilketa eginez sortzen diren hondakinen %80 murriztu daiteke.
•    Errazen deuseztatzen den hondakina sortzen ez dena da.

4. Kurtsoan zehar materia organikoaren bilakaera ikusiko duzue baina konposta ez da egun
     batetik bestera egiten…beraz, lasai. Konposta osatuta dagoenean jarduera honen bigarren
     zatiarekin hasiko gara. Hala ere, honekin aurrera jarraitu nahi bada konposta eskatzea dago,
     inguruko baserritarrek lagin txikia arazorik gabe emango digute!

5. Konposta behatu eta zuen baratze koadernoan honako galdera hauei erantzun:

•    Kolorea, egindura eta usaina.
•    Animaliarik al dago?
•    Zure ustez konpostaren osagaien artean izaki bizidunak daude? Hala bada, zeintzuk dira?

6. Zuen ortuko zatitxo bat prestatu. Horretarako, ondo atzurtu beharko duzue; irakasleei
     laguntza eskatu. Ortuko lurra oraindik prestatu gabe badago, hazitegian bertan egin daiteke
     esperientzia hau.

7.   Soka bat erabiliz, edo makiltxoekin markak eginez, bitan banatu. Zati erdian konposta
     bota; bestean, ez bota ezer.

8. Sasoirako egokia den zerbait landatu (irakasleek ere lagunduko dizuete horretan). Bi zatietan
     gauza berdina landatu beharko duzue, konparaketa egin ahal izateko.

9. Bi zatiak modu berean zaindu beharko dituzue (ureztapen egokia, argitasuna…).

10. Lasai egon, landareek, denbora behar dute garatzeko…Ezberdintasunik aurkitu duzue bi
     zatien artean? Hau ikusi ostean zertarako balio du konpostak?

11. Antzemandako ezberdintasunak baratze-koadernoan adierazi.




                                                                                       Etzazu mundua jan! 37
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa
Eskola ortua osoa

More Related Content

What's hot

3 LANDAREAK Zubia Santillana LH4
3  LANDAREAK   Zubia Santillana LH43  LANDAREAK   Zubia Santillana LH4
3 LANDAREAK Zubia Santillana LH4idoialariz
 
Ekosistemak 5 maila
Ekosistemak 5 mailaEkosistemak 5 maila
Ekosistemak 5 maila
MargaGutierrez
 
1 tatuajeak egiten jakin santillana lh4
1 tatuajeak  egiten jakin  santillana lh41 tatuajeak  egiten jakin  santillana lh4
1 tatuajeak egiten jakin santillana lh4
idoialariz
 
Landare baten atalak
Landare baten atalakLandare baten atalak
Landare baten atalak
MargaGutierrez
 
1. unibertsoa eta lurra
1. unibertsoa eta lurra1. unibertsoa eta lurra
1. unibertsoa eta lurra
MargaGutierrez
 
Txartelak a4 bokalak
Txartelak a4 bokalakTxartelak a4 bokalak
Txartelak a4 bokalakidoialariz
 
1 GIZA GORPUTZA . HARREMAN FUNTZIOA Santillana Egiten Jakin
1  GIZA GORPUTZA . HARREMAN FUNTZIOA Santillana Egiten Jakin1  GIZA GORPUTZA . HARREMAN FUNTZIOA Santillana Egiten Jakin
1 GIZA GORPUTZA . HARREMAN FUNTZIOA Santillana Egiten Jakin
idoialariz
 
Ahokorapiloak 1 ziklo
Ahokorapiloak 1 zikloAhokorapiloak 1 ziklo
Ahokorapiloak 1 ziklo
idoialariz
 
Hilabeteak asteko egunak eguraldia txartelak
Hilabeteak asteko egunak eguraldia  txartelakHilabeteak asteko egunak eguraldia  txartelak
Hilabeteak asteko egunak eguraldia txartelak
idoialariz
 
Gabon kantak letrak
Gabon kantak  letrakGabon kantak  letrak
Gabon kantak letrak
idoialariz
 
15 ekosistemak
15 ekosistemak15 ekosistemak
15 ekosistemak
MargaGutierrez
 
izenondoak txartela
izenondoak txartela izenondoak txartela
izenondoak txartela
idoialariz
 
4 gaia izenondoak nolakoa da - ariketak
4 gaia  izenondoak nolakoa da - ariketak4 gaia  izenondoak nolakoa da - ariketak
4 gaia izenondoak nolakoa da - ariketak
idoialariz
 
ANIMALIAK hiztegia
ANIMALIAK hiztegiaANIMALIAK hiztegia
ANIMALIAK hiztegia
idoialariz
 
Sekuentziak istorioak idatzi
Sekuentziak istorioak idatziSekuentziak istorioak idatzi
Sekuentziak istorioak idatziidoialariz
 
Izaki bizidunak
Izaki bizidunakIzaki bizidunak
Izaki bizidunak
saraydelafuente
 
Errutinak idatzi data eguraldia- menua-ordutegia
Errutinak idatzi  data  eguraldia- menua-ordutegiaErrutinak idatzi  data  eguraldia- menua-ordutegia
Errutinak idatzi data eguraldia- menua-ordutegia
idoialariz
 
5. maila buruketa egokituak 1- 7 zifrarainoko zenbakiak- trebegai santillana
5. maila  buruketa egokituak 1- 7 zifrarainoko zenbakiak- trebegai santillana 5. maila  buruketa egokituak 1- 7 zifrarainoko zenbakiak- trebegai santillana
5. maila buruketa egokituak 1- 7 zifrarainoko zenbakiak- trebegai santillana
idoialariz
 

What's hot (20)

3 LANDAREAK Zubia Santillana LH4
3  LANDAREAK   Zubia Santillana LH43  LANDAREAK   Zubia Santillana LH4
3 LANDAREAK Zubia Santillana LH4
 
Ekosistemak 5 maila
Ekosistemak 5 mailaEkosistemak 5 maila
Ekosistemak 5 maila
 
1 tatuajeak egiten jakin santillana lh4
1 tatuajeak  egiten jakin  santillana lh41 tatuajeak  egiten jakin  santillana lh4
1 tatuajeak egiten jakin santillana lh4
 
Giltzadurak
GiltzadurakGiltzadurak
Giltzadurak
 
Landare baten atalak
Landare baten atalakLandare baten atalak
Landare baten atalak
 
1. unibertsoa eta lurra
1. unibertsoa eta lurra1. unibertsoa eta lurra
1. unibertsoa eta lurra
 
Txartelak a4 bokalak
Txartelak a4 bokalakTxartelak a4 bokalak
Txartelak a4 bokalak
 
1 GIZA GORPUTZA . HARREMAN FUNTZIOA Santillana Egiten Jakin
1  GIZA GORPUTZA . HARREMAN FUNTZIOA Santillana Egiten Jakin1  GIZA GORPUTZA . HARREMAN FUNTZIOA Santillana Egiten Jakin
1 GIZA GORPUTZA . HARREMAN FUNTZIOA Santillana Egiten Jakin
 
Ahokorapiloak 1 ziklo
Ahokorapiloak 1 zikloAhokorapiloak 1 ziklo
Ahokorapiloak 1 ziklo
 
Hilabeteak asteko egunak eguraldia txartelak
Hilabeteak asteko egunak eguraldia  txartelakHilabeteak asteko egunak eguraldia  txartelak
Hilabeteak asteko egunak eguraldia txartelak
 
Lurra
LurraLurra
Lurra
 
Gabon kantak letrak
Gabon kantak  letrakGabon kantak  letrak
Gabon kantak letrak
 
15 ekosistemak
15 ekosistemak15 ekosistemak
15 ekosistemak
 
izenondoak txartela
izenondoak txartela izenondoak txartela
izenondoak txartela
 
4 gaia izenondoak nolakoa da - ariketak
4 gaia  izenondoak nolakoa da - ariketak4 gaia  izenondoak nolakoa da - ariketak
4 gaia izenondoak nolakoa da - ariketak
 
ANIMALIAK hiztegia
ANIMALIAK hiztegiaANIMALIAK hiztegia
ANIMALIAK hiztegia
 
Sekuentziak istorioak idatzi
Sekuentziak istorioak idatziSekuentziak istorioak idatzi
Sekuentziak istorioak idatzi
 
Izaki bizidunak
Izaki bizidunakIzaki bizidunak
Izaki bizidunak
 
Errutinak idatzi data eguraldia- menua-ordutegia
Errutinak idatzi  data  eguraldia- menua-ordutegiaErrutinak idatzi  data  eguraldia- menua-ordutegia
Errutinak idatzi data eguraldia- menua-ordutegia
 
5. maila buruketa egokituak 1- 7 zifrarainoko zenbakiak- trebegai santillana
5. maila  buruketa egokituak 1- 7 zifrarainoko zenbakiak- trebegai santillana 5. maila  buruketa egokituak 1- 7 zifrarainoko zenbakiak- trebegai santillana
5. maila buruketa egokituak 1- 7 zifrarainoko zenbakiak- trebegai santillana
 

Viewers also liked

10. unitate didaktikoa
10. unitate didaktikoa10. unitate didaktikoa
10. unitate didaktikoa
Equipoa754
 
ZER EMATEN DIGUTE 1 maila- eskema - ikaSMina
ZER EMATEN DIGUTE   1 maila-  eskema - ikaSMinaZER EMATEN DIGUTE   1 maila-  eskema - ikaSMina
ZER EMATEN DIGUTE 1 maila- eskema - ikaSMinaidoialariz
 
LANDAREAK 1 maila ikaSMina
LANDAREAK    1 maila   ikaSMinaLANDAREAK    1 maila   ikaSMina
LANDAREAK 1 maila ikaSMinaidoialariz
 
Elikadura osasuntsuaren dimentsioak. bittor rodriguez
Elikadura osasuntsuaren dimentsioak. bittor rodriguezElikadura osasuntsuaren dimentsioak. bittor rodriguez
Elikadura osasuntsuaren dimentsioak. bittor rodriguezaintzanearana
 
4 ANIMALIAK eta LANDAREAK ( Haritza - Anaya
4 ANIMALIAK eta LANDAREAK ( Haritza - Anaya4 ANIMALIAK eta LANDAREAK ( Haritza - Anaya
4 ANIMALIAK eta LANDAREAK ( Haritza - Anaya
idoialariz
 
Ortu ekologikoa
Ortu ekologikoaOrtu ekologikoa
Ortu ekologikoa
Jonentzat
 
Sastarrain 2014
Sastarrain 2014Sastarrain 2014
Sastarrain 2014Atekoitxu
 
Baratze 2015 bi hizkuntzetan
Baratze 2015 bi hizkuntzetanBaratze 2015 bi hizkuntzetan
Baratze 2015 bi hizkuntzetan
Atekoitxu
 
Ingurumen batzordea
Ingurumen batzordeaIngurumen batzordea
Ingurumen batzordea
Juan Carlos Zapirain
 
Erosketa berdea eta elikadura jasangarria
Erosketa berdea eta elikadura jasangarriaErosketa berdea eta elikadura jasangarria
Erosketa berdea eta elikadura jasangarria
johanpep
 
Panel integrado la técnica jigsaw
Panel integrado  la técnica jigsawPanel integrado  la técnica jigsaw
Panel integrado la técnica jigsaw
maysamamar
 
Huerta escolar la unión (1)
Huerta escolar la unión (1)Huerta escolar la unión (1)
Huerta escolar la unión (1)
Autónomo
 
Mapa de procesos ieam
Mapa de procesos ieamMapa de procesos ieam
Mapa de procesos ieam
Autónomo
 
Saski futbol multi
Saski futbol multi Saski futbol multi
Saski futbol multi
kirolabegonazpi
 
Landareen erreinua
Landareen erreinuaLandareen erreinua
Landareen erreinua
iribar
 
La huerta Escolar
La huerta EscolarLa huerta Escolar
La huerta Escolar
ieayacucho
 
1go Sektorea
1go Sektorea1go Sektorea
1go Sektoreamaisua
 

Viewers also liked (20)

10. unitate didaktikoa
10. unitate didaktikoa10. unitate didaktikoa
10. unitate didaktikoa
 
ZER EMATEN DIGUTE 1 maila- eskema - ikaSMina
ZER EMATEN DIGUTE   1 maila-  eskema - ikaSMinaZER EMATEN DIGUTE   1 maila-  eskema - ikaSMina
ZER EMATEN DIGUTE 1 maila- eskema - ikaSMina
 
LANDAREAK 1 maila ikaSMina
LANDAREAK    1 maila   ikaSMinaLANDAREAK    1 maila   ikaSMina
LANDAREAK 1 maila ikaSMina
 
Elikadura osasuntsuaren dimentsioak. bittor rodriguez
Elikadura osasuntsuaren dimentsioak. bittor rodriguezElikadura osasuntsuaren dimentsioak. bittor rodriguez
Elikadura osasuntsuaren dimentsioak. bittor rodriguez
 
4 ANIMALIAK eta LANDAREAK ( Haritza - Anaya
4 ANIMALIAK eta LANDAREAK ( Haritza - Anaya4 ANIMALIAK eta LANDAREAK ( Haritza - Anaya
4 ANIMALIAK eta LANDAREAK ( Haritza - Anaya
 
Landare behaketa
Landare behaketaLandare behaketa
Landare behaketa
 
Ortu ekologikoa
Ortu ekologikoaOrtu ekologikoa
Ortu ekologikoa
 
Gure ortuko fauna
Gure ortuko faunaGure ortuko fauna
Gure ortuko fauna
 
Sastarrain 2014
Sastarrain 2014Sastarrain 2014
Sastarrain 2014
 
N2
N2N2
N2
 
Baratze 2015 bi hizkuntzetan
Baratze 2015 bi hizkuntzetanBaratze 2015 bi hizkuntzetan
Baratze 2015 bi hizkuntzetan
 
Ingurumen batzordea
Ingurumen batzordeaIngurumen batzordea
Ingurumen batzordea
 
Erosketa berdea eta elikadura jasangarria
Erosketa berdea eta elikadura jasangarriaErosketa berdea eta elikadura jasangarria
Erosketa berdea eta elikadura jasangarria
 
Panel integrado la técnica jigsaw
Panel integrado  la técnica jigsawPanel integrado  la técnica jigsaw
Panel integrado la técnica jigsaw
 
Huerta escolar la unión (1)
Huerta escolar la unión (1)Huerta escolar la unión (1)
Huerta escolar la unión (1)
 
Mapa de procesos ieam
Mapa de procesos ieamMapa de procesos ieam
Mapa de procesos ieam
 
Saski futbol multi
Saski futbol multi Saski futbol multi
Saski futbol multi
 
Landareen erreinua
Landareen erreinuaLandareen erreinua
Landareen erreinua
 
La huerta Escolar
La huerta EscolarLa huerta Escolar
La huerta Escolar
 
1go Sektorea
1go Sektorea1go Sektorea
1go Sektorea
 

Similar to Eskola ortua osoa

Elikadura arduratsua
Elikadura arduratsuaElikadura arduratsua
Elikadura arduratsua
okiltxo
 
Aztarna ekologikoa
Aztarna ekologikoaAztarna ekologikoa
Aztarna ekologikoa
JACKOWEN731
 
Biodibertsitatea
BiodibertsitateaBiodibertsitatea
BiodibertsitateaLuis Torrew
 
Basherri sarea barietate tradizionalen aniztasuna, erabilera eta kudeaketa
Basherri sarea   barietate tradizionalen aniztasuna, erabilera eta kudeaketaBasherri sarea   barietate tradizionalen aniztasuna, erabilera eta kudeaketa
Basherri sarea barietate tradizionalen aniztasuna, erabilera eta kudeaketaRafaela Romero
 
8. Modulu Tematikoa: Elikadura Burujabetza
8. Modulu Tematikoa: Elikadura Burujabetza8. Modulu Tematikoa: Elikadura Burujabetza
8. Modulu Tematikoa: Elikadura Burujabetza
#KampusEnAcción #KampusEkintzan
 
9) Elikadura Burujabetza
9) Elikadura Burujabetza9) Elikadura Burujabetza
9) Elikadura Burujabetza
EmausFundacionSocial
 
Zer Da Biodibertsitatea
Zer Da BiodibertsitateaZer Da Biodibertsitatea
Zer Da BiodibertsitateaANACV
 
Zer Da Biodibertsitatea
Zer Da BiodibertsitateaZer Da Biodibertsitatea
Zer Da BiodibertsitateaANACV
 
Elikadura Jasangarria
Elikadura JasangarriaElikadura Jasangarria
Elikadura Jasangarriaxabier1969
 
Ezagutzen dugun espezie
Ezagutzen dugun espezieEzagutzen dugun espezie
Ezagutzen dugun espeziemaiteaizpuru
 
Biodibertsitatea
BiodibertsitateaBiodibertsitatea
Biodibertsitatea
EskolaAgenda21
 
Biodibertsitatea
BiodibertsitateaBiodibertsitatea
BiodibertsitateaLuis Torrew
 
35_1_maketa.doc
35_1_maketa.doc35_1_maketa.doc
35_1_maketa.docbinovo
 
Aztarna ekologikoa
Aztarna ekologikoaAztarna ekologikoa
Aztarna ekologikoaALB94
 
Boletín medioambiental nº37 de Naturgunea – Abril-Junio 2017 eusk
Boletín medioambiental nº37 de Naturgunea – Abril-Junio 2017 euskBoletín medioambiental nº37 de Naturgunea – Abril-Junio 2017 eusk
Boletín medioambiental nº37 de Naturgunea – Abril-Junio 2017 eusk
Daniel González Uhlending
 
Bioaniztasuna Oiane Aurora Jenifer Maialen
Bioaniztasuna Oiane Aurora Jenifer MaialenBioaniztasuna Oiane Aurora Jenifer Maialen
Bioaniztasuna Oiane Aurora Jenifer Maialenguestb91676
 

Similar to Eskola ortua osoa (20)

REVERSE-EU.pdf
REVERSE-EU.pdfREVERSE-EU.pdf
REVERSE-EU.pdf
 
Elikadura arduratsua
Elikadura arduratsuaElikadura arduratsua
Elikadura arduratsua
 
Aztarna ekologikoa
Aztarna ekologikoaAztarna ekologikoa
Aztarna ekologikoa
 
Biodibertsitatea
BiodibertsitateaBiodibertsitatea
Biodibertsitatea
 
Basherri sarea barietate tradizionalen aniztasuna, erabilera eta kudeaketa
Basherri sarea   barietate tradizionalen aniztasuna, erabilera eta kudeaketaBasherri sarea   barietate tradizionalen aniztasuna, erabilera eta kudeaketa
Basherri sarea barietate tradizionalen aniztasuna, erabilera eta kudeaketa
 
8. Modulu Tematikoa: Elikadura Burujabetza
8. Modulu Tematikoa: Elikadura Burujabetza8. Modulu Tematikoa: Elikadura Burujabetza
8. Modulu Tematikoa: Elikadura Burujabetza
 
9) Elikadura Burujabetza
9) Elikadura Burujabetza9) Elikadura Burujabetza
9) Elikadura Burujabetza
 
Zer Da Biodibertsitatea
Zer Da BiodibertsitateaZer Da Biodibertsitatea
Zer Da Biodibertsitatea
 
Zer Da Biodibertsitatea
Zer Da BiodibertsitateaZer Da Biodibertsitatea
Zer Da Biodibertsitatea
 
Elikadura Jasangarria
Elikadura JasangarriaElikadura Jasangarria
Elikadura Jasangarria
 
Ekosistemak 5. maila
Ekosistemak 5. mailaEkosistemak 5. maila
Ekosistemak 5. maila
 
Ezagutzen dugun espezie
Ezagutzen dugun espezieEzagutzen dugun espezie
Ezagutzen dugun espezie
 
Biodibertsitatea
BiodibertsitateaBiodibertsitatea
Biodibertsitatea
 
Biodibertsitatea
BiodibertsitateaBiodibertsitatea
Biodibertsitatea
 
35_1_maketa.doc
35_1_maketa.doc35_1_maketa.doc
35_1_maketa.doc
 
35_1_maketa.doc
35_1_maketa.doc35_1_maketa.doc
35_1_maketa.doc
 
Aztarna ekologikoa
Aztarna ekologikoaAztarna ekologikoa
Aztarna ekologikoa
 
Boletín medioambiental nº37 de Naturgunea – Abril-Junio 2017 eusk
Boletín medioambiental nº37 de Naturgunea – Abril-Junio 2017 euskBoletín medioambiental nº37 de Naturgunea – Abril-Junio 2017 eusk
Boletín medioambiental nº37 de Naturgunea – Abril-Junio 2017 eusk
 
Bioaniztasuna Oiane Aurora Jenifer Maialen
Bioaniztasuna Oiane Aurora Jenifer MaialenBioaniztasuna Oiane Aurora Jenifer Maialen
Bioaniztasuna Oiane Aurora Jenifer Maialen
 
Bioaniztasuna
BioaniztasunaBioaniztasuna
Bioaniztasuna
 

More from euskaleskola

Baserritik mundura IPUINA
Baserritik mundura IPUINABaserritik mundura IPUINA
Baserritik mundura IPUINAeuskaleskola
 
Hezkuntza
HezkuntzaHezkuntza
Hezkuntza
euskaleskola
 
Hezkuntza Deialdia
Hezkuntza DeialdiaHezkuntza Deialdia
Hezkuntza Deialdia
euskaleskola
 
Hezkuntza Deialdia
Hezkuntza DeialdiaHezkuntza Deialdia
Hezkuntza Deialdia
euskaleskola
 
Euskal Unibertsoa
Euskal UnibertsoaEuskal Unibertsoa
Euskal Unibertsoa
euskaleskola
 
Euskal Curriculuma
Euskal CurriculumaEuskal Curriculuma
Euskal Curriculuma
euskaleskola
 
Euskal Unibertsoa '08
Euskal Unibertsoa '08Euskal Unibertsoa '08
Euskal Unibertsoa '08
euskaleskola
 
Erakusketa: Hezkuntza Sistema Nazionala
Erakusketa: Hezkuntza Sistema NazionalaErakusketa: Hezkuntza Sistema Nazionala
Erakusketa: Hezkuntza Sistema Nazionala
euskaleskola
 

More from euskaleskola (8)

Baserritik mundura IPUINA
Baserritik mundura IPUINABaserritik mundura IPUINA
Baserritik mundura IPUINA
 
Hezkuntza
HezkuntzaHezkuntza
Hezkuntza
 
Hezkuntza Deialdia
Hezkuntza DeialdiaHezkuntza Deialdia
Hezkuntza Deialdia
 
Hezkuntza Deialdia
Hezkuntza DeialdiaHezkuntza Deialdia
Hezkuntza Deialdia
 
Euskal Unibertsoa
Euskal UnibertsoaEuskal Unibertsoa
Euskal Unibertsoa
 
Euskal Curriculuma
Euskal CurriculumaEuskal Curriculuma
Euskal Curriculuma
 
Euskal Unibertsoa '08
Euskal Unibertsoa '08Euskal Unibertsoa '08
Euskal Unibertsoa '08
 
Erakusketa: Hezkuntza Sistema Nazionala
Erakusketa: Hezkuntza Sistema NazionalaErakusketa: Hezkuntza Sistema Nazionala
Erakusketa: Hezkuntza Sistema Nazionala
 

Eskola ortua osoa

  • 1. Ingurumen eta garapenerako hezkuntzak uztartzen duen esperientzia Unitate didaktikoa LEHEN HEZKUNTZARAKO PROPOSAMENA
  • 2. www.notecomaselmundo.org Mugarik Gabeko Albaitariak-Veterinarios Sin Fronteras, 2009. www.veterinariossinfronteras.org Edukiak ( 7.3 eta 7.4 puntuak izan ezik): Arrate Corres. CD-osagarria “Agricultura sin etiquetas, iniciación al manejo natural de huertas”: Francisco Saenz Euskara zuzenketak: Aritza Agirrezabal, Iraide Otazua. Diseinua: Laura Fernandez Blanco. Koordinazioa: Arrate Corres. Edizioa: Mainueta Kalea 35 (Vista Alegre Ikastetxea) 48910 Sestao-Bizkaia Telefono zenbakia: 944961175 e-posta: euskadi@veterinariossinfronteras.org Oharra: Gida honekin batera, Mugarik Gabeko Albaitariak erakundeak material pedagogiko osagarriak banatuko ditu; Natdarren Lurraldeko Maletina eta Silvanoren Karpeta Pedagokikoa. Horrez gain, gaiari buruzko informazio osagarria, gidarekin datorren CDan eta “Ez dezagun mundua jan!” liburuxkan aurkituko duzue. “Etzazu mundua jan!” kanpaina materialak. “Etzazu mundua jan!” Euskal Herrian: Diruz laguntzen du: Etzazu mundua jan! 2
  • 3. Aurkibidea 1. SARRERA 1.1 Justifikazioa 4 1.2 Baratzan landuko diren gaitasunak 7 1.3 Helburu orokorrak 8 1.4 Edukiak eta topikoak: nola uztartu baratza eta eskolan lantzen diren jakintza-arloak? 9 2 HELBURU DIDAKTIKOAK 2.1 Helburu didaktiko, arloko konstatente eta edukien taula 11 3 METODOLOGIA 3.1 Xedapen orokorrak 12 3.2 Errekurtso didaktikoak 13 3.3 Denbora 13 3.4 Zehar lerroak 14 4. EBALUAZIOA 4.1 Ebaluazio-irizpideak 15 4.2 Gutxieneko edukiak 6 4.3 Ebaluazio tresnen deskribapena eta maiztasuna 16 5. PROPOSATURIKO JARDUERAK (TXOKO EDO INTERES-GUNEEN ARABERA SAILKATUTA) Baliabideen txokoa 17 Natdarren txokoa 32 Konposta eta hondakinen txokoa 34 Ortu eta laborarien txokoa 38 6 BIBLIOGRAFIA 52 7. ERANSKINAK 7.1 “Lur lehorreko arrantzaleak” 53 7.2 “Negutegi azpiko arimak” 54 7.3 Silvano, nekazari boliviarraren fitxak 55 7.4 Irakasleentzako boliviari buruzko informazio osagarria (silvanoren jarduera garatzeko) 56 Etzazu mundua jan! 3
  • 4. ESKOLA ORTUA: INGURUMEN ETA GARAPENERAKO HEZKUNTZAK UZTARTZEN DUEN ESPERIENTZIA 1. SARRERA 1.1 Justifikazioa: Gaur egungo jendarte industrialetan ahazten ari baizik. Zentzu honetan, gure garapen-ereduak gara naturarekiko izan beharko genukeen berezko ez ditu segurtasuna eta norbanako zein taldeko lotura estua. Sarritan, fikziozko oparotasunean eskubideak bermatzen. Ezta gutxiago ere! bizi gara, ez bakarrik jabetza materialaren Nazioarteko testuingurua definitzen dituzten ikuspuntutik, baita elikaduraren ikuspuntutik ere. aldagaiak pobrezia, ezberdintasuna eta zaurgarritasuna dira. Azken urteotan elikatzeko ohituren aldaketa bizi izan dugu Euskal Herrian. Nekazaritzan, Euskal Herrian zorionekoak gara. Era batean abeltzaintzan eta arrantzan inposatu den eredu edo bestean, elikagaien hornidura bermatuta produktibista dela eta, laborantzak bere helburu daukagu. Baina egoera hau fikziozkoa da: gure nagusia galdu du: pertsonen elikadura. Gaur egun, baserritar eta arrantzale2 txikiak egoera latza janaria ekoiztea negozio handia da. Nekazal eta pairatzen ari dira, gure itsaso, lur eta ibaiak elikadura enpresa handiek inposaturiko ekoizpen agortzen ari dira; gero eta lur gutxiago dago sistema industrialak naturaren zikloetatik kanpo elikagaiak ekoizteko, hiri eta azpiegitura handien daude. Hori dela eta, egun, jaten ditugun hazkundearen mesede. Beraz, saltoki handietan elikagai askoren ekoizpena erabat kutsagarria ditugun elikagaiak urrutitik datozkigu: Marokoko da: izaki bizidun guztiontzat beharrezkoak barazkiak, Israeleko patatak, Brasilgo oilaskoa, diren baliabideak (ura, itsasoa, lurra, haziak, Txileko sagarrak, Peruko zainzuriak… Betidanik etxe-abereak) deuseztatzen dituzten ekoizpen- etxetik gertu ekoitzi izan diren produktuak, sistemak dira. Gainera, nekazal-industria gutxi urrunetik ekartzen ditugu orain. batzuek elikadura sistema bereganatzean, Baina gure kontsumo-ohitura horrek badu eragin aberats eta txiroen arteko ezberdintasunak kaltegarririk etxetik urrun: txirotasuna, gosea, areagotu egin dira. zarrastelkeria, oihan eta basoen suntsipena Gero eta jende gehiagok pairatzen du gosetea. eta abar. Hori dela eta, herrialde aberastuek Lurreko biztanle guztiok jan dezakegunaren ia herrialde txirotuekiko zor ekologikoa eta soziala bikoitza ekoizten da. Hala ere, F.A.O-ren arabera, bereganatu dituzte. Alde batetik, natur baliabideen munduan, egunero, 1020 milioi pertsonek jasaten lapurretagatik; eta, bestetik, inposaturiko dute gosetea (2009); 2000 milioi pertsonek sistemak ezartzen dituen ezberdintasun eta nolabaiteko elikagaien gabezia pairatzen dute; bidegabekeriengatik. Gure inguruan, berriz, 2800 milioi pertsona ( munduko biztanleriaren ia bestelako ondorioak ditu: nekazaritza familiarra erdia), egunero, 2 dolar baino gutxiagorekin “bizi” eta abeltzaintzaren desagerpena; ohitura eta dira. Txiroen %70 landa-inguruetako biztanleak jakintza askoren galera; ekosistemen suntsiketa; dira, eta horietatik %70 emakumeak, elikagai- bioaniztasunaren murrizketa... Hau da, gure ekoizle txikiak, hain zuzen ere. landa-inguruarekin, sustraiekin eta lurrarekin lotuta dauden bizimoduen desagerpena dakar. 60.hamarkadan, nekazaritzaren industrializazioa (iraultza berdea deritzona) hasi Argi dago ingurugiroaren deuseztapena zenetik, elikagaien ekoizpena %11 handitu zen gizakioi ere egindako eraso zuzena dela, biztanleko1. Hala ere, zoritxarrez, gose direnen gizakion bizi-kalitatean zuzeneko eragina baitu. kopurua ere portzentaje berdinean handiagotu Ondorioz, esan dezakegu gizakion garapenean zen, beraz, goseteak ez dira ekoizpen eskasiaren ingurugiroak jasaten dituen erasoak giza ondorioa, politika eta eredu eskasen ondorioa eskubideen bortxaketa direla. Gizakion ongizatea 1. Frances Moore Lappé, Joseph Collins, Peter Rosset eta Luis Esparza. Hambre Mundial: Doce Mitos , A Grove Press Book. 1998. 2. Baserritar hitzarekin lurrari eta euren inguruari lotuta dauden laborari txikiak adierazi nahi ditugu, hauen ekoizpen Etzazu mundua jan! 4 ereduak jendartea eta ingurumena errespetazen ditu. Arrantzale hitzarekin; eskala txikian eta itsasoko oreka errespetatzen duten era tradizionalak erabiliz, arrantzan diharduten pertsonak adierazi nahi ditugu.
  • 5. eta ingurugiroarekiko maitasuna eta errespetua 1. Agroekologia oinarri duten ekoizpen eredu eta banaezinak dira. estrategiak bultzatzea. Honi guztiari erantzuna emateko Elikadura 2. Nekazal erakundeen egituratze prozesuak subiranotasunaren kontzeptua azaldu zuen indartzea eta elikadura subiranotasuna Via Campesinak lehenbizikoz 1996.urtean eta garatzeko aliantzak eta sareak bultzatzea. Nyeleniko Aitorpenak (2007) hala definitzen du: 3. Laborari txikien eta euren komunitateen “Elikadura subiranotasuna herrialde guztiek ekoizpen baliabideekiko (ura, lurra eta elikagai osasuntsuak eta kulturalki egokiak b i o a n i z t a s u n a) e s k u r a t ze - e s k u b i d e a jasotzeko duen eskubidean datza. Hala, defendatzea eta aldarrikatzea. Familia elikagaiak herrialdearen eskura egongo dira eta eta komunitate-nekazaritza bultzatzen modu ekologiko eta iraunkorrean ekoiztuko dira. dituzten nekazal, arrantza eta baso-politikak Halaber, herrialdeok beren elikadura eta ekoizpen defendatuz. sistema erabakitzeko eskubidea izango dute.” 4. Gizon eta emakumeen arteko desberdintasunak Hau da, Elikadura Subiranotasuna herritarrok iraunarazten dituzten mekanismoekin bukatzea. izan behar genukeen eskubide unibertsala da. Emakume laborarien lana esparru ezberdinetan Honen arabera, guztiok daukagu zer jan eta (familia, jendartea eta ekoizpen-lanak) jana nola ekoitzi erabakitzeko ahalmena. Herri nabarmentzea eta merezi duen balioa ematea, bakoitzak, kulturalki eta ekonomikoki egokiak horrela, emakumeen kontrako zanpaketa eta diren kalitatezko elikagaiak era iraunkor eta bereizkeriarekin bukatzeko. duinean ekoizteko behar dituen sistema edo 5. Ikerketa, komunikazioa, heziketa eta estrategiak aukeratzeko askatasuna izan behar sentzibilizazioaren bitar tez elikadura du. Biztanle guztiok elikadura osasuntsua izateko subiranotasunaren aldeko ekintza eta eskubidea dugu; aldi berean, elikadura hori kontzientzi kritikoa sorraraztea. Hemen biltzen tokian tokiko ekoizpen txiki eta ertainen bidez da esku artean duzun unitate didaktikoa. lortu behar da. Leku bakoitzeko ingurugiroa, jakintza, ohiturak eta aniztasuna errespetatuz. Bestalde, unitate didaktiko honen eduki asko Nekazaritzaren eta elikaduraren esparrutik “Etzazu mundua jan!” kanpainan oinarritzen dira. datorren aldaketa sozialerako proposamena da Hau Katalunian 2005ean hasitako ekimena da, hau. helburua, herri aberastuek herri txirotuekiko duten gizarte zorra eta zor ekologikoa aintzat hartzea Mugarik Gabeko Albaitariak (MGA) da, baita herri guztion Elikadura Subiranotasun Bartzelonako unibertsitate autonomoan sortu zen eskubidea aldarrikatzea ere. Euskal Herrian, orain dela 22 urte, bertako albaitaritza fakultateko kanpaina hau Mugarik Gabeko Albaitariak, EHNE- ikasle batzuen eskutik. Egitasmoaren helburua Bizkaia eta Ekologistak Martxan, elkarrekin garapen bidean dauden herrialdeetako nekazariei bideratzen dute. laguntza eskaintzea izan zen. Gaur egun, ikuspegi zabalagoa garatu dugu: biztanle guztion eta gure ondorengoen ongizatea bermatzeko, inposatu zaigun eredu neoliberalarekin akabatu behar da. Benetako aldaketa soziala beharrezkoa da, horregatik erakundearen jarduera guztien ardatza Elikadura subiranotasuna da. Hauek dira erakundearen lan ildo nagusiak: 3. Via Campesina: Nekazal erakundeak, elikagai-ekoizle txiki eta ertainak, landa inguruko emakumeak, herri indigenak, gazteak eta lurrik gabeko laborariak koordinatzen dituen nazioarteko mugimendua da. Lan ildoak honako hauek dira: Elikadura burujabetza; nekazal erreforma; bioaniztasuna eta errekurtso genetikoak; emakume laborariak; giza Etzazu mundua jan! 5 eskubideak; migrazioak eta nekazal langileak; gazteak, eta nekazaritza iraunkorra.
  • 6. Ba al dauka horrek zerikusirik Proiektu hau, nekazaritzarekin zerikusia duten ezagutzak praktikan jartzeko erabiliko da eskola ortu batekin? (haziak nola eskuratu, nola gorde, non erein edo Gaur egungo bizimoduarekin askotan ahaztu landatu, jakiak nola prestatu…). Izan ere, jakien egiten dugu janaria nondik datorren, nork eta nola inguruan belaunaldiz belaunaldi transmititu diren ekoizten den. Maiz, badirudi elikagaiak lortzeko ezagutzak eta ohiturak berreskuratuko ditugu. era bakarra saltoki handiek eskaintzen digutena Horrela, guraso, aitona-amona, irakasle eta erostea dela. haurren arteko elkarlana sustatuko dugu. Eskola-baratzea baliabide bikaina da ikasleek Jakin badakigu elikadura osasuntsu baten euren natur eta giza inguruneari buruzko garrantzia errazago ulertuko dela norberak bere esperientzia anitz bizi ditzaten: ingurunearekin janaria ekoiztean. Modu horretan, haurrek hobeto ditugun menpekotasun eta harremanak ulertuko dituzte bai nekazari eta landa-inguru ulertzeko; ingurugiroa zaintzeko; eta ingurugiroaz bizien garrantzia, eta irakasle eta gurasoek, arduratzeko jarrerak eta ohiturak praktikan eredu globalizatu neoliberalak bultzatzen duen jartzeko. Janaria lortzeko prozesuan, ortua sistema produktibistak sortzen dituen arazoak. tresna paregabea da gure natur baliabideek Horien berri ez izatea nahiko arrunta baita ( batez duten garrantzia bertatik bertara ikusteko. Ortuaz ere, hirietan bizi direnean). Jakin badakigu, giro baliatuz bi xede lortu nahi ditugu:alde batetik, hiritarrak bizkarra ematen diela landa eremuari ingurumena errespetatzen ikasiko dute (ura, lurra, eta lehen sektoreko jarduerei. Hau horrela izanda haziak…). Eta, bestetik, gosetea ekiditze aldera, eskola-ikasketetan sektore honek aipamen baliabide horiek munduko herri guztien eskura berezirik jasotzen ez duenez, ortua, aipatutako egotea beharrezkoa dela ulertuko dute. faktore guztiak uztartzeko aukera paregabea delakoan gaude. Etzazu mundua jan! 6
  • 7. 1.2 Baratzan landuko diren gaitasunak: Jarduera benetan zabala izan daiteke ortua. Adin ortua tresna paregabea da jakintza, trebetasun, ezberdineko umeei zuzendutako jarduera, alegia. jarrera eta balio ezberdinak garatzeko ( beti ere, Esperientzia honek hezkuntza-gaitasun orokorrak ikasleak testuingurura egokituta): zein oinarrizkoak garatzen lagun dezake. Eskola- • Nork bere kabuz • Kritikoki pentsatzen ikastea: elikadurari buruzko informazio arduratsuki bizitzen Ortuaren bidez, haurrek barazki ugari ematen dute, hauek ikastea: Hezkuntzako lehen eta elikagaien ekoizpenean irizpide kritikoz erabili eta urteetan, ezinbestekoa da hastapenak egingo dituzte. interpretatzeko balio dezake haurra bere gorput zaren Modu horretan, nekazaritzaren eskola baratzeko programa. nortasunaz jabetzea. Gorputzak e t a l e h e n se k t o re a re n • Elkarrekin bizitzen ikastea: e m at e n di t ue n auke r ak garrantzia ere barneratzen Talde lanean aritzeko gaitasuna, ezagutu eta desberdintasunak joango dira. Baserriaren lana ortua ekintza sozial moduan errespetazen ikasi behar du. ezagutuz eta horrek ingurunean planteatuz sust at zen da . Bestalde, or tuko lanetan eta gure bizitzan duen eragina Talde lanean arituko dira eskola-inguruko helduekin aztertuz, bidezkoagoak diren eta, gainera, ikas-komunitate jardutean, haurrak atxikimendu ereduak bilatzeko aukera eta inguruetako bizilagun eta irudia izango du. Lotura horrek dagoela konturatuz. Tokian baserritarrekin lanean jardungo segur t asuna emango dio tokiko eta garaian garaiko dute ikasleek. haurrari eta ingurua miatzen barazkiak landatuz, kontsumo eta inguruneko elementuen ardur at su are k iko j arre r a • Pertsona gisa garatzen artean harremanak ezartzen positiboa garatuko da. Era ikastea: Ingurunean bertan, lagunduko dio. Interak zio berean, kontsumo-ohiturek inguruneari buruz eta horren horiek lagunduko diote haurrari eta nekazaritzan ezarritako alde hezitzea, pertsona bezala bere garapaen kognitiboa eta eredu industrialak dituzten garatzeko beharrezkoak diren mugimendua garatzen, bere eraginen hausnarket arako gaitasunak lantzeko erabilgarria aukerak eta mugak egiaztatzen, bidea izango da ikasleek era da oso. Ortu bat zainduz, gu ingurukoengandik bereizten... ekologikoan landutako ortuaren geu eta besteak zaintzearen aurkezpena. garrantzia ikasiko dute haurrek. Oso garrantzitsua da bizi Or tu a landuz , err a z ago kalitate hobea izaten lagunduko • Komunikatzen ikastea: ulertuko dute pertsona askok dioten ohiturak eta balioak ere Materialak eta ortua beraien elikagaiak ekoizteko sustatzea. Nork bere burua kudeatzeko jarduerak, euskaraz eskubideak ukatuak dituztela. zaintzen ikasteak pixkanaka zein erderaz proposa daitezke. Janaria lortzeak suposatzen jarraibide egokiak hartzea Irakasleen aukera izango da duen esfortzua aintzat hartuz, eskatzen du. Ortu batek balio atzerriko hizkuntza batean lan elkar tasunaren, naturaren guzti horiek batera ditzake: alde egitea (taldearen beharretara babesaren, lankidet zaren, batetik, jolasen bidez, elikadura e go k i t u ko d a). H a l e re , konpromisoaren…eta osasuntsu baterako, eurek aukeratutako lehen hizkuntza pertsona moduan garatzeko ekoitzitako barazkien garrantzia euskara izango da, batez ere, beharrezkoak diren baloreak ulertzea. Bestetik, ezinbestekoa inguruko ba se rrit arre k in bereganatzen joango dira da higiene- eta segurtasun- komunika zioa sust at zeko. haurrak. irizpide batzuk arautzea eta Sarritan, zalantzak argitu jarraitzea, ortuan lan egin eta beharko ditugu eta gaiari buruz • Egiten eta ekiten ikastea: lanabesak erabiltzean. Ohiturak guk baino gehiago dakiten Ir ak asle et a hezkunt z a- ikas daitezke; beraz, ildo pertsonengana jo beharko komunitate zein inguruko horretan, funtsezkoa da bizitzan dugu, nekazariak, gurasoak, per tsonengandik jasot ako aukera osasungarriak hartzen aitona-amonak… Era horretan, irizpideak kontuan izanda, lagunduko dieten ezagutzak h u r b i l e ko p e r t s o n e k i ko baratzea, ikasleek egindako sustatzea. harremana ere sustatuko da. lanaren fruitua izango da. Bestalde, komunikabideek eta Eurek eraikiko dute beraien informazio eta komunikazioko beharretara egokituko den teknologiek nekazaritza eta ekintza. Etzazu mundua jan! 7
  • 8. 1.3 Helburu orokorrak: Orokorrean hiru ezagutza esparrutan bildu ditzakegu lortu nahi diren helburuak: 1. Norberaren ezagutza eta 2. Ingurunearen ezaguera autonomia pertsonala: • Gorputza kontrolatzen ikastea, • Ingurune fisikoa, naturala eta • Ingurune naturaleko oinarrizko zentzumen-pertzepzioa soziala baratzearen bitartez osagaiak eta horien arteko garatzeko eta tonua, oreka eta modu aktiboan aztertzeko eta zenbait harreman, aldaketa mugimenduaren koordinazioa miatzeko aukera eskaini behar eta eraldaketa ezagut zea ezaugarrietara egokit zeko die haurrei. Batez ere, landa- eta aintzat hartzea. Horiek (lanabesen erabilera, ortuaren inguruan bizi badira, ingurune babesteko zaintza, errespetua manejua, joku ezberdinetan horretako kide diren sentipena eta erantzukizuna garatzeko. parte-hartzea ...) garatzeko. Hala ere, hiri giroan • Nek a z arit z aren inguruan, garatutako esperientzia izanik, • Egunerokoan sortutako arazoak tradizio eta ohituren berri landa eremuarekin zubiak konpontzeko ohiko jarduerak izatea, eta, ahal bada, horietan eraikitzeko baliagarria da. Izan eta lan errazak gero eta modu parte hartzea. ere, nekazaritzako produktuen autonomoagoan egitea. Nork kontsumitzaile garen heinean, bere buruarekiko konfiantza eta guztiok gara, nahitaez, nekazal- ekimen-gaitasuna areagotzeko. ekosisteman gertatzen diren Horrela, bere segur tasun gorabeheren jasotzaile. pertsonala sendotzeko eta baratzeko jardueraz gozatzeko. • B ere n inguru hurbile ko nekazaritza, horren zenbait 3. Komunikazioa eta • Estrategiak garatzea, afektu- ezaugarri, ekoizpen kultural, adierazpena jolas, elikadura, mugimendu, balio eta bizimoduak higiene-osasun eta oinarrizko • Gure ikasle gehienak identifikatzea. Horien segurtasun beharretara eta kalekoak diren heinean, ortua ezagutzara hurbiltzea. eskakizunetara egokitzeko. aurrera eramateko inguruko Konfiantza, errespetua eta pertsona eta informazio iturri • B a ko i t z a k e t a b e s t e e k estimazio jarrerak sortzea. ezberdinetara jo beharko dute. dituzten gaitasunak eta mugak • Naturako animaliak, landareak, Honek komunikazioaren aldeko identifikatzen ikasi, ortuko elementuak eta fenomenoak jarrera bideratuko du inguruko lanak garatzeko besteengan aztertzea eta ezagutzea eta eta bestelako errealitate eta lankidetza bilatuz. aurkikuntzak egitea. kultura batzuk ezagutzeko. Ekintza honetan etengabe landuko diren sortzen direnean, autonomoak izan beharko konstanteak defini ditzakegu, hala nola: dira, zailtasun horiek ebazteko. Lankidetzaren ULERMENA , TREBEZIA , AUTONOMIA , premia sentituko dute, zaila baita ortua bakarka LANKIDETZA, ELKARTASUNA, HAUSNARKETA aurrera eramatea. Baliabideen garrantziari ETA SORMENA. Ikasleek baratzea aurrera buruzko hausnarketaren bidez, elkartasunaren eramaten duten heinean, gaitasun guzti horiek garrantzia bereganatuz joango dira. garatzen joango dira. Ortua ekosistema bizia Eta, azkenik, ortua bizirik dagoenez, etengabe da eta hori ulertu beharko dute uzta oparoa sortzen arituko dira: azken finean, bizitza jasotze aldera. Trebeak izan beharko dira sormen prozesua baita. lanabesak erabiltzen. Aldi berean, zalantzak Etzazu mundua jan! 8
  • 9. 1.4 Edukiak eta topikoak: Nola uztartu baratza eta eskolan lantzen diren jakintza-arloak? Baratzeko jarduera ohiko curriculum–arloetan irakasle bakoitzak hainbat modutara txerta ditzake. Jarraian ideia xume batzuk: Natura, Gizarte eta Kultura ingurunearen arloa: • Izaki bizidunen eta • Landareen ezaugarriak eta • Gizakiok ingurunean bioaniztasunaren zikloak: eragiten ditugun aldaketak: garrantzia: Barazkien zikloa begien aurrean Nekazaritza lurrak oso Gure baratze ekologikoko garatuko da, hazitegian ereiten garrantzitsuak dira gizakion langilerik trebeenak denetik gure ahora heltzen bizir aupener ako, a zken erre par at zen ez diegun den arte. Gainera landare eta urteotan gero eta landa eremu animalia eta landareak dira ortuariak eskura izango dira gehiago galdu ditugu gure (zizareak, apoak, t xoriak, hauek aztertu ahal izateko. Euskal Herrian hiri, azpiegitura erleak, sendabelarrak, ongarri eta obra erraldoiak direla eta, • Sektore ekonomikoak: berde ak…) begi hut sez beste herrialde askotan nekazari Lehen sektorearen garrantzia ikusezinak direnak, onddo eta txikien lurren desjabetzeak Euskal Herrian eta beste bakterio laguntzaileak alegia, gertatzen ari dira. Baratzearen herrialdeetan. Landa oso garrantzitsuak dira. Haien jarduerak lurr arekiko sektorearen garrantzia aniztasuna mantentzea behar- atxikimendu sentipena garatzen herrialde txirotuetan, Ugandan beharrezkoa da elikat zen lagunduko du. esaterako, biztanleriaren % 80 gaituzten baratzeak gaitzik har da nekazaria. Euskal Herrian • Oinarrizko teknologiak: ez dezaten. aldiz, %2ra ez da ailegatzen. Laborantza teknikak ezagutu Bestalde, nekazariek mendeetan e t a a plik at u , l an abe se n • Geografia eta klima: zehar milaka hazi ezberdin ezagutza eta erabilera egokia. Euskal H e r r i ko Landa gorde dituzte, toki bakoitzera N e k a z ar i t z a e kologikoko inguruaren ezaugarriak. Tokira egokituta dauden barietate teknika ezberdinak…eta abar. egokitutako nekazaritza sistema edo aldaera hauen garrantzia desberdinak, klima ezberdinen ezinbestekoa da gizakion garrantzia nekazaritzan, giza biziraupenerako. mugimenduak (herriet atik hirietara emandako migrazioak, herri txirotuetatik datozen etorkinak…) Matematika arloa: • Baratze-alorren diseinua: • Oinarrizko eragiketak: • Baratzaren kontrol lursailaren planoa, partzelazioa merkatu t xikia antolatuz ekonomikoa: Honek eragiten eta azaleren kalkulua. Tamainak egunerokotasunean erabiltzen dituen gastuen kontrola... neurtzeko tresnen erabilera. diren oinarrizko eragiketak (batuket ak , kenket ak , biderketak, zatiketak…) Etzazu mundua jan! 9
  • 10. Gorputz hezkuntza: • Mugimendua eta ariketa fisikoa eragiten duen jarduera da ortua, hori dela eta gorputz hezkuntzako saioak garatzeko espazioa izan daiteke: baratzean lan egiterakoan gorputz-jarrera egokiak ikasi. Ortuan ibiltzean eta ibili ostean garbitasun eta higienearen garrantzia ulertu. Elikadura osasuntsurako azturak barneratu ortuari freskoen garrantzia azpimarratuz. Hizkuntza arloa: • Bertako istorioak, ipuinak, usadioak eta abar berreskuratzea inguruko baserritarekin elkarrizketak mantenduz. Gaiari lotutako albisteak aztertzea, ortuari buruzko hiztegia osatzea, atzerriko hizkuntzen hiztegia osatzea… Arte eta plastika arloa: • Ortuko elementuak sailkatzea: Egindurak, koloreak, formak. Ingurunea irudikatzea. Barazkien fitxak, fitxategiak, etiketak eta abar diseinatzea. Hazitegiak eraiki. Konpostera eraiki. Etzazu mundua jan! 10
  • 11. HELBURU KONST EDUKIAK/ BALIABIDEAK DIDAKTIKOAK Kontzeptuzkoak Prozedurazkoak Jarrerazkoak 1. Nekazarit za azter t zea , ber tako · Baserria eta baserritarrak. · Baserriari buruzko fitxak diseinatzea. · Euskal Herriko zein beste lurraldeekiko elementuak, erlazioak, antolamendua eta · Beste lurraldeetako nekazaritza · Inguruko baserritarrekin harremana. nekazaritza sektorearekiko jakin-mina eta interesa adieraztea. funtzioak ezagutzeko. A, D, F, G egoerak. · Boliviako errealitatera hurbiltzea. · Nekazaritza sektorea baloratu eta · Nekazaritzaren funtzioa. Iturri ezberdinetan informazioa errespetatzea, eta bertan dauden arazoekiko behatzea. elkartasuna adieraztea. · Komunikazioa eta gizarte ekintza, elkartasuna. · Haziak, ura eta lurra. · Hazitegia egitea. · Naturarekiko eta baliabide naturalekiko 2. Natur baliabideen garrantzia ulertzea, jarrera positiboa garatzea, kontsumo · Hazi ezberdinen ezaugarriak elikagaien ekoizpenerako eta bizimodu duin arduratsua sustatzea. ezagutzea, hala nola, itxura, egindura… baterako. · Kontsumo arduratsua eginez, beste A,B, E, G, ·Lurraren ezaugarriak ezagutzea. herrialdekiko elkartasuna adieraztea. · Nekazaritzarako eta gizakion elikadurarako dagoen lurraren proportzioa egitea. 3. Nekazal lanabesak ezagutzea, eta hauek · Lanabesak: motak, erabilerak · Lanabesen sailkapena eta horien · Lanabesen erabilerari eta jatorriari buruzko A, B, D, E jakingura sortzea. erabiltzean, mugimendua eta koordinazioa lantzea. eta zainketak. erabileraren araberako zainketa. · Ortuan ibiltzeko arropak eta · Arropa zaharrak bilatu eta · Arropa zaharren “berrerabilpena”, gauzen 4. Higiene eta segurtasun ohiturak oinetakoa aproposak. ortuan lan egiteko egokiak direnak erabilera arduratsua sustatzea. bereganatzea. · Lanabesak erabiltzean, tentuzko jarrerak A, D, E · Oinarrizko higiene-arauak. aukeratzea. garatzea. · Ortuan lan egin eta gero, eskuak 2. HELBURU DIDAKTIKOAK: garbitzea. · Konposta eta konpostera. · Konpostera egitea. 5. Ortuan hondakinen interesa era praktikoan · Birziklapenerako eta bererabilerako jarrera A, B, H · Hondakinen sailkapenak eta · Hondakinen erabilera nekazaritza izatea. behatzea. erabilerak. ekologikoan. · Hondakinen eraketa murriztea. · Gaikako bilketa egitea. · Ortuaren antolaketan kontuan · Egin beharreko lanen plangintza. · Lana antolatzeko gaitasuna. 6. Eskola baratze baten oinarrizko lanak izan beharreko faktoreak: non · Ortuaren antolaketa prestatzea. · Naturarekiko lotura indartzea. barneratzea. A, B, D, kokatu eta nolako diseinua egin. · Neurriak hartzea. G, H · Barazkiak, sailkapena. · Hainbat barazkiren laborantza. · Barazkien laborantza. · Ortua zaintzea. 7. Nekazaritza intentsiboak sortzen dituen · Nekazaritza intentsiboa: · Elikagai fresko eta osasungarriak · Elikadura osasuntsuari garrantzia ematea. ingurumen arazo eta elikadura desegokiak ezaugarriak eta arriskuak. non eta nola lor daitezkeen · “Zabor motako” elikagaien aurrean jarrera dakartzan osasun arazoez kontziente izatea. adierazten duten fitxategiak egitea. kritikoa. A, F, G · Elikadura eta kultura · Nekazal eredu agro-ekologikoen garrantzia Elikagai fresko eta osasungarriak kontsumitzeak gastronomikoa. · Landa-inguruetan gosea eta garapen jasangarrian. ingurugiroari dakarzkion onurak baloratzea. Eta · Giza eskubideak: elikadura giza txirotasuna eragiten duten arrazoien kontsumo-modu desorekatuak eta zarrastelak eskubide. identifikazioa eta hausnarketa. baztertzea, nekazarien baldintzak hobe daitezen. · Iturri ezberdinetan informazioa behatzea. 2.1 Helburu didaktiko, arloko konstatente eta edukien taula: Etzazu mundua jan! 11 Arloko Konstanteak: A: Ulermena B: Trebezia D: Autonomia E: Lankidetza F: Elkartasuna G: Hausnarketa H: Sormena
  • 12. 3. METODOLOGIA 3.1 Xedapen orokorrak: Jarduera hau gauzatzeko erabiliko den nahi da. Beraz, haurrak txoko ezberdinetan metodologiak, oro har, ikaskuntza esanguratsuak zehar ibiliko diren nekazari txikiak izango dira: eta funtzionalak lortu nahi ditu. Gelan ikusitako hainbat kontzeptu teoriko praktikara eramateko 1. Baliabideen txokoa: baliogarria da ortua. Hori talde eta irakasle Ura, lurra eta haziak. bakoitzaren araberakoa izango da, gida honetan ortuarekin eta nekazaritzarekin erlazionaturiko 2. Natdarren lurraldea. garapenerako-hezkunt zarako hainbat 3. Konpost txokoa. jarduera proposatzen dira soilik. Horiek 4 interes-gunetan edo txokotan banatuko 4. Ortua eta laborarien txokoa. ditugu: baratzea bezain ekintza bizia lortu Etzazu mundua jan! 12
  • 13. 3.2 Errekurtso didaktikoak: Kontuan hartu dugu gutako gehienak ez gaudela bideratua dagoen ekimena da. Modu horretan, ortuen maneiuarekin ohituta. Horrela izanik, eskola- ortuaren mantentze-lanak ez dira eskola ortuaren proiektuaren barnean, “Etzazu irakasleenak soilik izango. Bestalde, irakasleek mundua jan!” proiektua osatzen duten kideek ortuak eskaintzen dituen arlo ezberdinak lantzeko zuzenduriko 8 tailer proposatu dira. Mintegiak materiala ere izango dute; hala nola, Natdarren helduentzat dira, eta horien helburu nagusia lurraldeko maletina edo Silvano nekazari ortuen maneju naturalaren oinarriak lantzea ez Boliviarraren jokoa. Kasu batzuetan, beste iturri ezik, eskola-komunitatea osatzen duten pertsona batzuk erabili beharko dira informazioa osatzeko, helduen elkarlana sustatzea ere bada. Irakasleek, baita jarduerak prestatzeko ere. gurasoek, aitona-amonek edo herriko pertsonek Hortaz, hurrengo material eta metodoak har dezakete parte. Familiekin lankidetzan aritzea erabiliko dira ( jarduera bakoitzean zehazten haurren garapen orekaturako nahitaezkoa da. dira): Izan ere, ortua hezkuntza-komunitate osorako • Ortuaren manejuaren oinarrizko • Silvanoren ipuina: Silvano txikia • Lurra lantzeko behar diren kontzeptuak mintegietan Bolivian bizi den umea da. lanabesez gain (laia, aitzurra, azalduko dira. Horiek guztiak Fitxa ezberdinetan agertzen arrastelua, eskorga, sokak...), unitate honekin banatzen den diren istorio ezberdinen bidez, bestelako tresna batzuk ere CDan daude bilduta. Silvanok, Boliviako Altiplanoko baliogarri izango dira, ortua • Natdarren lurraldeko maleta: nekazarien bizimodua azalduko aurrer a er aman alder a . “Natdarren lurraldea” DVD digu. Silvanoren jokuarekin Adibidez: konpostera, lanerako formatoan aurkezten den ikus- euskal baserritarren eta boliviar eskularruak, arropa zaharrak, entzunezko ekoizpena da, ne k a z ar ie n e r re alit at e a k botak… hau, nekazaritza jasangarria uztartuko dira. • Informazio osagarria: “Ez eta kontsumo arduratsua • Ikasleek bere kabuz dezagun mundua jan!” lantzeko tresna da. Haurrek esperientziak diseinatu ere egin liburuxka, gidak, aldizkariak istorio ezberdinak ikusi ostean, beharko dituzte. Ikastetxean (ekolurra, baserri bizia, ihitza), jokuen bidez elkartasuna, natur dagoen ortua eurena izango web-orriak…eta abar. baliabideen garrantzia eta da, eta irakasleek zein helduek hainbat balio landuko dituzte. lagunduta, jarduera ezberdinak garatuko dituzte: lurraren prestaketa, haziak aukeratzea, landaket a , urezt a zea ...et a abar. Esperientzi guzti hauek bakoitzak izango duen baratze koadernoan eta fitxategietan bilduko dira. 3.3 Denbora: Eskola-baratze proiektua urte osoan zehar txandaka antola daitezke ikasleak, ikas- garatuko da; erritmoa irakasleek egokituko dute komunitate osoaren partaidetza ere bultzatuz; euren eta ikasleen beharretara. Oporraldietan irakasle, guraso edota nagusi taldeak inplikatuz. Etzazu mundua jan! 13
  • 14. 3.4 Zehar lerroak: • Ingurugiro hezkuntza: • Osasunerako Hezkuntza: Bizitzeko elikatu beharra daukagu. Elikagaiez Gaur egun gaztetxoen elikadurak saltoki baliatuz, erraz azaltzen da naturak bizitzan haundiek proposatzen duten eredua du duen garrantzia. Lurra, haziak, ura behar- oinarri. Gehien bat, sasoiko elikagai gutxi beharrezkoak dira jakiak lortzeko. Ortuan eta era industrialean ekoitzitako produktuak lan egin ahala, gure esku-hartzearen ondorioz eskaintzen dira. Elikadurari lotutako osasun inguruan gertatzen diren aldaketez jabetuko arazoak ekiditeko, beharrezkoa da elikadura dira haurrak. Errazagoa izango da esku-hartze osasuntsuaren garrantzia uler taraztea. jakin baten eta azken emaitzaren artean Errezagoa da haurrengan eurek ekoitzitako erlazioa bilatzea. Lurrean bertan esperimentatu elikagaiekiko interesa sortzea. Beraz, barazkien ahal izango dugu, eta esku-hartze desberdinen garrantzia ikusiko da, hurbileko elikagai ondorioek gai eta arazo orokorragoak lantzera freskoen balioa… eramango gaituzte. Hala nola, nekazal ustiapen sistemen arteko ezberdintasunak; ura edo lurra • Hezikidetza: bezalako baliabideak agortzea; nekazaritza Ortua hezikidetza lantzeko erabilgarria industrialari loturiko kutsadura eta horrek ere bada. Taldeko jarduerak antolatzerako sortzen duen gizarte zorra eta zor ekologikoa; orduan, bazterketak saihestu egin behar elikadura baliabideak; herrialde ezberdinetan dira. Neskek eta mutilek lan eta aukera nekazaritza garatzeko ematen diren baldintza berdinak izanez, emakumeak landan egiten ezberdinak; bizi kalitatea;... Ortua lantzeak duen lanaren balorazio positiboa egin behar suposatzen duen gozamena ingurugiroarekin da. Emakumearen lana nekazaritzan oso orekan bizitzearen plazerrarekin lotu behar da, garrantzitsua da. Askotan, hauek dira tokian haurrek naturarekiko maitasuna gara dezaten. tokiko hazi, ohitura eta jakintza askoren zaintzaileak. Baserriko lanetan gizonekin • Garapenerako Hezkuntza/ batera gogor aritzen dira. Haatik, beraien lana kontsumorako Hezkuntza: nekazal munduan ez da aintzat hartzen. Maiz, Garapenerako hezkuntzak epe ertain eta eskubideak ukatzen zaizkie. Esate baterako, lur luzean ezberdintasunak sortzen dituzten eta ustiategien jabetza gehiena gizonen eskuetan arrazoi estrukturalak ulertzea du helburu dago oraindik. Herrialde askotan emakumeak (egungo garapen ereduak sortuak, hain ezin dira lurjabeak izan. Haziak, ura eta zuzen ere). Horrela, gizarte-ereduaren beharrezkoak diren baliabideak eskuratzeko, aldaketan parte-hartzaileak izango diren arazo larriak ere izaten dituzte. Horrek pertsonak hezitzeko. Eskola baratzearen emakumeen baztertzea areagotzen du. Egoera bitartez, lortu nahi dena zera da: ikasleek hau aztertuz eta ortuko lanak elkarrekin gaur egun egiten den baliabideen erabileraren eginez, ikasleek eredu patriarkalaren ikuspegi ikuspuntu kritikoa izan dezatela. Ortua era kritikoa lortuko dute, aldaketa bideratzeko. ekologikoan eta tokian tokiko baldintzak errespetatuz lantzean, ikasleek gizarte aberastuen ekoizpen- eta kontsumo-patroiak aztertuko dituzte. Pobreziak, askotan, gure kontsumo-ohituretan eta gure sistema ekonomikoan du sutraia. Ezinbestekoa da kontsumo arduratsuaren oinarriak ezartzea ezberdint a sune n be ne t ako arr a zoi ak ulertzeko. Ingurugiro hezkuntzarekin ere erlazio estua dauka: lurraren ondasunak guztionak dira; ama lurra da gure etxea; eta lurreko izaki guztiak behin-behineko “pisukideak” gara. Beraz, baliabideen erabilera arduratsua egin ezean, jai daukagu. Etzazu mundua jan! 14
  • 15. 4. EBALUAZIOA: 4.1 Ebaluazio-irizpideak: Jarduera honek lehen hezkuntzak dituen beharko ditu ebaluazio-irizpideok bere taldearen ebaluazio-irizpide orokorrak jarraitzen ditu, ezaugarriak kontuan hartuz (adina, aniztasuna curriculum-eko jardueren osagarri izatea bilatzen eta abar). Honako jokabideak izan daitezke duelako. Dena den, irakasle bakoitzak egokitu aipagarrienak: 1. Mugimendu eta manipulazio trebetasunak 5. Ingurune naturala ezagutzeko jakin-mina hobetu dituela erakustea, bere gaitasunetan adieraztea. Naturako elementuen arteko konfidantza izanda: elkarmendekotasunak eta harremanak ezartzen • Ortuko jarduerak gauzatzean tresnak eta hastea: lanabesak koordinazio eta kontrol egokiarekin • Ohiko fenomeno natural eta atmosferikoak erabiltzen eta maneiatzen dituen. Eta lanabesen identifikatu dituen. Horien eta ortuko erabilera okerrak suposatzen duen arriskua gertakarien artean harremanak ezartzen dituen identifikatzen dakien. (izotza, lehorteak…). • Nekazaritza, natura eta gizakion oinarrizko 2.Oinarrizko beharra modu autonomoan bete beharren arteko lotura identifikatzen duen eta norberaren buruaren ongizatearekiko (natura eta nekazaritza barik, bizitzarik ez). eta zaintzarekiko interesa edo ekimena • Ingurumena errespetatz eko eta zaintzeko adieraztea. arrazoiak adierazten dakien. • Autonomia haundiagoa duen osasunari eta • Nekazaritza eta ingurumenaren arteko lotura ongizateari loturiko ohituretan: elikadura eta estuaren beharra argudiatzen eta adierazten higienea (eskuak garbitu lurra ukitu ostean, dakien. elikadura osasuntsuarekiko jarrera ona agertzea…). 6. Giza jarduerek ingurune hurbilean eta urruneko herrialdeetan dituzten eraginak identifikatu eta 3. Ingurunea ezagutzeko jakin-mina erakustea, erlazionatzeko gaitasuna garatzen hastea: ortuko eta inguruko elementuen behaketaren, • Nekazaritza intentsiboak dituen eraginak manipulazioaren eta miaketaren bitartez. identifikatzen dakien, ingurugiroan zein • Ortuaren diseinua egiteko, eremuak, neurriak pertsonengan (esaterako, nekazari txikien eta objektu ezberdinak erabiltzen dakien. desgerpena; kutsadura;...). • Ortua osatzen duten elementu ezberdinen • Beste herrialdekiko, batez ere herrialde jokabideari buruzko hipotesiak egin eta txirotuekiko, errealitatearen aurrean jakin- egiaztatzen edo baztertzen dakien (haziak mina adierzten duen. landatzean gertazen dena; baliabideen • Elkartasuna adierazteko, kontsumo arduratsua garrantzia nekazaritza eta elikaduran…). eta baliabideen tentuzko erabilerarako joera • Oinarrizko espazio-nozioak behar bezala adierzten duen. erabiltzen dituen (iparorratzaren erabilera • Eskola ortua era ekologikoan lantzearen eta bestelako baliabideak erabiliz ortuaren arrazoiak ulertzen dituen. kokapena finkatzen dakien…). • Inguruko nekazaritza jarduerarekiko jakin-mina adierazten duen. Etzazu mundua jan! 15
  • 16. 4.2 Gutxieneko edukiak 1. Baliabide naturalen garrantzia. 2. Nekazaritza jasangarriaren garrantzia. 3. Elikadura osasuntsuaren garrantzia, eta elikadura giza eskubide bezala. 4. Herri txirotuek dituzten beharrak eta gure bizi-ohiturek ingurugiroan eta gizartean duten eragina. 4.3 Ebaluazio tresnen deskribapena eta maiztasuna: Ebaluazio tresnaren deskribapena Maiztasuna a. Txokoak osatzen dituzten materialak: Jarduerak bukatzean. Ikasleek ortuari buruz sortzen dituzten fitxek osatuta. b. Baratze-koadernoa: Gaiari buruzko ekintzak egiten diren Norbanakoarena izango da. Bertan ikasle bakoitzean. Irakasleak aproposa den bakoitzak ortuaren garapena (intzidentziak) maiztasunarekin jasoko du. isladatu eta ikasi eta sentitu duenari buruzko gogoeta egin beharko du. Horretan ikasle bakoitzak bere burua ere ebaluatuko du, honako hau kontuan hartuz: ekintzarekin ikasitako kontzeptuak, erabilitako prozedurak eta ekintzarekiko izan duen jarrera. c. Behaketa: Jarduerak burutzen diren guztietan. Ortuaren martxa egokia izango da kontuan. Taldean lan egitean bakoitzak duen jarrera eta abar. Etzazu mundua jan! 16
  • 17. 5. PROPOSATURIKO JARDUERAK (Txoko edo interes-guneen arabera sailkatuta): BALIABIDEEN TXOKOA Deskribapena: Txoko edo interes-gune hau osatzea oso erraza izango da. Haurrek irakasleekin batera osatuko dute ikastolan bertan dauden baliabideak erabiliz (berrerabilera eta sormena sustazeko). Haurrekin aztertuko ditugun baliabideak ura eta lurra izango dira, batez ere. Txoko horretan haziei ere tokitxo bat utziko diegu, ura, lurra eta haziak izango direlako gure ortua eta, ondorioz, gure elikagaien oinarri. Txokoa proposaturiko jarduerak egiten diren heinean osatuko da eta gelan bertan koka dezakegu, esaterako soberan dagoen armairu edo apal batean. Txokoa osatzen: Honako hau adibide xume bat besterik ez da. Ikastolan dauden baliabideen arabera, txokoa era batekoa edo bestekoa izan daiteke…eta era guztiak dira baliogarriak! Oinarrizko materialak: · Kutxak. Mota ezberdinetakoak izan daitezke. · Haziak gordetzeko beirazko potoak. · Fitxategia, zapata kutxa batekin egin dezakegu. Margotu eta polit-polita geratuko da! · Hazitegia, etxeko edo jantokiko jogurt potoekin egin daiteke, ahal den heinean eskura ditugun materialak berrerabiliko ditugu! Etzazu mundua jan! 17
  • 18. 1. jarduera: NIRE INGURUNEA EZAGUTZEN Ideia nagusiak: Gurea bezalako herrialde industrializatuetan, gizakiak ez du ingurunea zaindu. Baina natura da jaten ematen diguna, beraz bizia ematen diguna. • Baliabideak mugatuak dira eta pertsona orok izan beharko luke hauek eskuratzeko eskubidea bere bizitza duintasunez garatu ahal izateko. Hau horrela izanda, horien behar bezalako erabiliera eginez, lurreko izaki bizidun guztiekin pozik bizitzeko aukera izango dugu. Helburua: Askotan ez gara inguruan dugunaz ohartzen. Presaka eta korrika bizitzera ohituta dagoen gizartea gara; hori dela eta,sarritan, hausnarketarako denbora falta zaigu. Ortua abian jartzeko prest gaude, baina... inoiz aztertu al ditugu ondoan ditugun elementuak? Gure ortua ez dago isolatua. Gu bezala munduaren zati bat da. Zati garrantzitsua, gero! Ziurrenik, oraindik asko falta da gure ortuak izaera har dezan. Dena den, bere kokapena erabakitzeko eta izango duen bilakaera hobeto ulertzeko, inguruan dagoena aztertu beharko dugu. Lehen uneko behaketa hau baliogarri izango zaigu, kurtso bukaeran gure “lur zatitxoak” dituen aldaketak aztertzeko ere. Materiala: • Argazki-kamera, margoak eta baratze-koadernoa. Etzazu mundua jan! 18
  • 19. Garapena: 1. Ortua kokatuko den lur saila behatu. Honako galdera hauek lagungarri izan daitezke zure behaketan. Hau guztia baratze-koadernoan jasoko da: • Zenbat zuhaitz dago inguruan. Zein motatakoak? • Zertarako balio dute zuhaitzek? • Inguruan badago animaliarik? baratzean ze funtzio beteko dute? (Ondo begiratu, gero! Txiki-txikiak diren intsektuek ere balio dute-eta!!). • Urik al da inguruetan? • Gizakiak eraikitako gauzarik ba al dago? Zeintzuk? Ze eragin izan dezakete gure ortuan? • Ortua duen inor ezagutzen duzu? • Zertarako balio du ortu batek? • Nondik etortzen dira normalean jaten dituzun barazkiak? 2. Irakasleak lan taldeak osatuko ditu eta gero ortua kokatuko den tokiaren, talde bakoitzaren eta inguruen argazkiak egingo ditu. Hurrengo egunean, talde bakoitzari banatuko dizkio; horrela haurrek beraien baratze-koadernoan jarri edo baliabideen txokoko fitxategian gordetzeko (hau zapata kutxa batekin egin dezakete). Argazkiak eta aurreko galderei emandako erantzunak izango dira gure erreferentzia. Horrekin, kurtso amaieran eta hurrengo kurtsoetan, gure baratzearen bilakaera ikusiko dugu. Etzazu mundua jan! 19
  • 20. 2. jarduera: ORTUAREN KOKAPENA: EDONON EGON DAITEKE? Ideia nagusiak: Inguruan dagoena aztertuz gero, eta tresna eta baliabide ezberdinak erabiliz, ortua egiteko kokapena hautatzea. Helburua: Erabakiak hartzen ikastea. Galdera multzo bati erantzuna eman eta gero, taldeka ortuaren kokapen egokia eztabaidatzea. Materiala: • Baratze-koadernoa. • Margoak. • Iparorratza. • Internet eta ordenagailua (ez da ezinbestekoa). Garapena: 1. Ortuaren kokapen egokia egiteko, hainbat faktore izango dira kontuan; hala nola, orientazioa, lurraren malda, haizea eta ur-iturriak eta abar. Komenigarria da arropak eta lanabesak gordetzeko lekutxoren bat hurbil izatea ( hau ez da ezinbestekoa). 2. Haurrak taldetan antolatuko dira eta pista ezberdinak jarraituz, “altxorraren mapa” marraztuko dute. Altxorra ortua bera izango da eta marrazkia euren mapa. Honetarako irakasleak folio edo kartulina bat banatuko dio talde bakoitzari, nahi izanez gero folioaren puntak erre daitezke mapa zahar baten itxura har dezan. 3. Banatutako folioan ikastolako eraikinak eta jolastokia marraztuko dituzte ikasleek, elementu bakoitzaren izena adieraziz. 4. Mapa hartu eta jolastokira abiatuko gara. Eraikin bat hartuko dugu erreferentzi gisa eta iparorratza erabiliz lau puntu kardinalak adieraziko ditugu. Hori egin ostean, galdera hauek erantzungo dituzte, hauek izango baitira zuen altxorra kokatzeko gakoa: a. Iparorratza inoiz erabili al duzu? b. Landarea bazina, non kokatuko zinateke: zure ikastolako alde hotz eta ozpeltsuan edo alde eguzkitsuan? Zergatik? Etzazu mundua jan! 20
  • 21. c. Zure ustez, non egongo dira hobeto barazkiak: ikastolako alde maldatsu batean edo leku lauan? d. Zuen ikastolaren ingurua haizetsua da? Hala bada, zein da zure ikastolan alde haizetsuena? e. Ba al duzue zuen ikastolan ur iturririk? f. Eskolak ortua dauka edo izan al du? Non? g. Negutegia al dago? h. Nondik irtetzen da eguzkia? Eta nondik ezkutatu? i. Zein mugimendu egiten du eguzkiak egunero? j. Eguzkia kontuan hartuz, zure ikastolan zein izango da alderik ilunena? k. Haizea dabilenean,nondik jotzen du? (*) Gogora ezazue landareei ez zaiela hotza gustatzen. Beraz, eskolako alderik eguzkitsuenean kokatuko da baratzea. Era berean, iparraldera ematen duten orientazioak baztertu egin beharko dira, eta Euskal herrian haize hotzak Ipar-mendebaldetik datoz. Hori guztia kontuan izanda, marraz ezazu zure “altxorraren mapan” ortuaren kokapen egokiena. Honi buruzko edozein zalantza izanez gero “Etzazu Mundua Jan!” kanpainako kideak aholkularitza egiteko prest daudela gogoratu. Adibidea: 5. Talde bakoitzak hautatu duen kokapena beste taldeekin alderatu beharko du. Azkenik, irakaslearen laguntzaz, behin-betiko kokapena aukeratuko duzue…altxorra lortuta!Mapan adierazi ezazue ortuaren kokapena. 6. Zuen marrazkiak eta mapak balibideen txokoko fitxategian gorde ditzakezue. Modu horretan, lurra lantzen hasterakoan, eskura izango dugu beti gure ortuaren kokapenaren mapa. Jarduera garatzean, erantzun dituzuen galderak baratze-koadernoan apuntatuko dira. Oharra: Ikastolaren mapa diseinatzeko, Google Earth© programaz balia gaitezke ere. Programa hori dohakoa da eta internet izanez gero, oso erraza da erabiltzen. Gure ikastolaren kokapen zehatza eta airetik ateratako argazkia emango digu. Materiale hori tresna interesgarria da bizi eta ikasten dugun ingurunearen prespektiba ezberdina izateko. Jarduera hori informatika gelan egiteko ere molda daiteke. Etzazu mundua jan! 21
  • 22. 3. jarduera: ZEIN GARRANTZITSUA DEN LURRA! Ideia nagusiak: Lurra baliabide eskasa da, eta askotan gaizki banatuta dago, ikasleek hau ulertzea beharrezkoa da. Honako hau Guatemalako adibidea da, baina mundo osoan errepikatzen da: “Guatemalako kasua: Biztanleen % 51 probrezia egoeran bizi da. Horien %72 nekazari, abeltzain edo arrantzale txikiak dira; beraz, elikagai-ekoizleak. Jean Ziegler, Nazio Batuetako Elikadura Eskubiderako Errelatore Berezia zenak, 2006. urtean zera azaldu zuen: “La gran incidencia del hambre y la malnutrición en Guatemala no es simplemente una cuestión de falta de alimentos, ya que las tierras del país podrían alimentar fácilmente a toda la población. Está más relacionada con la desigual distribución de los recursos, y sus efectos en el acceso de la población a los alimentos. Guatemala es uno de los países con mayores desigualdades en la distribución de la riqueza del mundo, y su concentración es extrema: el 5,6% de las familias más ricas controlan el 50% de los ingresos totales”. Lurraren banaketan gauza bera gertatzen da: lurjabe boteretsuek, gobernua lagun dutela, nekazal komunitateak euren lurretatik botatzen dituzte. Nekazari txikiei kalitatezko lurrak lantzeko eskubidea eragotzi zaie. Beraz, kanpotik datozen elikagaiekiko dependentzia haundia dute. Elikagaien salneurria igotzen denean, gosete larriak pairatzen dituzte. Guatemalan, lurjabeen %1,86 lurren %60-ren jabe dira.” Emakumeen kasuan egoera are lazgarriagoa da, datuen arabera4, emakumeek herrialde txirotuetako elikagaien %60 eta %80 artean ekoizten dute, eta mundu mailan %50. Hala ere, nekazal lurren %1 kontrolatzen dute, izan ere, faktore honek; beste hainbat faktorerekin batera −landa inguruko emakumeak sarritan ez dira eragile ekonomikotzat zein subjetu soziopolitikotzat hartzen, gainera, askotan euren jakituria ez da aintzat hartzen− txirotasunaren emakumetzea dakar. Gure inguruan ere, emakume baserritarrek ez dute errez: EAE nekazaritzan eta abeltzantzan diharduten emakumeen %7 baino ez dira ustiapen titularrak, beraz, portzentaia horri baino ez zaio aintzatesten sektore profesional izaera5. Lurraren banaketaren bidegabekerietaz gain, gero eta lur gehiago galtzen ari gara. Euskal herrian, mundu osoan bezala, giza jarduerak direla medio (kutsadura, errepideak, azpiegiturak, industrial guneak…) gero eta nekazal lur eta nekazari gehiago galtzen ari gara, honek horrela jarraituz gero ezinezkoa izango da gure lurretan elikagaiak ekoiztea. 4. Senra, L eta León, I. “La mujeres gestoras de la soberanía alimentaria”. Las mujeres alimentan al mundo. Entrepobles-Herriarte.2009. Etzazu mundua jan! 22 5. Gonzalo Saez de Sanmaniego, Euskonewsen elkarrizketatua, 2005/06/10-17
  • 23. Helburua: Proportzioak landuz, lurraren garrantzia ulertzea. Baliabide eskasa dugu lurra eta hau gaizki erabiliz gero edo gaizki banatuz gero bidegabekeriak sor daitezkela uler. Materialak: Sagarra, labana eta konpostera*. * (Aldez aurretik eraikita egongo da. Irakasle eta ikas-komunitatea osatzen duten helduek eraikiko dute, “Etzazu mundua jan!” proiektuak eskaintzen duen kurtsoaren argibideak jarraituz). Garapena: 1. Sagarra lau zati berdinetan ebaki. Lau zatietatik hiru, ozeanoak eta itsasoak izango dira. Laugarren zatia kontinenteak eta irlak izango da. 2. Laugarren zatia hartu eta erditik ebaki. Zati bat gizakiak bizi ezin diren lekuak izango dira (basamortuak, poloak, mendi kate haundiak…). Beste erdia gizakiok bizitzeko dugun lur zatia izango da. 3. Gizakiok bizi ahal garen zatia lau zatitxotan ebaki. Zati horietako bat da elikagaiak ekoizteko dugun lurra. Zati hori zainduz gero, guztiontzako elikagaiak egongo dira. 4. Azkenik, zati txiki-txiki horren zati nimiño bat da, gizakia eta beste izaki bizidunentzat dugun ur geza. 5. Sagarra txikitu ostean, zer da ulertu duzuna? Baratze-koadernoan jaso ezazu edo zure kide eta irakasleekin hausnarketa egin. Hausnarketa egiteko honako galdera hauek erabilgarriak izan daitezke(irakasleak bere taldearen adinera moldatuko ditu): a. Zer pentsatu duzu nekazaritzarako daukagun lur zatia hain txikia dela ikustean? b. Zure ustez munduan zehar lurra ondo banatuta dago guztiok janaria izan dezagun? Zergatik? c. Zure ustez emakume eta gizonen artean lurraren banaketa bidezkoa da? Zergatik? d. Zure inguruan zeintzuk uste duzu izango direla lurrari eraso egiten dioten faktoreak? Zergatik? 6. Soberan dauden sagarrak konposterara eraman. Horrela, gure ortuko lurra ere elikatzen hasiko gara. Etzazu mundua jan! 23
  • 24. Bigarren Zatia Ideia nagusiak: Luraren eratze prozesua oso konplexua da. Euriak, izotzak, haizeak, eguzkiak, landareek euren sustraitxoekin, milaka animalia txikik eta mikroizakiek sortzen dute lurra. Horiek guztiek, arrokak zatitu eta higatzen dituzte. Horixe da guk egunero zapaltzen dugun lurraren jatorria. Hori gertatzeko, milaka urte dira beharrezkoak; horrexegatik, lurra artifizialki ezin da egin. Helburua: • Zoluaren eratze-prozesua luzea dela ulertzea. Horretan, faktore biologiko, fiskiko eta kimikoek parte hartzen dute. • Higiene ohiturak bereganatu lurrarekin kontaktuan egotean. • Lurraren ezaugarriekin (textura, kolorea, usaina) ohitzea. Materialak: • Pala txikiak, txokoan ditugun kutxak. • Baratze-koadernoa. Etzazu mundua jan! 24
  • 25. Garapena: 1. Ortura atera baino lehen, irakasleak lagunduta, txukuntasun-araudi bat ezarriko duzue. Hemendik aurrera, baratzean lan egiten den bakoitzean, araudi hori jarraituko da. 2. Klasea talde txikitan banatu. Talde bakoitzak ortuaren leku ezberdinetatik lur lagin bat hartuko du. 3. Nolakoa da hartu duzuen lagina? Idatz itzazue zuen baratze-koadernoan ondorengo ezaugarriak: • Kolorea: • Egindura. (Horretarako eskuekin lur zatitxo bat hartu beharko dute. Hori busti ostean, “lukainkatxoak” egiten saiatu beharko dira. Lurra hareatsua bada, eraztunak egitean, apurtu egingo dira. Aldiz, lurra buztintsua bada, eraztun politak lortuko dituzue). • Animaliarik aurkitu duzue? • Landare eta makiltxoak daude? • Arrokarik aurkitu duzue? 4. Taldeek lurrean aurkitutako osagai bakoitza kutxa ezberdinetan jarriko dute. Alde batetik, harritxoak daude; beste alde batetik, landareak; bestetik, makiltxoak, zizareak... 5. Osagai guztiak beste kutxa batean nahastu. 6. Zer gertatu da? (Osagai guztiak nahastu arren, ez da zolurik osatu. Horra hor naturaren garrantzia: lurra bizirik dago; gizakiak ezin du lurrik ekoiztu; naturalen lana da hori.) 7. Guztia baliabideen txokoan laga dezakezue; horrela, lurraren garrantziari buruzko zalantzak dituzuenean, berriro ere egin dezakezue jarduera hori… Etzazu mundua jan! 25
  • 26. 4. jarduera: URA, BIZITZAREN OINARRIA Ideia nagusiak: Munduan ur ugari dago. Are gehiago! Lur planetan baino, ur planetan bizi garela esan dezakegu, lurraren hiru laurdenak ozeanoak baitira. Hala ere, bizitzeko behar dugun ur geza baliabide eskasa da eta ibai, glaziare eta lakuetan aurkitzen dugu. Giza jarduera dela eta, ura kutsatzen ari gara. Ondorioz, munduan badira milaka pertsona ur garbia izateko aukerarik ez dutenak. Zuen ortuan ikusiko duzuen moduan, ur garbia nekazaritzan oso garrantzitsua da, izan ere, nekazal jarduerak ur gezaren %70 erabiltzen du (UNEP 2010). Baina kutsadura ezezik badira “ura eskuratzeko” eskubidearen beste urraketa asko, esaterako, milioika arrantzalek arrantza egiteko eskubidea galdu dute kostaldeen txikizioagatik. Helburuak: • Uraren inguruan dauden arazoak ulertu ikuspuntu ezberdinak aztertuz. • Teknologia berrien erabilera. Materialak: • Baratze koadernoa hausnarketak jasotzeko. • 7.1 eranskineko ipuina: “Lur lehorreko arrantzaleak”. • Ez dezagun mundua jan! liburuxka ganba ekoipeznari buruzko oinarrizko informazioarekin. • Google Earth© programa eta interneteko konexioa duen ordenagailua. Etzazu mundua jan! 26
  • 27. Garapena: 1. Taldeak osatu eta talde bakoitzari “Lur lehorreko arrantzaleak” ipuina banatu. 10 minutu eman guztion artean irakurri dezaten. 2. Ondoren Google Earthen bilatzailean “Posorja edo Puerto Pizarro, Ecuador” idatzi eta honako galdera hauei erantzun: a. Zer da ikusten duzuna? (erantzuna: ikusten diren forma urdinak ganba-ustiategi erraldoien urmaelak dira, ikusten denez kostaldea eta mangladia zen guztia bereganatu dute) b. Zure ustez ze gertatu zaie hemen bizi ziren arrantzaleei? (erantzuna: zonaldeko arrantzale askok ganba ustiategietan lanean hasten dira eta hemen askotan lan baldintzak ez dira duinak. Beste askok hirietara jotzen dute, Guayaquil eta Quito aldera alegia. Hiriotan, bizimodua hobetu beharrean periferietan biltzen dira, hemen txirotasuna, langabezia eta biolentzia dira nagusi. Gauzak horrela, umeak eta emakumeak izaten dira zaurkorrenak, askotan umeak eskola utzi eta lanera joan behar dira eta emakumeak euren familiak aurrera ateratzeko edozein lan mota onartzera behartuak izaten dira. Ecuadorreko ekonomian ganben exportazioak diru sarrera haundia suposatzen du, hala ere desjabetuak izan diren arrantzale txikiek ez dute horren etekinik ikusten, populaziaren %41 bi dolar baino gutxiagorekin bizi da hemen.) c. Ba al dakizu zer den mangladia? (erantzuna: kostalde tropikaletan hazten den baso mota. Honetan arrain eta itsaski piloa dago, mendeetan zehar arrantzale komunitate asko orekan bizi izan dira ekosistema mota honetan. Mangaldia desargertzean arrainak eta itsaskiak ere desagertzen dira eta oso zaila da berriro ere errekuperatzea. Gainera mangaldiak, kostak itsasoko mareetatik ere babesten ditu.) d. Zer gertatu da han zegoen mangladiarekin? (erantzuna: desagertu da.) e. Non uste duzu jaten direla ustiategi erraldoi hauetan ekoizten diren ganbak? (erantzuna: Europa eta Estatu batuetan, herrialde aberastuetan batez ere.) f. Zer egin dezakezu egoera hau ekiditeko? (erantzuna: galdetu gusasoei nondik datozen etxean jaten dituzuen ganba eta otarrainxkak, herrialde txirotuetatik badatoz azaldu gure kontsumo ohiturek sortzen dituzten arazoak) Etzazu mundua jan! 27
  • 28. 5. jarduera: BIHARKO HAZIAK Ideia nagusiak: Nekazaritzan oso garrantsitzuak dira haziak, batez ere, nekazaritza ekologikoan. Urtero, laborariek beraien landare politenen haziak gordetzen dituzte. Horrela, landare indartsuagoak eta uzta oparoagoak lortuko dituzte. Euskal Herriko hazien sareak horrela azaltzen du hazien bioaniztasunaren garrantzia: “Bioaniztasunaren galera arazo ekologiko larria da eta zientzialariek horrela definitu dute bilera askotan. Sarritan, bioaniztasun kontzeptuaren esanahia era murriztuan erabiltzen da: “Toki bateko espezieen taldea”. Hori egitean, alde batera geratzen dira basoen aberastasuna, paisaien aldaketak edo nekazaritza aniztasuna. Azken gai horren inguruan, zenbait labore eta ehunka nekazaritza barietate gure soroetatik desagertu egin dira. FAOk (Nekazaritza eta Elikadurarako Mundu Erakundea) dio XX. mendean munduan ereindako nekazaritza barietateen %75 galdu egin dela” Helburua: • Hazien garrantziaz ohartaraztea. • Gure inguruan desagertzen ari diren bertako nekazaritza barietateen arazoa ezagutaratzea. • Hazitegia egitea eskolako baratzea hornitu ahal izateko. • Inguruko baserritar eta pertsona helduekin komunikazioa sustatu. Materialak: • Beirazko ontziak (hazi mota bakoitzeko poto bana). • Haziak (haurrek ekarriko dituzte). • Margoak, kola eta kartulinak etiketak egiteko. Garapena: Jarduera hasi baino lehen, komenigarria da galdera hauek erantzutea (baratze-koadernoan bildu ditzakete erantzunak). a. Zertarako balio dute haziek? b. Ba al zenekien hazi mota bakoitzaren berezitasunaren arabera, landarea eta horrek ematen dituen fruituak ezberdinak direla? Etzazu mundua jan! 28
  • 29. c. Zenbat babarrun mota ezagutzen dituzu? Zergatik uste duzu mota ezberdinetako babarrunak daudela? d. Zer gertatuko litzateke babarrun guztiak berdinak balira? 1. Galdera hoiei erantzuna eman ostean, honako etxerako-lana proposatuko zaie: Bi asteko epea emanez, haziak lortzen saiatu beharko dira. Ez zaie baldintzarik jarriko, baina honako hau kontuan izan beharko dute: a. Zerenak dira lortutako haziak (hauei buruzko informazio gehiena lortzen saiatu, aldakia, ereite garaia…eta abar)? b. Nola lortu dituzu haziak? c. Poltsatxoa dendan erosi duzu edo zure edo zure senide, lagun edo baserritar batek eman dizkizu? Hala bada, nork eman dizkizu? Berak nola erabiltzen ditu haziak(noiz, nola eta non ereiten ditu, noiz jasotzen du uzta…eta abar? d. Haziak erositakoak ez badira, eman dizkuzun pertsonak zein prozedura jarraitu du haziak gordetzeko? saia zaitez deskribatzen. 2. Lortutako haziak sailkatu behar dira, horretarako hazi mota bakoitza beirazko potoetan sartu eta identifikazio etiketak diseinatu honako irizpide hauek jarraituz: • Haziaren izena eta barietatea (ezagutzen bada): .......................................................................................... • Hazia noiz jaso den: ..................................................................................... • Hazia non jaso den: ...................................................................................... • Ereite garaia: ................................................................................................. • Uzta jasotzeko sasoia: ................................................................................. • Sortzen duen landarearen marrazki edo argazkia: ................................................................................ • Sortzen duen landarearen erabilera (giza-elikadura, sendabelarra, ornamentala…): ................................................................... 3. Gorde haziak baliabideen txokoan, eskolako hazitegian ernetuko ditugu eta. Gaur lortutako haziak biharko gure elikagaiak izango dira! 4. Azkenik esaldi hauei buruzko hausnakerta egin eta zuen baratze koadernoan bildu: • FAOk (Nekazaritza eta Elikadurarako Mundu Erakundea) dio XX. mendean munduan ereindako nekazaritza barietateen %75 galdu egin dela. • 10 enpresek kontrolatzen dute mundu osoko hazien merkatuaren %67. (ETC group, 2008). Oharra: Natdarren lurraldeko maletinean, “hazi inbaditzaileen” kapituluan hazien bioaniztasunaren garrantzia lantzen da, beraz, jarduera osagarriak dira. Etzazu mundua jan! 29
  • 30. 6. jarduera: HAZITEGIA EGIN Ideia nagusiak: • Hazien garrantziaz ohartu elikadura bermatzeko. • Hondakinen berrerabilera sustatu. Helburua: Hazien garapena era praktikoan ikustea. Hazitegian ernetzen diren haziak ortuan landatuko ditugun ortuariak izango dira. Materialak: • Jogurt potoak. • Jogurt potoak sartzeko bandeja edo kutxa iragaztezinak (arrandegietan erabiltzen diren kutxak oso egokiak dira). • Ereiteko lurra. (Baratzeko lurra, zizare humusa eta konposta nahaztuz egin dezakezue, bestela dendetan horretarako egokiak diren substratuak saltzen dituzte). • Ura. (Garbia eta epela, euri-ura bada hobe). • Palatxoak edo goilarak. • Guraizeak. • Karteltxoak egiteko kartulina. Garapena: 1. Sasoi eta egun egokia aukeratu hazitegia ereiteko. (Lasai, ortuen maneiu naturaleko ikastaroan ikusiko da hau). 2. Jogurt potoari zuloa egin eta lurrez bete, hau ureztatu ostean etxetik ekarritako hazia erein, beti ere jasotako irizpideak jarraituz. 3. Poto bakoitzak bere etiketa beharko du, hemen ereite data eta erabilitako haziaren izena idatzi. 4. Bandejan sartu eta zuen negutegian edo gelaren alderik eguzkitsuenean utzi. Etzazu mundua jan! 30
  • 31. 5. Ondoren taldeka jarri eta zuen hazien jarraipen fitxa diseinatuko duzue? Zer jarri behar dela uste duzue? (hau adididea da) Ereite Ernetze Hazi Zenbat Ortura Oharrak data data kopurua landare ateratzeko poto atera dira? data bakoitzeko. (birlandatze data). Maddi (pikuluze tomate barietatearen haziak) Mikel (erreteko piper lodia) ... 6. Taldeko fitxa zuen fitxategian gorde, hemen ondo gordeta egongo da zuen hazien kontrola ondo eraman dezazuen. 7. Zuen baratzeko lurra prest baldin badago eta garaia egokia bada lurrean zuzenean landa dezakezue ere. Oharra: Ikastaroan hazitegi mota ezberdinak egiteko irizpideak ematen dira, beraz jarduera hau kurtsoa jarraitzen duten helduen esku laga daiteke. Horrela jarduera hau ikastolaren ekintza sozial moduan plantea daiteke, irakasle, guraso, ikasle eta aitona-amonak elkarrekin lankidetzan aritzeko. Etzazu mundua jan! 31
  • 32. NATDARREN TXOKOA Deskribapena: Txoko hau ez da txoko “fisikoa”, maleta batek osatzen du. “Natdarren lurraldea” DVD formatoan aurkezten den ikus-entzunezko ekoizpena da. Bertan, “Nats” izeneko txontxongilo txiki eta atseginekin batera, hainbat istorio ezberdinetan murgiltzeko aukera izango dugu. Natdarrak zoriontsu bizi dira beraien herrixkan, naturak eskaintzen dituen aberastasunez inguraturik. Baina euren alaitasuna mantentzeko, hainbat arazori aurre egin beharko diete. DVDan lehen hezkuntzako haurrei zuzenduriko hiru istorio edo kapitulu ezberdin aurkezten dira. Natdarrak nekazariak dira eta istorioetan beraien komunitateak dituen arazo ezberdinak aztertzen dira, hala nola, oinarrizko baliabideak (lurra, haziak, ura…) eskuratzeko dituzten zailtasunak; elikagai transgenikoen hedapena eta honek dakarren bioaniztasunaren galera eta herrialde aberastuen kontsumismoa asetzeko herrialde txirotuetan ezartzen diren industri kutsakor eta esplotatzaileen arazoa (erderaz “maquilas”). Aipatutako arazoek Natdarren lurraldeko pertsonaien elikadura subirotasuna galtzea dakarte; hau da, beraien elikaduraren eta bizimoduaren kontrola galduko dute. DVDekin batera, tradiziozko jolasetan oinarrituriko materiala banatuko da (tokea, puzzleak, oroimen-jolasak, bikote-jolasak, hexagonoa eta abar). Kapitulu ezberdinetan landutako gaiei buruzko hausnarketa jolasen bitartez bideratuko da. Horretarako, “Natdarren Lurraldeko” maletinean aurkituko duzuen gida pedagogikoan azalpen guztiak aurkituko dituzue. Etzazu mundua jan! 32
  • 33. Txokoa osatzen: DVDa 15 minutuko hiru kapitulu ezberdinetan banatzen da eta bakoitzean gai ezberdinak lantzen dira: “Benboien”6 lantegia: herrialde aberastuen kontsumismoa asetzeko herrialde txirotuetan ezartzen diren industri kutsakor eta esplotatzaileen (erderaz “maquila”) arazoa. Burdinazko dorrea: oinarrizko baliabideen garrantzia (lurra, ura, haziak) izaki bizidun guztion biziraupenerako duten garrantzia eta hauek ez kutsatzeko energia berriztagarrien aukera. Hazi inbaditzaileak: Laborari txikien garrantzia elikaduran eta elikagai transgenikoen hedapenak dakarren nekazal bioaniztasunaren galera. Gai hauei buruzko hausnarketa bideratzeko, “bideo-foruma” egin beharrean, “forum- jolasa” egitea proposatzen dizuegu. Betiko jolasetan oinarriturik (tokea, puzzleak, oroimen- jolasak, bikote-jolasak, hexagonoak…eta abar), ikasleek natdarrak aurkezturiko istorioen inguruko galderak erantzun beharko dituzte. Helburua beraz, aipaturiko ideia nagusia eta garrantzitsuenak jolasen bitartean jasotzea izango da. Kapitulu bakoitza lantzeko bina joko aurkezten dira: haur txikiei (6-9 urte), eta nagusiei zuzendurikoak (9-12 urte). Horretarako, adin tarte bakoitzari egokituriko galderak proposatzen dira. Hala ere, irakasleak taldearen arabera antola ditzake jolasak, edota galdera berriak proposatu. Jokuak saio eta egun ezberdinetan antola daitzeke kapituluak euren artean independienteak direlako. Horrela banatzen dira jokoak adinaren arabera: Burdinezko Dorrea Benbon Lantegia Hazi Inbaditzaileak 6-9 urte Puzzlea Tokea Bikoteak 9-12 urte Hexagonoak Tokea Oroimen jolasa Materialak: • Natdarren munduko maletina. 6. Euskeraz sentzu gabeko hitza da. “Ben bon”, katalanez gauza ona eta baliagarria esan nahi du. Benboien lantegian natdarrek “benboiak” egiten dituzte gurea bezalako herrialde industrializatuetan gustoko ditugun objetuak direlako; natdarrentzat ordea, “benboiak” balio gabeko trasteak dira. Etzazu mundua jan! 33
  • 34. KONPOSTA ETA HONDAKINEN TXOKOA Deskribapena: Txoko hau kanpoan egongo da, izan ere, ortutik oso gertu kokatuko dugun konposterak osatzen baitu. “Etzazu mundua jan!” proiektuak eskaintzen duen maneiu ikastaroan konpostera egiteko era erraza azalduko da, beraz komeni da ikastaroan parte hartzen duten helduek haurrekin batera eraikitzea. Konpostera komertzialak ere badaude, baina guk geuk eraikitzean materiale zaharren birrerabilera sustatu da eta gure ortuaren gastuak murriztuko dira. Konposteraz gain hondakinen gaikako banaketa egiteko ontzi erzberdinak banatuko dira eskolan zehar (Materia organikoa jasotzeko batez ere, jantokiko eta sukaldeko arduradunekin hitz egin beharko da.) Gaur egun, hondakinen arazoa oso larria da, milaka tona sortzen dira eta berrerabil daitezkeen gauza asko zaborretara botatzen dira. Urteotan hainbat eragile ezberdinek ingurumen- hezkuntzan egindako esfortzu paregabeari esker, gure haurrek papera eta plastikoen birziklapena nahiko barneratua daukate, hala ere bide luzea dugu oraindik, Euskal Herrian gaikako bilketa %23 eta %30 tartean kokatzen da. Sortzen diren hondakinen portzentaia haundia hondakin organikoak dira, hauek errez konposta ditzakegu, gainera konposta dugu ortu ekologikoaren oinarri. Lurrari bizitza ematen dio landareak indartsu has daitezen; gainera, paregabeko osagaia da ortuko gaitzak sahiesteko. Beraz, gure hondakinak ez dira ahuntzaren gauerdiko eztula! Eskolak jantokia balu, hondakin organikoen sailkapena egin eta baliogarriak direnak konposterara bidaliko genituzke. Bestalde, interesgarria izan daiteke udaletxearekin hitz egitea konposteraren eraiketarekin laguntzeko, eta konpostaren osagaiak lortzeko. Adibidez: lorategi plublikoen sega ostean sortutako belar hondakinak; zuhaitz-kimaketan jasotakoak; animalien zimaurra eta abar… Txokoa osatzen: Guraso edo irakasle talde bat bilduko da haurrekin konpostera eraikitzeko ikastaroan emandako irizpideak jarraituz. Kalitatezko konposta egiteko jarraitu behar diren pausoak ere kurtsoan ikusiko dira. Oinarrizko baliabideak: • Mintegietan azalduko da konpostera eta konposta egiteko jarraitu behar diren pausuak. Unitate didaktikoarekin batera banatzen den CD-an ere pausu guztiak agertzen dira. • Konpostera. • Ontziak. Etzazu mundua jan! 34
  • 35. 7. jarduera: LURRA ELIKATZEN. GURE HONDAKINAK ERE BALIAGARRIAK IZAN DAITEZKE! Ideia nagusiak: • Aurreko jardueretan lurra eta uraren garrantzia jorratu da. Landareek euren janaria lurretik eta eguzkitik lortzen dute. Hala ere, hori ez da nahikoa, landareak osasuntsu haz daitezen lur egokia behar dute, beraz, lurra bizirik eta ondo elikatuta egon behar da! Baso eta oihanetan izadiak berak elikatzen du lurra. Baina gure ortuan, lurraren “janaria” ekoitzi egin behar da: janari hori konposta da. • Arazoa aterabide bihurtu: Sortzen ditugun hondakinen %50 materia organikoa da. Hau konpostatzean akabo sortzen dituen arazo larrienak, berriro naturan integratzen delako, gainera konposta nekazaritza ekologikoaren oinarrietako bat da. Helburua: • Birziklapenarekiko eta berrerabilerarako jarrera positiboa garatu. • Hondakinek sortzen duten arazoaz ohartu. • Lurra eta konposta sistema biziak direla barneratzea. • Konpostaren garrantzia ulertu landareen garapena behatuz. • Laborantza ekologikoaren oinarrizko teknikak ezagutzea. Materialak: • Konpostera. (Aldez aurretik eraikita egongo da. Irakasle eta ikas-komunitatea osatzen duten helduek eraikiko dute ikastaroan jasotako argibideak jarraituz). • Jantokiko edo etxeko hondakinak. • Konposta (konposterakoa prest ez balego, beste leku batetik ekarriko da). • Jantokian hondakinak bereizteko zaborrontziak. • Kartulinak, margoak, guraizeak, belkro zatiak… • Jardueraren 3. Puntua 11-12 urteko neska-mutikoei zuzenduta dago, hau garatuz gero internet konexioa duen ordenagailua beharrezkoa izango da gaiari buruzko informazioa biltzeko. Etzazu mundua jan! 35
  • 36. Garapena: 1. Taldeka, hondakinen sailkapenerako fitxa osatu, honen arabera zaborren bereizketa ahalbidetzen duten ontziak jarriko dituzue gelan eta jantokian. Hondakin organikoak egunero konposterara* eraman behar dira azkar usteltzen direlako.Horretarako bi arduradun izendatuko dira, arduradunak astero txandakatuko dira ikasle guztiek parte har dezaten. Fitxak mural moduan egin daitezke begi-bistan dagoen toki batean eskegitzeko. Oharra: jarduera hau banaka ere egin daiteke, horrela ikasle bakoitzak bere fitxa eramango du, etxean hondakinen birziklapenarekin jarraitzeko. * Eskolan batez ere elikagaien hondakinekin osatuko da konposta. Prozesua egokia izan dadin konpostazeko irizpide ezberdinak azalduko dira ikastaroan. Aholkua: sukaldeko hondakinak botatzen diren bakoitzean belar siku edo lasto geruza batekin estali. Fitxa egiteko adibide bat: Hondakinak…bakoitza dagokion ontzira! Asteko arduradunak Materia organikoa: fruitu eta barazki hondakinak, haragi eta arrain hondakinak, arrautzak eta mariskoak, Ontzi marroia kafe hondarrak, landare-hostoak, barnizarik eta plastikorik gabe erretako egurraren errautsa. Jakiak gordinak edo sukaldatuak izan daitezke. Ontzi arinak: latak, poltsak, plastikozko ontziak eta Ontzi horia (arduradunen izena edo brickak, jogurt potoak… argazkia jarri, astero aldatu ahal izateko Papera eta kartoia: aldizkariak, egunkariak, zuen izena edo argazkia Ontzi urdina katalogoak, kartulinak, koaderno zaharrak, folioak… duten txar teltxoak egin belkro zati batekin Errefusa: Birziklatu ezin daitekeen material pegatzeko) inorganikoa da hondakin hori: hautsa, zeramika Ontzi Grisa puskak, hautsitako ispiluak, barnizdun errautsak, paper plastifikatua, hortzetako pastaren eta kremen tuboak Ontzi berdea Beira: botilak eta beirazko ontziak. Etzazu mundua jan! 36
  • 37. 2. Fitxak eta ontziak banatu ondoren zuen eskolako birziklapenaren eta konpostagearen zaindariak izango zarete, horrela zuen eskolan sortzen diren hondakinak murrizteko gai izango zarete! 3. Euskal Herrian badira hondakinen kudeaketan adierazgarriak diren esperientziak, esate baterako Usurbilgo Udalak eta San Markos Mankomunitateak sustatu duten atez ateko bilketa. Taldeka honi buruzko informazioa bildu. Hau aztertuz gero bi diskusio talde osatuko dira, batzuk sistema honen aldekoak eta beste batzuk kontrakoak. Erabiliko dituzuen argudioak eta lortutako konklusioak zuen baratze koadernoan idatzi. Azkenik hondakinei buruzko esaldi hauei buruz hausnartu: • Gutako bakoitzak nahastutako 1,05 kg zabor sortzen ditu egunean, urtean 382 kg! • Gaikako bilketa eginez sortzen diren hondakinen %80 murriztu daiteke. • Errazen deuseztatzen den hondakina sortzen ez dena da. 4. Kurtsoan zehar materia organikoaren bilakaera ikusiko duzue baina konposta ez da egun batetik bestera egiten…beraz, lasai. Konposta osatuta dagoenean jarduera honen bigarren zatiarekin hasiko gara. Hala ere, honekin aurrera jarraitu nahi bada konposta eskatzea dago, inguruko baserritarrek lagin txikia arazorik gabe emango digute! 5. Konposta behatu eta zuen baratze koadernoan honako galdera hauei erantzun: • Kolorea, egindura eta usaina. • Animaliarik al dago? • Zure ustez konpostaren osagaien artean izaki bizidunak daude? Hala bada, zeintzuk dira? 6. Zuen ortuko zatitxo bat prestatu. Horretarako, ondo atzurtu beharko duzue; irakasleei laguntza eskatu. Ortuko lurra oraindik prestatu gabe badago, hazitegian bertan egin daiteke esperientzia hau. 7. Soka bat erabiliz, edo makiltxoekin markak eginez, bitan banatu. Zati erdian konposta bota; bestean, ez bota ezer. 8. Sasoirako egokia den zerbait landatu (irakasleek ere lagunduko dizuete horretan). Bi zatietan gauza berdina landatu beharko duzue, konparaketa egin ahal izateko. 9. Bi zatiak modu berean zaindu beharko dituzue (ureztapen egokia, argitasuna…). 10. Lasai egon, landareek, denbora behar dute garatzeko…Ezberdintasunik aurkitu duzue bi zatien artean? Hau ikusi ostean zertarako balio du konpostak? 11. Antzemandako ezberdintasunak baratze-koadernoan adierazi. Etzazu mundua jan! 37