SlideShare a Scribd company logo
1
Kreu II
Teorite e Tregtise dhe te
Investimeve dhe BN
Dr. Ismet Voka
2
Objektivat e Kreut
Te kuptojme argumentat tradicionale se si dhe pse tregtia
nderkombetare permireson mireqenien e te gjitha
vendeve
T’i hedhim nje veshtrim historise dhe te krahasojme
implikimet e teorise se tregtise nga vepra origjinale e
Adam Smith deri tek teorite bashkekohore te
Michael Porter
Te studiojme kritiken e teorise klasike te tregtise dhe te
analizojme pikepamjet alternative sipas te cilave biznesi
dhe forcat ekonomike percaktojne modelet e tregtise
ndermjet vendeve
Te zbulojme ngjashmerite dhe dallimet ndermjet tregtise
nderkombetare dhe investimeve nderkombetare
3
Teorite e Tregtise Nderkombetare
Hyrje
Merkantilizmi
Avantazhi absolut
Avantazhi krahasues
Teoria Heckscher-Olin
Teoria e Ciklit te jetes se produktit
Teoria strategjike
Diamanti i Porterit
4
Hyrje
Teorite e Tregtise Nderkombetare
Vendet heqin dore nga veteplotesimi me produkte dhe sherbime
duke pranuar ndervaresine
Perfitimet qe provojne vendet nga angazhimi ne tregeti
nderkombetare dhe specializimi
Ndihmon vendet qe te formulojne politikat e tyre ekonomike
TTN shpjegojne modelet e tregtise nderkombetare ne ekonomine
boterore
5
Tregtia e lire
Tregtia eshte e Lire kur nje Qeveri nuk synon te ndikoje
nepermjet instrumenteve si kuota dhe taksa doganore ate
se çfare qytetaret e nje vendi mund te blejne nga vende
te tjere apo ate se çfare ata duhet te prodhojne dhe
shesin ne vende te tjere
6
Perfitimet nga Tregtia e Lire
Tregtia e lire e lejon nje vend te specializohet ne
prodhimin dhe eksportin e produkteve qe mund t’i
prodhoje me efiçence me te larte dhe te importoje
produktet qe mund te prodhohen me efiçence me
te larte ne vende te tjera
7
Teorite e Tregtise dhe Politikat Qeveritare
Teorite predikojne per politikat qeveritare:
Merkantilizmi sugjeron se qeveria duhet te nxise eksportet
dhe te denoje/kufizoje importet
Smith, Ricardo dhe Heckscher-Ohlin te nxisin tregtine e lire
te pakufizuar
Teorite e Reja te tregtise dhe Porteri sugjerojne nderhyrjen e
kufizuar dhe selektive te Qeverise per te mbeshtetur
zhvillimin e disa industrive te orientuara nga eksporti
8
Kolonia e pare britanike qe fitoi pavaresine (1957)
Presidenti Nkrumah perqafoi socializmin pan Afrikan
Tarifa te larta per importet
Politike anti-export
9
Vendos tarifa te uleta per produktet industriale
Ofron stimuj per exportin
Kufizon kuotat
Kufizon subvencionet
1950: 77% e te punesuarve ne bujqesi, tani 20%
GNP nga industria nga 10% u rrit ne mbi 30%
10
Gana :
- GNP/person ne vitin 1970 ishte 250 $
- GNP/person ne vitin 1992 behet 450 $
- Rritja vjetore 1.5 %
Rritja vjetore e GNP eshte 1.5%
Çvendosje nga perdorimi i burimeve produktive (Kakao) ne joproduktive
(te tjera bujqesore)
Koreja e Jugut :
- GNP/person ne vitin 1970 ishte 260 $
- GNP/person ne vitin 1992 behet 6790 $
- Rritja vjetore 9 %
Çvendosje nga perdorimet e burimeve nga bujqesia ne perdorime
Rezultati i ketyre politikave
11
Hyrje ne Teorine e Tregtise
Tregtia e Lire ndodh kur Qeveria nuk synon te ndikoje se çfare duhet te
blejne banoret e saj nga vende te tjere ose çfare ata duhet te prodhojne
per te shitur ne vende te tjera
Perfitimet nga Tregtia e lejojne nje vend qe te specializohet ne prodhimin
dhe eksportin e produkteve qe mund te prodhohen ne menyre me
efiçente ne ate vend
Modelet e Tregtise Nderkombetare nganjehere jane te lehta per tu kuptuar:
• Arabia Saudite - nafte
• Brazili - Kafe
• Gana – Kakao
…disa here nuk jane aq te lehta per tu kuptuar:
• Japonia - veturat, elektronike
• Zvicra - kimikate, farmaceutike, ore etj.
12
Merkantilizmi
Merkantilizmi (merkant-tregtar ne italisht) perfaqeson nje teori te
ekonomise qe dominoi ne Europe ne periudhen : shek XVI deri ne
mesin e shek XVIII-te.
Tregetia e jashtme eshte mjeti per realizimin e politikes
Synimi i politikes eshte rritja e pasurise dhe fuqise se shtetit
Pasuria dhe fuqia e nje vendi varet nga thesaret e akumuluara
Ari dhe argjendi jane parate me te cilat tregtohet
Kjo teori predikon se ju duhet te keni sufiçit tregtar duke:
maksimizuar eksportet nepermjet subvencionimeve
minimizuar importet nepermjet tarifave dhe kuotave √
Merkantilizmi
Merkantilistet ishin te bindur se niveli i treguesve te aktivitetit ekonomik
varet me shume nga faktore monetare.
Specifikonin rol thelbesor te ofertes monetare per rritjen e tregtise se
mbrendshme. Pra, me shume para me shume mallra, me shume begati
Mbronin interesin dhe fitimin
Ishin kunder konkurences se mbrendshme sepse sipas tyre ajo conte
ne uljen e cmimve dhe fitimeve duke demtuar pasurine e kombit.
Duke imponuar kufizime te forta per importet dhe tarifa te larta
doganore, merkantilistet kontribuan ne varferimin e vendeve qe i
zbatuan totalisht rekomandimet e tyre. √
13
14
Teoria e Perparesive Absolute
Adam Smith: “Pasuria e kombeve” (“Pasuria e kombeve” (1776)
Shpjegon procesin me ane te cilit tregjet dhe prodhimi operojne ne
shoqeri
Kontributi kryesor : avantazhi absolut dhe ndarja e punes.
Treguesit e aktivitetit ekonomik iu nenshtrohen faktoreve reale qe jane
: sasia e punes se gjalle; burimet natyrore ; kapitali ; struktura e
ekonomise
Avantazhi absolut : Aftesia e nje vendi per te prodhuar me te njejtat
sasi burimesh me shume produkt se sa nje vend tjeter
Te prodhosh vetem te mirat ku ju jeni me efiçient dhe te tregtosh
(importosh) ato ku nuk je efiçient √
Teoria e Përparësive Absolute
Shembull: Dy vende, Anglia dhe Franca prodhojne vetem dy produkte, grure dhe
stofra. Efektiviteti relativ matet duke krahasuar numrin e oreve te punes qe
nevojiten per te prodhuar nje njesi produkti. Supozojme se per 10 ore pune kemi :
Anglia ka avantazh absolut ne prodhimin e grurit. Per 10 ore pune prodhon 20 njesi
grure ose i duhen me pak ore pune per te prodhuar nje njesi grure .
Franca ka avantazh absolut ne prodhimin e stofit. Per 10 ore pune prodhon 25 njesi
stof, ose i duhen me pak ore pune per te prodhuar nje njesi stof. √
15
Vendi Grure Stof
Angli 20 ose 20
France 10 25
Teoria e Përparësive Absolute
Banoret e dy vendeve konsumojne edhe grure edhe pelhure
Varianti i pare pa tregeti mes vendeve : Vendet ½ e oreve te punes te
prodhoje grure dhe ½ pelhure.
Anglia 10 njesi grure dhe 10 njesi pelhure
Franca 5 njesi grure dhe 12.5 njesi pelhure
Varianti i dyte me tregeti te hapur : Anglia specializohet ne prodhimin e
grurit dhe Franca ne prodhimin e stofit.
Perfituesit : konsumatoret e dy vendeve perfitojne me shume produkte
20 njesi grure dhe 25 njesi pelhure.
16
Teoria e Përparësive Absolute √
Parimi i Përparësisë Absolute: Cdo vend duhet te specializohet ne
prodhimin dhe eksportin e atij malli qe prodhon ne menyre eficente, qe
do te thote ne me pak ore pune.
Vendet mund të këmbejnë me njeri tjetrin dhe do të përfundonin me më
shumë në të dyja produkteve se sa t’i prodhonin vet
Tregtia midis vendeve keshtu behet me perfitim
Vendet i shfrytezojne burimet në mënyrë efiçiente, si rezultat i
specializimit, shënohet rritje në konsumin dhe prodhimin e përgjithshëm
Konsumatorët në të dyja vendet përfitojnë pasi që do të blejnë produkte
të prodhuara nga prodhuesi më efiçient 17
Teoria e Përparësive Absolute
Përse kjo teori konsiderohet e rëndësishme në lëndën e
ekonomiksit ?
Objekt i studimit të ekonomiksit është plotësimi i nevojave dhe
kërkesave të pafundme të konsumatorëve
Si mund t’i plotësojmë kërkesat dhe nevojat tona të pakufizuara
kur burimet i kemi kufizuara ?
Shoqeria nuk mund te proddhoje ne menyre jo eficente sidomos
ne kushtet e kufizimit te burimeve
18
19
Teoria e Avantazhit Krahasues
David Ricardo: “Principles of Political Economy” – (Principles of Political Economy” – (1817) √
Zgjerime te argumenteve te tregtise se lire
Efiçenca e perdorimit te burimeve shpie ne produktivitet me te larte
Sipas rikardos nje vend duhet te specializohej ne prodhimin e nje
malli qe ai prodhonte ne menyre me eficente se nje vend tjeter dhe
te importonte mallra per te cilat vendet e tjera ishin me eficent
Por kur nje vend ishte me eficent se nje vend tjeter ne prodhimin e
gjithkaje. Ateher a ishte me interes liberalizimi i tregtise se lire midis
dy vendeve ?
Mund te importohet EDHE n.q.se vendi yne eshte me efiçent ne
prodhimin e produktit se sa vendi nga ku importojme
• por, duhet sa me efiçent…ne qofte se, krahasimisht atehere
importo!
Teoria e avantazhit krahasues
Shembull: Dy vende, Anglia dhe Franca prodhojne vetem dy produkte, grure dhe
stofra. Efektiviteti relativ matet duke krahasuar numrin e oreve te punes qe
nevojiten per te prodhuar nje njesi produkti. Supozojme se per 10 ore pune kemi :
√
Anglia ka avantazh absolut ne prodhimin e grurit dhe stofit. Per 10 ore pune prodhon
20 njesi grure ose i duhen me pak ore pune per te prodhuar nje njesi grure .
Anglia ka avantazh absolut edhe ne prodhimin e stofit. Per 10 ore pune prodhon 20
njesi stof, ose i duhen me pak ore pune per te prodhuar nje njesi stof.
20
Vendi Grure Stof
Angli 20 ose 20
France 10 15
Teoria e Perparesive Krahasuese
A do te perfitonte nga tregetia e jashtme vendi i cili ka
perparesi absolute ne te dy produktet ??
Teoria e Smithit nuk thote asgje per kete situate √
Pergjigjen e marrim nga Teoria e Perparesive
Krahasuese e Rikardos.
21
Teoria e Perparesive Krahasuese
Cila është baza për tregti/këmbim ?
• Forcat/mekanizmat të cilat i nxisin vendet të këmbejnë në mes veti. Këto
janë përparësitë absolute sipas Smithit, ndërsa sipas Rikardos janë
përparësitë krahasuese
Cilat janë përfitimet nga tregtia/këmbimet ?
• Rritja e konsumit në vendet që këmbejnë si rezultat i specializimit në
prodhim dhe tregti
Cila është struktura e tregtisë/këmbimeve ?
• Produktet/shërbimet që importohen dhe eksportohen
  22
Teoria e Përparësive Krahasuese
Së pari, secili vend duhet të vendosë se si do t’i alokoj burimet e veta
të kufizuara ?
Nëse Anglia do ti prodhoje te dy produktet apo do te kembeje me
Francen ?
Shpenzimet për njësi të prodhimit të grurit ne Angli :
grure/ stof = 20/ 20 pra raporti 1:1
Shpenzimet për njësi të grurit ne France :
grure/stof = 10/ 15 pra raporti 1:1,5
Për çdo njesi grure të prodhuar, Anglia heq dorë nga 1 njesi stof
dhe Franca heq dore nga 1,5 stof
Gruri kushton me pak ne Angli se sa kushton ne France
Stofi kushton me pak ne France se sa ne Angli 23
Teoria e Avantazhit Krahasues √
Edhe nëse një vend është më pak efiçient se (ose ka disavantazh absolut
krahasuar me) një vend tjetër në prodhimin e të dy produkteve, perseri
ekziston baza për tregti/ këmbim me përfitime të dyanshme.
Vendi i parë duhet të specializohe në prodhimin dhe eksportimin e
produktit në të cilin ka disavantazh absolut më të vogël (në këtë të mirë
vendi ka përparësi krahasuese) dhe të importojë të mirën në të cilën
disavantazhi absolut është më i madh (në këtë të mirë vendi ka
disavantazh krahasues)
Është një ndër teorite më të qëndrueshme dhe më pak të kontestuara në
ekonomi
24
25
Supozime
Jane bere disa supozime qe nuk e anullojne teorine:
Dy vende dhe dy produkte ne glob
Tregeti e lire
Transporti zero!
Burimet jane te levizshme brenda vendit, por jo midis vendeve
Kthime konstante dhe jo zbritese nga ekonomite e shkalles
Stok i pandryshuar burimesh
Teknologji e njejte
Vlera e bazuar ne teorine e punes
26
Teoria klasike e tregtise
Kontriboi shume per kuptimin se si prodhimi dhe tregtia operojne ne
ekonomine boterore.
Megjithese disa ekonomiste mendojne se jane vjeteruar, perseri ata na
ndihmojne te kuptojme BN.
Ndarja e punes √
Shpjegimi i Smithit , se si firmat industriale mund te rrisin prodhimin duke
perdorur te njejtat ore pune, pra duke rritur specializimin eshte thelbesor
edhe sot.
Avantazhi krahasues
Vazhdimi i punes se Smithit nga Rikardo shpjegoi per here te pare se si vendet ,
qe ne dukje nuk kishin aresye te dukshme per te tregtuar, mund te
specializoheshin ne prodhimin e asaj qe benin me mire .
Fitimet nga tregtia
Teoria e Rikardos argumentoi se shtetet mund te permiresonin mireqenien e
popullit te tyre me ane te tregtise nderkombetare
27
Teoria e Heckscher (1919)-Olin (1933)
Supozime qe nuk e anullojne teorine: √
Dy vende dhe dy produkte dhe dy faktore prodhimi
Konkurence e plote ne te dy vendet
Te dy vendet shfrytezojne teknologji te njejte
Produkti X perdor intensivisht fuqi punetore, ndersa Y perdor capital
Rritja e sasise se punes apo kapitalit do te rrise autputin
Te dy vendet prodhojne te dy produktet edhe ne tregti te lire
Preferencat e njejta ne te dy vendet
Faktoret e prodhimit levizin lirisht brenda vendit dhe jo jashte vendit
28
Teoria e Heckscher (1919)-Olin (1933)
(Teoria e raportit te faktoreve)
Kjo teori bazohet ne teorine e perparesive relative te Rikardos
Perparesite relative jane rezultat i dallimeve ne sasine e faktoreve te
prodhimit qe disponojne vendet ne kembimin nderkombetar
Vendet do te priren te specializohen ne prodhimin e produkteve qe
perdorin intensivisht burimet e tyre me te bollshme.
Eksporto produkte qe perdorin intensivisht faktoret e prodhimit me te
bollshem ne vend
Importo te mira te prodhuara me burime qe jane te kufizuara ne
vendin tend
Kujtese: Perqendrohu ne avantazhin relativ JO ne avantazhin absolut
© McGraw Hill Companies, Inc.,2000
4-18
29
Teoria e Heckscher (1919)-Olin (1933)
Modelet e tregtise percaktohen nga diferencat ne pajisjen me faktore se
sa nga produktiviteti
Cmimet e faktoreve percaktojne diferencat e kostos se mallit
Cmimet jane te percaktuara nga vlera e punes dhe kapitalit
Vlera e punes dhe kapitalit eshte e ndryshme ne vende te ndryshme
Nje vend qe ka fuqi punetore relativisht te bollshme duhet te specializohet ne
prodhimin dhe eksportin e mallrave relativisht intensive ne fuqi punetore.
Nje vend qe ka capital relativisht te bollshem duhet te specializohet ne
prodhimin dhe eksportin e mallrave me capital relativisht intensive.
©McGrawHillCompanies,Inc.,2000 4-18
30
Paradoksi i Leontievit, 1953
Tenton te testoje teorine e Heckscher-Ohlin me disa raste
Analizoi permbajtjen e punes dhe kapitalit ne eksportet dhe importet e
SHBA-se
Hipoteza ishte : eksportet duhet te jene relativisht intensive ne capital
(me shume capital se sa pune) se sa importet pasi SHBA ishte e pasur
me shume me capital se sa fuqi punetore
Zbuloi se eksportet amerikane kishin me shume pune se capital ne
krahasim me importet !!! paradoksi Leontievit
Kjo ishte kundershti me modelin H-O √
31
Heckscher Kundrejt Ricardo
Ekonomistet parapelqejne Heckscher nga pikpamja
teorike, por me te shpjegohen pak modelet e tregtise
Teoria e Avantazhit krahasues te Rikardos eshte
gjithashtu e kufizuar per te parashikuar modelet e tregtise
Perfundimisht, diferencat ne produktivitet midis vendeve
mund te jene kyçi per te percaktuar modelet e tregtise
© McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-20
32
Teoria e Linderit (1961) √
Fokusohet jo ne prodhimin ose palen furnizuese por ne preferencat e
konsumatorit, pra palen kerkuese
Argumentoi se tregtia e mallrave nuk diktohej nga kostoja, por nga
ngjashmerite ne kerkesat e produktit ndermjet vendeve
Bazohej ne dy parime :
1. Ndersa te ardhurat per fryme rriten, rritet edhe niveli i cilesise se produkteve te
kerkuara nga banoret e vendit
2. Drejtuesit e firmave qe prodhojne per nevoja te shoqerise, kane shume dijeni per
tregun e tyre te mbrendshem sesa per ate te huaj. Fillimisht duhej te arrinin sukses
ne tregun e mbrendshem , ndersa pastaj te shtrihej ne tregun e jashtem
Tregtia nderkombetare do te ndikohej nga ngjashmerite e kerkesave
Vendet me te ardhura per fryme te ngjashme do te kene tregti intensive
sepse ata kane kerkesa per keto produkte
© McGraw Hill Companies, Inc.,2000
4-20
33
Teoria e Ciklit te Jetes se Produktit
(Raymond Vernon, 1966) √
Kjo teori fokusohet me shume te produkti dhe jo te raporti i faktoreve, si
nga ana e furnizimit (kostoja e prodhimit) ashtu edhe nga ana e kerkeses
( niveli i te ardhurave te konsumatorit)
Duke perdorur disa mjete dhe supozime te teorise H-O, Vernoni shtoi te
teoria ekzistuese dy premisa te bazuara te teknologjia:
Novacionet teknike, qe te cojne drejt produkteve te reja fitimprurese,
kerkojne sasi te medha kapitali dhe pune shume te kualifikuar. Keto
faktore prodhimi gjenden ne vende shume te industrializuara.
Keto novacione teknike te njejta, qofte produkti, ashtu edhe metodat e
prodhimit te tij, kalojne ne tri faza
© McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-21
34
Teoria e Ciklit te Jetes se Produktit
(Raymond Vernon, 1966)
Faza 1: Produkti i ri √
Novacionet kerkojne shume pune te kualifikuar dhe sasi te medha
kapitali per kerkim dhe zhvillim
Produktet e reja projektohen dhe prodhohen ne vendet me tekonologji te
larte
Produkti eshte intensive ne capital dhe ne pune shume te kualifikuar
Produkti i ri do te prodhohet prane firmes ame dhe me kosto te larte
Novatori ne kete rast eshte monopolist dhe merr edhe norme fitimi te
larte duke mbuluar edhe kostot e larta te prodhimit
Produktin e blejne konsumatoret me te ardhura te larta fillimisht brenda
vendit dhe pastaj eksportohet ne vendet e zhvilluara
© McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-21
35
Faza 2: Produkti ne maturim √
Nderkohe qe produkti zhvillohet, procesi i tij behet me i standartizuar
Vendi qe shpiku produktin e ri rrit shitjet e veta ne vendet e tjera
Nderkohe qe njihet teknologjia e prodhimit dhe nevoja per pune shume
te kualifikuar bie, Aftesia per prodhim shtrihet shpejt ne shtetet e tjera te
zhvilluara te cilat ne fund te fazes fillojne te eksportojne
Nderkohe shtohen konkurentet, si dhe presionet ndaj cmimit si dhe firma
novatore perballet me vendime kritike se si te mbajne pjesen e tregut
Firma perballet me nje vendim kritik: ose te humbase pjesen e tregut
ndaj prodhuesve te huaj qe perdorin fuqi punetore me kosto te ulet ose
te investoje jashte shtetit duke perfituar nga avantazhet krahasuese te
kostos se faktoreve te prodhimit ne vendet e tjera.
© McGraw Hill Companies, Inc.,2000
4-21
36
Faza 3: Produkti i standartizuar √
Ne kete faze produkti eshte teresisht i standartizuar ne prodhimin e tij
Produkti prodhohet ne mase dhe kerkon gjithnje me shume pune te pa
kualifikuar
Normat e fitimit jane te ulta dhe konkurenca eshte e eger
Vendi qe shpiku produktin fillon te pakesoje prodhimin e mbrendshem dhe
te shtoje importin
Shtetet e tjera te zhvilluara vazhdojne te prodhojne dhe eksportojne
Prodhimi dhe eksporti zhvendoset ne Vendet me pak te zhvilluara qe kane
punen me te lire
© McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-21
37
Teoria e Ciklit te Jetes se Produktit
Nje qeshtje e rendesishme :
Vendet e prodhimit, konsumit, eksportit dhe importit identifikohen nga
nivelet e punes dhe te kapitalit dhe jo nga firmat
Vernoni vuri re se te njejtat firma mund te ishin fare mire ata qe po e
zhvendosnin prodhimin nga SHBA te Shtetet e Tjera te Zhvilluara apo te
Shtete me Pak te Zhvilluara
Zhvendosja e vendit te prodhimit ishte e dobishme per ndryshimin e
modeleve te tregtise, por nuk shoqerohej domosdoshmerisht me humbjen
e pjeses se tregut, te fitimit apo aftesite konkuruese te firmave
Vendi me avantazh krahasues mund te ndryshonte
© McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-21
38
Teoria e re e tregut: Tregtia strategjike
Zhvillimet e reja te tregtise ne vitet 1980-1990 shkaktuan
debate mbi teorite ekzistuese te tregtise
Edhe pse kishte rritje te shpejte ne treg, nje pjese e saj nuk
mund te shpjegohej me teorite aktuale
Masa e madhe e deficitit te mallrave te SHBA-se dhe renia e
shume firmave te SHBA-se si rezultat i konkurences
nderkombetare sherbyen si kritike apo “ falimentim i teorise se
tregut”
© McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-23
39
Teoria e re e tregut: Tregtia strategjike
Qeveria mund te luaje nje rol te dobishem kur tregjet nuk jane krejtesisht
konkurues
Kjo teori eshte shtrire edhe ne rolin e qeverise ne tregtine nderkombetare
Ekzistojne kater rrethana specifike, qe lidhen me konkurencen e pa
perkryer, ne te cilen mund te zbatohet tregtia strategjike :
Cmimi
Kostoja √
Perseritja
Faktoret e jashtem© McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-23
40
Teoria e re e tregut: Tregtia strategjike
Cmimi
√
Nje firme e huaj qe eshte monopol ka aftesi te kufizoje sasine e
konsumit dhe te kerkoje cmime me te larta
Qeveria mund ta kufizoje kete pushtet monopolist duke vendosur tarifa
doganore ndaj importit
Firm monopol per te mos rritur cmimin, shpesh do te mbaje vete nje
pjese te tarifes
Rezultati : nje pjese e fitimit te monopolistit kalojne te qeveria.
© McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-23
41
Teoria e re e tregut: Tregtia strategjike
Kostoja √
Disa industry dominohen nga firmat e medha qe prodhojne ne kushte te
ekonomise se shkalles . Prodhimi rritet dhe kosto ulet
Kjo i jep firmes avantazh konkurues ne treg
Qeveria duke dashur qe kete pozite ta fitojne firma specifike, mund ta
mbrojne tregun e mbrendshem nga konkurenca e huaj
Firma rritet dhe maturohet
Kjo teori eshte e ngjashme me me argumentat tradicionale te mbrojtjes
se degeve
© McGraw Hill Companies, Inc.,2000
4-23
42
Teoria e re e tregut : Tregtia strategjike
Perseritja √
Disa firma ne disa industry kane avantazhe konkuruese te trasheguara
shpesh te bazuara te rendimenti, thjesht nga prodhimi i perseritur me vite
Duke u nisur nga “meso duke punuar” keto firma mund te arrijne ne
avantazh konkurues ne kosto
Qeveria duke dashur qe te nxise keto fitime nga rendimenti nga firmat e
mbrendshme, mund t’i mbrojne tregun e mbrendshem nga konkurenca e
huaj
Firma ndihmohet qe qe te prodhoje me me mencuri per te fituar njohuri
konkuruese nga vete procesi aktual
© McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4j23
43
Teoria e re e tregut : Tregtia strategjike
Faktoret e jashtem √
Lidhet me deshtimet e atyre tregjeve ne te cilat kostoja ose perfitimet e
procesit te biznesit nuk jane rritur nga vete firma
Supozojme se qeveria beson se e ardhmja e biznesit eshte ne
industrite specifike qe bazohen te dija
Qeveria subvensionon arsimin e punonjesve te asaj industrie
Mbron ate industry nga konkurenca e huaj
Ndihmon ne mbulimin e kostos se mjedisit
© McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-23
44
Diamanti i Porterit
(Harvard Business School, 1990)
Si vendet, qeverite madje edhe industrite private mund t’i ndryshojne
kushtet brenda nje vendi per te ndihmuar aftesite konkuruese te firmave te
tyre ??
Lider ne kete fushe kerkimesh eshte Majkell Porter, nga Universiteti i
Harvardit i cili deglaroi :
Prosporiteti kombetar krijohet nuk trashegohet. Ai nuk buron nga
dhuratat natyrore te nje vendi, nga rezervat e punes, nga normat e tij te
interest apo nga vlera e monedhes se tij sic ngulin kembe klasiket
Konkurenca e nje kombi varet nga kapaciteti i industries se vet per t’u
rinovuar dhe permiresuar. Novacioni nxit konkurencen
© McGraw Hill Comp4-29
45
Diamanti i Porterit
Avantazhi konkurues i shteteve
Analizuar 100 industri ne 10 vende
Ne nje bote me konkurence globale roli i shtetit eshte rritur
Asnje shtet nuk mund te jete konkurues ne cdo industri
Mendohet qe teorite egzistuese nuk mjaftojne per te shpjeguar
Pyetja: “Si mundet nje vend te arrije sukses nderkombetar ne nje
industri te caktuar”
Diferencat ne vlerat kombetare, ne culture, ne strukturat ekonomike,
institucionet dhe ne histori kontribojne per te konkuruar me sukses
© McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-29
46
Diamanti i Porterit √
Nje firme duhet te perfitoje nga te gjitha dimesionet e konkurences
Kater elemente te “ diamantit te avantazhit kombetar”
Pajisja me faktore
Kushtet e kerkeses
Industrite e lidhura dhe mbeshtetese
Strategjia, struktura dhe rivaliteti i firmave
© McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-29
47
Pajisja me Faktore √
Marre nga Heckscher-Olin
Faktoret baze:
burimet natyrore
klima
vendodhja
Faktore te avancuar:
komunikimi
fuqia puntore e kualifikuar
teknologjia
© McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-33
48
Lidhjet midis Faktoreve Baze dhe te Avancuar
Faktoret Baze mund te sigurojne nje avantazh
fillestar
Duhet te mbeshteten nga faktoret e avancuar qe te
arrihet dhe vazhdohet suksesi
Kur nuk egzistojne faktoret baze duhet investuar ne
te avancuarit
© McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-35
49
Pajisja me Faktore te Avancuar
Me shume gjasa per te shpene avantazh konkurues tek nje vend
Jane rezultat i investimeve nga njerezit, kompanite dhe qeverite
Pozicioni i nje vendi lidhur me faktoret e prodhimit si fuqia punetore
e kualifikuar ose infrastruktura e nevojshme per zhvillimin e nje
industrie.
E rendesishme eshte aftesia e nje shteti per te permiresuardhe
shperndare vazhdimisht faktoret e vet (punen e kualifikuar )
4-34
50
Strategjia e Firmes, Struktura dhe Rivaliteti
“Filozofia” e menaxhimit mund t’ju ndihmoje ose “djege”
Kushtet e qeverisjes vendase per menyren e krijimit,
organizimit dhe menaxhimit dhe natyra e rivalitetit vendas
dhe nderkombetar
Prezenca e rivalitetit vendas e ben kompanine me
konkurruese √
© McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-38
51
Faktori Kerkese √
Niveli i gjendjes dhe kunkurences qe duhet te perballoje
firma ne tregun vendas
Firmat qe mund te mbijetojne ne tregjet locale, shume
konkuruese, kane me shume mundesi te fitojne epersi
konkuruese
Vlereson me shume karakterin e tregut jo madhesine e
tij, nxit konkurencen
Kerkoji konsumatoret e sofistikuar dhe kerkues
Kerkesa krijon kapacitetet
Imponojne cilesi dhe inovacion - risi
© McGraw Hill Companies, Inc.,2000
4-36
52
Industrite e Lidhura dhe Mbeshtetese
Konkurenca e te gjitha industrive te lidhura dhe
furnizuese te firmes
Krijon nje tufe - grup industrish mbeshtetese qe jane
konkurruese ne arenen nderkombetare
Nje firme e lidhur me firmat e tjera te industrise, fiton
dhe ruan avantazhe me ane te lidhjeve te ngushta te
punes, afersite me furnizuaesit dhe lehtesirave per
informacion
Duhet gjithashtu te plotesoje kerkesat e pjeseve te
tjera te Diamantit √
© McGraw Hill Companies, Inc.,2000
4-37
53
Diamanti Porterit
Faktoret e Avantazhit Konkurrues te Vendeve
Pajisja me Faktore
Strategjia e Firmes,
Struktura dhe
Rivaliteti
Kerkesa
Industrite e lidhura
dhe mbeshtetese
Figura 4.6
54
Diamanti
Suksesi arrihet kur egzistojne keto atribute – faktore
Sa me shume dhe me i madh faktori aq me teper gjasa ka
per sukses
Faktoret forcohen, ndikojne ne menyre te ndersjellte
√
© McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-32
55
Vleresimi i Teorise se Porterit
Ne qofte se Porteri ka te drejte, atehere duhet te
presim qe eksportet e nje vendi duhet te pasqyrojne
prezencen e kater elementeve te ‘diamantit’
Vendet duhet te importojne produkte te industrive ku
disa ose te gjithe elementet e ‘diamantit’ mungojne
Eshte ende shpejt te provohet…por
Instrument i aplikueshem ne konkurrueshmerine e
Kompanive
© McGraw Hill Companies, Inc.,2000
World Trade
4-39
56
Faktoret qe Percaktojne Avantazhin Konkurrues
Strategjia e Firmes,
Struktura dhe Rivaliteti
Kerkesa
Industrite e lidhuara
dhe mbeshtetese
Pajisja me
faktore
QeveriaQeveria
ShansiShansi
Dy faktore
te jashtem
qe ndikojne
kater
faktoret
4-40
57
Aplikime te Porterit
Kater faktoret se bashku me politikat qeveritare
plotesojne njeri tjetrin duke krijuar kushtet per
avantazh konkurrues
Politikat qeveritare mundet te sigurojne e shtojne
kater faktoret:
te ndikojne kerkesen e produkteve nepermjet standardeve
te ndikojne rivalitetin nepermjet ligjeve dhe rregullimeve
antitrust
te ndikojne disponibilitetin e punonjesve me nivel te larte
edukimi apo infrastrukture te perparuar transporti
58
Teoria e Investimeve Nderkombetare
Levizja e kapitalit ka lejuar
investimet e huaja direkte (IHD)
ne te gjithe globin
Investimet e Huaja Direkte √
IHD reflekton synimin e sigurimit të një interesi të qëndrueshëm të një
njësie rezidente në një ekonomi (investuesi direkt) në një njësi
rezidente të një ekonomie tjetër (ndërmarrja e investimit direkt)
Koncepti i “interesit të qëndrueshëm” nënkupton ekzistencën e një
marrëdhënieje afatgjatë midis investitorit direkt dhe ndërmarrjes, si dhe
të një ndikimi të konsiderueshëm të investitorit në administrimin e
procesit të vendimmarrjes në ndërmarrje .
FMN, (1993) përcakton IHD realizohet kur investitori direkt ka fituar 10
përqind ose më shumë të aksioneve të zakonshme ose të fuqisë
votuese të një kompanie tjetër në një vend të huaj.
Investimi direkt përfshin transaksionin fillestar midis dy njësive, si edhe
të gjitha transaksionet pasuese midis tyre 59
Investimet e Huaja Direkte √+
Pse firmat zgjedhin t’i sherbejne tregut te huaj nepermjet IHD-ve
dhe jo permes tregut te produkteve ?
Shitjet ne disa vende jane te veshtira per shkak te tarifave ne dogane. Ne
qofte se prodhon brenda vendit malli nuk eshte me import
Malli per tu prodhuar kerkon burime natyrore, qe jane te gatshme vetem ne
zona te caktuara te botes
Konkurenca e shtyn firmen vazhdimisht qe te rrise rendimentin dhe te ule
koston e prodhimit te mallit. Kjo mund te behet atje ku burimet jane me lire.
60
Teoria e IHD-ve √
Jep pergjigje per pyetjet :
Cfare e motivon nje firme te shkoje pertej eksportit ose
licensimit ?
Cfare perfitimesh pret te arrije nje KSHK duke qene e
pranishme fizikisht ne shtetet e tjera ?
61
Teoria elektike e Dunning (1981)
Teoria e IHD-ve, e zhvilluar në teori të paradigmës elektike OLI
Paradigma OLI bazohet në tre faktorë që ndikojnë në vendimet e IHD-ve:
(O) (Ownershi advantage): Përparësitë specifike të pronësise, duke i’u
referuar origjinës së investimit
(L) (Location- specific advantages): Përparësitë specifike të lokacionit,
duke i’u referuar drejtimit të investimit
(I) (Internalisation advantages): Përparësitë specifike të trupëzimit, duke i’u
referuar aryeses për ndërmarje të aktiviteteve për IHD-të.
62
Teoria elektike e Dunning (1981)
Na jep një analizë të thellë se ç’janë KSHK-të, duke vënë theksin në rolin e
teknologjisë si një faktor i zhvillimit të KSHK-së
Ofron një përgjigje për tre pyetje të rëndësishme që lidhen me IHD-të:
Cila firmë do të investojë jashtë vendit ?
Ku do të bëhet investimi ?
Pse disa firmat shërbejnë tregun e huaj përmes IHD-ve dhe jo përmes eksporteve ?
Kjo paradigmë ndihmon hulumtuesit për të kuptuar pse zhvillohen IHD-të,
si përdoren IHD-të nga KSH-te për të përmirësuar konkurrencën globale
63
Teoria elektike e Dunning (1981)
Firmat si kerkuese √
Kerkimi i burimeve
Kerkimi i avantazhit te faktoreve
Kerkimi i dijes
Kerkimi i sigurise
Kerkimi i tregjeve
64
Teoria elektike e Dunning (1981)
Firmat si shfrytezuese te mangesive te tregjeve
√
Mangesi ne hyrje : shume vende ne zhvillim te botes kane kerkur te
krijojne nje industry brenda vendit dukefrenuar importet e produkteve
konkuruese, me qellim qe firmat e reja te rriten
Mangesi ne levizshmerine e faktoreve : Firma te tjera SHK kane
shfrytezuar faktore me kosto te ulet qe gjenden ne vende me pak te
zhvilluara me kufizime ne levizshmerine e kapitalit
Mangesi ne drejtim : aftesia e firmave SHK qe t’i shfrytezojne keto
mangesi varet nga aftesia per te fituar nje avantazh si ne tregun e
mbrendshem ashtu edhe ato nderk. : avantazhet e kostos, diferencimi I65
Teoria elektike e Dunning (1981)
Perse firma nuk mundet qe permes kontratave te administrimit dhe
licensimit te mos arrije avantazhet qe kerkon ?
Pse firma duhet te jete fizikisht e pranishme ne nje vend ?
Firmat si pervetesuese
√
Shume avantazhe qe ka firma perqendrohen ne duart e saj, si njohurite
per te prodhuar nje mall
Duke filluar operacionet SHK ata mund ta pervetesojne prodhimin dhe te
mbajne te fshehte informacionin qe eshte ne themeli i konkurences se
firmes
Kontratat e administrimit dhe licensimi nuk lejojne trasmetimin efektiv te
njohurive 66
Faleminderit per vemendjen !
67

More Related Content

What's hot

Segmentimi i tregut dhe pozicionimi
Segmentimi i tregut dhe pozicionimiSegmentimi i tregut dhe pozicionimi
Segmentimi i tregut dhe pozicionimi
Hekuran Zogaj
 
Menaxhimi i BVM-së (Sllajdet e ushtrimeve - Ass. Lura Rexhepi)
Menaxhimi i BVM-së (Sllajdet e ushtrimeve - Ass. Lura Rexhepi)Menaxhimi i BVM-së (Sllajdet e ushtrimeve - Ass. Lura Rexhepi)
Menaxhimi i BVM-së (Sllajdet e ushtrimeve - Ass. Lura Rexhepi)
fatonbajrami1
 
Mikroekonomi 1
Mikroekonomi 1Mikroekonomi 1
Mikroekonomi 1
Ermon Cërvadiku
 
Makro Papunesia
Makro  PapunesiaMakro  Papunesia
Makro Papunesia
Kastriot Gashi
 
Pyetje Pergjigje I Xii Kapituj Mikro
Pyetje Pergjigje I Xii Kapituj    MikroPyetje Pergjigje I Xii Kapituj    Mikro
Pyetje Pergjigje I Xii Kapituj Mikro
Kosovar Sopjann
 
Njohuri Baze Marketing
Njohuri Baze MarketingNjohuri Baze Marketing
Njohuri Baze Marketing
Menaxherat
 
Konkurensa monopolistike
Konkurensa monopolistikeKonkurensa monopolistike
Konkurensa monopolistike
Bastri Fetahu
 
Mikroekonomi 2
Mikroekonomi 2Mikroekonomi 2
Mikroekonomi 2
Ermon Cërvadiku
 
Elasticiteti i kerkeses
Elasticiteti i kerkesesElasticiteti i kerkeses
Elasticiteti i kerkeses
Bessnik Latifi
 
BIZNESI NDËRKOMBËTAR - Dr. Besim Beqaj (Pyetje dhe përgjigje)
BIZNESI NDËRKOMBËTAR - Dr. Besim Beqaj (Pyetje dhe përgjigje)BIZNESI NDËRKOMBËTAR - Dr. Besim Beqaj (Pyetje dhe përgjigje)
BIZNESI NDËRKOMBËTAR - Dr. Besim Beqaj (Pyetje dhe përgjigje)
fatonbajrami1
 
Kf 1-Ligjerata 1-rë
Kf 1-Ligjerata 1-rëKf 1-Ligjerata 1-rë
Kf 1-Ligjerata 1-rë
Valdet Shala
 
Makroekonomia - BPV- Bruto Produkti Vendor
Makroekonomia - BPV- Bruto Produkti Vendor Makroekonomia - BPV- Bruto Produkti Vendor
Makroekonomia - BPV- Bruto Produkti Vendor
Menaxherat
 
Menaxhimi i NVM-ve (Pytje dhe Pergjigje per provim)
Menaxhimi i NVM-ve (Pytje dhe Pergjigje per provim)Menaxhimi i NVM-ve (Pytje dhe Pergjigje per provim)
Menaxhimi i NVM-ve (Pytje dhe Pergjigje per provim)
Blerim Raci
 
Tregjet financiare
Tregjet  financiareTregjet  financiare
Tregjet financiare
Menaxherat
 
Monopoli
Monopoli Monopoli
Monopoli
Be SA
 
Bazat e menaxhimit
Bazat e menaxhimitBazat e menaxhimit
Bazat e menaxhimit
Menaxherat
 
Tregu Dhe Llojet E Tij
Tregu Dhe Llojet E TijTregu Dhe Llojet E Tij
Tregu Dhe Llojet E Tij
ha 15753
 
Ndermarresia
NdermarresiaNdermarresia
Ndermarresia
Besart Rexhepi
 

What's hot (20)

Segmentimi i tregut dhe pozicionimi
Segmentimi i tregut dhe pozicionimiSegmentimi i tregut dhe pozicionimi
Segmentimi i tregut dhe pozicionimi
 
Menaxhimi i BVM-së (Sllajdet e ushtrimeve - Ass. Lura Rexhepi)
Menaxhimi i BVM-së (Sllajdet e ushtrimeve - Ass. Lura Rexhepi)Menaxhimi i BVM-së (Sllajdet e ushtrimeve - Ass. Lura Rexhepi)
Menaxhimi i BVM-së (Sllajdet e ushtrimeve - Ass. Lura Rexhepi)
 
Mikroekonomi 1
Mikroekonomi 1Mikroekonomi 1
Mikroekonomi 1
 
Makro Papunesia
Makro  PapunesiaMakro  Papunesia
Makro Papunesia
 
Pyetje Pergjigje I Xii Kapituj Mikro
Pyetje Pergjigje I Xii Kapituj    MikroPyetje Pergjigje I Xii Kapituj    Mikro
Pyetje Pergjigje I Xii Kapituj Mikro
 
Njohuri Baze Marketing
Njohuri Baze MarketingNjohuri Baze Marketing
Njohuri Baze Marketing
 
Analiza e Mjedisit te Brendshem
Analiza e Mjedisit te BrendshemAnaliza e Mjedisit te Brendshem
Analiza e Mjedisit te Brendshem
 
Konkurensa monopolistike
Konkurensa monopolistikeKonkurensa monopolistike
Konkurensa monopolistike
 
Mikroekonomi 2
Mikroekonomi 2Mikroekonomi 2
Mikroekonomi 2
 
Elasticiteti i kerkeses
Elasticiteti i kerkesesElasticiteti i kerkeses
Elasticiteti i kerkeses
 
BIZNESI NDËRKOMBËTAR - Dr. Besim Beqaj (Pyetje dhe përgjigje)
BIZNESI NDËRKOMBËTAR - Dr. Besim Beqaj (Pyetje dhe përgjigje)BIZNESI NDËRKOMBËTAR - Dr. Besim Beqaj (Pyetje dhe përgjigje)
BIZNESI NDËRKOMBËTAR - Dr. Besim Beqaj (Pyetje dhe përgjigje)
 
Kf 1-Ligjerata 1-rë
Kf 1-Ligjerata 1-rëKf 1-Ligjerata 1-rë
Kf 1-Ligjerata 1-rë
 
Makroekonomia - BPV- Bruto Produkti Vendor
Makroekonomia - BPV- Bruto Produkti Vendor Makroekonomia - BPV- Bruto Produkti Vendor
Makroekonomia - BPV- Bruto Produkti Vendor
 
Menaxhimi i NVM-ve (Pytje dhe Pergjigje per provim)
Menaxhimi i NVM-ve (Pytje dhe Pergjigje per provim)Menaxhimi i NVM-ve (Pytje dhe Pergjigje per provim)
Menaxhimi i NVM-ve (Pytje dhe Pergjigje per provim)
 
Tregjet financiare
Tregjet  financiareTregjet  financiare
Tregjet financiare
 
Monopoli
Monopoli Monopoli
Monopoli
 
Monopoli
MonopoliMonopoli
Monopoli
 
Bazat e menaxhimit
Bazat e menaxhimitBazat e menaxhimit
Bazat e menaxhimit
 
Tregu Dhe Llojet E Tij
Tregu Dhe Llojet E TijTregu Dhe Llojet E Tij
Tregu Dhe Llojet E Tij
 
Ndermarresia
NdermarresiaNdermarresia
Ndermarresia
 

Similar to Biznes nderkombetar Ligjerata-2

Tregtia nderkombetare
Tregtia nderkombetareTregtia nderkombetare
Tregtia nderkombetare
Landmark Communications Tirana
 
Tregetia kombetare.pptx
Tregetia kombetare.pptxTregetia kombetare.pptx
Tregetia kombetare.pptx
JetmiraYmeralilaj
 
Politika e perbashket buqesore ne BE
Politika e perbashket buqesore ne BEPolitika e perbashket buqesore ne BE
Politika e perbashket buqesore ne BE
Anita Dogani
 
Makro1 ligj12 marredhenieteekonomikenderkombetare
Makro1 ligj12 marredhenieteekonomikenderkombetareMakro1 ligj12 marredhenieteekonomikenderkombetare
Makro1 ligj12 marredhenieteekonomikenderkombetare
coupletea
 
Biznesi Nderkombetar dhe Globalizimi
Biznesi Nderkombetar dhe GlobalizimiBiznesi Nderkombetar dhe Globalizimi
Biznesi Nderkombetar dhe Globalizimi
Menaxherat
 
Integrimi ekonomik nderkombetare
Integrimi  ekonomik nderkombetareIntegrimi  ekonomik nderkombetare
Integrimi ekonomik nderkombetare
Landmark Communications Tirana
 
Politika buqesore ne BE.CAP
Politika buqesore ne BE.CAPPolitika buqesore ne BE.CAP
Politika buqesore ne BE.CAP
Anita Dogani
 
Biznesi nerkombetar 2
Biznesi nerkombetar 2Biznesi nerkombetar 2
Biznesi nerkombetar 2
Menaxherat
 
1 Tema 1 Domosdoshmeri E Biznesit Nderkombetar
1 Tema 1 Domosdoshmeri E Biznesit Nderkombetar1 Tema 1 Domosdoshmeri E Biznesit Nderkombetar
1 Tema 1 Domosdoshmeri E Biznesit Nderkombetar
guest59df372
 
Mikroekonomi 1
Mikroekonomi 1Mikroekonomi 1
Mikroekonomi 1
AronRudaku
 
Politika Industriale E Ue
Politika Industriale E UePolitika Industriale E Ue
Politika Industriale E Ue
Menaxherat
 
Tregtia nderkombetare dhe e drejta investive
Tregtia  nderkombetare dhe e drejta investiveTregtia  nderkombetare dhe e drejta investive
Tregtia nderkombetare dhe e drejta investive
Valmir Istogu
 
3. integrimi i tregut
3. integrimi i tregut3. integrimi i tregut
3. integrimi i tregut
ekonomia
 
Nehar Islami dhe Blerta Sekiraqa-Oligopoli
Nehar Islami dhe Blerta Sekiraqa-OligopoliNehar Islami dhe Blerta Sekiraqa-Oligopoli
Nehar Islami dhe Blerta Sekiraqa-Oligopoli
Target
 
2[1][1]. biz..
2[1][1]. biz..2[1][1]. biz..
2[1][1]. biz..
Menaxherat
 

Similar to Biznes nderkombetar Ligjerata-2 (16)

Tregtia nderkombetare
Tregtia nderkombetareTregtia nderkombetare
Tregtia nderkombetare
 
Tregetia kombetare.pptx
Tregetia kombetare.pptxTregetia kombetare.pptx
Tregetia kombetare.pptx
 
Politika e perbashket buqesore ne BE
Politika e perbashket buqesore ne BEPolitika e perbashket buqesore ne BE
Politika e perbashket buqesore ne BE
 
Makro1 ligj12 marredhenieteekonomikenderkombetare
Makro1 ligj12 marredhenieteekonomikenderkombetareMakro1 ligj12 marredhenieteekonomikenderkombetare
Makro1 ligj12 marredhenieteekonomikenderkombetare
 
Biznesi Nderkombetar dhe Globalizimi
Biznesi Nderkombetar dhe GlobalizimiBiznesi Nderkombetar dhe Globalizimi
Biznesi Nderkombetar dhe Globalizimi
 
Integrimi ekonomik nderkombetare
Integrimi  ekonomik nderkombetareIntegrimi  ekonomik nderkombetare
Integrimi ekonomik nderkombetare
 
Politika buqesore ne BE.CAP
Politika buqesore ne BE.CAPPolitika buqesore ne BE.CAP
Politika buqesore ne BE.CAP
 
Biznesi nerkombetar 2
Biznesi nerkombetar 2Biznesi nerkombetar 2
Biznesi nerkombetar 2
 
1 Tema 1 Domosdoshmeri E Biznesit Nderkombetar
1 Tema 1 Domosdoshmeri E Biznesit Nderkombetar1 Tema 1 Domosdoshmeri E Biznesit Nderkombetar
1 Tema 1 Domosdoshmeri E Biznesit Nderkombetar
 
Mikroekonomi 1
Mikroekonomi 1Mikroekonomi 1
Mikroekonomi 1
 
Politika Industriale E Ue
Politika Industriale E UePolitika Industriale E Ue
Politika Industriale E Ue
 
Monopoli
MonopoliMonopoli
Monopoli
 
Tregtia nderkombetare dhe e drejta investive
Tregtia  nderkombetare dhe e drejta investiveTregtia  nderkombetare dhe e drejta investive
Tregtia nderkombetare dhe e drejta investive
 
3. integrimi i tregut
3. integrimi i tregut3. integrimi i tregut
3. integrimi i tregut
 
Nehar Islami dhe Blerta Sekiraqa-Oligopoli
Nehar Islami dhe Blerta Sekiraqa-OligopoliNehar Islami dhe Blerta Sekiraqa-Oligopoli
Nehar Islami dhe Blerta Sekiraqa-Oligopoli
 
2[1][1]. biz..
2[1][1]. biz..2[1][1]. biz..
2[1][1]. biz..
 

More from Zana Agushi

Ligj. nr. 9, tregtia elektronike
Ligj. nr. 9, tregtia elektronikeLigj. nr. 9, tregtia elektronike
Ligj. nr. 9, tregtia elektronike
Zana Agushi
 
Ligj. nr. 7, financimi i bizneseve te vogla
Ligj. nr. 7, financimi i bizneseve te voglaLigj. nr. 7, financimi i bizneseve te vogla
Ligj. nr. 7, financimi i bizneseve te vogla
Zana Agushi
 
Ligj. nr. 4, franshiza dhe biznesi i vogel
Ligj. nr. 4, franshiza dhe biznesi i vogelLigj. nr. 4, franshiza dhe biznesi i vogel
Ligj. nr. 4, franshiza dhe biznesi i vogel
Zana Agushi
 
Biznesi familjar
Biznesi familjarBiznesi familjar
Biznesi familjar
Zana Agushi
 
Ligj. nr. 2, qasje te fillimit te nje biznesi te vogel
Ligj. nr. 2, qasje te fillimit te nje biznesi te vogelLigj. nr. 2, qasje te fillimit te nje biznesi te vogel
Ligj. nr. 2, qasje te fillimit te nje biznesi te vogel
Zana Agushi
 
Biznes nderkombetar Ligjerata-4
Biznes  nderkombetar Ligjerata-4Biznes  nderkombetar Ligjerata-4
Biznes nderkombetar Ligjerata-4
Zana Agushi
 
Biznes nderkombetar Ligjerata -4
Biznes  nderkombetar Ligjerata -4Biznes  nderkombetar Ligjerata -4
Biznes nderkombetar Ligjerata -4
Zana Agushi
 
Planifikimi
PlanifikimiPlanifikimi
Planifikimi
Zana Agushi
 
Polika e promocionit x
Polika e promocionit xPolika e promocionit x
Polika e promocionit x
Zana Agushi
 
Politika e distribucionit 9
Politika e distribucionit 9Politika e distribucionit 9
Politika e distribucionit 9
Zana Agushi
 
L 6dhe 7 - metoda e formimit te qmimit
L 6dhe 7 - metoda e formimit te qmimitL 6dhe 7 - metoda e formimit te qmimit
L 6dhe 7 - metoda e formimit te qmimit
Zana Agushi
 
Politika e produktit Ligjerat-4
Politika e produktit Ligjerat-4 Politika e produktit Ligjerat-4
Politika e produktit Ligjerat-4
Zana Agushi
 
Kerkimet e tregut Ligjerata-3
Kerkimet e tregut Ligjerata-3Kerkimet e tregut Ligjerata-3
Kerkimet e tregut Ligjerata-3
Zana Agushi
 
Segmentimi i tregut Ligjerata-2
Segmentimi i tregut Ligjerata-2Segmentimi i tregut Ligjerata-2
Segmentimi i tregut Ligjerata-2
Zana Agushi
 
Kuptimi i Marketingut Ligjerata-1
Kuptimi i Marketingut Ligjerata-1Kuptimi i Marketingut Ligjerata-1
Kuptimi i Marketingut Ligjerata-1
Zana Agushi
 

More from Zana Agushi (15)

Ligj. nr. 9, tregtia elektronike
Ligj. nr. 9, tregtia elektronikeLigj. nr. 9, tregtia elektronike
Ligj. nr. 9, tregtia elektronike
 
Ligj. nr. 7, financimi i bizneseve te vogla
Ligj. nr. 7, financimi i bizneseve te voglaLigj. nr. 7, financimi i bizneseve te vogla
Ligj. nr. 7, financimi i bizneseve te vogla
 
Ligj. nr. 4, franshiza dhe biznesi i vogel
Ligj. nr. 4, franshiza dhe biznesi i vogelLigj. nr. 4, franshiza dhe biznesi i vogel
Ligj. nr. 4, franshiza dhe biznesi i vogel
 
Biznesi familjar
Biznesi familjarBiznesi familjar
Biznesi familjar
 
Ligj. nr. 2, qasje te fillimit te nje biznesi te vogel
Ligj. nr. 2, qasje te fillimit te nje biznesi te vogelLigj. nr. 2, qasje te fillimit te nje biznesi te vogel
Ligj. nr. 2, qasje te fillimit te nje biznesi te vogel
 
Biznes nderkombetar Ligjerata-4
Biznes  nderkombetar Ligjerata-4Biznes  nderkombetar Ligjerata-4
Biznes nderkombetar Ligjerata-4
 
Biznes nderkombetar Ligjerata -4
Biznes  nderkombetar Ligjerata -4Biznes  nderkombetar Ligjerata -4
Biznes nderkombetar Ligjerata -4
 
Planifikimi
PlanifikimiPlanifikimi
Planifikimi
 
Polika e promocionit x
Polika e promocionit xPolika e promocionit x
Polika e promocionit x
 
Politika e distribucionit 9
Politika e distribucionit 9Politika e distribucionit 9
Politika e distribucionit 9
 
L 6dhe 7 - metoda e formimit te qmimit
L 6dhe 7 - metoda e formimit te qmimitL 6dhe 7 - metoda e formimit te qmimit
L 6dhe 7 - metoda e formimit te qmimit
 
Politika e produktit Ligjerat-4
Politika e produktit Ligjerat-4 Politika e produktit Ligjerat-4
Politika e produktit Ligjerat-4
 
Kerkimet e tregut Ligjerata-3
Kerkimet e tregut Ligjerata-3Kerkimet e tregut Ligjerata-3
Kerkimet e tregut Ligjerata-3
 
Segmentimi i tregut Ligjerata-2
Segmentimi i tregut Ligjerata-2Segmentimi i tregut Ligjerata-2
Segmentimi i tregut Ligjerata-2
 
Kuptimi i Marketingut Ligjerata-1
Kuptimi i Marketingut Ligjerata-1Kuptimi i Marketingut Ligjerata-1
Kuptimi i Marketingut Ligjerata-1
 

Biznes nderkombetar Ligjerata-2

  • 1. 1 Kreu II Teorite e Tregtise dhe te Investimeve dhe BN Dr. Ismet Voka
  • 2. 2 Objektivat e Kreut Te kuptojme argumentat tradicionale se si dhe pse tregtia nderkombetare permireson mireqenien e te gjitha vendeve T’i hedhim nje veshtrim historise dhe te krahasojme implikimet e teorise se tregtise nga vepra origjinale e Adam Smith deri tek teorite bashkekohore te Michael Porter Te studiojme kritiken e teorise klasike te tregtise dhe te analizojme pikepamjet alternative sipas te cilave biznesi dhe forcat ekonomike percaktojne modelet e tregtise ndermjet vendeve Te zbulojme ngjashmerite dhe dallimet ndermjet tregtise nderkombetare dhe investimeve nderkombetare
  • 3. 3 Teorite e Tregtise Nderkombetare Hyrje Merkantilizmi Avantazhi absolut Avantazhi krahasues Teoria Heckscher-Olin Teoria e Ciklit te jetes se produktit Teoria strategjike Diamanti i Porterit
  • 4. 4 Hyrje Teorite e Tregtise Nderkombetare Vendet heqin dore nga veteplotesimi me produkte dhe sherbime duke pranuar ndervaresine Perfitimet qe provojne vendet nga angazhimi ne tregeti nderkombetare dhe specializimi Ndihmon vendet qe te formulojne politikat e tyre ekonomike TTN shpjegojne modelet e tregtise nderkombetare ne ekonomine boterore
  • 5. 5 Tregtia e lire Tregtia eshte e Lire kur nje Qeveri nuk synon te ndikoje nepermjet instrumenteve si kuota dhe taksa doganore ate se çfare qytetaret e nje vendi mund te blejne nga vende te tjere apo ate se çfare ata duhet te prodhojne dhe shesin ne vende te tjere
  • 6. 6 Perfitimet nga Tregtia e Lire Tregtia e lire e lejon nje vend te specializohet ne prodhimin dhe eksportin e produkteve qe mund t’i prodhoje me efiçence me te larte dhe te importoje produktet qe mund te prodhohen me efiçence me te larte ne vende te tjera
  • 7. 7 Teorite e Tregtise dhe Politikat Qeveritare Teorite predikojne per politikat qeveritare: Merkantilizmi sugjeron se qeveria duhet te nxise eksportet dhe te denoje/kufizoje importet Smith, Ricardo dhe Heckscher-Ohlin te nxisin tregtine e lire te pakufizuar Teorite e Reja te tregtise dhe Porteri sugjerojne nderhyrjen e kufizuar dhe selektive te Qeverise per te mbeshtetur zhvillimin e disa industrive te orientuara nga eksporti
  • 8. 8 Kolonia e pare britanike qe fitoi pavaresine (1957) Presidenti Nkrumah perqafoi socializmin pan Afrikan Tarifa te larta per importet Politike anti-export
  • 9. 9 Vendos tarifa te uleta per produktet industriale Ofron stimuj per exportin Kufizon kuotat Kufizon subvencionet 1950: 77% e te punesuarve ne bujqesi, tani 20% GNP nga industria nga 10% u rrit ne mbi 30%
  • 10. 10 Gana : - GNP/person ne vitin 1970 ishte 250 $ - GNP/person ne vitin 1992 behet 450 $ - Rritja vjetore 1.5 % Rritja vjetore e GNP eshte 1.5% Çvendosje nga perdorimi i burimeve produktive (Kakao) ne joproduktive (te tjera bujqesore) Koreja e Jugut : - GNP/person ne vitin 1970 ishte 260 $ - GNP/person ne vitin 1992 behet 6790 $ - Rritja vjetore 9 % Çvendosje nga perdorimet e burimeve nga bujqesia ne perdorime Rezultati i ketyre politikave
  • 11. 11 Hyrje ne Teorine e Tregtise Tregtia e Lire ndodh kur Qeveria nuk synon te ndikoje se çfare duhet te blejne banoret e saj nga vende te tjere ose çfare ata duhet te prodhojne per te shitur ne vende te tjera Perfitimet nga Tregtia e lejojne nje vend qe te specializohet ne prodhimin dhe eksportin e produkteve qe mund te prodhohen ne menyre me efiçente ne ate vend Modelet e Tregtise Nderkombetare nganjehere jane te lehta per tu kuptuar: • Arabia Saudite - nafte • Brazili - Kafe • Gana – Kakao …disa here nuk jane aq te lehta per tu kuptuar: • Japonia - veturat, elektronike • Zvicra - kimikate, farmaceutike, ore etj.
  • 12. 12 Merkantilizmi Merkantilizmi (merkant-tregtar ne italisht) perfaqeson nje teori te ekonomise qe dominoi ne Europe ne periudhen : shek XVI deri ne mesin e shek XVIII-te. Tregetia e jashtme eshte mjeti per realizimin e politikes Synimi i politikes eshte rritja e pasurise dhe fuqise se shtetit Pasuria dhe fuqia e nje vendi varet nga thesaret e akumuluara Ari dhe argjendi jane parate me te cilat tregtohet Kjo teori predikon se ju duhet te keni sufiçit tregtar duke: maksimizuar eksportet nepermjet subvencionimeve minimizuar importet nepermjet tarifave dhe kuotave √
  • 13. Merkantilizmi Merkantilistet ishin te bindur se niveli i treguesve te aktivitetit ekonomik varet me shume nga faktore monetare. Specifikonin rol thelbesor te ofertes monetare per rritjen e tregtise se mbrendshme. Pra, me shume para me shume mallra, me shume begati Mbronin interesin dhe fitimin Ishin kunder konkurences se mbrendshme sepse sipas tyre ajo conte ne uljen e cmimve dhe fitimeve duke demtuar pasurine e kombit. Duke imponuar kufizime te forta per importet dhe tarifa te larta doganore, merkantilistet kontribuan ne varferimin e vendeve qe i zbatuan totalisht rekomandimet e tyre. √ 13
  • 14. 14 Teoria e Perparesive Absolute Adam Smith: “Pasuria e kombeve” (“Pasuria e kombeve” (1776) Shpjegon procesin me ane te cilit tregjet dhe prodhimi operojne ne shoqeri Kontributi kryesor : avantazhi absolut dhe ndarja e punes. Treguesit e aktivitetit ekonomik iu nenshtrohen faktoreve reale qe jane : sasia e punes se gjalle; burimet natyrore ; kapitali ; struktura e ekonomise Avantazhi absolut : Aftesia e nje vendi per te prodhuar me te njejtat sasi burimesh me shume produkt se sa nje vend tjeter Te prodhosh vetem te mirat ku ju jeni me efiçient dhe te tregtosh (importosh) ato ku nuk je efiçient √
  • 15. Teoria e Përparësive Absolute Shembull: Dy vende, Anglia dhe Franca prodhojne vetem dy produkte, grure dhe stofra. Efektiviteti relativ matet duke krahasuar numrin e oreve te punes qe nevojiten per te prodhuar nje njesi produkti. Supozojme se per 10 ore pune kemi : Anglia ka avantazh absolut ne prodhimin e grurit. Per 10 ore pune prodhon 20 njesi grure ose i duhen me pak ore pune per te prodhuar nje njesi grure . Franca ka avantazh absolut ne prodhimin e stofit. Per 10 ore pune prodhon 25 njesi stof, ose i duhen me pak ore pune per te prodhuar nje njesi stof. √ 15 Vendi Grure Stof Angli 20 ose 20 France 10 25
  • 16. Teoria e Përparësive Absolute Banoret e dy vendeve konsumojne edhe grure edhe pelhure Varianti i pare pa tregeti mes vendeve : Vendet ½ e oreve te punes te prodhoje grure dhe ½ pelhure. Anglia 10 njesi grure dhe 10 njesi pelhure Franca 5 njesi grure dhe 12.5 njesi pelhure Varianti i dyte me tregeti te hapur : Anglia specializohet ne prodhimin e grurit dhe Franca ne prodhimin e stofit. Perfituesit : konsumatoret e dy vendeve perfitojne me shume produkte 20 njesi grure dhe 25 njesi pelhure. 16
  • 17. Teoria e Përparësive Absolute √ Parimi i Përparësisë Absolute: Cdo vend duhet te specializohet ne prodhimin dhe eksportin e atij malli qe prodhon ne menyre eficente, qe do te thote ne me pak ore pune. Vendet mund të këmbejnë me njeri tjetrin dhe do të përfundonin me më shumë në të dyja produkteve se sa t’i prodhonin vet Tregtia midis vendeve keshtu behet me perfitim Vendet i shfrytezojne burimet në mënyrë efiçiente, si rezultat i specializimit, shënohet rritje në konsumin dhe prodhimin e përgjithshëm Konsumatorët në të dyja vendet përfitojnë pasi që do të blejnë produkte të prodhuara nga prodhuesi më efiçient 17
  • 18. Teoria e Përparësive Absolute Përse kjo teori konsiderohet e rëndësishme në lëndën e ekonomiksit ? Objekt i studimit të ekonomiksit është plotësimi i nevojave dhe kërkesave të pafundme të konsumatorëve Si mund t’i plotësojmë kërkesat dhe nevojat tona të pakufizuara kur burimet i kemi kufizuara ? Shoqeria nuk mund te proddhoje ne menyre jo eficente sidomos ne kushtet e kufizimit te burimeve 18
  • 19. 19 Teoria e Avantazhit Krahasues David Ricardo: “Principles of Political Economy” – (Principles of Political Economy” – (1817) √ Zgjerime te argumenteve te tregtise se lire Efiçenca e perdorimit te burimeve shpie ne produktivitet me te larte Sipas rikardos nje vend duhet te specializohej ne prodhimin e nje malli qe ai prodhonte ne menyre me eficente se nje vend tjeter dhe te importonte mallra per te cilat vendet e tjera ishin me eficent Por kur nje vend ishte me eficent se nje vend tjeter ne prodhimin e gjithkaje. Ateher a ishte me interes liberalizimi i tregtise se lire midis dy vendeve ? Mund te importohet EDHE n.q.se vendi yne eshte me efiçent ne prodhimin e produktit se sa vendi nga ku importojme • por, duhet sa me efiçent…ne qofte se, krahasimisht atehere importo!
  • 20. Teoria e avantazhit krahasues Shembull: Dy vende, Anglia dhe Franca prodhojne vetem dy produkte, grure dhe stofra. Efektiviteti relativ matet duke krahasuar numrin e oreve te punes qe nevojiten per te prodhuar nje njesi produkti. Supozojme se per 10 ore pune kemi : √ Anglia ka avantazh absolut ne prodhimin e grurit dhe stofit. Per 10 ore pune prodhon 20 njesi grure ose i duhen me pak ore pune per te prodhuar nje njesi grure . Anglia ka avantazh absolut edhe ne prodhimin e stofit. Per 10 ore pune prodhon 20 njesi stof, ose i duhen me pak ore pune per te prodhuar nje njesi stof. 20 Vendi Grure Stof Angli 20 ose 20 France 10 15
  • 21. Teoria e Perparesive Krahasuese A do te perfitonte nga tregetia e jashtme vendi i cili ka perparesi absolute ne te dy produktet ?? Teoria e Smithit nuk thote asgje per kete situate √ Pergjigjen e marrim nga Teoria e Perparesive Krahasuese e Rikardos. 21
  • 22. Teoria e Perparesive Krahasuese Cila është baza për tregti/këmbim ? • Forcat/mekanizmat të cilat i nxisin vendet të këmbejnë në mes veti. Këto janë përparësitë absolute sipas Smithit, ndërsa sipas Rikardos janë përparësitë krahasuese Cilat janë përfitimet nga tregtia/këmbimet ? • Rritja e konsumit në vendet që këmbejnë si rezultat i specializimit në prodhim dhe tregti Cila është struktura e tregtisë/këmbimeve ? • Produktet/shërbimet që importohen dhe eksportohen   22
  • 23. Teoria e Përparësive Krahasuese Së pari, secili vend duhet të vendosë se si do t’i alokoj burimet e veta të kufizuara ? Nëse Anglia do ti prodhoje te dy produktet apo do te kembeje me Francen ? Shpenzimet për njësi të prodhimit të grurit ne Angli : grure/ stof = 20/ 20 pra raporti 1:1 Shpenzimet për njësi të grurit ne France : grure/stof = 10/ 15 pra raporti 1:1,5 Për çdo njesi grure të prodhuar, Anglia heq dorë nga 1 njesi stof dhe Franca heq dore nga 1,5 stof Gruri kushton me pak ne Angli se sa kushton ne France Stofi kushton me pak ne France se sa ne Angli 23
  • 24. Teoria e Avantazhit Krahasues √ Edhe nëse një vend është më pak efiçient se (ose ka disavantazh absolut krahasuar me) një vend tjetër në prodhimin e të dy produkteve, perseri ekziston baza për tregti/ këmbim me përfitime të dyanshme. Vendi i parë duhet të specializohe në prodhimin dhe eksportimin e produktit në të cilin ka disavantazh absolut më të vogël (në këtë të mirë vendi ka përparësi krahasuese) dhe të importojë të mirën në të cilën disavantazhi absolut është më i madh (në këtë të mirë vendi ka disavantazh krahasues) Është një ndër teorite më të qëndrueshme dhe më pak të kontestuara në ekonomi 24
  • 25. 25 Supozime Jane bere disa supozime qe nuk e anullojne teorine: Dy vende dhe dy produkte ne glob Tregeti e lire Transporti zero! Burimet jane te levizshme brenda vendit, por jo midis vendeve Kthime konstante dhe jo zbritese nga ekonomite e shkalles Stok i pandryshuar burimesh Teknologji e njejte Vlera e bazuar ne teorine e punes
  • 26. 26 Teoria klasike e tregtise Kontriboi shume per kuptimin se si prodhimi dhe tregtia operojne ne ekonomine boterore. Megjithese disa ekonomiste mendojne se jane vjeteruar, perseri ata na ndihmojne te kuptojme BN. Ndarja e punes √ Shpjegimi i Smithit , se si firmat industriale mund te rrisin prodhimin duke perdorur te njejtat ore pune, pra duke rritur specializimin eshte thelbesor edhe sot. Avantazhi krahasues Vazhdimi i punes se Smithit nga Rikardo shpjegoi per here te pare se si vendet , qe ne dukje nuk kishin aresye te dukshme per te tregtuar, mund te specializoheshin ne prodhimin e asaj qe benin me mire . Fitimet nga tregtia Teoria e Rikardos argumentoi se shtetet mund te permiresonin mireqenien e popullit te tyre me ane te tregtise nderkombetare
  • 27. 27 Teoria e Heckscher (1919)-Olin (1933) Supozime qe nuk e anullojne teorine: √ Dy vende dhe dy produkte dhe dy faktore prodhimi Konkurence e plote ne te dy vendet Te dy vendet shfrytezojne teknologji te njejte Produkti X perdor intensivisht fuqi punetore, ndersa Y perdor capital Rritja e sasise se punes apo kapitalit do te rrise autputin Te dy vendet prodhojne te dy produktet edhe ne tregti te lire Preferencat e njejta ne te dy vendet Faktoret e prodhimit levizin lirisht brenda vendit dhe jo jashte vendit
  • 28. 28 Teoria e Heckscher (1919)-Olin (1933) (Teoria e raportit te faktoreve) Kjo teori bazohet ne teorine e perparesive relative te Rikardos Perparesite relative jane rezultat i dallimeve ne sasine e faktoreve te prodhimit qe disponojne vendet ne kembimin nderkombetar Vendet do te priren te specializohen ne prodhimin e produkteve qe perdorin intensivisht burimet e tyre me te bollshme. Eksporto produkte qe perdorin intensivisht faktoret e prodhimit me te bollshem ne vend Importo te mira te prodhuara me burime qe jane te kufizuara ne vendin tend Kujtese: Perqendrohu ne avantazhin relativ JO ne avantazhin absolut © McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-18
  • 29. 29 Teoria e Heckscher (1919)-Olin (1933) Modelet e tregtise percaktohen nga diferencat ne pajisjen me faktore se sa nga produktiviteti Cmimet e faktoreve percaktojne diferencat e kostos se mallit Cmimet jane te percaktuara nga vlera e punes dhe kapitalit Vlera e punes dhe kapitalit eshte e ndryshme ne vende te ndryshme Nje vend qe ka fuqi punetore relativisht te bollshme duhet te specializohet ne prodhimin dhe eksportin e mallrave relativisht intensive ne fuqi punetore. Nje vend qe ka capital relativisht te bollshem duhet te specializohet ne prodhimin dhe eksportin e mallrave me capital relativisht intensive. ©McGrawHillCompanies,Inc.,2000 4-18
  • 30. 30 Paradoksi i Leontievit, 1953 Tenton te testoje teorine e Heckscher-Ohlin me disa raste Analizoi permbajtjen e punes dhe kapitalit ne eksportet dhe importet e SHBA-se Hipoteza ishte : eksportet duhet te jene relativisht intensive ne capital (me shume capital se sa pune) se sa importet pasi SHBA ishte e pasur me shume me capital se sa fuqi punetore Zbuloi se eksportet amerikane kishin me shume pune se capital ne krahasim me importet !!! paradoksi Leontievit Kjo ishte kundershti me modelin H-O √
  • 31. 31 Heckscher Kundrejt Ricardo Ekonomistet parapelqejne Heckscher nga pikpamja teorike, por me te shpjegohen pak modelet e tregtise Teoria e Avantazhit krahasues te Rikardos eshte gjithashtu e kufizuar per te parashikuar modelet e tregtise Perfundimisht, diferencat ne produktivitet midis vendeve mund te jene kyçi per te percaktuar modelet e tregtise © McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-20
  • 32. 32 Teoria e Linderit (1961) √ Fokusohet jo ne prodhimin ose palen furnizuese por ne preferencat e konsumatorit, pra palen kerkuese Argumentoi se tregtia e mallrave nuk diktohej nga kostoja, por nga ngjashmerite ne kerkesat e produktit ndermjet vendeve Bazohej ne dy parime : 1. Ndersa te ardhurat per fryme rriten, rritet edhe niveli i cilesise se produkteve te kerkuara nga banoret e vendit 2. Drejtuesit e firmave qe prodhojne per nevoja te shoqerise, kane shume dijeni per tregun e tyre te mbrendshem sesa per ate te huaj. Fillimisht duhej te arrinin sukses ne tregun e mbrendshem , ndersa pastaj te shtrihej ne tregun e jashtem Tregtia nderkombetare do te ndikohej nga ngjashmerite e kerkesave Vendet me te ardhura per fryme te ngjashme do te kene tregti intensive sepse ata kane kerkesa per keto produkte © McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-20
  • 33. 33 Teoria e Ciklit te Jetes se Produktit (Raymond Vernon, 1966) √ Kjo teori fokusohet me shume te produkti dhe jo te raporti i faktoreve, si nga ana e furnizimit (kostoja e prodhimit) ashtu edhe nga ana e kerkeses ( niveli i te ardhurave te konsumatorit) Duke perdorur disa mjete dhe supozime te teorise H-O, Vernoni shtoi te teoria ekzistuese dy premisa te bazuara te teknologjia: Novacionet teknike, qe te cojne drejt produkteve te reja fitimprurese, kerkojne sasi te medha kapitali dhe pune shume te kualifikuar. Keto faktore prodhimi gjenden ne vende shume te industrializuara. Keto novacione teknike te njejta, qofte produkti, ashtu edhe metodat e prodhimit te tij, kalojne ne tri faza © McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-21
  • 34. 34 Teoria e Ciklit te Jetes se Produktit (Raymond Vernon, 1966) Faza 1: Produkti i ri √ Novacionet kerkojne shume pune te kualifikuar dhe sasi te medha kapitali per kerkim dhe zhvillim Produktet e reja projektohen dhe prodhohen ne vendet me tekonologji te larte Produkti eshte intensive ne capital dhe ne pune shume te kualifikuar Produkti i ri do te prodhohet prane firmes ame dhe me kosto te larte Novatori ne kete rast eshte monopolist dhe merr edhe norme fitimi te larte duke mbuluar edhe kostot e larta te prodhimit Produktin e blejne konsumatoret me te ardhura te larta fillimisht brenda vendit dhe pastaj eksportohet ne vendet e zhvilluara © McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-21
  • 35. 35 Faza 2: Produkti ne maturim √ Nderkohe qe produkti zhvillohet, procesi i tij behet me i standartizuar Vendi qe shpiku produktin e ri rrit shitjet e veta ne vendet e tjera Nderkohe qe njihet teknologjia e prodhimit dhe nevoja per pune shume te kualifikuar bie, Aftesia per prodhim shtrihet shpejt ne shtetet e tjera te zhvilluara te cilat ne fund te fazes fillojne te eksportojne Nderkohe shtohen konkurentet, si dhe presionet ndaj cmimit si dhe firma novatore perballet me vendime kritike se si te mbajne pjesen e tregut Firma perballet me nje vendim kritik: ose te humbase pjesen e tregut ndaj prodhuesve te huaj qe perdorin fuqi punetore me kosto te ulet ose te investoje jashte shtetit duke perfituar nga avantazhet krahasuese te kostos se faktoreve te prodhimit ne vendet e tjera. © McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-21
  • 36. 36 Faza 3: Produkti i standartizuar √ Ne kete faze produkti eshte teresisht i standartizuar ne prodhimin e tij Produkti prodhohet ne mase dhe kerkon gjithnje me shume pune te pa kualifikuar Normat e fitimit jane te ulta dhe konkurenca eshte e eger Vendi qe shpiku produktin fillon te pakesoje prodhimin e mbrendshem dhe te shtoje importin Shtetet e tjera te zhvilluara vazhdojne te prodhojne dhe eksportojne Prodhimi dhe eksporti zhvendoset ne Vendet me pak te zhvilluara qe kane punen me te lire © McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-21
  • 37. 37 Teoria e Ciklit te Jetes se Produktit Nje qeshtje e rendesishme : Vendet e prodhimit, konsumit, eksportit dhe importit identifikohen nga nivelet e punes dhe te kapitalit dhe jo nga firmat Vernoni vuri re se te njejtat firma mund te ishin fare mire ata qe po e zhvendosnin prodhimin nga SHBA te Shtetet e Tjera te Zhvilluara apo te Shtete me Pak te Zhvilluara Zhvendosja e vendit te prodhimit ishte e dobishme per ndryshimin e modeleve te tregtise, por nuk shoqerohej domosdoshmerisht me humbjen e pjeses se tregut, te fitimit apo aftesite konkuruese te firmave Vendi me avantazh krahasues mund te ndryshonte © McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-21
  • 38. 38 Teoria e re e tregut: Tregtia strategjike Zhvillimet e reja te tregtise ne vitet 1980-1990 shkaktuan debate mbi teorite ekzistuese te tregtise Edhe pse kishte rritje te shpejte ne treg, nje pjese e saj nuk mund te shpjegohej me teorite aktuale Masa e madhe e deficitit te mallrave te SHBA-se dhe renia e shume firmave te SHBA-se si rezultat i konkurences nderkombetare sherbyen si kritike apo “ falimentim i teorise se tregut” © McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-23
  • 39. 39 Teoria e re e tregut: Tregtia strategjike Qeveria mund te luaje nje rol te dobishem kur tregjet nuk jane krejtesisht konkurues Kjo teori eshte shtrire edhe ne rolin e qeverise ne tregtine nderkombetare Ekzistojne kater rrethana specifike, qe lidhen me konkurencen e pa perkryer, ne te cilen mund te zbatohet tregtia strategjike : Cmimi Kostoja √ Perseritja Faktoret e jashtem© McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-23
  • 40. 40 Teoria e re e tregut: Tregtia strategjike Cmimi √ Nje firme e huaj qe eshte monopol ka aftesi te kufizoje sasine e konsumit dhe te kerkoje cmime me te larta Qeveria mund ta kufizoje kete pushtet monopolist duke vendosur tarifa doganore ndaj importit Firm monopol per te mos rritur cmimin, shpesh do te mbaje vete nje pjese te tarifes Rezultati : nje pjese e fitimit te monopolistit kalojne te qeveria. © McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-23
  • 41. 41 Teoria e re e tregut: Tregtia strategjike Kostoja √ Disa industry dominohen nga firmat e medha qe prodhojne ne kushte te ekonomise se shkalles . Prodhimi rritet dhe kosto ulet Kjo i jep firmes avantazh konkurues ne treg Qeveria duke dashur qe kete pozite ta fitojne firma specifike, mund ta mbrojne tregun e mbrendshem nga konkurenca e huaj Firma rritet dhe maturohet Kjo teori eshte e ngjashme me me argumentat tradicionale te mbrojtjes se degeve © McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-23
  • 42. 42 Teoria e re e tregut : Tregtia strategjike Perseritja √ Disa firma ne disa industry kane avantazhe konkuruese te trasheguara shpesh te bazuara te rendimenti, thjesht nga prodhimi i perseritur me vite Duke u nisur nga “meso duke punuar” keto firma mund te arrijne ne avantazh konkurues ne kosto Qeveria duke dashur qe te nxise keto fitime nga rendimenti nga firmat e mbrendshme, mund t’i mbrojne tregun e mbrendshem nga konkurenca e huaj Firma ndihmohet qe qe te prodhoje me me mencuri per te fituar njohuri konkuruese nga vete procesi aktual © McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4j23
  • 43. 43 Teoria e re e tregut : Tregtia strategjike Faktoret e jashtem √ Lidhet me deshtimet e atyre tregjeve ne te cilat kostoja ose perfitimet e procesit te biznesit nuk jane rritur nga vete firma Supozojme se qeveria beson se e ardhmja e biznesit eshte ne industrite specifike qe bazohen te dija Qeveria subvensionon arsimin e punonjesve te asaj industrie Mbron ate industry nga konkurenca e huaj Ndihmon ne mbulimin e kostos se mjedisit © McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-23
  • 44. 44 Diamanti i Porterit (Harvard Business School, 1990) Si vendet, qeverite madje edhe industrite private mund t’i ndryshojne kushtet brenda nje vendi per te ndihmuar aftesite konkuruese te firmave te tyre ?? Lider ne kete fushe kerkimesh eshte Majkell Porter, nga Universiteti i Harvardit i cili deglaroi : Prosporiteti kombetar krijohet nuk trashegohet. Ai nuk buron nga dhuratat natyrore te nje vendi, nga rezervat e punes, nga normat e tij te interest apo nga vlera e monedhes se tij sic ngulin kembe klasiket Konkurenca e nje kombi varet nga kapaciteti i industries se vet per t’u rinovuar dhe permiresuar. Novacioni nxit konkurencen © McGraw Hill Comp4-29
  • 45. 45 Diamanti i Porterit Avantazhi konkurues i shteteve Analizuar 100 industri ne 10 vende Ne nje bote me konkurence globale roli i shtetit eshte rritur Asnje shtet nuk mund te jete konkurues ne cdo industri Mendohet qe teorite egzistuese nuk mjaftojne per te shpjeguar Pyetja: “Si mundet nje vend te arrije sukses nderkombetar ne nje industri te caktuar” Diferencat ne vlerat kombetare, ne culture, ne strukturat ekonomike, institucionet dhe ne histori kontribojne per te konkuruar me sukses © McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-29
  • 46. 46 Diamanti i Porterit √ Nje firme duhet te perfitoje nga te gjitha dimesionet e konkurences Kater elemente te “ diamantit te avantazhit kombetar” Pajisja me faktore Kushtet e kerkeses Industrite e lidhura dhe mbeshtetese Strategjia, struktura dhe rivaliteti i firmave © McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-29
  • 47. 47 Pajisja me Faktore √ Marre nga Heckscher-Olin Faktoret baze: burimet natyrore klima vendodhja Faktore te avancuar: komunikimi fuqia puntore e kualifikuar teknologjia © McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-33
  • 48. 48 Lidhjet midis Faktoreve Baze dhe te Avancuar Faktoret Baze mund te sigurojne nje avantazh fillestar Duhet te mbeshteten nga faktoret e avancuar qe te arrihet dhe vazhdohet suksesi Kur nuk egzistojne faktoret baze duhet investuar ne te avancuarit © McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-35
  • 49. 49 Pajisja me Faktore te Avancuar Me shume gjasa per te shpene avantazh konkurues tek nje vend Jane rezultat i investimeve nga njerezit, kompanite dhe qeverite Pozicioni i nje vendi lidhur me faktoret e prodhimit si fuqia punetore e kualifikuar ose infrastruktura e nevojshme per zhvillimin e nje industrie. E rendesishme eshte aftesia e nje shteti per te permiresuardhe shperndare vazhdimisht faktoret e vet (punen e kualifikuar ) 4-34
  • 50. 50 Strategjia e Firmes, Struktura dhe Rivaliteti “Filozofia” e menaxhimit mund t’ju ndihmoje ose “djege” Kushtet e qeverisjes vendase per menyren e krijimit, organizimit dhe menaxhimit dhe natyra e rivalitetit vendas dhe nderkombetar Prezenca e rivalitetit vendas e ben kompanine me konkurruese √ © McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-38
  • 51. 51 Faktori Kerkese √ Niveli i gjendjes dhe kunkurences qe duhet te perballoje firma ne tregun vendas Firmat qe mund te mbijetojne ne tregjet locale, shume konkuruese, kane me shume mundesi te fitojne epersi konkuruese Vlereson me shume karakterin e tregut jo madhesine e tij, nxit konkurencen Kerkoji konsumatoret e sofistikuar dhe kerkues Kerkesa krijon kapacitetet Imponojne cilesi dhe inovacion - risi © McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-36
  • 52. 52 Industrite e Lidhura dhe Mbeshtetese Konkurenca e te gjitha industrive te lidhura dhe furnizuese te firmes Krijon nje tufe - grup industrish mbeshtetese qe jane konkurruese ne arenen nderkombetare Nje firme e lidhur me firmat e tjera te industrise, fiton dhe ruan avantazhe me ane te lidhjeve te ngushta te punes, afersite me furnizuaesit dhe lehtesirave per informacion Duhet gjithashtu te plotesoje kerkesat e pjeseve te tjera te Diamantit √ © McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-37
  • 53. 53 Diamanti Porterit Faktoret e Avantazhit Konkurrues te Vendeve Pajisja me Faktore Strategjia e Firmes, Struktura dhe Rivaliteti Kerkesa Industrite e lidhura dhe mbeshtetese Figura 4.6
  • 54. 54 Diamanti Suksesi arrihet kur egzistojne keto atribute – faktore Sa me shume dhe me i madh faktori aq me teper gjasa ka per sukses Faktoret forcohen, ndikojne ne menyre te ndersjellte √ © McGraw Hill Companies, Inc.,2000 4-32
  • 55. 55 Vleresimi i Teorise se Porterit Ne qofte se Porteri ka te drejte, atehere duhet te presim qe eksportet e nje vendi duhet te pasqyrojne prezencen e kater elementeve te ‘diamantit’ Vendet duhet te importojne produkte te industrive ku disa ose te gjithe elementet e ‘diamantit’ mungojne Eshte ende shpejt te provohet…por Instrument i aplikueshem ne konkurrueshmerine e Kompanive © McGraw Hill Companies, Inc.,2000 World Trade 4-39
  • 56. 56 Faktoret qe Percaktojne Avantazhin Konkurrues Strategjia e Firmes, Struktura dhe Rivaliteti Kerkesa Industrite e lidhuara dhe mbeshtetese Pajisja me faktore QeveriaQeveria ShansiShansi Dy faktore te jashtem qe ndikojne kater faktoret 4-40
  • 57. 57 Aplikime te Porterit Kater faktoret se bashku me politikat qeveritare plotesojne njeri tjetrin duke krijuar kushtet per avantazh konkurrues Politikat qeveritare mundet te sigurojne e shtojne kater faktoret: te ndikojne kerkesen e produkteve nepermjet standardeve te ndikojne rivalitetin nepermjet ligjeve dhe rregullimeve antitrust te ndikojne disponibilitetin e punonjesve me nivel te larte edukimi apo infrastrukture te perparuar transporti
  • 58. 58 Teoria e Investimeve Nderkombetare Levizja e kapitalit ka lejuar investimet e huaja direkte (IHD) ne te gjithe globin
  • 59. Investimet e Huaja Direkte √ IHD reflekton synimin e sigurimit të një interesi të qëndrueshëm të një njësie rezidente në një ekonomi (investuesi direkt) në një njësi rezidente të një ekonomie tjetër (ndërmarrja e investimit direkt) Koncepti i “interesit të qëndrueshëm” nënkupton ekzistencën e një marrëdhënieje afatgjatë midis investitorit direkt dhe ndërmarrjes, si dhe të një ndikimi të konsiderueshëm të investitorit në administrimin e procesit të vendimmarrjes në ndërmarrje . FMN, (1993) përcakton IHD realizohet kur investitori direkt ka fituar 10 përqind ose më shumë të aksioneve të zakonshme ose të fuqisë votuese të një kompanie tjetër në një vend të huaj. Investimi direkt përfshin transaksionin fillestar midis dy njësive, si edhe të gjitha transaksionet pasuese midis tyre 59
  • 60. Investimet e Huaja Direkte √+ Pse firmat zgjedhin t’i sherbejne tregut te huaj nepermjet IHD-ve dhe jo permes tregut te produkteve ? Shitjet ne disa vende jane te veshtira per shkak te tarifave ne dogane. Ne qofte se prodhon brenda vendit malli nuk eshte me import Malli per tu prodhuar kerkon burime natyrore, qe jane te gatshme vetem ne zona te caktuara te botes Konkurenca e shtyn firmen vazhdimisht qe te rrise rendimentin dhe te ule koston e prodhimit te mallit. Kjo mund te behet atje ku burimet jane me lire. 60
  • 61. Teoria e IHD-ve √ Jep pergjigje per pyetjet : Cfare e motivon nje firme te shkoje pertej eksportit ose licensimit ? Cfare perfitimesh pret te arrije nje KSHK duke qene e pranishme fizikisht ne shtetet e tjera ? 61
  • 62. Teoria elektike e Dunning (1981) Teoria e IHD-ve, e zhvilluar në teori të paradigmës elektike OLI Paradigma OLI bazohet në tre faktorë që ndikojnë në vendimet e IHD-ve: (O) (Ownershi advantage): Përparësitë specifike të pronësise, duke i’u referuar origjinës së investimit (L) (Location- specific advantages): Përparësitë specifike të lokacionit, duke i’u referuar drejtimit të investimit (I) (Internalisation advantages): Përparësitë specifike të trupëzimit, duke i’u referuar aryeses për ndërmarje të aktiviteteve për IHD-të. 62
  • 63. Teoria elektike e Dunning (1981) Na jep një analizë të thellë se ç’janë KSHK-të, duke vënë theksin në rolin e teknologjisë si një faktor i zhvillimit të KSHK-së Ofron një përgjigje për tre pyetje të rëndësishme që lidhen me IHD-të: Cila firmë do të investojë jashtë vendit ? Ku do të bëhet investimi ? Pse disa firmat shërbejnë tregun e huaj përmes IHD-ve dhe jo përmes eksporteve ? Kjo paradigmë ndihmon hulumtuesit për të kuptuar pse zhvillohen IHD-të, si përdoren IHD-të nga KSH-te për të përmirësuar konkurrencën globale 63
  • 64. Teoria elektike e Dunning (1981) Firmat si kerkuese √ Kerkimi i burimeve Kerkimi i avantazhit te faktoreve Kerkimi i dijes Kerkimi i sigurise Kerkimi i tregjeve 64
  • 65. Teoria elektike e Dunning (1981) Firmat si shfrytezuese te mangesive te tregjeve √ Mangesi ne hyrje : shume vende ne zhvillim te botes kane kerkur te krijojne nje industry brenda vendit dukefrenuar importet e produkteve konkuruese, me qellim qe firmat e reja te rriten Mangesi ne levizshmerine e faktoreve : Firma te tjera SHK kane shfrytezuar faktore me kosto te ulet qe gjenden ne vende me pak te zhvilluara me kufizime ne levizshmerine e kapitalit Mangesi ne drejtim : aftesia e firmave SHK qe t’i shfrytezojne keto mangesi varet nga aftesia per te fituar nje avantazh si ne tregun e mbrendshem ashtu edhe ato nderk. : avantazhet e kostos, diferencimi I65
  • 66. Teoria elektike e Dunning (1981) Perse firma nuk mundet qe permes kontratave te administrimit dhe licensimit te mos arrije avantazhet qe kerkon ? Pse firma duhet te jete fizikisht e pranishme ne nje vend ? Firmat si pervetesuese √ Shume avantazhe qe ka firma perqendrohen ne duart e saj, si njohurite per te prodhuar nje mall Duke filluar operacionet SHK ata mund ta pervetesojne prodhimin dhe te mbajne te fshehte informacionin qe eshte ne themeli i konkurences se firmes Kontratat e administrimit dhe licensimi nuk lejojne trasmetimin efektiv te njohurive 66