Bagsh khug 1

Bagsh khug 1

• 1.
  БАГШИЙН НОМ ХӨГЖИМ I Ч.Оюунбилэг, В.Энхжаргал,Ж.Ууганцэцэг Х.Энхжаргал, С.Баасандулам, Д.Энхжаргал ÑÓÐÃÓÓËÈÉÍ ÍÎÌÛÍ ÑÀÍÄ ÎËÃÎÂ. ÁÎÐËÓÓËÀÕÛà ÕÎÐÈÃËÎÍÎ. Óëààíáààòàð õîò 2014 îí Åðºíõèé áîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí 1 ä¿ãýýð àíãè Áîëîâñðîë, øèíæëýõ óõààíû ÿàìíû çºâøººð뺺ð õýâëýâ. Àíõíû õýâëýë
• 2.
  DDC ??????????? ?-???? Хөгжим I: Åðºíõèéáîëîâñðîëûí 12 æèëèéí ñóðãóóëèéí 1 ä¿ãýýð àíãèéí багшийн ном / Ч.Оюунбилэг., áà áóñад; Ðåä. Х.Бүдхүү -ÓÁ., 2014.-64õ Ýíýõ¿¿ ñóðàõ áè÷èã íü “Ìîíãîë Óëñûí Çîõèîã÷èéí ýðõ áîëîí ò¿¿íä õàìààðàõ ýðõèéí òóõàé” õóóëèàð õàìãààëàãäñàí òóë Áîëîâñðîë, øèíæëýõ óõààíû ÿàìíààñ áè÷ãýýð àâñàí çºâøººð뺺ñ áóñàä òîõèîëäîëä öàõèì áîëîí õýâëýìýë õýëáýðýýð á¿òíýýð ýñâýë õýñýã÷ëýí õóâèëàõ, õýâëýõ, àëèâàà õýëáýðýýð ìýäýýëëèéí ñàíä îðóóëàõûã õîðèãëîíî. Ñóðàõ áè÷ãèéí òàëààðõ àëèâàà ñàíàë, õ¿ñýëòýý textbook@mecs.gov.mn õàÿãààð èð¿¿ëíý ¿¿. © Áîëîâñðîë, øèíæëýõ óõààíû ÿàì ISBN ??????????????
• 3.
  3 ГАРЧИГ Өмнөх үг 4 IУЛИРАЛ Би гоё харагдаж байна уу? 6 Хөгжилтэй агшин 6 Яагаад 7 Номын нөхөр болоорой 7 Харсан бас сонссон 7 Байгалийн дуу чимээ 8 Хөгжилтэй аялал 8 Сонор чих 10 “Навчис” хөгжимт хөдөлгөөн 13 “Далай” хөгжимт хөдөлгөөн 14 “Цэвэр гар” хөгжимт хөдөлгөөн 15 Үлгэр зохиоё 17 Бороо 18 Бөмбөр хийцгээе 18 Өөрийгөө сориорой 19 II УЛИРАЛ Би дуучин 20 Дэлхийгээ би мэднэ 20 Хувирашгүй тоолол 21 Мөнх ногоон гацуур 21 Марш 22 Äөрөвт ноот 23 Наймт ноот 24 “Ангаахай” хөгжимт хөдөлгөөн 27 “Алга ташиж тоглоцгооё” хөгжимт хөдөлгөөн 28 Туулай, зараа хоёр 32 Өөрийгөө сориорой 32 III УЛИРАЛ Хичээлийн завсарлагааны дуут бүжиг 33 Эрдмийн үсгээ сурлаа 34 Бага ангийн багшдаа баярлалаа 35 Дүүдээ хэлж өгнө дөө 36 Бүтэн ноот 39 “Цасан хүн” хөгжимт хөдөлгөөн 42 “Хүүхэлдэй” хөгжимт хөдөлгөөн 43 “Бөмбөрчин” хөгжимт хөдөлгөөн 44 Өөрийгөө сориорой 48 IV УЛИРАЛ Яргуй дэлгэрлээ 49 Сайн уу, муу юу аль нь вэ хө 51 Шүдээ хайрлая 52 Л.Мөрдорж “Ган зам” 52 Вальс 54 Ярилцсан нь 54 “Шүдээ угаацгаая” хөгжимт хөдөлгөөн 60 “Яргуй дэлгэрлээ” хөгжимт хөдөлгөөн 60 “Хавар” хөгжимт хөдөлгөөн 62
• 4.
  4 ӨМНӨХ ҮГ Бид мэдлэгдавамгайлсан сургалтаас бодит чадварыг эзэмшүүлэхэд чиглэсэн сургалтад анхаарлаа хандуулсаар ирсэн. Гэвч бүрэн утгаараа шинэчлэгдэх үйл явц нь удаашралтай байгаа нь сурган хүмүүжүүлэх үйл явцаас тодорхой харагдаж байна. Үүнтэй уялдуулан 12 жилийн сургалтын хөтөлбөрийн агуулгыг дахин нягталж үзээд судлагдахуунд суурилсан агуулгаас үйлийн тогтолцоонд тулгуурласан, суралцагчийн эзэмших чадварт баримжаалсан хөтөлбөр, сурах бичиг болгон сайжруулахыг зорилоо. Багшийн номонд сурах бичгийн дасгал, даалгавар бүрээр хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаа болон түүний хувилбаруудыг тусгаж, багшид арга зүйн дэмжлэг үзүүлэхийг зорьсон. Хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааны үр дүн нь суралцагчдын сурах арга барилын эзэмшилт, чадварын түвшин, сургалтын орчин хэрэглэгдэхүүний хангамж, багшийн сурган хүмүүжүүлэх болон мэргэжлийн ур чадвар, хичээл зүтгэл зэрэг олон хүчин зүйлээс шалтгаална. Бид хүүхэд нэг бүрийн хөгжлийг чухалчилж байгаа учраас сурах бичгийн агуулгыг харьцангуй өргөн сонголттой оруулж өгсөн. Иймээс хичээлээ төлөвлөхдөө сурах бичигт тусгагдсан бүх агуулгыг нэг бүрчлэн багтаах гэхээсээ илүү хүүхэд бүрийн онцлогийг харгалзан дасгал даалгаврын сонголт хийж ажиллахад анхаараарай. Хичээлийн багтаамж, цагийн нягтрал гэдэг багшийн ур чадварын чухал үзүүлэлт юм. Зохиогчид
• 5.
  5 I АНГИЙН ХӨГЖМИЙНХИЧЭЭЛИЙН ОНЦЛОГ I ангийн хөгжмийн хичээлийн зорилт нь дуу авианы урт богино хэмнэлийн тухай энгийн ойлголт өгөх, хэмнэлийг энгийн хөгжмийн зэмсгээр хөгжимдөх, хөдөлгөөнд тулгуурлан хэмнэлийн дасгал хийх, дуулах, бүжиглэх чадварыг эзэмшүүлнэ. Хөгжмийн хичээлд сургуулийн өмнөх боловсролын байгууллагын хичээлийн тоглоом, байнгын хөдөлгөөнтэй шинжийг хадгалах нь тэдэнд хялбар бас ойлгомжтой байх болно. I ангийн хөгжмийн хичээлийг зохион байгуулахад багшид тавигдах шаардлага: 1. Хичээлийн үед багш намуун зөөлөн, сэтгэлийн хөдөлгөөнтэй, дуу хоолой үг яриа нь тод байх 2. Хичээлийн үед суралцагсдын оролцоо, оролдлого идэвхийг нэг бүрчлэн болон хамт олноор нь дүгнэж урамшуулж байх 3. Хөгжмийн уран бүтээлд уран сайхны мэдрэмжтэй, зөв хандахыг ойлгуулах 4. Хөгжмийн хичээлээр сурагчдад баяр баясгалан, сайн сайхныг мэдрүүлж, хичээнгүй нямбай зан чанарыг төлөвшүүлэхэд анхаарах 5. Хичээлийн бүтэц зохион байгуулалт нь харилцан уялдаа холбоотой, суралцагсдын идэвх сонирхлыг өрнүүлсэн бүтээлч байх шаардлагатай. 6. Зургаан настай хүүхэд хөдөлгөөнтэй, анхаарлын төвлөрөлт сул, сониуч байдаг тул хичээлийг бага насны хүүхдийн хөгжлийн онцлогт нийцүүлэн зохион байгуулна. Хөгжмийн хичээлийн бүтэц төрөлжсөн байдаг учраас сэдвийн агуулгыг амьдрал ахуйтай холбон, заах аргын хослуултаар баяжуулна. I УЛИРАЛ ДУУЛЪЯ Бага ангид найрал дуу заах үйл ажиллагаа нь унисон дуулалтыг голчлон зөв дуулах аргад сургах, аялгууны утга агуулгыг зөв илэрхийлэхэд чиглэнэ. I ангийн хүүхдийн хэл яриа гүйцэд хөгжөөгүй байдаг нь дуулалтад шууд нөлөөлдөг. Ийм учраас ярианы болон дуу авианы өндөрлөгийн ялгааг ойлгуулж мэдрүүлэх зорилгоор унисон дуулалтыг эзэмшүүлнэ. Унисон дуулалтыг I октавын ми-гээс ля ноотны багтаамжинд жигд зөөлөн дуулж, өөрөө өөрийнхөө дууны өнгийг сонсож мэдрэх зорилтыг тавьж ажиллана. Цэвэр унисон дуулалтыг эзэмшүүлэх явцдаа дуулах техник ажиллагааг хослуулж ажиллана. Үүнд: - Эгшгийн өндөрлөг (интонаци) - Үг хэллэг (гийгүүлэгч тод, эгшиг задгай бус) - Амьсгаа - Хүч (эхлэх өнгийг зөөлөн дуулна) 1-р улиралд дуу заах үйл ажиллагаагаар дамжуулан хэмжээ хэмнэлийг зөв мэдэрч дуулах, зогсоц(пауз)-ыг зөв илэрхийлж дуулах, өргөлт (акцент)-ийг зөв мэдэрч дуулах зэрэг чадварыг хөгжүүлнэ. Хөгжмийн хичээлийн анхны өдрөөс эхлэн дуулах үеийн биеийн байршил, өөрийгөө хэрхэн сонсох, нөхдийгөө хэрхэн сонсож дуулах зөвлөгөөг өгнө. Дуулахдаа нуруугаа цэх байлгаж гараа урдаа авч сууна. Ингэвэл амьсгаа чөлөөтэй болно. Дуулахдаа үг бүрийг зөв тод хэлж өөрийгөө болон нөхдийгөө сайтар сонсож дуулах хэрэгтэй. Дуулах үедээ удирдаач багшийн гарын дохилтоор дуулна.
• 6.
  6 I ангийн дуулахдасгалын зорилго нь: - цэвэр өнгөтэй дуулах - дуу хоолойн багтаамжийг өргөтгөх - дуулалтын техник ажиллагааг хөгжүүлэх - хөгжмийн сонсголыг хөгжүүлэх зэрэг болно. Эдгээр зорилгодоо тохируулан хоолойн дасгалыг сонгоно. Үүнээс гадна: 1. Унисон дуулалтыг эзэмшүүлэх зорилтод нийцүүлэн удаавтар, уянгалаг дуулалттай дууны урын сан болон жижиг хэмжээний аяз 2. Хурдавтар цоглог дуулалттай дууны урын сан болон жижиг хэмжээний аяз. Удаавтар дуулалттай дуунаас эхлэх нь хэл ярианы өндөрлөг, дуулах өндөрлөгийн ялгааг мэдрүүлэх, цэвэр өнгө хөгөөр дуулах чадвар эзэмшүүлэх зорилготой. Дууны уран бүтээлийг сонсгож тайлбар мэдээлэл хийсний дараа дууг заах үйл ажиллагаа явагдана. Дууг заахдаа сурагчдын хараа, сонсгол, хөдөлгөөний сэрлүүдийг нэгтгэсэн үйлийг хийх бөгөөд багшийн гарын дохилт, хөдөлгөөн бүр сурагчдад шинийг таниулж байх шаардлагатай. Тухайлбал: дуулалтын хүч, өндөрлөг, хэллэг, амьсгаа, хэмнэлийг мэдрүүлэх зэрэг болно. Дууны утга агуулгыг мэдэрч дуулах нь уран бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлнэ. Иймээс тухайн уран бүтээлээс ямар сэтгэгдэл төрсөн тухай, ямар шинж төрхтэй (гунигтай, баясгалантай гэх мэт) дуу болохыг ярилцаж, утга санааг гаргаж дуулуулахад анхаарах хэрэгтэй. БИ ГОЁ ХАРАГДАЖ БАЙНА УУ? Нэгдүгээр ангийн сурагчдын хувьд юм бүхэн шинэ, сонирхолтой байдаг ба дуулах үедээ биеэ ямар байдалтай байлгах вэ? гэдгийг ч сонирхолтой, хөгжилтэй дасгалаар дамжуулан сурагчид өөрөө эзэмшиж болох юм. Энэ дасгал бол энгийн нэг хувилбар тул багш та өөрөө баяжуулж, шинэчилж, зохиож болно. ХӨГЖИЛТЭЙ АГШИН 4 БИ ГОЁ ХАРАГДАЖ БАЙНА УУ? Би гоё харагдаж байна уу? гэдэг тоглоом тоглож үзье. 2 хөл дээрээ тэгшхэн зогсож биеэ цэх байлгаарай. Жижиг хүүхэлдэй эсвэл ном толгой дээрээ тогтоож, багшийгаа 10 хүртэл тоолох хугацаанд цэх зогсоно. Амьсгаагаа гүнзгий авч аажмаар зөөлөн гарга. ÄÓÓËÚß ÄÓÓËÚß Дуулах дүрэм Амьсгааг гүнзгий авна. Үгээ тод хэлнэ. Нөхдийгөө сонсож дуулна. Дуулах үед биеийн байрлал ийм байна. Багшийгаа сонсоод дагаад дуулаарай. Дуулах дүрмээ санаарай. ХӨГЖИЛТЭЙ АГШИН “Гоёо гоё” дууг та нар жаахан байхаасаа л дуулж сурсан. Харин одоо илүү хөгжилтэй байдлаар дуулъя. “Бишээ”, “Угаая”, “Аан” гэдэг хэсгүүдийг дуулахгүй зөвхөн хөдөлгөөнөөр илэрхийлнэ шүү.Алдалгүй амжилттай дуулахын тулд анхааралтай байгаарай. бишээ угаая аан Чигчийхэн чинээ ................ Чихээ өөрөө .................. Тиймээ хө ........................... Гоёо гоёо гоёо ............... Сурагчдын бага насандаа сурсан “Гоёо гоё” дууг дуулахдаа зарим үгийг хэлэлгүйгээр зөвхөн хөдөлгөөнөөр илэрхийлж тоглосноор тэдний анхаарлын чанарууд (хуваарилалт, төвлөрөлт, багтаамж...) болон аялгуу, хэмнэлийн мэдрэмжүүд хөгжинө. Энд үзүүлснээр хассан үгүүдийг хөдөлгөөнөөр илэрхийлээд зогсохгүй багш сурагчид өөрсдийн сонгосон үгийг хасаж хөдөлгөөн хийж тоглож болно. түү - ний тулд
• 7.
  7 Үг Ц.Баянтунгалаг Ая Б.Цэвээнсүрэн ЯАГААД Дуу яагаад намайг уяраана вэ? Ээж аав минь яагаад Дэгдээхий яагаад нисэж намайг хайрладаг вэ? чаддаггүй юм бэ? Эх орон яагаад уудам байдаг юм бэ? Яагаад? Яагаад? Яагаад? Яагаад? Яасан сонин юм бэ? Яасан сонин юм бэ? Үг. Ж.Дашдондог Ая.Б.Цогоо НОМЫН НӨХӨР БОЛООРОЙ ХАРСАН БАС СОНССОН (Тоглоом) Тоглох арга: Эхний бадгийг дуулж дууссаны дараа багш ямар нэг амьтны нэр хэлнэ. (арслан, заан, анааш, үнэг) Сурагчид багшийн хэлсэн амьтны хөдөлгөөнийг дуурайж хөдөлгөөнийг гүйцэтгэнэ. Дараагийн бадгийг дуулж дууссаны дараа ямар нэг байгалийн үзэгдэл, юмсын нэрийг хэлнэ. (борооны дусал, салхи, аянга, цахилгаан)
• 8.
  8 Сурагчид багшийн хэлсэнбайгалийн үзэгдэл юмсын дуу чимээг дуурайн дуугарч, хөдөлгөөн хийж тоглоно. Мөн хоолойн дасгал хэлбэрээр ашиглахад тохиромжтой. СОНСЪЁ БАЙГАЛИЙН ДУУ ЧИМЭЭ (Сонсгох хөгжим) Бид дуу чимээний ертөнцөд амьдардаг. Байгаль дээрх юм бүхэн өөрийн гэсэн өвөрмөц дуу чимээтэй. Модод шуугиж, бороо под под дусалж, салхи сийгэн, шувууд жиргэж, гол хоржигноно. Байгалийн олон янзын дуу чимээний онцлогийн талаар сурагчидтай ярилцаж, сурах бичгийн 8-р хуудасны зураг дээрх амьтад болон байгалийн үзэгдлийн дуу чимээг тэдэнд таниулна. Багш байгалийн дуу чимээг өөрийнхөөрөө чөлөөтэй сонгож сонсгоно. Сурагчид багшийн сонсгож буй дуу чимээг дуурайж дуугарахаас гадна дүрд хувиран тоглож болно. ХӨГЖИЛТЭЙ АЯЛАЛ Аялалаа жүжиглэн тоглоорой. Аялалын явцад тохиолдох байгалийн үзэгдлүүдтэй танилцаж, замын саад бэрхшээлийг даван туулах байдлаар жүжиглэн тоглоно. Байгалийн янз бүрийн дуу чимээг сонсож танина. Нар өндөрт хөөрчээ. Тэнгэрт нэг ч үүлгүй цэлмэг байна. Шувууд жиргэж дуулан бүжиглэнэ. Хүүхдүүд аялалд гарахад бэлэн болжээ. Тэд үүргэвч үүрсэн байна. Үүргэвчинд юу байгаа бол? Аялалд явахад юу юу бэлтгэх вэ? (ярилцана). - Аялагчид замын турш дуу дуулж, элдвийг ярилцаж инээж хөөрч явлаа. Гэтэл тэдний өмнө өндөр өндөр ургасан өвс зэгс таарчээ. Хөөх ямар өндөр, ямар өтгөн ургаа вэ? - Энэ зэгсэн дундуур гарахаас өөр зам алга. Хүүхдүүдээ усанд сэлэх мэт хоёр гараараа ээлжлэн зэгсийг ярж гараад замаа олцгооё. - Зэгсийг ярж гарахад ямар дуу чимээ гарсан бэ? Аялагчид эхний саадыг амжилттай давлаа. Цааш явтал тэдний замд ус шалбааг таарлаа. Түүнийг мөн л гатлахаас өөр зам алга. Ус шалбааг гатлахад зэгснээс өөр дуу чимээ гарах байх даа. - Алив! гаталцгаая! - Болгоомжтой! - Яваарай, яваарай. - Шал, пал, шал, пал. - Баяр хүргэе! Бид хоёр дахь саадыг давж чадлаа. Энхээ, Сарнай хоёр зэгс, шалбаагийг хэрхэн туулснаа багшдаа найз нартаа харуул даа. - Хөөх энд ямар их чулуу байнаа. Туяа охин чулуун дээр гишгэж байна. Ямар дуу чимээ гарах бол сонс доо. - Харин Батаа гартаа чулуу бариад ус руу шидэж тоглож байна. - Бүгдээрээ ус руу чулуу шидэж тоглоцгооё. Хэний чулуу хамгийн хол ойж байна вэ? - Тэндээс ямар дуу чимээ гарч байна вэ? Пол, пол, пол 2 1
• 9.
  9 Аялагчид: Бид ямарч саадыг давж чадна. Аялал сонирхолтой бас хөгжилтэй байна. Намрын шаргал навчис газар хөглөрөн унасан байв. Хүүхдүүд хатсан навчсыг гишгэж, гартаа базаж тоглоно. Түүнээс гарах дуу чимээг тоглож үзүүлцгээе! Ямар сонирхолтой юм бэ? Навчис шарчигнана. Гэнэт тэнгэр бүрхэж бороо шаагин орлоо. Алив хүүхдүүдээ өөрийгөө борооноос халхлаарай. Шүхэр, цамц өөр юугаар халхалж болох вэ? Модны нөмөрт орох уу? Түргэлээрэй бороонд норж болохгүй шүү! Навчсын шаржигнах чимээ ямар дуу чимээгээр солигдсон бэ? ш-ш-ш-ш. - Зургийг ажиглаад, хөгжмөө сонсоорой. - Сонссоноо хүний нүүрний хувирлаар илэрхийлж зурцгаая. Зургийг ажиглаж, хөгжим сонсож улмаар тэндээс төрсөн сэтгэл хөдлөлөө зурж илэрхийлэх учиртай. Хөгжим сонсох үйл ажиллагаа нь сэтгэл хөдлөлд тулгуурлах ёстой. Хүүхдийн оюун ухааны хөгжил, хөгжим сонсох туршлага нь тэдний гоо зүйн мэдрэмжийг идэвхитэй хөгжүүлж байдаг. Бага ангийн хүүхдүүд дуу, болон дан хөгжмийн зохиолын аялгууны шинж төрхийг тодорхойлох, түүндээ тулгуурлан хөгжмийн зарим нэг онцлогийг бие дааж илрүүлэх чадвартай байдаг. Сэтгэл хөдлөлд тулгуурлан хөгжим сонсох дадлыг төлөвшүүлэх ажлыг багш гүйцэтгэнэ. Сонсох хөгжмийн зохиолууд нь хөгжилтэй хөнгөн, цовоо эсвэл намуун, зөөлөн, гунигтай янз бүрийн шинж төрхтэй байх бөгөөд: - Хүрээлэн байгаа орчны тухай хүүхдийн төсөөллийг баяжуулах, мэдлэгийн хүрээг өргөжүүлэх - Хөгжмийн зохиолын эгшиглэлтээс хэмнэлийг мэдрэх, хэмнэлээр хамтран хөгжимдөх. - Хөгжмийн зэмсгийн эгшиглэлтийг сонсож таних, өнгө аясыг тодорхойлох. - Аялгууны шинж төрх, уран илэрхийллийн аргатай танилцах боломжийг бүрдүүлэхёстой.Хүүхдийнхөгжимсонсоххүсэл,төрсөнсэтгэгдлээярих,дотоод сэтгэл хөдлөлөө янз бүрээр илэрхийлэх эрмэлзлэлийг байнга урамшуулан дэмжих хэрэгтэй. Тэд хөгжим сонсож, дуулж, бүжиглэж сурснаар хөгжим бол хүрээлэн буй орчин, бодит амьдралыг тусгадаг гэсэн дүгнэлтэд аажмаар хүрэх болно. Хүүхдүүд хөгжмийн сургалтын явцад төрөл бүрийн үйл ажиллагаанд оролцож дуулах, бүжиглэх, хөгжимдөх, сонсох, дүр бүтээх зэргээр хөгждөг. Хүүхдүүд хөгжим сонсож хүртэхдээ өөрт нь урьд нөлөөлж байсан юмс үзэгдлийн дүр дээр тулгуурлан сэтгэж эхэлдэг. Хөгжим сонсож байх явцад хүүхдийн амьдралд тохиолдсон баярт гунигт мөчүүдийг сонсож буй зохиолынхоо аялгууны шинж төрхтэй холбон эргэн дурсах маягаар дүрсэлж сэтгэдэг. Хөгжмийн дүрслэх сэтгэхүйг хөгжүүлэхэд сонсож буй зохиолоос дүрслэгдсэн зүйлээ зурах, бичих, хэл яриагаар илэрхийлэх зэрэг бүтээлч аргыг өргөн хэрэглэх нь чухал ач холбогдолтой. 4
• 10.
  10 СОНОР ЧИХ (Тоглоом) Тоглоомын заавар: 1.Тоглоомын удирдагч ямар нэг амьтны нэр хэлнэ. Тоглогчид тухайн амьтныг дуу авиагаар илэрхийлнэ. Жишээ нь: Хэрээ гэж нэрлэхэд хүүхдүүд “гуаг гуаг гуаг” гэж дуугарна. 2. Тоглоомын удирдагч ямар нэг амьтан, эд юмсын дуу авиа гаргана. Тоглогчид сонсож таньснаа хөдөлгөөнөөр илэрхийлнэ. Жишээ нь Тахиа шиг донгодоход хүүхдүүд тахиа болж толгойгоо урагш хойш хөдөлгөж явна. Тоглоомд гарсан дуу чимээнээс амьтдын дуу чимээг ялгаж нэрлээрэй. Үлдсэн дуу чимээг юу гэж нэрлэх бол? Багштайгаа хамтран ярилцаарай. ХӨГЖИМДЬЕ Хөгжимд янз бүрийн урттай эгшгүүдийн зохион байгуулалттай дарааллыг хэмнэл гэдэг. Эгшгүүд нь өөр хоорондоо 2/1-ийн харьцаатай байдаг. Иймээс 2/1 харьцаа бүхий урт богино дуугаралтаар дамжуулан хэмнэлийг мэдрүүлэхийг бид зорьж байгаа билээ. Дасгал 1. Сурагчдаар жимснүүдийг нэрлүүлж, үгийн дуудлагыг зураастай холбон ажиглуулаарай. Лийр, тоор, аньс, нэрс гэх мэтчилэн нэг үетэй жимсний нэрээр дамжуулж, дөрөвт ноотны жигд хэмнэлийг мэдрүүлэхэд анхаарна. Ямар ямар жимс байна вэ? Нэрлээд алга ташаарай. Ямар ямар хүнсний ногоо байна вэ? Дараах хүнсний ногоог нэрлээд алга ташаарай. Өмнөхөөс ямар ялгаатай байна вэ? Янз бүрийн дарааллаар нэрлэж алга ташаарай. Чи тоолж бас уншиж чадна. Тоолохдоо зургийн дагуу алга ташаарай. 1 2 3 4 Дасгал 2. Харин одоо хоёр үетэй хүнсний ногоонуудын нэрийг бичиж үзье. Багш хоёр үеэр дамжуулан дөрөвт ноотноос богино наймт ноотыг хөгжимдүүлж сургахад анхаарна. 13 СОНОР ЧИХ /Тоглоом/ Тоглоомын заавар: 1. Тоглоомын удирдагч ямар нэг амьтны нэр хэлнэ. Тоглогчид тухайн амьтныг дуу авиагаар илэрхийлнэ. 2. Тоглоомын удирдагч ямар нэг амьтны дуу авиа гаргана. Тоглогчид сонсож таньснаа хөдөлгөөнөөр илэрхийлнэ. Тоглоомд гарсан дуу чимээнээс амьтдын дуу чимээг ялгаж нэрлээрэй. Үлдсэн дуу чимээг юу гэж нэрлэх бол? Багштайгаа хамтран ярилцаарай. Амьд байгалийн дуу чимээ ? • Хэрээ • Тахиа • Унага • Зөгий • Цаг • Нисдэг тэрэг • Машин
• 11.
  11 17 Ямар ямар хүнснийногоо байна вэ? Дараах хүнсний ногоог нэрлээд алга ташаарай. Өмнөхөөс ямар ялгаатай байна вэ? Янз бүрийн дарааллаар нэрлэж алга ташаарай. Чи тоолж бас уншиж чадна. Тоолохдоо зургийн дагуу алга ташаарай. 1 5 2 6 3 7 4 8 Урт богино дуугарах хөгжмийн эгшгүүд ийнхүү янз бүрийн дараалалд орж хэмнэлийг үүсгэдэг. Ритмийн сонсголыг хөгжүүлэх нь: Аливаа зүйл тодорхой орон зай, цаг хугацаатай. Хөгжим хүртэл тодорхой цаг хугацаанд үргэлжилж жигд хэмнэлийг бий болгож орон зайд тархдаг. Хөгжмийн уран бүтээл дүрслэл илэрхийллээсээ шалтгаалж урт, богино, удаан, түргэний харьцаатай байдаг. Хэмнэлийн мэдрэмжийг хөгжүүлэх үйл ажиллагааг маш энгийн дасгалаас эхлэн аажмаар хүндрүүлэх хэрэгтэй. Ноотны хэмжээг хүүхэд ойлгоход хялбар байлгах үүднээс дүрс зургаар, мөн өнгөөр ялгаж, үгийн үе болон алга ташилтаар давхар илэрхийлсэн. Дасгал 4. Сурах бичгийн 14-р хуудасны дасгал нь хэллэг зүгшрүүлэх, хэмнэлийн сонсгол хөгжүүлэх ач холбогдолтой. Тод шар нар, том хар үүл гэсэн үгүүдээр хэмнэлийн дасгал хийх юм. Энэ үед багш урьдчилан (1,2,3) гэсэн хэмжээ өгөх хэрэгтэй. Аливаа хэмнэлийн дасгалыг гүйцэтгэхийн өмнө багш заавал хэмжээг өгч байх хэрэгтэй. Энэ нь хүүхдэд дасгалыг нэгэн жигд гүйцэтгэхэд бэлтгэл болж өгнө. ХӨГЖИМÄЬЕ ХӨГЖИМÄЬЕ Нэрлээд алга ташаарай. Хэдэн хувь байна вэ? Зургийн дагуу алгаа ташиж, хөлөө товшиж тоглоё тод том шар хар нар үүл 1 3524 Зурагт үзүүлснээр хуруу гаргаж наадъя. Тоглохдоо нэгэн жигд хэмжээгээр тоолоорой. Дасгал 5. I ангид хэмнэлийн мэдрэмжийг хөгжүүлэх зорилгоор хөгжимт хөдөлгөөн бүхий хэмнэлийн олон хувилбарт дасгалыг оруулж өглөө. Зөвхөн алга ташилт төдийгүй хөлийн товшилттой хамсран хэмнэлийг хөгжимдүүлж, сурагчдын хэмнэлийн мэдрэмжийг хөгжүүлэх боломжтой. ХӨГЖИМÄЬЕ ХӨГЖИМÄЬЕ Нэрлээд алга ташаарай. Хэдэн хувь байна вэ? Зургийн дагуу алгаа ташиж, хөлөө товшиж тоглоё тод том шар хар нар үүл Зурагт үзүүлснээр хуруу гаргаж наадъя. Тоглохдоо нэгэн жигд хэмжээгээр тоолоорой.
• 12.
  12 Хэмнэлийн дасгалыг 2дэвсгэрт өгөхдөө, дээд дэвсгэрийг гарт, доод дэвсгэрийг хөлд зориулсан болно. Алга таших, өлмий товших, алга таших, өлмий товших гэсэн дарааллаар нэгэн хэмээр жигд гүйцэтгэнэ. Үүний дараа уншиж тогтоосон хэмнэлийн дасгалаа хөдөлгөөнтэй холбон, явдал дундаа гүйцэтгэх чадварыг эзэмшинэ. Ингэхдээ хүүхэд гар, хөл гэсэн үгийг давхар хэлж гүйцэтгэх нь илүү үр дүнтэй болно. Өөрөөр хэлбэл хөдөлгөөнөө удирдаж байгаа хэрэг юм. Дасгал 7. Дэвсгэрийн эхний шугам – Багш II шугам – сурагчид Эхний хувь чанга тод 1 цохилт II хувь зөөлөн 2 богино цохилтоос бүтнэ. Багш, сурагчид ээлжлэн хөгжимдөнө. 18 Зургийн дагуу хөгжимдөөрэй. Хэдэн хувь байна вэ? Багш сурагч хоёрын бөмбөрийн цохилт ямар ялгаатай байна вэ? Нэг хо - ёр Нэг хо - ёрЭнэ дарааллаар хэмнэлийн дасгалыг гүйцэтгэхийн өмнө багш хөгжимдөх хэмжээгээ заавал өгч байх ёстой. Жишээ нь: 1 2, 1 2 хэмээн жигд тоолж хэмжээ өгнө. Эсвэл савхаар хэмжээг цохиж үзүүлнэ. Дуулах, хөгжимдөх, бүжиглэх, хөгжимт хөдөлгөөн хийх аль ч үйл ажиллагааны өмнө нэгдсэн хэмжээ өгөөгүйгээс сурагчид янз бүрийн хурдаар эхэлснээс өөр хоорондоо зөрж үйл ажиллагаа замбараагүй болдог. БҮЖИГЛЭЕ Хүүхдийн хөгжмийн сонсгол хэмнэлийн мэдрэмжийг хөгжүүлэхэд хөгжимт хөдөлгөөн чухал үүрэгтэй. Хүүхдийн нас, сэтгэл зүйн онцлогт тохирсон хөгжимт хөдөлгөөнүүд нь тэдний дотоод сэтгэлийг нээх, бүтээлч чадварыг хөгжүүлэх, төсөөлөл, уран сэтгэмж, гоо сайхны мэдрэмжийг хөгжүүлэхэд чухал нөлөө үзүүлдэг. Ер нь багаасаа тогтмол хөгжим сонсож, ямар нэгэн хөгжмийн аялгуунд хөдөлгөөн хийж сурсан хүүхдүүд хэмнэлийн мэдрэмж сайтай, хөдөлгөөний эвсэлтэй, ямар ч хөдөлгөөнийг хурдан хүлээж авах чадвартай байдгийг бид мэднэ. Энэ нь цаашлаад хүүхдийн бие бялдар, эрүүл мэндэд сайнаар нөлөөлөөд зогсохгүй амжилттай суралцахад дэмжлэг болж өгнө. Жишээ нь: Зарим хүүхдүүд гараа тогтмол угааж хэвшихгүй байдаг, тэгвэл бид хүүхдийн дуулах дуртай дуугаар дамжуулан гараа угаах хөдөлгөөнийг дэс дараатайгаар хийлгэж, тоглуулж байх явцад нэг л мэдэхэд нөгөө гараа угаах дургүй хүүхэд маань хэний ч сануулгагүйгээр өөрөө гараа угааж хэвшихээс гадна насан туршийн амьдралдаа хэрэгжүүлэх чадвартай болох юм. Õºãæèìò õºäºë㺺í, òîãëîîìûã òýäíèé þó ñîíèðõîæ, ìýäýõèéã õ¿ñýæ áàéãàà áîëîí òýäíèé ýðãýí òîéðîíä íü ãàð÷ áóé äóó ÷èìýý ä¿ðñëýëýýñ ñýäýâ÷èëæ áîëíî. Жишээ нь: Навчис, Далай (Хөгжимт хөдөлгөөн)
• 13.
  13 НАВЧИС (Хөгжимт хөдөлгөөн) 1 4 8 5 67 2 3 Зорилго: Хөгжмийн аялгууны олон янзын дүрслэлийг мэдэрч, сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлэн хамтарч тоглоно. Хэрэглэгдэхүүн: Даавуун материалаар хийсэн шар өнгөтэй навчны хайчилбарууд, ая бичлэг Бэлтгэх байдал: Хүүхдүүд 2 гартаа навч барьсан байна. 1. Хөгжмийн ая эхлэхэд хүүхдүүд намрын модыг дүрслэн 2 тийш зөөлөн найгаж, гартаа барьсан навчаа дээш өргөн нэг нэгээр унагаана. 2. Газарт унасан навчсыг түүж 2 гартаа атган, дээш шидэж хөөргөнө. 3. Газарт унасан навчсаас нэг нэгийг авч, толгой дээрээ тавьж өлмий дээрээ хөнгөн эргэнэ. 4. Толгой дээрх навчаа авч эрүүндээ хавчин, дороо эргэлдэнэ. 5. Арагш гэдийн навчаа чээжин дээрээ тавьж эргэлдэнэ. 6. Урагш тонгойн навчаа нуруун дээрээ тавьж дороо зөөлөн эргэлдэнэ. 5
• 14.
  14 7. Навчсыг алган дээрээтавьж дулаацуулж бүүвэйлэх мэт хөдөлгөөнийг дүрслэн, 2 тийш зөөлөн найгана. 8. Алган дээрх навчаа дээш үлээж хийсгэн, хийсгэсэн навчныхаа араас “Баяртай” гэж даллана. ДАЛАЙ (Хөгжимт хөдөлгөөн) 1 2 3 4 5 6 Зорилго: Хүүхдүүд хөгжмийн дуу чимээний чанга сул эгшиглэлтэд тохируулан хөдөлгөөнөө зохицуулах, хөдөлгөөн зохиомжилж тоглох Хэрэглэгдэхүүн: Голын урсгал, далайн давалгаан дуу чимээний бичлэг Бэлтгэх байдал: Хүүхдүүд энд тэндгүй хэсэг хэсгээрээ тойрог болж зогсоод, гарын алгыг нийлүүлж зогсоно. 1. Хөгжим эхлэхэд голын усны жирэлзэх хөдөлгөөнийг дүрслэн, гарын алгыг нийлүүлсэн чигээр гараа чичрүүлэн хөдөлгөнө. 2. Голын урсгалыг дүрслэн гараа нийлүүлсэн хэвээр баруун, зүүн тийш ээлжлэн зөөлөн найгана. 3. Далайн давалгааг дүрслэн гар гараасаа барилцан, гарыг дээш доош нь долгиолуулан хөдөлгөж бүх биеэрээ найгана. 6
• 15.
  15 4. Янз бүрийндавалгааг дүрсэлж хүүхдүүд өөрсдөө хөдөлгөөн зохиомжилж тоглоно. 2 гарыг салаавчлан атгаж чээжний урдаа дээш доош долгиолуулан хөдөлгөнө. 5. Мөн 2 гарыг урагш сунган дээрээс доош нь долгиолуулан өргөж буулган, өвдгөөрөө хагас сууж босон далайн хүчтэй давалгааг дүрсэлж тоглоно. 6. 2 гарын алгыг чээжний урдаа нийлүүлэн дээш доош долгиолуулан хөдөлгөж, бүх биеэрээ загас мэт шумбаж явах ба далай дотор сэлж буй загасыг дүрслэн тоглоно. Хүүхдүүд энэ хөгжимт хөдөлгөөнийг хийхдээ голын зөөлөн хоржигнон урсах чимээ, далайн хүчтэй давалгаалах чимээг харьцуулан сонсож, тухайн дуу чимээний чанга, сул хүчийг хөдөлгөөнөөр илэрхийлэн тоглох юм. Тухайлбал: Далайн хүчтэй давалгаалах чимээнд тохируулан хүүхдүүд нилээн далайцтай, ширүүн, хүчтэй хөдөлгөөнүүдийг хийнэ. Харин загас далайн гүнд маш нам гүм, тайван орчинд амьдардаг учраас хөгжим маш намуухан, удаан, уянгалаг эгшиглэх бөгөөд хүүхдүүдийн хөдөлгөөн ч мөн дагаад зөөлөн, намуухан болж хувирна. Үг З.Болдбаатар Ая Ч.Алтансүх ЦЭВЭР ГАР (Хөгжимт хөдөлгөөн) 15 ГАРАА УГААЦГААЯ (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Ая. Ч.Алтансүх, Үг. З.Болдбаатар “Цэвэр гар” дууны хэмнэлд тохируулан хөгжимт хөдөлгөөнийг гүйцэтгээрэй. Унтаж босоод гараа угаана даа Шингэн савангаа хөөсрүүлж үрнэ дээ Хичээл давтаад гараа угаана даа Гэртээ очоод дүүдээ заана даа Цэвэрхэн гартай боллоо доо 15 ГАРАА УГААЦГААЯ (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Ая. Ч.Алтансүх, Үг. З.Болдбаатар “Цэвэр гар” дууны хэмнэлд тохируулан хөгжимт хөдөлгөөнийг гүйцэтгээрэй. Унтаж босоод гараа угаана даа Шингэн савангаа хөөсрүүлж үрнэ дээ Хичээл давтаад гараа угаана даа Гэртээ очоод дүүдээ заана даа Цэвэрхэн гартай боллоо доо 15 ГАРАА УГААЦГААЯ (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Ая. Ч.Алтансүх, Үг. З.Болдбаатар “Цэвэр гар” дууны хэмнэлд тохируулан хөгжимт хөдөлгөөнийг гүйцэтгээрэй. Унтаж босоод гараа угаана даа Шингэн савангаа хөөсрүүлж үрнэ дээ Хичээл давтаад гараа угаана даа Гэртээ очоод дүүдээ заана даа Цэвэрхэн гартай боллоо доо 15 ГАРАА УГААЦГААЯ (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Ая. Ч.Алтансүх, Үг. З.Болдбаатар “Цэвэр гар” дууны хэмнэлд тохируулан хөгжимт хөдөлгөөнийг гүйцэтгээрэй. Унтаж босоод гараа угаана даа Шингэн савангаа хөөсрүүлж үрнэ дээ Хичээл давтаад гараа угаана даа Гэртээ очоод дүүдээ заана даа Цэвэрхэн гартай боллоо доо 1 3 6 7 4 5 2 Зорилго: Хөгжмийн хэмнэлд тохируулан хүүхдүүд гараа угааж буй хөдөлгөөнийг дүрсэлж тоглох 7
• 16.
  16 Хэрэглэгдэхүүн: “Цэвэр гар”дууны бичлэг Бэлтгэх байдал: Хөгжмийн ая эхлэхэд хүүхдүүд ханцуйгаа хойшлуулан гараа угааж тоглоход бэлтгэнэ. 1. Гартаа саван бариад алгандаа тойргоор эргүүлж, савангаа хөөсрүүлж буй хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. 2. Гараа хооронд нь үрж угааж буй хөдөлгөөнийг хийнэ. 3. Хурууны үзүүрийг үрж угаах хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. 4. Хурууны салааг угаах хөдөлгөөнийг дуурайна. 5. Хуруунуудаа нэг нэгээр нь эргүүлж угаах хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. 6. Гарын ар талыг угааж буй хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. 7. “Би цэвэрхэн гартаа боллоо” гэж хоёр гараа өргөн найзууддаа харуулж буй хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. Энэ хөгжимт хөдөлгөөнийг хийхдээ хамгийн гол нь хүүхдүүд хөгжмөө маш анхааралтай сонсож, дууны хэмнэлд хөдөлгөөнөө тохируулан хийх нь чухал юм. Мөн өөрсдөө хөдөлгөөн зохиомжилж хийж болно. ЗОХИОН НАЙРУУЛЪЯ (Цаг агаар ямар байна вэ) Дасгал 1. а) Зурагдээрээстэнгэрийнболонхүүхдийнтөрх байдлыг ажиглаж өөрийнхөөрөө тайлбарлана. б) Зургийн суурь (фон) өнгийг ажиглаад цаг агаар ямар байгааг тодорхойлж ярилцана. Зурганд нэр өгч байгалийн үзэгдлүүдийг дүрсэлж тоглоно. - Нар - Бороо - Салхи - Аянга цахилгаан Байгалийн үзэгдлээ нэрлэж алга ташицгаая. Энэ даалгавраар нар, бороо, салхи, аянга гэсэн үгүүдээр хэмнэлийн дасгал хийх юм. Энэ үед багш урьдчилан (1, 2, 3, 4) хэмжээ өгөх хэрэгтэй. Нэгэн хэмийн жигд хэмжээ өгөөгүйгээс хүүхдүүд дасгалыг өөр өөрийнхөөрөө гүйцэтгэснээс ангид замбараагүй байдал үүсдэг. Энэ дасгал нь хэллэг зүгшрүүлэх хэмнэлийн сонсгол хөгжүүлэх ач холбогдолтой. Байгалийн үзэгдлийн дуу чимээг CD бичлэгээс сонсгож тохирох үйл хөдлөлийг биеэр гүйцэтгэж тоглоно. а) Нар хурцаар шараад бүгчим халуун байна. б) Тэнгэр бүрхэж бороо орлоо. Өөрийгөө борооноос халхалж гүйгээрэй. в) Хүчтэй салхи гарлаа. Чи салхийг сөрөн алхана. Салхинаас өөрийгөө хамгаалаарай. г) Тэнгэр дуугарч (гялбаа) цахилгаан цахина. Ямар хүчтэй чанга дуугарна вэ? Энэ даалгаврын явцад бяцхан сурагчид маань өөрийгөө тодорхой нөхцөл байдалд аваачиж дүрд хувирч тоглох юм. 22 ÇОХИОЁ БÀС НÀÉÐÓÓËЬß ЦАГ АГААР ЯМАР БАЙНА ВЭ? Зураг дээрх хүүхдийн төрх байдлыг ажиглаад цаг агаар ямар байгааг тодорхойлоорой. Хөгжмөө сонсоод байгалийн үзэгдлүүдийг дүрсэлж тоглоорой. Анхааралтай сонсоорой. Юуны дуу чимээ вэ? Сонссон дуу чимээгээ дүрслээрэй. ? ?? 8
• 17.
  17 Дасгал 2. Багш хөгжимсонсох үйл ажиллагаагаар дамжуулан сурагчдын бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлэх үйлийг түлхүү явуулж байх хэрэгтэй. Өмнөх өдрийн хичээл дээр дараах хэрэглэгдэхүүн, материалыг бэлтгэж ирэх даалгавар өгнө. (нэхмэлийн утас, усан будаг, шилтэй ус) Жишээ нь: Сурагчид гол усны хоржигнох чимээг сонсоод янз бүрийн материал ашиглан бүтээл хийнэ. Энэ даалгаврыг багаар хамтарч гүйцэтгэхэд тохиромжтой. 1-р баг утсаар голыг дүрслэх 2-р баг усан будаг юмуу харандаагаар дүрслэх 3-р баг шилэнд ус хийгээд сэгсэрч дуу чимээг дүрслэх 4-р баг хөгжмийн энгийн зэмсгээр дуу чимээг дүрсэлж хөгжимдөнө. ҮЛГЭР ЗОХИОЁ Дасгал 3. Үйл явдлаа үргэлжлүүлэн үлгэр зохион ярилцана. Хөгжмийн зэмсгээс сонгож амьтдын мөрөөр ганцаараа болон анги хамт олноороо хөгжимдөцгөөе. 23 Бороо ширүүслээ Хүчтэй аадар орлоо Бороо намдлаа Амьтдын явдал алхааг дууриан хөгжимдөцгөөе. 23 ҮЛГЭР ЗОХИОЁ Зургийг ажиглаад үлгэр зохион ярилцаарай. Хөгжмийн энгийн зэмсгээр бороог дүрслэн хөгжимдье. Бороо орлоо Бороо ширүүслээ Хүчтэй аадар орлоо Бороо намдлаа Амьтдын явдал алхааг дууриан хөгжимдөцгөөе. 23 ҮЛГЭР ЗОХИОЁ Зургийг ажиглаад үлгэр зохион ярилцаарай. Хөгжмийн энгийн зэмсгээр бороог дүрслэн хөгжимдье. Бороо орлоо Бороо ширүүслээ Хүчтэй аадар орлоо Бороо намдлаа Амьтдын явдал алхааг дууриан хөгжимдөцгөөе. 23 ҮЛГЭР ЗОХИОЁ Зургийг ажиглаад үлгэр зохион ярилцаарай. Хөгжмийн энгийн зэмсгээр бороог дүрслэн хөгжимдье. Бороо орлоо Бороо ширүүслээ Хүчтэй аадар орлоо Бороо намдлаа Амьтдын явдал алхааг дууриан хөгжимдөцгөөе. Амьтдын биеийн овор хэмжээ, хөдөлгөөн, дуу хоолой бүгд өөр өөрийн онцлогтой. Баавгай бол том биетэй, бүдүүн дуутай, удаан хөдөлгөөнтэй. Харин үнэг баавгайнаас жижиг, зальтай, хөнгөн шалмаг хөдөлгөөнтэй. Болжмор бол бүр жижигхэн биетэй, хөнгөн, хурдан, нарийхан дуутай. Тэгвэл амьтдын эдгээр шинж төрхийг илэрхийлж хэмнэлээр хөгжимдөе. Үүний тулд баавгайн хүнд, болхи том том алхаанд ямар хөгжмийн зэмсэг тохиромжтой вэ? Харин үнэгний сэм сэм гэтэх хөнгөн шалмаг хөдөлгөөнд ямар хөгжим тохиромжтой вэ? Болжморын жижигхэн бие, жив жив жиргэх дуунд ямар хөгжим тохиромжтой байх вэ? Өөрөөр хэлбэл амьтдыг дүрслэн тоглоход хөгжмийн зэмсгийн оновчтой сонголт маш чухал. Хөгжмийн зэмсгээ зөв сонгосны дараа 1/2 харьцаа бүхий хэмнэлээр хөгжимдөнө. Хөгжимдөхдөө багшийн урьдчилан өгөх нэгэн хэмийн жигд хэмжээнд нийцүүлж хөгжимдөхийг анхааруулна. Мөн бусдыг сонсож хөгжимдөхийн чухлыг сануулах ёстой. 6 настнууд олон хоолойгоор тоглоход хүндрэлтэй тул хэсэг (болжмор, үнэг, баавгай) тус бүрээр тоглох, аажмаар үнэг-баавгай, болжмор-үнэг гэх мэтээр 2 хэсгээр хөгжимдөхөд л хангалттай. 22 хааралтай сонсоорой. Юуны дуу чимээ вэ? Сонссон дуу чимээгээ дүрслээрэй. 9
• 18.
  18 Дасгал 4. БОРОО 24 Хөгжмийн энгийнзэмсгүүдийг ашиглан “Бороо” сэдвээр тоглоцгооё. Зургийн дагуу өөрсдөө хийж бүтээе. Өөрийнхөө бүтээсэн зэмсгээр хөгжимдөөрэй. 24 Хөгжмийн энгийн зэмсгүүдийг ашиглан “Бороо” сэдвээр тоглоцгооё. Зургийн дагуу өөрсдөө хийж бүтээе. Өөрийнхөө бүтээсэн зэмсгээр хөгжимдөөрэй. Зөөлөн шиврэх бороон дуслууд, аянга цахилгаантай хүчтэй аадар борооны хэмнэлийг хөгжимдүүлнэ. Сурагчдад өөрсдийн сонголтоор хөгжмийн энгийн зэмсгээ сонгох боломжийг олгоход багш анхаарна. Учир нь сурагч бүрийн дүрслэн зохион бодох арга барил нь харилцан адилгүй байдаг. Нэг сурагч бороон дуслыг бөмбөрийн цохилтоор илэрхийлэх сонирхолтой байхад нөгөө сурагч шагшуур сонгож болох юм. Бороон дуслууд зөөлөн зөөлөн шивэрлээ. Бороон дуслууд ширүүслээ, бүр ширүүслээ. Аадар бороо асгарлаа. Аянга цахилгаан цахиллаа гэх мэтчилэнгээр багш сурагчдын хэмнэлээр хөгжимдөх үйл ажиллагааг удирдан, чиглүүлнэ. БӨМБӨР ХИЙЦГЭЭЕ Дасгал 5. Сурагчид энгийн хөгжмийн зэмсгийг өөрсдөө хийж бүтээнэ. Энэ удаад бид бөмбөр хийж сурна. Хэрэглэгдэхүүн: Жигнэмэгийн хайрцаг, өнгө өнгийн хуулга, скоч, цаас, урт уяа, савх мод 1. Хүүхэд бүр Жигнэмэгийн дугуй хайрцаг авчрах 2. Хайрцгаа өнгө өнгийн хуулга, цаасаар чимэглэж наах 3. Уяагаа 2 хэсэг хувааж, хүүхэд мөрнөөсөө зүүх хэмжээгээр бэлтгэнэ. 4. Уяаны бүх үзүүрийг зангидна. 5. Зангидсан үзүүрийг хайрцагны дотор тал руу харуулан тагийг таглана. 6. Цохиур модыг хүнсний савх модоор орлуулж болно. Ингээд хүүхдүүдийн бүтээсэн бөмбөр бэлэн боллоо. Хүүхдийн хийсэн хэрэглэгдэхүүн материалыг хөгжмийн сургалтдаа тогтмол ашиглаж байгаарай. Тэд дуртай байдаг. 15 Äàñãàë 5 Äàñãàë 6 - Çóðãèéã àæèãëààðàé. - Õýìíýëýýð òîãøîîîðîé. - Òîõèðîõ õýìíýëèéã ñîíãîîä òàéëáàðëààðàé. - Ýýæäýý, ýã÷äýý áýëýãëýõ ãî¸ìñîã ç¿¿ëò õýëõýýðýé. - Áºìáºð õèéöãýýå. - Çóðãèéã ñàéí àæèãëààðàé. Ãàðûí äîîðõ ìàòåðèàë àøèãëàí äàðààëëûí äàãóó áºìáºð õèéöãýýå. ? ? ?
• 19.
  19 ӨӨРИЙГӨӨ СОРИОРОЙ Хөгжмийн зэмсэгбүр өөр өөрийн нууцтай. Тэр нууцыг зөвхөн чадварлаг хөгжимчний гар л тайлж чадна. Энэ даалгавраар дамжуулан сурагчид хөгжмийн зэмсгийг дуугаралтаар нь таньж нэрлэнэ. Тухайн хөгжмийн зэмсгүүд эгшиглэх өнгө аяс, хөгжимдөх арга барилаараа ямар ялгаатай болохыг ярилцана. CD бичлэгээс морин хуурын аялгуу, бөмбөрийн цохилт, төгөлдөр хуурын аязыг зурагт өгөгдсөнөөс өөр дарааллаар сонсгох хэрэгтэй. Харин хүүхдүүд өөрсдийн сонсож тогтоосон дарааллаар зургийн хажууд өгөгдсөн дугуй дотор дугаарлаж бичнэ. - Анхааралтай сонсохыг сануулна. - Найзынхаа тоглосон цохилтын тоог сонсож тодорхойлно. - Хэдэн хувь байна вэ? гэдгийг ярилцана. Тоглоомын зорилго нь: Анхаарлын төвлөрөлт, бие даан шийдвэр гаргах үйл ажиллагааг идэвхжүүлж, хэмнэлийн сонсголыг хөгжүүлнэ. Зурагт дүрсэлсний дагуу тоглоомын удирдагч нэг оролцогчийн нүдийг боож, түүнд янз бүрийн зураглал бүхий энгийн хэмнэлийг тоглож сонсгоно. Бусад оролцогчид тоглоомын явцад гүйцэтгэлийн зөв эсэхэд хяналт тавьж алдааг илрүүлнэ. Энэ маягаар оролцогчид ээлжлэн тоглоно. Энэ тоглоомыг өөр хувилбараар олон хүүхэд зэрэг хамруулж богино хугацаанд хүүхэд нэг бүртэй холбоо тогтоон ажиллах боломжтойгоор зохион байгуулж болно. Үүний тулд хүүхдүүд тойргоор зогсоно. Бүгд нүдээ аньж багшийн гүйцэтгэсэн хэмнэлийн цохилтын тоог хуруугаараа зааж үзүүлнэ. Багш: Анхаар бүгд доошоо тонгойгоорой, нүдээ аниарай гэсэн команд өгнө. Түр азнаад анхааралтай сонсоорой гээд хэмнэлээ цохино. Хэдэн хувь байсан бэ? Хуруугаараа зааж үзүүлээрэй. Хүүхдүүд толгойгоо өндийлгөлгүй нүдээ аньсан чигээрээ цохилтын тоог хуруугаа гозойлгож үзүүлнэ. Багш тойргоор хурдхан шиг явж зөв хариу гаргасан хүүхдүүдийн хурууг аяархан атгаж чимээгүйхэн баяр хүргэнэ. Харин алдаа гаргасан хүүхдүүдийн чихэнд дахиад нэг үзээд алд! гэж зоригжуулна. Ийм маягаар хэд хэдэн удаа тоглоно. Энэ арга нь сурагчдыг нэгдмэл зорилгод нэгтгэж, зугаатай сэргэлэн байдлаар хамтарч тоглох замаар танин мэдэх, хөгжүүлэх зорилтыг шийдвэрлэх, бүх хүүхдийг нэгэн зэрэг татан оролцуулах, цаг хэмнэх ач холбогдолтой. II УЛИРАЛ ДУУЛЪЯ Агуулгыг улирал бүрээр хийсэн ч тухайн ангийн сурагчдын ерөнхий түвшин, чадвараас шалтгаалан нэг дууг хоёр хичээл дамжин заах эсвэл хэдэн удаа тухайн үйл ажиллагааг үргэжлүүлэх боломжтой вэ гэдгийг багш өөрөө шийднэ. Дууны уран бүтээл дээр ажиллахдаа дууг сонсгож тайлбар, мэдээлэл хийсний дараа заах үйл ажиллагаанд орно. Заахдаа сурагчдын хараа, сонсгол, хөдөлгөөний сэрлүүдийг нэгтгэсэн үйлийг хийх бөгөөд багшийн гарын дохилт нь өндөрлөг, хэмнэл, хэллэг, амьсгаа, дуулахуйн ур дүйг мэдрүүлэх 25 ӨӨРИЙГӨӨ СОРИОРОЙ 1. “Алтан намар” Үг.У.Эрдэнэчимэг Ая.В.Энхжаргал 2. “Тоолъё” 3. “Шүдээ хайрлъя” Үг.ая.Л.Галмандах 1. Хөгжмөө анхааралтай сонсож тогтоогоорой. Сонссон дарааллаараа дугаарлая. Дуулъя Хөгжимдье Сонсъё 2. Анхааралтай сонсоорой. Найзынхаа тоглосон цохилтыг сонсож тодорхойлъё. Хэдэн хувь байна вэ? 25 1. “Алтан намар” Үг.У.Эрдэнэчимэг Ая.В.Энхжаргал 2. “Тоолъё” 3. “Шүдээ хайрлъя” Үг.ая.Л.Галмандах 1. Хөгжмөө анхааралтай сонсож тогтоогоорой. Сонссон дарааллаараа дугаарлая. Дуулъя Хөгжимдье Сонсъё 2. Анхааралтай сонсоорой. Найзынхаа тоглосон цохилтыг сонсож тодорхойлъё. Хэдэн хувь байна вэ? 10
• 20.
  20 ёстой. Дууны утгаагуулгыг мэдэрч дуулах нь уран бүтээлч сэтгэлгээг хөгжүүлдэг. Иймээс уран бүтээлийн тухай яриа зайлшгүй шаардлагатай. Дууг заахад учрах бэрхшээлүүд нь уранбүтээлийгхүүхдийннас,хөгжлийнонцлогттохируулансонгоогүйгээсихэвчлэнучирдаг болохыгсанаххэрэгтэй.Ардынаманзохиолынтөрлүүдийгхялбараялгуундхөгшилжүүлэн дуулуулах нь хоолойн царааг өргөтгөх, өнгө тогтоох, өнгө цэвэршүүлэх ач холбогдолтой. Үг.О.Сундуй Ая.С.Батболд “БИ ДУУЧИН” - Òåìï - Äóíä çýðýã - Ees dur - Õýìæýý-2/4 - Àÿëãóóíû áàãòààìæ- CI - CII Õ¿¿õäèéí äóóëàëòûí òîõèðîìæòîé òåññèòóðò áè÷èãäñýí. Àÿëãóóíû õºäºë㺺í äîëãèîí õýëáýðòýé. Õ¿¿õäèéí íàñ ñýòãýõ¿éí îíöëîãò òîõèðñîí. Үг хэллэг энгийн хялбар, хоолойн öàðààнд нь тохирсон дуу юм. Аялгуу, шүлэг нэгдэж бидний дуулах дуртай дууг бүтээдэг тухай ñóðàã÷äàä òàéëáàðëàíа. Хєгжмийн хичээлийн үед дуулах үеийн биеийн байршил, єєрийгєє хэрхэн сонсох, нєхдийгєє хэрхэн сонсож дуулах, удирдаач багшийн гарын дохилтыг хэрхэн харж дуулах талаар çºâëºãºº ºãíº. Мөн дууг дуулахдаа утга агуулгыг мэдэрч үйл хөдөлгөөнөөр илэрхийлж дуулж болохыг сануулаарай. Дахилтын тэмдгийн тухай ойлголтыг өгөхдөө энэ хэсгийг давтан дуулна гэдгийг ойлгуулна. Үг.Л.Соронзонболд Аÿ. Ñ.Áàòáîëä “ДЭЛХИЙГЭЭ БИ МЭДНЭ”
• 21.
  21 - Òåìï -Äóíä çýðýã - F-dur - Õýìæýý-3/4 - Àÿëãóóíû áàãòààìæ CI - DII Àÿëãóóíû õºäºë㺺í эгшиг давтагдсан, терцийн үсрэлттэй. Үг хэллэг энгийн хялбар, хоолойн öàðààнд нь тохирсон дуу юм. Мөн хүчтэй хувийг мэдрүүлж, вальс хэмжээгээр дуулуулна. Үг.Т.Галсан Ая.С.Батболд ХУВИРАШГҮЙ ТООЛОЛ Цэлмэг тэнгэр дээр нар нь хэд вэ? Шөнийн одод дунд сар нь хэд вэ? Над шиг нэг дээ нэг дээ Нар шиг нэг дээ нэг дээ Үг. Ая. Х.Ягаанцэцэг МӨНХ НОГООН ГАЦУУР - “Мөнх ногоон гацуур” дуундаа хэмнэлийн хамсраа хийж хөгжимдөөрэй. жмийн энгийн зэмсгээр хэрхэн тоглох вэ? н дагуу хөгжимдөөрэй. хувь байна вэ? рагч хоёрын бөмбөрийн цохилт ямар ялгаатай байна вэ?
• 22.
  22 СОНСЪЁ Энэ улиралд Iангийн хүүхдийн хөгжим сонсож сурах дадал дээр нь илүү анхаарч ажиллах хэрэгтэй. Эхэн үедээ олон зүйл хийлгэхгүй ярилцах, дахин сонсох зэргээр хөгжим сонсож сурах соёл, дадал талаас нь үйл ажиллагаагаа чиглүүлнэ. I ангийн сонсох хөгжмийн урын санд оросын суут хөгжмийн зохиолч П.И.Чайковский “Шелкунчик” бүжгэн жүжгийн вальс, Ж.Фужик “Марш”, Уолт Диснейн хүүхэлдэйн киноны амьтдын марш, Гена матар хүүхэлдэйн киноны Чебурашкагийн дуу зэрэг зохиолуудыг оруулсан. Эдгээр зохиолуудыг сонсгохдоо юуны өмнө сурагчдаар аялгууны шинж төрхийг тодорхойлуулах хэрэгтэй. Энэ даалгаврын явцад хүүхдүүд зохиолын аялгуу хэмнэлийг юуны өмнө анхааралтай сонсож тодорхойлох оролдлого хийнэ. Үүнд: - Хөгжилтэй цовоо сэргэлэн уйтгартай, намуун зөөлөн, хурдан удаан гэх мэт тэмдэг нэрээр аялгууны шинж төрхийг тодорхойлно. - Аялгууны шинж төрхийг тодорхойлсны дараа түүнд тохирох хэмнэлийн хамсрааг гүйцэтгүүлнэ. Үүний тулд суралцагсад сонсголын ажиглалтаар ритмийн зураглалыг багшийн тусламжтайгаар олж тогтооно. Мөн хөгжим сонсох үйл ажиллагааны явцад тухайн зохиолын аялгууны хэмнэлийг хөгжмийн энгийн зэмсгээр хамтран хөгжимдөх үйл ажиллагаа орно. МАРШ Хөгжмийн боловсролыг анхлан эзэмшүүлэхэд хөгжмийн төрөл зүйлтэй танилцуулах нь чухал. Иймээс хөгжим сонсох үйл ажиллагаагаар бид дуу бүжиг маршийг сонсгож “Хөгжмийн тулгын гурван чулуу”-тай танилцуулна. Марш сэдвийн хүрээнд хоёр зохиол сонсгоно. - Жагсаалын марш, Амьтдын марш - Марш сэдвээр багш юуны өмнө жагсаалын марш, сонгодог бүжгийн хөгжим эсвэл вальсыг сонгон авна. 1. Сонгосон хөгжмийн зохиолуудаа харьцуулан сонсгоно. 2. Аялгууны шинж төрхийг тодорхойлох (баяр баясгалан, урам зориг, эрч хүч, тэмүүлэл) 3. Аялгуунд тохирох өнгө будгийн сонголт хийх (хурц тод гэрэл гэгээ) 4. Хөгжмийн аянд тохирох хөдөлгөөнийг сурагчдаар хийлгэнэ. Гэхдээ хөгжим сонсох тохирох хөдөлгөөнийг хийх, дараагийн хөгжмийг сонсох, мөн тохирох хөдөлгөөнийг хийх гэсэн дарааллаар даалгаврыг гүйцэтгэнэ. Өөрөөр хэлбэл нэг дор хөгжмүүдээ сонсоод дараа нь хөдөлгөөнөө хийж болохгүй. 5. Хөгжмийн аялгуунд тохируулан хэмнэлийн хамсраа хийж хөгжимдөнө. (Жигд хэмнэл 2/4, 4/4 хэмд) Энэ даалгаврын явцад сурагчид: а. Хөгжмийн аялгуу бидний сэтгэлийг хөдөлгөж улмаар бид дуулж бүжиглэж, хөгжмийн аясаар марш алхдаг б. Марш бол алхахад тохиромжтой, жигд хэмнэлтэй, эрч хүч, урам зориг бадраасан хөгжим 12
• 23.
  23 в. Дөрөвт ноотныхэмнэлээр товшиж, марш -2 хувьт хэмжээтэй болохыг тус тус мэдэж авна. Иймээс багш та энэ зорилгод үйл ажиллагаагаа чиглүүлээрэй. Үүнээс гадна Уолт Диснейн хүүхэлдэйн киноны “Амьтдын марш”- ийг сонсгохоор оруулсан. Энэ зохиолыг сурагчдадаа сонсгоорой. Амьтдын маршийг сонсонгоо, дүрс бичлэгээс үзэж сонирхох нь тэдэнд сэтгэл хөдлөл, идэвх, урам хайрлах болно. Үүний дараа ноот бичлэгийг ажиглаад, дөрөвт ноотны хэмжээгээр дүрс болон хөгжмийн аялгуунд тохируулан хэмнэлээр хөгжимдөнө. ХӨГЖИМДЬЕ ÄӨРӨВТ НООТ Эíý óäààãèéí õºòºëáºðèéí øèíý÷ëýëýýð I àíãèéí 2 óëèðëààñ ýãøãèéí óðòûí òýìäýãëýãýýã, II àíãèéí 2 óëèðëààñ ýãøãèéí ºíäðèéí òýìäýãëýãýýã òàíèóëæ, õàðèí III àíãèäàà íîîòîîð äóóëàõ, íîîòîîð õºãæèìäºõ ÷àäâàðûã ýçýìø¿¿ëýõ çîðèëò òàâüñàí áèëýý. Íîîòòîé òàíèëöàõ ñóðàã÷èä ìààíü 6 íàñòàé áÿöõàí õ¿¿õä¿¿ä òóë áàãø òà íîîòûã òàíèóëàõäàà øóóä í¿äë¿¿ëýõ àðãûã ñîíãîõ íü îíîâ÷òîé. Æèøýý íü: Ýíý áîë äºðºâò íîîò, 1 òîîëíî. Íîîòîîð òîãëîæ ñîíñú¸. Ýõëýýä áàãøèéãàà íîîòîîð õýðõýí òîãëîõûã àíõààðàëòàé õàðààä äàðàà íü á¿ãäýýðýý äºðºâò íîîòîîð õºãæèìäüå. Õàìãèéí ãîë íü ñóðàã÷èä áàãøèéí òîãëîëòûã ñîíñîîä äàãàõ áèø, õàðèí ººðñ人 íîîòîî õàðààд òîãëîõ íü ÷óõàë ãýäãèéã àíõààðààðàé. ¯¿íèé òóëä ñóðàã÷иä: - Нîîò áè÷ëýãèéã ýõëýýä ñàéòàð àæèãëàíà, - Дàðàà íü íîîòûã óíøèíà, 8 8 13
• 24.
  24 - Уíøèõäàà õýìæýýãýýàëäàõã¿éí òóëä òîîëæ õºãæèìäºíº ãýñýí îéëãîëòûã ìàø ñàéí ºãºõ õýðýãòýé. ̺í íîîòîîð òîãëîõûí ºìíº áàãø çààâàë òîîëæ õýìæýý ºãíº. Èíãýýã¿éãýýñ ñóðàã÷èä ººð ººðñäèéí õýìæýýãýýð ýõýëæ óëìààð àíãèä çàìáàðààã¿é áàéäàë ¿¿ññýíýýð ñóðàã÷äûí àíõààðàë ñàðíèäàã. Нэгдүгээр ангийн сурагчдад íîîòíû çàäàðãàà (àëèì õóâààõ, øóãàì àøèãëàõ, õ¿ñíýãòýýð àæèëëàõ ãýõ ìýò) ÿàãààä äºðºâò íîîò ãýæ íýðëýñýí (äºðºâò íîîò íü á¿òýí íîîòîíä äºðºâ áàãòäàã áîëîõîîð äºðºâò ãýæ íýðëýñýí) òóõàé òàéëáàð îãò øààðäëàãàã¿é. Харин ноотны дүрсийг тогтоолгож хөгжимдөх үйлд хөтлөх хэрэгтэй. НАЙМТ НООТ 4 ................................... ÕªÃÆÈÌ V Улаанбаатар хот 2013 он Íàéìò íîîò 4 ................................... ÕªÃÆÈÌ V Улаанбаатар хот 2013 он Íàéìò íîîò 4 ................................... ÕªÃÆÈÌ V Улаанбаатар хот 2013 он Íàéìò íîîò Дасгал 1. Áàãø äààëãàâðûã ã¿éöýòã¿¿ëýõäýý: 1. Íîîò áè÷ëýã áîëîí çóðãèéã ñàéòàð àæèãëóóëíà. 2. ͺõäèé㺺 ñîíñîæ 纺ëºí òîãëîõûã ñàíóóëíà. 3. Íîîòûã óíøèõäàà öîõèëòûã õî¸ð ãàðààð ýýëæëýí ã¿éöýòãýõèéã çóðàã äýýð òàéëáàðëààä òîãëîæ ¿ç¿¿ëíý. Èíãýõäýý õýìæýýã çààâàë òîîëæ ÿâàõûã ñàíóóëíà. 4. Óäààí òåìïýíä õýñãýýð áîëîí íèéòýýð õºãæèìä¿¿ëíý. ßàðàëã¿é íèëýýä òîãòîæ àæèëëààðàé. 5. Íàéìò íîîòûã øóãàìààð õîëáîæ áè÷èæ áîëîõûã õýëæ ºãíº. Íîîòîîð òîãëîхыг ñîíñú¸. Ýõëýýä áàãøèéãàà íîîòîîð õýðõýí òîãëîõûã àíõààðàëòàé õàðààä äàðàà íü á¿ãäýýðýý наймт íîîòîîð õºãæèìдөнө. ................................... ÕªÃÆÈÌ V Íàéìò íîîò Õºãæìèéí áîëîâñðîë îëãîõ õè÷ýýëèéã áóñàä õè÷ýýë¿¿äòýé èíòåãðàö÷èëæ, ñóðàëöàõóéí ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãààã îëîí õóâèëáàðòàéãààð áàãòààæ õ¿¿õäèéí ñýòãýí áîäîõ ÷àäâàð, á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýã õºãæ¿¿ëýõ õýðýãòýé. Æèøýý íü: Ýãøãèéí óðò áîãèíî, õóâü, õýìíýë ãýñýí ýõíèé îéëãîëòóóäûã ìîíãîë õýëíèé óðò áîãèíî ýãøèã,
• 25.
  25 ìàòåìàòèêèéí òîî òîîëîëòîéõîëáîæ, ä¿ðñ áîëîí òîîãîîð îéëãóóëàõ íü õ¿¿õäýä èë¿¿ õÿëáàð áàéõ áîëíî. 66 а 6 э 6 и 6 о 6 у ө Үүнээс гадна хýë ÿðèàãààð äàìæóóëàí õýìíýëèéí ñîíñãîëûã õºãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé. Æèøýý íü: õóðö òîä õýëëýã, ºã¿¿ëýí ÿðèõ, íýðëýõ, òîîëîõ, òîî÷èõ, ÿðèàí äóíä àìüñãàà àâàõ, ò¿ð çîãñîõ íü á¿ãä òîäîðõîé õýìíýëòýé. Дасгал 2. Õºãæìèéí áîëîâñðîë îëãîõ õè÷ýýëèéã áóñàä õè÷ýýë¿¿äòýé èíòåãðàö÷èëæ, ñóðàëöàõóéí ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãààã îëîí õóâèëáàðòàéãààð áàãòààæ õ¿¿õäèéí ñýòãýí áîäîõ ÷àäâàð, á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýã õºãæ¿¿ëýõ õýðýãòýé. Æèøýý íü: Ýãøãèéí óðò áîãèíî, õóâü, õýìíýë ãýñýí ýõíèé îéëãîëòóóäûã ìîíãîë õýëíèé óðò áîãèíî ýãøèã, ìàòåìàòèêèéí òîî òîîëîëòîé õîëáîæ ä¿ðñ áîëîí òîîãîîð îéëãóóëàõ íü õ¿¿õäýä èë¿¿ õÿëáàð áàéõ áîëíî. Үүнээс гадна хýë ÿðèàãààð äàìæóóëàí õýìíýëèéí ñîíñãîëûã õºãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé. Æèøýý íü: õóðö òîä õýëëýã, ºã¿¿ëýí ÿðèõ, íýðëýõ, òîîëîõ, òîî÷èõ, ÿðèàí äóíä àìüñãàà àâàõ, ò¿ð çîãñîõ íü á¿ãä òîäîðõîé õýìíýëòýé. Дóóíû ¿ã, ø¿ëýã, ÿðóó íàéðàã, ºã¿¿ëëýã, àðäûí àìàí çîõèîëîîñ ¿ëãýð, õýëö ¿ã, ç¿éð ¿ã, ò¿ðãýí õýëëýã, îíüñîãî òààâðûã óòãà èëýðõèéëæ çºâ óíøóóëàõ íü õýìíýëèéí ìýäðýìæèéã õºãæ¿¿ëýõ, äèêö /òîä õýëëýã/ ñàéæðóóëàõ, àìüñãààíû áàãòààìæ òýëýõ, õýëëýã ç¿ãøð¿¿ëýõ ÷óõàë àðãà õýðýãë¿¿ð áîëíî. Èéìýýñ õýìíýëèéí ñîíñãîëûã õºãæ¿¿ëýõ çîðèëãî á¿õèé äàñãàë äààëãàâðóóäûã õýëëýãòýé õîëáîí áîëîâñðóóëæ îðóóëñàí. Ноотны хэмжээг дүрс мөн өнгөөр ялгаж, үгийг үе болон тоогоор давхар илэрхийлсэн. Æèøýý íü: Дасгал 3.
• 26.
  26 Дасгал 5. 6 66 6 6 66 6 6 6 6 6 66 6 6 I ангид хэмнэлийн мэдрэмжийг хөгжүүлэх зорилгоор хөгжимт хөдөлгөөн бүхий хэмнэлийн олон хувилбарт дасгалыг оруулсан. Хэмнэлийн мэдрэмжийг хөгжүүлэх үйл ажиллагааг маш энгийн дасгалаар ажиллаж, аажмаар хүндрүүлэх хэрэгтэй. Жишээ нь: Зогсоцтой дасгал байж болно. Энэ дасгалын зорилго нь дөрөвт ноотны зогсцыг мэдрүүлэх, зогсцын тэмдгийг таниулж, зогсоцтой хэмнэлээр хөгжимдөх чадвар олгоход чиглэнэ. Тухайлбал: 1. Зургийг ажиглуулж, бага насны хүүхдийн “байхгүй” гэдэг үгийг хоёр алгаа дэлгэн үзүүлдэг үйлдлийг ашиглан зогсцыг ойлгуулах юм. 2. Ноот бичлэгийн дагуу хэмнэлээр алга ташина. Ингэхдээ тасархай зураас бүхий хоосон хэсэгт алгаа дэлгэн зогсцыг илэрхийлнэ. 3. Дасгалыг заавал тоолж гүйцэтгэнэ. Тоглож эхлэхийн өмнө нөхдийгөө сонсож зэрэг хөгжимдөхийг сануулаад 1,2,3,4 гэсэн хэмжээ өгнө. 4. Зургийн дагуу алга ташиж тоглосны дараа дөрөвт ноотны зогсцын тэмдгийг нүдлүүлнэ. Онолын ямар нэгэн тайлбар хийхгүй. 5. Эцэст нь хөгжмийн энгийн зэмсэг ашиглан ноотоор хөгжимдөнө. Дасгал 6. 6
• 27.
  27 - Хэмнэлийг агаарттоглож үзүүлээрэй. Энэ даалгаврын зорилго нь: 1. Зургийг зөв унших 2. Хэмнэлийг зөв илэрхийлэх 3. Гарын хөдөлгөөнөөр өгөгдсөн хэмнэлийг гүйцэтгэх 4. Гарын жижиг булчингийн хөгжлийг хангах 5. Хөдөлгөөний эвслийг хөгжүүлэх гэх мэт болно. Энэ дасгал нь хүүхдийн идэвх сонирхлыг өрнүүлэхийн зэрэгцээ анхаарал, хэмнэлийн сонсгол, хөдөлгөөн, эвсэл, хурд, хүчийг шаардана. БҮЖИГЛЭЕ Хөгжмийн хичээлийн хөгжимт хөдөлгөөний хэсгийг үр дүнтэй зохион байгуулах нь хөгжмийн багшаас шууд хамааралтай. Учир нь бага ангийн хүүхдүүд хөгжмийн аянд ямар нэгэн дасгал хөдөлгөөн хийх, тоглохдоо үргэлж дуртай байдаг. Хөгжимт хөдөлгөөнийг хүүхдэд заахдаа нэг удаагийн хичээлээр нэг л удаа заагаад өнгөрөхдөө биш, хичээл орох бүрт энгийн хялбар хөдөлгөөнөөс нь эхлэн 1-2 хөдөлгөөнийг нь сонгон бие халаах дасгал хэлбэрээр өгч, хүүхэд бүр хөдөлгөөнөө сайн ойлгож, сурсны дараа хөгжимт хөдөлгөөнийг бүрэн эхээр нь хийлгэх боломжтой. Хүүхдийн сонсох дуртай дуу ч юм уу, эсвэл хүүхдэд хэмнэлийг нь ойлгоход хялбар аялгуунд гар, хөл, биеийн энгийн дасгал хөдөлгөөнийг хийлгэж биеийг нь халааж байх хэрэгтэй. АНГААХАЙ (Хөгжимт хөдөлгөөн) Зорилго: Хөгжмийн олон янзын дүрслэлийг мэдэрч сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлэн тоглох Хэрэглэгдэхүүн: Хөгжмийн бичлэг Бэлтгэх байдал: Бүх хүүхдүүд шувууны өндгийг дүрслэн 2 гараа толгой дээрээ зөрүүлэн барьсан байна. 1. Байгалийн дуу чимээ эхлэхэд хүүхдүүд хагарах гэж буй өндөг болон 2 тийшээ зөөлөн хөдөлнө. 2. Өндөг хагарч буйг дүрслэн 2 гараа аажмаар салгаж доош буулгана. 3. Өндөгнөөс бяцхан ангаахай гарч ирж буйг дүрслэн, хошуугаа цорвойлгон жив жив дуугарч, 2 гарыг тохойгоор нугалан сарвуугаа хөдөлгөнө. 4. Хөгжмийн ая эгшиглэхэд бяцхан ангаахайн өд сөдөө цэвэрлэж буй хөдөлгөөнийг дүрслэн нэг гарын алгаар нөгөө гарыг дээрээс доош нь арчиж, илэх хөдөлгөөнийг хийнэ. 5. Эрүүнийхээ тоосыг гөвж цэвэрлэх хөдөлгөөнийг дүрслэн, эрүүгээ бага зэрэг өргөн гараараа эрүүгээ арчиж, илэх хөдөлгөөнийг хийнэ. 6. Бага зэрэг гэдийж 2 гараараа гэдсээ цэвэрлэх хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. 7. Мөн урагш бөхийж, 2 гараараа нуруугаа цэвэрлэх хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. 8. Ангаахайнууд өндөгнөөсөө үсэрч гараад дороо эргэлдэн, сарвуугаа дээш доош нь хөдөлгөж явах ба хөлөө өсгийгөөр ээлжлэн тавина. Багш энэ хөгжимт хөдөлгөөнийг хийлгэхдээ хүүхдүүдийг үгээр удирдан чиглүүлж тоглуулна. Жишээ нь: Өндөг болоорой, өндөг 2 тийшээ хөдлөөрэй, өндөг хагарлаа 15
• 28.
  28 шүү, дотроос ньюу гарч ирэх бол? ямар хөөрхөн ангаахай вэ? эргэн тойрныг гайхан хараарай, энэ чинь ямар гоё газар вэ? би хаана ирчихэв ээ? найзуудтайгаа мэндлээрэй... гэх мэтээр хүүхдэд сонирхолтой хэлбэрээр зохиомжлон баяжуулж тоглуулаарай. 1 2 3 4 5 6 7 8 АЛГА ТАШИЖ ТОГЛОЦГООЁ Зорилго. Хөгжмийн хэмнэлийг мэдэрч алга ташилтаар илэрхийлж тоглох, энгийн хялбар хөдөлгөөн хийх Хэрэглэгдэхүүн: Хүүхдийн дууны бичлэг Бэлтгэх байдал: Хүүхдүүд хоёр хоёроороо өөд өөдөөсөө харж суугаад тоглоно. 1. Өөд өөдөөсөө харж суугаад өвдгөө цохино. 2. Алгаа ташина. 3. Өөд өөдөөсөө баруун гараа солбиж ташина. 4. Дахин алгаа ташина. 5. Зүүн гараа солбиж ташина. 6. Дахиад алга ташина. 7. Өөд өөдөөсөө хоёр гараа нийлүүлээд алгаа ташина. Бүх хүүхэд хэмнэлийг хөдөлгөөнөөр илэрхийлж тоглож сурсны дараа тэдний сайн мэддэг дууны аялгуунд тохируулан тоглуулж болно.
• 29.
  29 1 4 7 5 6 2 3 ЗОХИОННАЙРУУЛЪЯ Хөгжмийн хичээл дээр ямар ч нөхцөлд хийж болох маш энгийн туршилтуудыг хийлгэх, туршилтын эцэст дүгнэлтээ гаргуулж шинэ мэдлэг бүтээх аргыг хичээл дээр ашигласнаар таны хичээл хүүхдэд сонирхолтой төдийгүй, бүтээлчээр сэтгэж сурахад асар их ач холбогдол өгөх болно. Аливаа ойлголт, мэдлэгийг хүүхэд “Би өөрөө бүтээнэ” гэсэн итгэл үнэмшилд хүрэх нь маш том амжилт болох учиртай. Жишээ 1: Хэрэглэгдэхүүн: Бөмбөр, шагшуур, савх мод Багш энэ даалгаврыг гүйцэтгэхийн өмнө зургийг эхлээд сайн ажиглахыг хүүхдүүдэд сануулна. Доорх зургуудад яагаад энэ хөгжмийн зэмсгүүд тохирч болохыг ярилцана. (Зааны том бие, хүнд алхаанд –бөмбөр..гм) Өмнөх мэдлэг дээр нь тулгуурлан ярилцсаны үндсэн дээр хэдэн хувьт хэмнэл болохыг тодорхойлж гаргана. Сурагчдыг 3 хэсэгт хувааж хэмнэлийг тоглуулаарай. Дасгал 1. Багш хүүхдүүдийг 2 хэсэгт хуваан хэмнэлийн дасгал хийлгэнэ. - 1-р хэсэгт бөмбөр - 2-р хэсэгт хос савх мод эсвэл шагшуур гэх мэт. ?
• 30.
  30 Дасгалыг гүйцэтгүүлэхдээ: А. Хоолойтус бүрээр зөв цэвэр зөөлөн тоглуулах Б. Өөрийгөө болон бусдыг маш анхааралтай сонсож тоглох ёстой гэдгийг сануулах хэрэгтэй. Дасгал 2. Хэрэглэгдэхүүн: Бөмбөр, шигшүүр, савх мод Дасгал 3. Хэрэглэгдэхүүн: Шагай, шагайны зураг Мөн шагайгаар дөрвөн бэрх хэмнэлийн дасгалыг гүйцэтгүүлж болно. Багш сурагчид хамтран 4 бэрх орхиж буусан дарааллаар нь хэмнэл зохиож тоглоно 4 бэрх орхисон тохиолдол бүрд хэмнэлийн зураглал өөрчлөгдөж хэмнэлийн олон янзын хувилбарыг хүүхдүүд зохиож болно. Энэхувилбарньсурахбичигдээрбайхгүй бөгөөд багш та энэ мэтээр үргэлжлүүлэн таван хошуу малын үг эвлүүлэх, шагайн зураг эвлүүлэх, эвлүүлсэн зураг, үгээ хэмнэлээр унших зэргээр тухайн нөхцөл байдалд тохируулан хүүхдэд сонирхолтой байдлаар зохион байгуулаарай. Дасгал 4. Бид өмнө нь сурагчидтайгаа хамтран хөгжмийн энгийн зэмсэг (бөмбөр) хийсэн. Тэгвэл одоо өөрсдийн бүтээсэн бөмбөрөөр хэмнэлийн дасгал хийцгээе. Бөмбөрөө хурууны өндгөөр зөөлөн цохиж тоглох ба эхний хувийг чанга тод, дараагийн хувийг 16 Хонь хонь я-маа морь Морь морь хонь тэ-мээ Тэ-мээ я-маа хонь хонь гэх мэт 16 16 16 16 16 16 16 16 16 16
• 31.
  31 сул буюу зөөлөнтоглоно гэдгийг сануулж багш та өөрөө эхэлж тоглохдоо хүчний ялгааг маш ойлгомжтой тодорхой гаргаж үзүүлээрэй. 16 Энэ дасгалын явцад ажиглах, ярилцах, сонсох, хөгжмийн энгийн зэмсгээр хөгжимдөх зэрэг суралцахуйн үндсэн үйл ажиллагаа шат дараатай явагдах юм. Хэсгээр ажиллах үед багш бусад сурагчдын хийж гүйцэтгэх үйлийг тооцоолох ёстой. Жишээ нь: Нөхдийнхөө дуулах хөгжимдөхөд үнэлэлт дүгнэлт өгөх, алдааг хянаж тогтоох гэх мэт. Ингээгүйгээс хүүхдийн идэвх сулрах, анхаарал сарних, анги зохион байгуулалт алдагдах сөрөг нөлөөтэй. Сурах бичигт хэмнэлийн дасгалыг 1 болон 2 дэвсгэрт бичиж тэмдэглэсэн. Энэ нь сурагчдыг аажмаар ноот бичлэгт шилжүүлэх бэлтгэл болох юм. Эдгээрхувилбаруудыгсурагчдааражиглуулж,сонсгож,хэмнэлээрхөгжимдсөнөөр ½ ийн харьцаа бүхий хэмжээний тухай ойлголтыг олж авна. Энэ үед ямар нэг онолын тодорхойлолт өгөх шаардлагагүй, гагцхүү сонсож гүйцэтгэж мэдрэх нь чухал. Үг үеэс бүтдэгийн нэгэн адил хувь болгон урт богино авиануудаас бүтнэ. Урт богино авиануудын ээлжлэлтийг хэмнэл гэнэ. Энэ дүгнэлтийг хүүхдүүд туршилтаар батлах ó÷èðòàé. Үүний тулд дасгалыг үгтэй хамсрах нь илүү үр дүнтэй. Жишээ нь: 1. Алга алга таш таш 2. Хөл хөл дэвс дэвс Аажмаар 2 дэвсгэрт өгөгдсөн ритмийн зураглалыг алга таших, өсгий өлмий товших байдлаар унших дасгал хийнэ. Үүний дараа уншиж тогтоосон хэмнэлийн дасгалаа хөдөлгөөнтэй холбон, явуут дундаа гүйцэтгэх чадварыг эзэмшүүлнэ. Жишээ нь: Мºí ë ýõíèé õóâü òîä ôîíòîé, 2 áà 3 äàõü õóâèéí ñóóðü ºí㺠á¿äýã áàéãààã àæèãëóóëàõ õýðýãòýé. ªºðººð õýëáýë àëãà òàøèëòûã ÷àíãà, ºëìèé òîâøèëòûã 纺ëºí ã¿éöýòãýíý ãýñýí ¿ã. 18 18 Том Жи-жиг 1 2-2 3 4-4 1 2-2 3 4-4 Жи-жиг Жи-жиг Жи-жиг Том Том Том
• 32.
  32 Ýäãýýð äààëãàâðóóä á¿ãäõýìíýëèéí ìýäðýìæ, 2 áà 3 õóâüò õýì, ÷àíãà ñóë õ¿÷èéã ìýäð¿¿ëýõýä ÷èãëýãäñýí çîðèëãîòîé ãýäãèéã àíõààðààðàé. Мөн ритмийн сонсгол, тогтоолтыг шалгахдаа аль болох хүүхдийн сайн мэдэх дууны хэмнэлийг сонгох хэрэгтэй. Жишээ нь: Ал-тан навч хийс-лээ –дээ Ая-ны шу-вууд буц-лаа-даа ТУУЛАЙ, ЗАРАА ХОЁР Зургийг ажиглаад үйл явдлын дагуу туулай, зараа хоёр сэдвээр үлгэр зохиож ярилцана. Хүүхдүүд үйл явдлын дарааллыг зөв олж тогтоох ёстой. Зургийн доод талд Зургийг ажиглаад үйл явдлын дагуу туулай зараа хоёр сэдвээр үлгэр зохиож ярилцана. Хүүхдүүд үйл явдлын дарааллыг зөв олж тогтоох ёстой. Зургийн доод талд тэмдэглэгээ байгаа нь зургийн утга агуулгатай холбогдоно. Өөрөөр хэлбэл аялалд урам зоригтой,байр хөөртэй гарч байгаа амьтдын алхаа эрчимтэй чанга тод байна. Харин халуун наранд эцэж ядарсан туулай зараа хоёр хөлөө зөөж ядан гэлдэрнэ. Тэдний алхаа удааширчээ. Зараа туулайнаас уух ус асуухад усаа авахаа мартсанаа гэнэт саналаа. Тэд ус хайхаар цааш явтал айрын бараа харагдаж баярласан хоёр ум хумгүй гүйлээ. Амныхаа цангааг гаргаж алжаал тайлсан хоёр баяр хөөртэйгээр аялалаа цөөш үргэлжлүүллээ. Туулай зараа хоёрын дүрд хувирч тоглоорой. ӨӨРИЙГӨӨ СОРИОРОЙ Юуны өмнө: 1. Хүүхдүүдийн сайн мэддэг дуу 2. Сонгодог бүжгийн хөгжим эсвэл вальс 3. Жагсаалын марш сонсгоно. Эдгээр хөгжмийн аянд тохирох хөдөлгөөнийг сурагчдаар хийлгэнэ. Тэд өөрсдийн хийсэн хөдөлгөөн дээрээ тулгуурлан дуу, бүжиг, маршийн аль нь болохыг ялгаж танина. Энэ даалгаврын явцад хөгжмийн аялгуу бидний сэтгэлийг хөдөлгөж улмаар бид дуулж, бүжиглэж хөгжмийн аясаар марш алхдаг, хөгжим хүний сэтгэл хөдлөлд тулгуурладаг, хөгжим биднийг хөдөлгөөнд оруулдаг болохыг сурагчид ойлгож мэднэ. Энэ ойлголтон дээрээ тулгуурлан өсгий өлмий товших дасгалыг хөдөлгөөнөөр гүйцэтгэж хэдэн хувьт хэмнэл болохыг олж тогтооно. ДУУЛЬЯ Дуулья бүлэгт бид энэ удаад “Хичээлийн завсарлагааны дуут бүжиг”, “Эрдмийн үсэг сурлаа", "Бага ангийн багшдаа баярлалаа", "Дүүдээ хэлж өгнө дөө" дуунуудыг оруулсан. Сурагчдын дуулах чадварыг хөгжүүлэхэд та дараа зүйлүүүдийг анхаарах хэрэгтэй. Үүнд:  Өнгө тогтоолт  Дуулах үеийн зөв амьсгаа  Үг хэллэг, дуудлага тод  Үгийн зөв хуваарилалт  Зэрэг эхэлж, зэрэг дуусах  Ижил хурдаар дуулах тэмдэглэгээ байгаа нь зургийн утга агуулгатай холбогдоно. Өөрөөр хэлбэл аялалд урам зоригтой, баяр хөөртэй гарч байгаа амьтдын алхаа Зургийг ажиглаад үйл явдлын дагуу туулай зараа хоёр сэдвээр үлгэр зохиож рилцана. Хүүхдүүд үйл явдлын дарааллыг зөв олж тогтоох ёстой. Зургийн доод алд тэмдэглэгээ байгаа нь зургийн утга агуулгатай олбогдоно. Өөрөөр хэлбэл аялалд урам зоригтой,байр хөөртэй гарч байгаа мьтдын алхаа эрчимтэй чанга тод байна. Харин халуун наранд эцэж дарсан туулай зараа хоёр хөлөө зөөж ядан гэлдэрнэ. Тэдний алхаа дааширчээ. Зараа туулайнаас уух ус асуухад усаа авахаа мартсанаа гэнэт аналаа. Тэд ус хайхаар цааш явтал айрын бараа харагдаж баярласан хоёр ум умгүй гүйлээ. Амныхаа цангааг гаргаж алжаал тайлсан хоёр баяр хөөртэйгээр ялалаа цөөш үргэлжлүүллээ. Туулай зараа хоёрын дүрд хувирч тоглоорой. ӨӨРИЙГӨӨ СОРИОРОЙ Юуны өмнө: 1. Хүүхдүүдийн сайн мэддэг дуу 2. Сонгодог бүжгийн хөгжим эсвэл вальс 3. Жагсаалын марш сонсгоно. дгээр хөгжмийн аянд тохирох хөдөлгөөнийг сурагчдаар хийлгэнэ. Тэд өөрсдийн ийсэн хөдөлгөөн дээрээ тулгуурлан дуу, бүжиг, маршийн аль нь болохыг ялгаж анина. Энэ даалгаврын явцад хөгжмийн аялгуу идний сэтгэлийг хөдөлгөж улмаар бид дуулж, үжиглэж хөгжмийн аясаар марш алхдаг, хөгжим үний сэтгэл хөдлөлд тулгуурладаг, хөгжим иднийг хөдөлгөөнд оруулдаг болохыг сурагчид йлгож мэднэ. Энэ ойлголтон дээрээ тулгуурлан өсгий өлмий овших дасгалыг хөдөлгөөнөөр гүйцэтгэж хэдэн увьт хэмнэл болохыг олж тогтооно. ДУУЛЬЯ Дуулья бүлэгт бид энэ удаад “Хичээлийн завсарлагааны дуут бүжиг”, “Эрдмийн үсэг урлаа", "Бага ангийн багшдаа баярлалаа", "Дүүдээ хэлж өгнө дөө" дуунуудыг оруулсан. урагчдын дуулах чадварыг хөгжүүлэхэд та дараа зүйлүүүдийг анхаарах хэрэгтэй. Үүнд:  Өнгө тогтоолт  Дуулах үеийн зөв амьсгаа  Үг хэллэг, дуудлага тод  Үгийн зөв хуваарилалт  Зэрэг эхэлж, зэрэг дуусах  Ижил хурдаар дуулах эрчимтэй чанга тод байна. Харин халуун наранд эцэж ядарсан туулай, зараа хоёр хөлөө зөөж ядан гэлдэрнэ. Тэдний алхаа йг ажиглаад үйл явдлын дагуу туулай зараа хоёр сэдвээр үлгэр зохиож . Хүүхдүүд үйл явдлын дарааллыг зөв олж тогтоох ёстой. Зургийн доод тэмдэглэгээ байгаа нь зургийн утга агуулгатай но. Өөрөөр хэлбэл аялалд урам зоригтой,байр хөөртэй гарч байгаа алхаа эрчимтэй чанга тод байна. Харин халуун наранд эцэж туулай зараа хоёр хөлөө зөөж ядан гэлдэрнэ. Тэдний алхаа чээ. Зараа туулайнаас уух ус асуухад усаа авахаа мартсанаа гэнэт Тэд ус хайхаар цааш явтал айрын бараа харагдаж баярласан хоёр ум гүйлээ. аа цангааг гаргаж алжаал тайлсан хоёр баяр хөөртэйгээр цөөш үргэлжлүүллээ. Туулай зараа хоёрын дүрд хувирч тоглоорой. ӨӨРИЙГӨӨ СОРИОРОЙ нө: үхдүүдийн сайн мэддэг дуу нгодог бүжгийн хөгжим эсвэл вальс гсаалын марш сонсгоно. өгжмийн аянд тохирох хөдөлгөөнийг сурагчдаар хийлгэнэ. Тэд өөрсдийн дөлгөөн дээрээ тулгуурлан дуу, бүжиг, маршийн аль нь болохыг ялгаж аалгаврын явцад хөгжмийн аялгуу этгэлийг хөдөлгөж улмаар бид дуулж, хөгжмийн аясаар марш алхдаг, хөгжим гэл хөдлөлд тулгуурладаг, хөгжим хөдөлгөөнд оруулдаг болохыг сурагчид эднэ. йлголтон дээрээ тулгуурлан өсгий өлмий асгалыг хөдөлгөөнөөр гүйцэтгэж хэдэн нэл болохыг олж тогтооно. ДУУЛЬЯ я бүлэгт бид энэ удаад “Хичээлийн завсарлагааны дуут бүжиг”, “Эрдмийн үсэг Бага ангийн багшдаа баярлалаа", "Дүүдээ хэлж өгнө дөө" дуунуудыг оруулсан. н дуулах чадварыг хөгжүүлэхэд та дараа зүйлүүүдийг анхаарах хэрэгтэй. Үүнд: Өнгө тогтоолт Дуулах үеийн зөв амьсгаа Үг хэллэг, дуудлага тод Үгийн зөв хуваарилалт Зэрэг эхэлж, зэрэг дуусах Ижил хурдаар дуулах удааширчээ. Зараа туулайнаас уух ус асуухад усаа авахаа мартсанаа гэнэт саналаа. Тэд ус хайхаар цааш явтал айлын бараа харагдаж баярласан хоёр ум хумгүй Зургийг ажиглаад үйл явдлын дагуу туулай за ярилцана. Хүүхдүүд үйл явдлын дарааллыг зөв о талд тэмдэглэгээ байгаа нь з холбогдоно. Өөрөөр хэлбэл аялалд урам зоригто амьтдын алхаа эрчимтэй чанга тод байна. ядарсан туулай зараа хоёр хөлөө зөөж ядан гэлдэ удааширчээ. Зараа туулайнаас уух ус асуухад уса саналаа. Тэд ус хайхаар цааш явтал айрын бараа хумгүй гүйлээ. Амныхаа цангааг гаргаж алжаал тайлсан хоёр аялалаа цөөш үргэлжлүүллээ. Туулай зараа хоёр ӨӨРИЙГӨӨ СОРИО Юуны өмнө: 1. Хүүхдүүдийн сайн мэддэг дуу 2. Сонгодог бүжгийн хөгжим эсвэл вальс 3. Жагсаалын марш сонсгоно. Эдгээр хөгжмийн аянд тохирох хөдөлгөөнийг сура хийсэн хөдөлгөөн дээрээ тулгуурлан дуу, бүжиг, м танина. Энэ даалгаврын явцад хөгжмийн аялгуу бидний сэтгэлийг хөдөлгөж улмаар бид дуулж, бүжиглэж хөгжмийн аясаар марш алхдаг, хөгжим хүний сэтгэл хөдлөлд тулгуурладаг, хөгжим биднийг хөдөлгөөнд оруулдаг болохыг сурагчид ойлгож мэднэ. Энэ ойлголтон дээрээ тулгуурлан өсгий өлмий товших дасгалыг хөдөлгөөнөөр гүйцэтгэж хэдэн хувьт хэмнэл болохыг олж тогтооно. ДУУЛЬЯ Дуулья бүлэгт бид энэ удаад “Хичээлийн завсар сурлаа", "Бага ангийн багшдаа баярлалаа", "Дүүдээ х Сурагчдын дуулах чадварыг хөгжүүлэхэд та дараа зүй  Өнгө тогтоолт  Дуулах үеийн зөв амьсгаа  Үг хэллэг, дуудлага тод  Үгийн зөв хуваарилалт  Зэрэг эхэлж, зэрэг дуусах  Ижил хурдаар дуулах  Өөрийгөө сонсож, хянаж дуулах гүйлээ. Амныхаа цангааг гаргаж алжаал тайлсан хоёр баяр хөөртэйгээр Зургийг ажиглаад үйл явдлын дагуу туулай зараа хоёр сэдвээр үлгэр зохиож ярилцана. Хүүхдүүд үйл явдлын дарааллыг зөв олж тогтоох ёстой. Зургийн доод талд тэмдэглэгээ байгаа нь зургийн утга агуулгатай холбогдоно. Өөрөөр хэлбэл аялалд урам зоригтой,байр хөөртэй гарч байгаа амьтдын алхаа эрчимтэй чанга тод байна. Харин халуун наранд эцэж ядарсан туулай зараа хоёр хөлөө зөөж ядан гэлдэрнэ. Тэдний алхаа удааширчээ. Зараа туулайнаас уух ус асуухад усаа авахаа мартсанаа гэнэт саналаа. Тэд ус хайхаар цааш явтал айрын бараа харагдаж баярласан хоёр ум хумгүй гүйлээ. Амныхаа цангааг гаргаж алжаал тайлсан хоёр баяр хөөртэйгээр аялалаа цөөш үргэлжлүүллээ. Туулай зараа хоёрын дүрд хувирч тоглоорой. ӨӨРИЙГӨӨ СОРИОРОЙ Юуны өмнө: 1. Хүүхдүүдийн сайн мэддэг дуу 2. Сонгодог бүжгийн хөгжим эсвэл вальс 3. Жагсаалын марш сонсгоно. Эдгээр хөгжмийн аянд тохирох хөдөлгөөнийг сурагчдаар хийлгэнэ. Тэд өөрсдийн хийсэн хөдөлгөөн дээрээ тулгуурлан дуу, бүжиг, маршийн аль нь болохыг ялгаж танина. Энэ даалгаврын явцад хөгжмийн аялгуу бидний сэтгэлийг хөдөлгөж улмаар бид дуулж, бүжиглэж хөгжмийн аясаар марш алхдаг, хөгжим хүний сэтгэл хөдлөлд тулгуурладаг, хөгжим биднийг хөдөлгөөнд оруулдаг болохыг сурагчид ойлгож мэднэ. Энэ ойлголтон дээрээ тулгуурлан өсгий өлмий товших дасгалыг хөдөлгөөнөөр гүйцэтгэж хэдэн хувьт хэмнэл болохыг олж тогтооно. ДУУЛЬЯ Дуулья бүлэгт бид энэ удаад “Хичээлийн завсарлагааны дуут бүжиг”, “Эрдмийн үсэг сурлаа", "Бага ангийн багшдаа баярлалаа", "Дүүдээ хэлж өгнө дөө" дуунуудыг оруулсан. Сурагчдын дуулах чадварыг хөгжүүлэхэд та дараа зүйлүүүдийг анхаарах хэрэгтэй. Үүнд:  Өнгө тогтоолт  Дуулах үеийн зөв амьсгаа  Үг хэллэг, дуудлага тод  Үгийн зөв хуваарилалт  Зэрэг эхэлж, зэрэг дуусах  Ижил хурдаар дуулах  Өөрийгөө сонсож, хянаж дуулах аяллаа цааш үргэлжлүүллээ. Туулай, зараа хоёрын дүрд хувирч тоглоорой. ӨӨРИЙГӨӨ СОРИОРОЙ 1. Хүүхдүүдийн сайн мэддэг дуу 2. Сонгодог бүжгийн хөгжим эсвэл вальс 3. Жагсаалын марш сонсгоно. Эдгээр хөгжмийн аянд тохирох хөдөлгөөнийг сурагчдаар хийлгэнэ. Тэд өөрсдийн хийсэн хөдөлгөөн дээрээ тулгуурлан дуу, бүжиг, маршийн аль нь болохыг ялгаж танина. Энэ даалгаврын явцад хөгжмийн аялгуу бидний сэтгэлийг хөдөлгөж улмаар бид дуулж, бүжиглэж хөгжмийн аясаар марш алхдаг, хөгжим хүний сэтгэл хөдлөлд тулгуурладаг, хөгжим биднийг хөдөлгөөнд оруулдаг болохыг сурагчид ойлгож мэднэ. Энэ ойлголтон дээрээ тулгуурлан өсгий, өлмий товших дасгалыг хөдөлгөөнөөр гүйцэтгэж хэдэн хувьт хэмнэл болохыг олж тогтооно. 18 16 17
• 33.
  33 III УЛИРАЛ ДУУЛЪЯ Дуулъя бүлэгтбид энэ удаад “Хичээлийн завсарлагааны дуут бүжиг”, “Эрдмийн үсэг сурлаа", "Бага ангийн багшдаа баярлалаа", "Дүүдээ хэлж өгнө дөө" дуунуудыг оруулсан. Сурагчдын дуулах чадварыг хөгжүүлэхэд та дараах зүйлүүдийг анхаарах хэрэгтэй. Үүнд: - Өнгөө зөв дуулах (цэвэр) - Дуулах үеийн зөв амьсгаа - Үг хэллэг, дуудлага тод - Үгийн зөв хуваарилалт - Зэрэг эхэлж, зэрэг дуусах - Ижил хурдаар дуулах - Өөрийгөө сонсож, хянаж дуулах - Нөхдийгөө сонсож, нийцэж дуулах зэрэг болно. Эдгээр чадваруудыг эзэмшүүлэхэд хамгийн гол суурь нь сонсож сурах явдал байдаг. Иймд багш та ”анхааралтай сонсоорой” гэдэг үгийг зүгээр хэлээд өнгөрөх биш анхаарч сонсож байгаа эсэхийг хянаж, түүнд анхаарлаа хандуулж ажиллах хэрэгтэй. Өнгө эгшгийг зөв мэдэрч, сонсож чадвал зөв дуугарч, дуулж чадах нөхцөл бүрдэнэ. Үг. Л.Соронзонболд Àÿ.Ñ.Áàòáîëä ХИЧЭЭЛИЙН ЗАВСАРЛАГААНЫ ДУУТ БҮЖИГ D- dur 2/4 метр размер Дунд зэргийн темп Аялгууны багтаамж D1- H1 Хүүхдийн дуулалтын хамгийн тохиромжтой тесситурт (дуулалтын тохиромжтой царааны бүс) бичигдсэн. Аялгууны хөдөлгөөн долгион хэлбэртэй. Бадагчилсан хэлбэрт бичсэн. Хүүхдийн нас сэтгэхүйн онцлогт тохирсон дуут бүжиг нь хүүхдэд сонирхолтой бөгөөд энгийн бүтэцтэй. Аялгууны эхний хэсэг давтагдсан. 18
• 34.
  34 Дууны хүíäðýëтэй хэсэгíü çîãñîöòîé ðèòì, ¿ã õýëëýã. Ôðàç á¿ðèéí òºãñãºëèéí òàêò çîãñîöòîé. Ýíý õýñýãò áàãø òà õºäºë㺺í çîõèîìæëîí õèéëãýñíýýð õ¿íäðýëèéã ò¿âýãã¿é äàâíà. Õàðèí ÿìàð íýã õºäºë㺺í àøèãëàõã¿é äóóëáàë á¿òýí òàêò õàìàðñàí çîãñîö äýýð õ¿¿õä¿¿ä ò¿ð¿¿ëæ îðîõ ìàãàäëàëòàé. Çîãñîöòîé ðèòì á¿õèé õýñýãò àëãà òàøèõ, ºâäºã öîõèõ, ìºí òîîëîõ, ãàðûí äîõèî àøèãëàõ ãýõ ìýò ¿éëýýð çîãñоöûã ìýäð¿¿ëíý. Ýíý ¿åä áàãøèéí óäèðäàõ ¿éë àæèëëàãàà (ãàðûí äîõèî) ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Õýëëýãèéí õ¿íäðýë íü “õºäëºõã¿é ñóóñààð” ãýñýí ¿ãýí äýýð òîõèîëäîíî. Ýíý õ¿íäðýëèéã äàâàõäàà òóõàéí ¿ã õýëëýãèéã õýìíýëýýð àëãà òàøèõ ¿éëòýé õîñëóóëàõ, áàãø ººðºº ¿ãèéí õóâààðèëàëòûã çºâ äóóëæ ñîíñãîõ, äàãóóëæ äóóëàõ, дууны аялгуунд тохируулан хөдөлгөөн хийж бүжиглэх çýðýã àðãààð àæèëëààðàé. Æèøýý íü: õºäëºõ-ã¿é ñóó-ñààð ¯ã.Ä.Îòãîíñ¿ðýí Àÿ.Ì.Áóëãàн ЭРДМИЙН ҮСГЭЭ СУРЛАА ßìàð ÷ óðàí á¿òýýë äýýð àæèëëàõûí òóëä áàãø òóõàéí äóó áîëîí õºãæìèéí çîõèîëä àíàëèç õèéæ, õ¿íäðýë¿¿äèéã îëæ òîãòîîí çààõ àðãà÷ëàëàà áîëîâñðóóëàõ õýðýãòýé. ES – dur, 2/4 ìåòð ðàçìåð Òåìï - õºãæèëòýé ñýðãýëýí Äèàïаçîí (àÿëãóóíû öàðàà) - áàãа октавын – EsII Õ¿¿õäèéí äóóëàëòûí öàðààíä áàãà çýðýã àõàäñàí. Àÿëãóóíû õºäºë㺺í äîëãèîí õýëáýðòýé. Áàäàã÷èëñàí õýëáýðòýé. Äàõèëòûã àñóóëò õàðèóëòûí õýëáýðò áè÷ñýí íü õ¿¿õäèéí íàñ ñýòãýõ¿éí îíöëîãò òîõèðñîí, ñîíèðõîëòîé áºãººä ýíãèéí á¿òýöòýé. Äàõèëòûí ýõíèé 2 òàêòûí àÿëãóó íýã ºíäºðëºãò äàâòàãäñàí ¿ãëýë øèíæòýé àÿëãóóòàé. ¯ã õýëëýãèéí õ¿íäðýë áàéõã¿é, ººðººð õýëáýë ¿ãèéí ¿å àÿëãóóíû ýãøã¿¿ä òîõèðñîí, ¿ãèéí íýã ¿åèéã õýä õýäýí ýãøèã äàìæóóëàí äóóëàõ ýñâýë ¿ãèéí øàõóó õóâààðèëàëòгүй, õ¿¿õäèéí õýëëýãò òîõèðîìæòîé. Õ¿íäðýëòýé õýñýã íü äàõèëò äàõü íýã ºíäºðëºãò äàâòàãäñàí àÿëãóó. Áàãà íàñíû
• 35.
  35 õ¿¿õäèéí õîîëîéí ºíãºòºäèéëºí òîãòîîã¿é áàéãàà ¿åä íýã ºíãºí äýýð óäààí äóóëàõ íü õ¿íäðýëòýéä òîîöîãäîíî. Ãýõäýý äàõèëòûí ýíý õýñýã áîë íýã ºíãºí äýýðõ óäààí áàðèëò áèø ¿ãëýë (ààâàà àõàà Àëèìàà ãýõýä À îðäîã) ó÷ðààñ òèéì ÷ õ¿íäðýëòýé áèø õàðüöàíãóé ãàéã¿é áàéõ áîëíî. Àÿëãóóíû õ¿íäðýëä òîîöîãäîõ ººð íýã ç¿éë áîë èíòåðâàëûí õîëûí ¿ñðýëò¿¿ä þì. Ýíý äóóíä êâàðò, êâèíò, îêòàâûí ¿ñðýëò¿¿ä áèé. Õîëûí ¿ñðýëòòýé õýñã¿¿äèéã áàãø óðüä÷èëàí îëæ òóõàéí õýñýãò àæèëëàõ àðãà÷ëàëàà òîãòîîíî. ¯¿íä: Õ¿íäðýëòýé õýñýãò òóñãàéëàí àæèëëàíà. Èíãýõäýý õýñýã÷ëýí äóóëæ ñîíñãîíî. Ýãøã¿¿äèéí õºäºëãººí ¿ñðýëò¿¿äèéã äóóëæ ñîíñãîõäîî ãàðûí äîõèîã àøèãëàæ ýãøèã õîîðîíäûí çàéã ìýäð¿¿ëíý. Õ¿¿õäýý îëæ ñîíñîõ, àëäààã îëæ èëð¿¿ëýí çàñàõ àðãà àæèëëàãàà ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Êâàðòûí ¿ñðýëò Êâèíòûí ¿ñðýëò Үг. С.Бодоош Ая.С.Батболд БАГА АНГИЙН БАГШДАА БАЯРЛАЛАА 3/4 метр размер Дунд зэргийн темп Аялгууны багтаамж DI- DII Îêòàâûí ¿ñðýëò
• 36.
  36 Дууны хүндрэл ньзогсоцтой хэмнэл, барилт. Зогсоцтой хэмнэл бүхий òусгайлан тэмдэглэсэн хэсэгт алга таших, амьсгаа авах, өвдөг цохих, тоолох, гарын дохилт ашиглах гэх мэт үйлээр зогсцыг мэдрүүлнэ. Энэ үед багшийн удирдах үйл ажиллагаа (гарын дохилт) чухал үүрэгтэй. Найрал дуу удирдах багшийн гарын дохилт бол хэмжээ өгч схем үзүүлэх үүрэгтэй биш харин эгшгийн хөдөлгөөн, үсрэлтүүд, аялгууны хүндрэлийг давахад сурагчдыг хөтлөх үүрэгтэйг хэзээ ч мартаж болохгүй. Сурагчдын зөв, цэвэр, уран сайхан, чадварлаг дуулах нь удирдаач багш таны дууг заах арга ажиллагаа, дуулалтыг хөтлөн удирдах ур чадвартай шууд хамаатайг санаарай. Үг Д.Лүндээжанцан Ая Б.Бямбабаяр ДҮҮДЭЭ ХЭЛЖ ӨГНӨ ДӨӨ 14 14 СОНСЪЁ Õºãæìèéí áîëîâñðîëûã àíõëàí ýçýìø¿¿ëýõýä õºãæìèéí òºðºë ç¿éëòýé òàíèëöóóëàõ íü ÷óõàë. Èéìýýñ õºãæìèéí ¿íäñýí òºðºë ç¿éëèéã (äóó, á¿æèã, ìàðø) áèä “Õºãæìèéí òóëãûí 3 ÷óëóó” õýìýýí íýðëýäýã. Õ¿¿õä¿¿ä öýöýðëýãò áàéõààñàà ë äóóëæ, á¿æèãëýæ, õºãæìèéí àÿíä ìàðø àëõàæ õºãæìèéí óðëàãòàé õàðüöàæ ýõýëäýã. I àíãèéí ñóðàã÷äàä òýäíèé ñýòãýë õºäëºëèéã ºðí¿¿ëñýí õºãæìèéã ñîíñãîõîä äóó á¿æèã ìàðø àëü íü áîëîõûã øóóä ë òîäîðõîéëäîã. I àíãèéí ñîíñîõ õºãæìèéí óðûí ñàíä õºãæìèéí çîõèîë÷ С.Рахманинов “Полька”, Ñ.Ãîí÷èãñóìëààãèéí “Марш”, Ц.Эрдэнэ “Á¿¿âýéí äóó” –ã харьцуулан сонсгохоор îðóóëñàí. 19 20
• 37.
  37 Ýíý çîõèîëуудыã ñîíñãîõäîîþóíû ºìíº ñóðàã÷äààð àÿëãóóíû øèíæ òºðõèéã òîäîðõîéëóóëàõ õýðýãòýé. Äààëãàâðûí ÿâöàä õ¿¿õä¿¿äýýð çîõèîëûí àÿëãóó, õýìíýëèéã þóíû ºìíº àíõààðàëòàé ñîíñîæ òîäîðõîéëîõ îðîëäëîãî õèéëãýýðýé. ¯¿íä: - Õºãæèëòýé, öîâîî ñýðãýëýí, óéòãàðòàé, íàìóóí 纺ëºí, õóðäàí óäààí ãýõ ìýò òýìäýã íýðýýð àÿëãóóíû øèíæ òºðõèéã òîäîðõîéëíî. - Àÿëãóóíû øèíæ òºðõèéã òîäîðõîéëñíû äàðàà ñîíñãîëûí àæèãëàëòààð õºãæìèéí çîõèîëûí õýìíýëèéã îëæ òîãòîîíî. - Çîõèîëîî ñîíñîíãîî ò¿¿íä òîõèðîõ õýìíýëèéã õóðóóíû ºíä㺺ð 纺ëºí òîãøèíî. - Õºãæìèéí àÿëãóóíä òîõèðîõ õºäºë㺺í õèéõ (ìàðø àëõàõ, зөөлөн найгах) - Àÿëãóóíä òîõèðîõ ºí㺠áóäãèéí ñîíãîëò õèéõ (õóðö, òîä, ãýðýë ãýãýý) - Ýöýñò íü ñóðàëöàãñàä òóõàéí çîõèîëûí õºãæìèéí çýìñã¿¿äýä (óòñан, öîõèëóóð, ¿ëýýâýð õºãæèì) äàìæèí õºãæèõ àÿëãóóíû õýìíýëèéã ýíãèéí õºãæìèéí çýìñãýýð õàìòðàí õºãæèìäºõ ¿éë àæèëëàãààã ÿâóóëààðàé. С.Рахманинов “Полька”, Ñ.Ãîí÷èãñóìëààãèéí “Марш” зэрэг зохиолуудыг CD-нд сонсгохоор өгсөн бол С.Эрдэнэ "Бүүвэйн дуу"-г багш дуулж, тоглож сонсгох юм. Õºãæìèéã ñîíñîõ ¿åä õ¿¿õäèéí àíõààðàë àìàðõàí ñàðíèäàã. Èéìä I àíãèàñ ýõëýí õºãæèì ñîíñîõ ¿åäýý àíõààðàë òºâëºð¿¿ëýõèéí à÷ õîëáîãäëûã ººðñäèéíõ íü æèøýýí äýýð òóõàéëáàë ñîíñîæ ÷àäààã¿éí óëìààñ àÿëãóóíû øèíæ òºðõ, õýìíýëèéã òîäîðõîéëîõ äààëãàâðûã ã¿éöýòãýæ ÷àäààã¿é ýñâýë àñóóëòàä áóðóó õàðèóëæ áàéãàà æèøýýãýýð îéëãóóëæ áîëîõ þì. Үүнээс гадна тухайн зохиолын хэмнэлийг дагаж хөгжимдөх, алга ташилтаар, хурууны өндгөөр тогшуулж ялгааг мэдрүүлэх хэрэгтэй. Ингэж чадвал вальс, марш, бүүвэйн дууны онцлог ялгааг сурагчид төвөггүй харьцуулж хэлэх болно. Õºãæìèéí ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýã÷ Ä.Êàáàëåâñêèé: “Àíõààðëûã òºâëºð¿¿ëýõã¿é, ñîíèðõëûã ºðí¿¿ëýõã¿éãýýð õºãæèì ñîíñãîõ íü áèäýíä çºâõºí ÿäàðãààã ë àâ÷ðàõ áîëíî” ãýñýí áàéäãèéã ñàíàõàä èë¿¿äýõã¿é. Òýãâýë àíõààðëûã òºâëºð¿¿ëæ ñîíñîõ èäýâõ ñîíèðõëûã ºðí¿¿ëýõèéí òóëä ÿðèàíû, ïðàêòèê äàñãàëûí, á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýíèé, èäýâõòýé ñóðãàëòûí àðãóóäûã õîñëóóëàí àæèëëàíà. Æèøýý íü: Ñóðàã÷äàä çîõèîëûí íýðèéã õýëýõã¿éãýýð õºãæ캺 ñîíñãîîä: - ßìàð õºäºë㺺í õèéõýä òîõèðîìæòîé áàéíà âý? - Õºãæ캺ñ ÷àìä þó ä¿ðñëýãäýæ áàéíà âý? - ×èíèé áîäëîîð ýíý äóó, á¿æèã, ìàðøèéí àëü íü âý? ãýõ çýðэг àñóóëòààð õºòºëæ
• 38.
  38 õºãæèì áèäíèé ºäºðòóòìûí àìüäðàëûí ä¿ð çóðãèéã èëýðõèéëäýã ãýñýí îéëãîëòûã òºð¿¿ëýõ íü ç¿éòýé. Тухайлбал: Торгууд ардын дуу “Агсал”, Захчин ардын “Бүүвэйн дуу”-г харьцуулан сонсгож дуу, бүжгийн аль нь болохыг тодорхойлуулаад хэмнэлийн хамсраа хийлгэж хөгжимдүүлэх хэрэгтэй. Ингэснээр сурагчид адилхан хувьт хэмнэлд бичигдсэн хэдий ч нэг нь баатар зоригтой, нөгөө нь намуун тайван, удаан гэх зэргээр аялгууны шинж төрх, өнгө аясыг тодорхойлж ялгааг гаргаж чадна. Хамгийн гол нь сурагчид өөрсдөө сонсож, хэмнэлийг хөгжимдөж байж энэ ялгааг гаргаж чадна гэдгийг анхаараарай. Àëü ÷ àíãèä õºãæèì ñîíñãîõ ¿éë àæèëëàãààã õºòëºí óäèðäàõàä 1. Àíõààðëûí òºâëºðºëò 2. Ñîíñãîëûí àæèãëàëò 3. Áàãøèéí àñóóëòààð õºòëºõ àðãà 4. Óðàí á¿òýýëèéí òóõàé ÿðèàíû àðãà øèéäâýðëýõ ¿¿ðýãòýé. Ха - раа - дай мэргэ - ний ач - лаа бүү - вэй Тайлбар: Хараадай мэргэн (хүний нэр), ачлаа (ач билээ) ХӨГЖИМДЬЕ III óëèðàëä áèä Õºãæèìäüå á¿ëãèéí õ¿ðýýíä ñóðàã÷äûã õàãàñ áîëîí á¿òýí íîîò, òýäãýýðèéí çîãñîöòîé òàíèëöóóëæ, á¿òýí, õàãàñ, äºðºâò, íàéìò íîîòîîð õºãæèìäºõ ÷àäâàðûã ýçýìø¿¿ëýõ çîðèëãî òàâüæ àæèëëàíà. Õàãàñ áîëîí á¿òýí íîîòòîé òàíèëöóóëàõ àðãà çàð÷èì íü ºìíºõ óëèðàëòàé àäèë áóþó íîîòíû ä¿ðñèéã øóóä í¿äë¿¿ëýõ àðãûã ñîíãîæ õî¸ð òîîëîõ õóãàöààíä ýãøèãëýäýã áîëîõûã òàéëáàðëàíà. ĺðºâò íîîòûã íýã òîîëäîã áîë õàãàñ íîîòûã õî¸ð òîîëíî ãýñýí ìàø òîâ÷õîí õàðüöóóëñàí îéëãîëòûã ºãºõºä ë õàíãàëòòàé. Ýíý îéëãîëò íü äîîðõ çóðãàí ìýäýýëýëä àãóóëàãäàæ áàéãàà òóë ñóðàã÷äààð ñàéòàð àæèãëóóëæ, àñóóëòààð õºò뺺ðýé. ÕªÃÆÈÌÄÜÅ ÕÀÃÀÑ ÍÎÎÒ Õàãàñ íîîò - Çóðãèéã àíõààðàëòàé àæèãëààðàé. - Õî¸ð ãàðàà óðàãø àëäëàí øèðýýí äýýð áàéðëóóëààðàé. - Çóðãèéí äàãóó äàñãàëûã ã¿éöýòãýýðýé. 2 òîîëíî. 1 12 2¯¿íèé äàðàà õàãàñ íîîòîîð õýìíýë öîõèõ àæèëëàãàà ÿâàãäàíà. Áàãøèéã õàãàñ íîîòîîð õýðõýí òîãëîõûã ñóðàã÷äààð àíõààðàëòàé àæèãëóóëæ, äàðàà íü õàìòðàí õºãæèìäºíº. Ýíý ¿åä áàãø õºãæèìäºõ õýìæýýã óðüä÷èëàí ºã÷ íýã ÕªÃÆÈÌÄÜÅ ÕÀÃÀÑ ÍÎÎÒ Õàãàñ íîîò - Çóðãèéã àíõààðàëòàé àæèãëààðàé. - Õî¸ð ãàðàà óðàãø àëäëàí øèðýýí äýýð áàéðëóóëààðàé. - Çóðãèéí äàãóó äàñãàëûã ã¿éöýòãýýðýé. 2 òîîëíî. 1 12 2 21 22
• 39.
  39 ãàðààð õàãàñ íîîòîîðõºãæèìäºæ, íºãºº ãàðààð óäèðäàõûí çýðýãöýý õýìæýýã òîîëæ ñóðàã÷äûã äàãóóëàí ã¿éöýòã¿¿ëýýðýé. Ñóðàã÷èä áàãøèéã äóóðàéõ íü ãîë áèø íîîòûã àæèãëàæ, óíøèæ, õýìæýý àëäàõã¿é îéëãîæ òîãëîõ íü ÷óõàë ãýäãèéã ñàíààðàé. Íýãýí õýâýýð äàí õàãàñ íîîòîîð õºãæèì人ä áàéõ íü ñóðàã÷äàä òºäèéëºí ñîíèðõîëòîé áàéõã¿é òóë õºãæèìäºõ õóâèëáàðóóäûã áîëîâñðóóëàõ õýðýãòýé. Æèøýý íü: Эхлээд нэг шугам дээр бичигдсэн хэмнэлийг хөгжимдөх, дараа нь хî¸ð õîîëîéãîîð õàðèëöàõ, çîãñîöòîé õýìíýë ñîíãîõ, ººð ººð ºí㺠àÿñ á¿õèé öîõèâîð õºãæìèéí çýìñã¿¿äèéã ñîíãîõ, õºäºë㺺íòýé õîñëóóëàõ çýðãýýð ñóðàã÷äûí ñîíèðõëûã ºðí¿¿ëýõ àðãà çàìûã õàéãààðàé. Дасгал 1. 1 ÕªÃÆÈÌÄÜÅ ÕÀÃÀÑÍÎÎÒ Õàãàñ íîîò -Çóðãèéãàíõààðàëòàéàæèãëààðàé. -Õî¸ðãàðààóðàãøàëäëàíøèðýýíäýýðáàéðëóóëààðàé. -Çóðãèéíäàãóóäàñãàëûãã¿éöýòãýýðýé. 2òîîëíî. 11 22 2 - Çóðãèéí äàãóó õýìíýëýýð õºãæèì人ðýé. - Õýäýí õóâü áàéíà âý? Äàñãàë 1 Äàñãàë 2 Äàñãàë 3 Äàñãàë 4 3 Дасгал 3. 1 ÕªÃÆÈÌÄÜÅ ÕÀÃÀÑÍÎÎÒ Õàãàñ íîîò -Çóðãèéãàíõààðàëòàéàæèãëààðàé. -Õî¸ðãàðààóðàãøàëäëàíøèðýýíäýýðáàéðëóóëààðàé. -Çóðãèéíäàãóóäàñãàëûãã¿éöýòãýýðýé. 2òîîëíî. 11 22 1 ÕªÃÆÈÌÄÜÅ ÕÀÃÀÑÍÎÎÒ Õàãàñ íîîò -Çóðãèéãàíõààðàëòàéàæèãëààðàé. -Õî¸ðãàðààóðàãøàëäëàíøèðýýíäýýðáàéðëóóëààðàé. -Çóðãèéíäàãóóäàñãàëûãã¿éöýòãýýðýé. 2òîîëíî. 11 22 2 - Çóðãèéí äàãóó õýìíýëýýð õºãæèì人ðýé. - Õýäýí õóâü áàéíà âý? Äàñãàë 1 Äàñãàë 2 Äàñãàë 3 Äàñãàë 4 2 - Çóðãèéí äàãóó õýìíýëýýð õºãæèì人ðýé. - Õýäýí õóâü áàéíà âý? Äàñãàë 1 Äàñãàë 2 Äàñãàë 3 Äàñãàë 4 3 14 6 6 6 6 4 Äàñãàë 7 Äàñãàë 8 2 3 - Çîãñîöûí òýìäãèéã àæèãëààðàé. - Õýäýí õóâüò õýìíýë âý? - Õýìíýëýýð 纺ëºí òîãøîîðîé. ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? 4 Äàñãàë 7 Äàñãàë 8 2 3 - Çîãñîöûí òýìäãèéã àæèãëààðàé. - Õýäýí õóâüò õýìíýë âý? - Õýìíýëýýð 纺ëºí òîãøîîðîé. ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? Á¿òýí õàãàñ íîîòûã îéëãóóëàõàä àøèãëàõ äàñãàëûí íýã ñîíèðõîëòîé õóâèëáàðûã ñóðàõ áè÷èãò îðóóëñàí áàéãàà. Ýíý äàñãàëààð á¿òýí, õàãàñ, äºðºâò íàéìò íîîòóóä á¿ãä ººð õîîðîíäîî 1/2 õàðüöààòàé áîëîõûã ìýäð¿¿ëýõ çîðèëãî òàâüñàí þì. БҮТЭН НООТ Á¿òýí íîîòûã òàíèóëàõ àðãà çàð÷èì хагас ноотыг таниулахтай ìºí àäèë áàéíà. Ãýâ÷ òà ººðèéí àðãà òóðøëàãàäàà òóëãóóðëàí ººð ñîíèðõîëòîé, õ¿¿õäèéí áîëîìæèéã òîîöñîí àðãà çàìûã ñîíãîж болно. Á¯ÒÝÍ ÍÎÎÒ Á¿òýí íîîò 1 - 2 - 3 - 4 4 òîîëíî. Àãààðò øóëóóí çóðæ äóóëúÿ. Ýíý øóëóóíû óðò íü 4 òîîëæ äóóñòàë ¿ðãýëæèëíý. Äàðààãèéí øóëóóíûã 2 òîîëæ äóóñòàë çóðæ äóóëààðàé. 1 2 3 4 1 2 1 1 ÕªÃÆÈÌÄÜÅ ÕÀÃÀÑ ÍÎÎÒ Õàãàñ íîîò - Çóðãèéã àíõààðàëòàé àæèãëààðàé. - Õî¸ð ãàðàà óðàãø àëäëàí øèðýýí äýýð áàéðëóóëààðàé. - Çóðãèéí äàãóó äàñãàëûã ã¿éöýòãýýðýé. 2 òîîëíî. 1 12 2
• 40.
  40 Äààëãàâðûã ã¿éöýòãýõèéí ºìíºçóðãèéã ñàéòàð àæèãëóóëààðàé. Çóðàã þó èëýðõèéëæ áàéíà âý? àñóóëòààð õºòºëæ ñóðàã÷èäòàé õàìòðàí çóðãèéã óíøààðàé. ¯¿íèé äàðàà õî¸ð ãàðàà óðàãø àëäëàí øèðýýí äýýð áàéðëóóëíà. Ç¿¿í ãàðûã çóðãèéí äàãóó ººð ð¿¿ãýý ãóëãóóëàí òàòíà. Õàðèí áàðóóí ãàðààð ç¿¿í ãàðûí ÷èãò õî¸ð öîõèëò ã¿éöýòãýíý. Èéíõ¿¿ ç¿¿í ãàðààð õàãàñ íîîò, áàðóóí ãàðààð õî¸ð äºðºâò òîãëîõ þì. Äàñãàëûí õî¸ð äàõü õóâèëáàðààð ç¿¿í ãàðò á¿òýí íîîò, áàðóóí ãàðò äºðâºí äºðºâò òîãëîíî. Ýíý äàñãàëûí ÿâöàä ñóðàã÷èä á¿òýí, õàãàñ, äºðºâò íîîòíû õàðüöààã ìýäðýõýýñ ãàäíà õî¸ð ãàðûã ñàëãàõ äàñãàëûã ýçýìøèíý. 5 Á¯ÒÝÍ ÍÎÎÒ Á¿òýí íîîò - 2 ãàðàà øèðýýí äýýð óðàãø àëäëàí áàéðëóóëààðàé. - Çóðãèéí äàãóó äàñãàëûã ã¿éöýòãýýðýé. - Çóðãèéã íîîò áè÷ëýãòýé õàðüöóóëæ ÿðèëöààðàé. 1 - 2 - 3 - 4 4 òîîëíî. Àãààðò øóëóóí çóðæ äóóëúÿ. Ýíý øóëóóíû óðò íü 4 òîîëæ äóóñòàë ¿ðãýëæèëíý. Äàðààãèéí øóëóóíûã 2 òîîëæ äóóñòàë çóðæ äóóëààðàé. 1 2 3 4 1 2 1 íîîò äºðâºí íîîòòîé òýíöýæ áàéíà. 5 Á¯ÒÝÍ ÍÎÎÒ Á¿òýí íîîò àðàà øèðýýí äýýð óðàãø àëäëàí áàéðëóóëààðàé. ðãèéí äàãóó äàñãàëûã ã¿éöýòãýýðýé. ðãèéã íîîò áè÷ëýãòýé õàðüöóóëæ ÿðèëöààðàé. 1 - 2 - 3 - 4 4 òîîëíî. ò øóëóóí çóðæ äóóëúÿ. Ýíý øóëóóíû óðò íü 4 òîîëæ äóóñòàë ¿ðãýëæèëíý. ãèéí øóëóóíûã 2 òîîëæ äóóñòàë çóðæ äóóëààðàé. 1 2 3 4 1 2 1 íîîò äºðâºí íîîòòîé òýíöýæ áàéíà. 5 Á¯ÒÝÍ ÍÎÎÒ Á¿òýí íîîò àðàà øèðýýí äýýð óðàãø àëäëàí áàéðëóóëààðàé. ðãèéí äàãóó äàñãàëûã ã¿éöýòãýýðýé. ðãèéã íîîò áè÷ëýãòýé õàðüöóóëæ ÿðèëöààðàé. 1 - 2 - 3 - 4 4 òîîëíî. ò øóëóóí çóðæ äóóëúÿ. Ýíý øóëóóíû óðò íü 4 òîîëæ äóóñòàë ¿ðãýëæèëíý. ãèéí øóëóóíûã 2 òîîëæ äóóñòàë çóðæ äóóëààðàé. 1 2 3 4 1 2 1 íîîò äºðâºí íîîòòîé òýíöýæ áàéíà. 5 Á¯ÒÝÍ ÍÎÎÒ Á¿òýí íîîò àðàà øèðýýí äýýð óðàãø àëäëàí áàéðëóóëààðàé. ðãèéí äàãóó äàñãàëûã ã¿éöýòãýýðýé. ðãèéã íîîò áè÷ëýãòýé õàðüöóóëæ ÿðèëöààðàé. 1 - 2 - 3 - 4 4 òîîëíî. ò øóëóóí çóðæ äóóëúÿ. Ýíý øóëóóíû óðò íü 4 òîîëæ äóóñòàë ¿ðãýëæèëíý. ãèéí øóëóóíûã 2 òîîëæ äóóñòàë çóðæ äóóëààðàé. 1 2 3 4 1 2 1 íîîò äºðâºí íîîòòîé òýíöýæ áàéíà. 5 Á¯ÒÝÍ ÍÎÎÒ Á¿òýí íîîò àðàà øèðýýí äýýð óðàãø àëäëàí áàéðëóóëààðàé. ðãèéí äàãóó äàñãàëûã ã¿éöýòãýýðýé. ðãèéã íîîò áè÷ëýãòýé õàðüöóóëæ ÿðèëöààðàé. 1 - 2 - 3 - 4 4 òîîëíî. ò øóëóóí çóðæ äóóëúÿ. Ýíý øóëóóíû óðò íü 4 òîîëæ äóóñòàë ¿ðãýëæèëíý. ãèéí øóëóóíûã 2 òîîëæ äóóñòàë çóðæ äóóëààðàé. 1 2 3 4 1 2 1 íîîò äºðâºí íîîòòîé òýíöýæ áàéíà. 5 - 2 ãàðàà øèðýýí äýýð óðàãø àëäëàí áàéðëóóëààðàé. - Çóðãèéí äàãóó äàñãàëûã ã¿éöýòãýýðýé. - Çóðãèéã íîîò áè÷ëýãòýé õàðüöóóëæ ÿðèëöààðàé. 1 - 2 - 3 - 4 4 òîîëíî. Àãààðò øóëóóí çóðæ äóóëúÿ. Ýíý øóëóóíû óðò íü 4 òîîëæ äóóñòàë ¿ðãýëæèëíý. Äàðààãèéí øóëóóíûã 2 òîîëæ äóóñòàë çóðæ äóóëààðàé. 1 2 3 4 1 2 1 íîîò äºðâºí íîîòòîé òýíöýæ áàéíà. Áàãø òà õè÷ýýëèéí ÿâöàä õºãæèìäºõ ÷àäâàðààð ñóðàã÷äûã ¿íýëýõäýý íîîòíû ä¿ðñèéã òàíüæ, óíøèæ, õýìíýëýýð õºãæèìäºõ ÷àäâàðûã ë ä¿ãíýýðýé. Õàðèí äºðºâò íîîò õýäýí íàéìòòàé òýíöýõ âý? õàãàñ íîîòîíä õýäýí äºðºâò áàãòàõ âý? á¿òýí íîîòûã ÿìàð ä¿ðñýýð òýìäýãëýõ âý? ãýõ ìýò àñóóëò äààëãàâðààð øàëãàõ õýðýãã¿é ãýäãèéã ñàíóóëúÿ. Áèäíèé ýíý óäààãèéí õºòºëáºðèéí øèíý÷ëýëèéí ãîë çîðèëãî áîë ñóðàã÷äûí äóóëàõ, õºãæèìäºõ, ñîíñîõ, á¿æèãëýõ (õºãæèìò õºäºë㺺í õèéõ) ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõ áóþó öýâýð ã¿éöýòãýëä òóëãóóðëàæ áàéãàà ãýäãèéã òà ìàðòàæ áîëîõã¿é. Èéìýýñ òàíû õè÷ýýë ÿðèà òàéëáàðààñ èë¿¿ îëîí òàëò ¿éëýýð áàÿëàã áàéõ íü ÷óõàë. Ýíý ÿâöàä ë ñóðàã÷èä õºãæèíº, òºëºâøèíº ãýæ ¿çýæ áàéíà. Жишээ нь: шулуун зураасны дагуу дуулах явцад ноотны хэмжээг таниулж болно. Á¯ÒÝÍ ÍÎÎÒ Á¿òýí íîîò - 2 ãàðàà øèðýýí äýýð óðàãø àëäëàí áàéðëóóëààðàé. - Çóðãèéí äàãóó äàñãàëûã ã¿éöýòãýýðýé. - Çóðãèéã íîîò áè÷ëýãòýé õàðüöóóëæ ÿðèëöààðàé. 1 - 2 - 3 - 4 4 òîîëíî. Àãààðò øóëóóí çóðæ äóóëúÿ. Ýíý øóëóóíû óðò íü 4 òîîëæ äóóñòàë ¿ðãýëæèëíý. Äàðààãèéí øóëóóíûã 2 òîîëæ äóóñòàë çóðæ äóóëààðàé. 1 2 3 4 1 2 1 íîîò äºðâºí íîîòòîé òýíöýæ áàéíà. III óëèðàëä I àíãèéí ñóðàã÷èä öàãààí òîëãîéí 35 ¿ñãýý ¿çýæ äóóñ÷ áàéãàà. Èéìä áàãø òà õè÷ýýë õîîðîíäûí èíòåãðàö óÿëäààã õàíãàæ, õýìíýëèéí ñîíñãîëûã õºãæ¿¿ëýõ ¿éë аæèëëàãààãàаг äàðààõ õýëáýðýýð ñîíãîæ áîëíî. Ýãøèã ¿ñýã áîëîí ¿å¿äèéã õýìíýëèéí äàñãàëä øèëæ¿¿ëýí óíøèæ òîãòîîõ, ÿíç á¿ðèéí õýìíýëýýð ñîíèðõîëòîé õóâèëáàð боловсруулж çîõèîæ òîãëóóëààðàé.
• 41.
  41 6 6 6 6 6 6 6 66 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 66 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 6 а ма а а ма мэ ми мо мо му мумө э и о мэ ми э мо и му мө о 6 э 6 и 6 о 6 у 6 ө Þóíû ºìíº õýìíýëèéí äàñãàëûã ñàéòàð àæèãëàõ õýðýãòýé. Çóðàãò ºãºãäñºíèé äàãóó ýãøèã ¿ñýã áîëîí ¿å¿äèéã àëãà òàøèæ íýðëýíý. Ãàðûí àëãàà äýëãýñýí çóðàã, òàñàðõàé çóðààñ á¿õèé õîîñîí í¿ä þó èëýðõèéëæ áóéã ñóðàã÷äààð àæèãëóóëæ ÿðèëöàõ íü ç¿éòýé. Òàñàðõàé çóðààñ á¿õèé õîîñîí í¿ä íü çîãñöûã èëýðõèéëýõ áîëíî. Äàñãàëûã òàñðàëòã¿é íýãýí æèãä õýìíýëýýð ã¿éöýòãýíý. Áàãø òà õýìíýëèéí ººð õóâèëáàðóóäûã ñîíãîí õýðýãëýõ áîëîìæòîé юм. Ñóðàõ áè÷èãò õýìíýëèéí ñîíñãîëûã õºãæ¿¿ëýõ янз бүрийн õóâèëáàðòàé õºãæèìäºõ äàñãàë äààëãàâðûã îðóóëñàí áàéãàà. Ýäãýýð õóâèëáàðóóäûã ñóðàã÷äààð àæèãëóóëæ, ñîíñãîæ, õýìíýëýýð õºãæèìäñºíººð 1/2-èéí õàðüöàà á¿õèé ýãøãèéí óðòûí òóõàé îéëãîëòûã îëæ àâíà. Ýíý ¿åä ÿìàð íýã îíîëûí òîäîðõîéëîëò ºãºõ øààðäëàãàã¿é, ãàãöõ¿¿ ñîíñîæ ìýäýð÷, ã¿éöýòãýõ ÷àäâàðò ñóðàëöàõ íü ÷óõàë. Õóâü óðò, áîãèíî àâèà, õýìíýë ãýñýí ýõíèé îéëãîëòóóäûã öàãààí òîëãîé, ìàòåìàòèêèéí õè÷ýýëòýé õîëáîæ îéëãóóëàõ íü õ¿¿õäýä èë¿¿ õÿëáàð äºõºì áàéõ áîëíî. Õýìíýëèéí ñîíñãîë, òîãòîîëòûã øàëãàõäàà àëü áîëîõ õ¿¿õäèéí ñàéí ìýäýõ äóóíû õýìíýëèéã ñîíãîõ íü ¿ð ä¿íòýé. Æèøýý íü: ªìíºõ õè÷ýýëýýð çààñàí äóóíû ðèòìýýð ñîíñãîëûí äèêòàíò (÷ýýæ áè÷èã) õèéëãýõ, ÿìàð äóóíû õýìíýë áîëîõûã òîäîðõîéëóóëàõ, ºãºãäñºí õýìíýëèéã çºâ íºõºæ ã¿éöýýõ, хэмнэлийн бодлого бодох ãýõ ìýò.
• 42.
  42 БҮЖИГЛЭЕ ЦАСАН ХҮН (Хөгжимт хөдөлгөөн) 1 34 5 2 Зорилго: Хөгжмийн аялгууны олон янзын дүрслэлийг мэдэрч сэтгэл хөдлөлөө илэрхийлэн, дүрд хувирч тоглоно. Хэрэглэгдэхүүн: Таяг, малгай, ороолт бээлий, ая бичлэг Бэлтгэх байдал: Хүүхдүүд баруун гартаа таяг барин цасан хүн болж хөдөлгөөнгүй зогсоно. Нэг хүүхэд “Нар” болно. 1. Хөгжим эхлэхэд цасан хүмүүс амь орж, өвдгөө нугалахгүйгээр толгойгоо 2 тийш хөдөлгөж, таягаараа газар тогшин ойр ойрхон алхаж явна. 2. Гартаа таяг барьсан чигээр баруун хөлийг өсгийгөөр тавьж, баруун тийш хазайна. Энэ хөдөлгөөнийг эсрэг тал руу давтана. 3. Хоёр гартаа таягаа атган, таягаараа мөс цохих хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. 4. Таягаа мөрөндөө үүрээд толгойгоо 2 тийш зөөлөн хөдөлгөн, ойр ойрхон гишгэж явна. 5. “Нар” болсон хүүхэд цасан хүмүүсийн дундуур гүйн гарч ирэхэд, цасан хүмүүс аажмаар хайлж урсаж буй хөдөлгөөнийг дүрслэн, нэг нэгээрээ ээлжлэн доош суух ба маш их гайхсан, айсан, харамссан дүр төрхийг илэрхийлж жүжиглэн тоглоно. 23
• 43.
  43 ХҮҮХЭЛДЭЙ (Хөгжимт хөдөлгөөн) 13 БҮЖИГЛЭЕ ХҮҮХЭЛДЭЙ (Хөгжимт хөдөлгөөн) -Ая. Ш.Чинзориг, Үг. Д.Мандахсан “Хонхот хүүхэлдэй” дууны хэмнэлд тохируулан хөгжимт хөдөлгөөнийг гүйцэтгээрэй. Хонхот хүүхэлдэй дуугаа дуулаад Хоёр тийшээ найган ганхана Жин жин жин жин жингэнээхэй Бөн бөн бөндөгнөөхэй Дон дон дон дон дон дон дон Жин жин жин жин жин жин жин 13 БҮЖИГЛЭЕ ХҮҮХЭЛДЭЙ (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Ая. Ш.Чинзориг, Үг. Д.Мандахсан “Хонхот хүүхэлдэй” дууны хэмнэлд тохиру хөгжимт хөдөлгөөнийг гүйцэтгээрэй. Хонхот хүүхэлдэй дуугаа дуулаад Хоёр тийшээ найган ганхана Жин жин жин жин жингэнээхэй Бөн бөн бөндөгнөөхэй Дон дон дон дон дон дон дон Жин жин жин жин жин жин жин 13 ХҮҮХЭЛДЭЙ (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Ая. Ш.Чинзориг, Үг. Д.Мандахсан “Хонхот хүүхэлдэй” дууны хэмнэлд тохируулан хөгжимт хөдөлгөөнийг гүйцэтгээрэй. Хонхот хүүхэлдэй дуугаа дуулаад Хоёр тийшээ найган ганхана Жин жин жин жин жингэнээхэй Бөн бөн бөндөгнөөхэй Дон дон дон дон дон дон дон Жин жин жин жин жин жин жин 13 БҮЖИГЛЭЕ ХҮҮХЭЛДЭЙ (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Ая. Ш.Чинзориг, Үг. Д.Мандахсан “Хонхот хүүхэлдэй” дууны хэмнэлд тохируулан хөгжимт хөдөлгөөнийг гүйцэтгээрэй. Хонхот хүүхэлдэй дуугаа дуулаад Хоёр тийшээ найган ганхана Жин жин жин жин жингэнээхэй Бөн бөн бөндөгнөөхэй Дон дон дон дон дон дон дон Жин жин жин жин жин жин жин 13 БҮЖИГЛЭЕ ХҮҮХЭЛДЭЙ (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Ая. Ш.Чинзориг, Үг. Д.Мандахсан “Хонхот хүүхэлдэй” дууны хэмнэлд тохируулан хөгжимт хөдөлгөөнийг гүйцэтгээрэй. Хонхот хүүхэлдэй дуугаа дуулаад Хоёр тийшээ найган ганхана Жин жин жин жин жингэнээхэй Бөн бөн бөндөгнөөхэй Дон дон дон дон дон дон дон Жин жин жин жин жин жин жин 13 Хонхот хүүхэлдэй дууга Хоёр тийшээ найган Жин жин жин жин жин Бөн бөн бөндөгнө Дон дон дон дон дон Жин жин жин жин жин 13 БҮЖИГЛЭЕ ХҮҮХЭЛДЭЙ (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Ая. Ш.Чинзориг, Үг. Д.Мандахсан “Хонхот хүүхэлдэй” дууны хэмнэлд тохируулан хөгжимт хөдөлгөөнийг гүйцэтгээрэй. Хонхот хүүхэлдэй дуугаа дуулаад Хоёр тийшээ найган ганхана Жин жин жин жин жингэнээхэй Бөн бөн бөндөгнөөхэй Дон дон дон дон дон дон дон Жин жин жин жин жин жин жин 13 БҮЖИГЛЭЕ ХҮҮХЭЛДЭЙ (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Ая. Ш.Чинзориг, Үг. Д.Мандахсан “Хонхот хүүхэлдэй” дууны хэмнэлд тохируулан хөгжимт хөдөлгөөнийг гүйцэтгээрэй. Хонхот хүүхэлдэй дуугаа дуулаад Хоёр тийшээ найган ганхана Жин жин жин жин жингэнээхэй Бөн бөн бөндөгнөөхэй Дон дон дон дон дон дон дон Жин жин жин жин жин жин жин 1 2 3 4 5 Зорилго: Дууны утга санаа, хэмнэлд тохируулан хүүхэлдэйн хөдөлгөөнийг зохиомжилж бүжиглэх Хэрэглэгдэхүүн: Ая. Ш.Чинзориг, Үг. Д.Мандахсан. “Хонхот хүүхэлдэй” дууны бичлэг Бэлтгэх байдал: Хөлдөө мөрний хэмжээтэй зай авч, 2 гарыг биеийн дагуу авч зогсоно. 1. Баруун гарын тохойг нугалахгүйгээр аажмаар дээш өргөж чээжний урдаа авах ба аажмаар баруун тийш алдална. 2. Баруун гарыг алдалсан хэвээр дээш өргөн, дахин аажмаар доош буулгаж бэлтгэх байдалд орно. 3. Хоёр гарыг чээжний урдаа авч 2 тийш биеэрээ найгаж, хөлөө ээлжлэн хажуу тийш өргөж буулгана. 4. Баруун гарыг дээр, зүүн гарыг доор авч чээжээрээ хажуу тийш 90 градус эргэн бөхийх ба эргээд өндийнө. Энэ хөдөлгөөнийг эсрэг тал руу давтан хийнэ. 24
• 44.
  44 5. Баруун гарыгтохойгоор нугалан хуруунуудаа чихний харалдаа авчирч, баруун хөлийг өсгийгөөр тавьж бага зэрэг хазайна. Энэ хөдөлгөөнийг эсрэг тал руу давтана. БӨМБӨРЧИН (Хөгжимт хөдөлгөөн) 20 Áºìáºð÷èí /Õºãæèìò õºäºë㺺í/ Öîõèóðàà ýýëæëýí ºð㺺ðýé Áºìáºðºº äýëäýöãýýå Íýã õî¸ð ãóðàâ äºðºâ Á¿ãäýýðýý íààäàöãààÿ Íýã õî¸ð ãóðàâ äºðºâ - Àÿ. Á. Öîãîî “Òóóëàé” äóóíû õýìíýëä òîõèðóóëàí áºìáºðººð õºãæèìäºí òîãëîöãîî¸. 20 Áºìáºð÷èí /Õºãæèìò õºäºë㺺í/ Öîõèóðàà ýýëæëýí ºð㺺ðýé Áºìáºðºº äýëäýöãýýå Íýã õî¸ð ãóðàâ äºðºâ Á¿ãäýýðýý íààäàöãààÿ Íýã õî¸ð ãóðàâ äºðºâ - Àÿ. Á. Öîãîî “Òóóëàé” äóóíû õýìíýëä òîõèðóóëàí áºìáºðººð õºãæèìäºí òîãëîöãîî¸. 20 Áºìáºð÷èí /Õºãæèìò õºäºë㺺í/ Öîõèóðàà ýýëæëýí ºð㺺ðýé Áºìáºðºº äýëäýöãýýå ýã õî¸ð ãóðàâ äºðºâ Á¿ãäýýðýý íààäàöãààÿ Íýã õî¸ð ãóðàâ äºðºâ ÿ. Á. Öîãîî “Òóóëàé” äóóíû õýìíýëä òîõèðóóëàí áºìáºðººð õºãæèìäºí ãëîöãîî¸. 20 Áºìáºð÷èí /Õºãæèìòõºäºë㺺í/ ººðýéÁºìáºðººäýëäýöãýýå Á¿ãäýýðýý íààäàöãààÿ Íýãõî¸ðãóðàâ äºðºâ äóóíûõýìíýëäòîõèðóóëàíáºìáºðººðõºãæèìäºí 20 Áºìáºð÷èí /Õºãæèìò õºäºë㺺í/ Öîõèóðàà ýýëæëýí ºð㺺ðýé Áºìáºðºº äýëäýöãýýå Íýã õî¸ð ãóðàâ äºðºâ Á¿ãäýýðýý íààäàöãààÿ Íýã õî¸ð ãóðàâ äºðºâ - Àÿ. Á. Öîãîî “Òóóëàé” äóóíû õýìíýëä òîõèðóóëàí áºìáºðººð õºãæèìäº òîãëîöãîî¸. 20 Áºìáºð÷èí /Õºãæèìò õºäºë㺺í/ Öîõèóðàà ýýëæëýí ºð㺺ðýé Áºìáºðºº äýëäýöãýýå Íýã õî¸ð ãóðàâ äºðºâ Á¿ãäýýðýý íààäàöãààÿ Íýã õî¸ð ãóðàâ äºðºâ - Àÿ. Á. Öîãîî “Òóóëàé” äóóíû õýìíýëä òîõèðóóëàí áºìáºðººð õºãæèìäºí òîãëîöãîî¸. 20 Áºìáºð÷èí /Õºãæèìò õºäºë㺺í/ Öîõèóðàà ýýëæëýí ºð㺺ðýé Áºìáºðºº äýëäýöãýýå Íýã õî¸ð ãóðàâ äºðºâ Á¿ãäýýðýý íààäàöãààÿ Íýã õî¸ð ãóðàâ äºðºâ - Àÿ. Á. Öîãîî “Òóóëàé” äóóíû õýìíýëä òîõèðóóëàí áºìáºðººð õºãæèìäºí òîãëîöãîî¸. 20 Áºìáºð÷èí /Õºãæèìò õºäºë㺺í/ Öîõèóðàà ýýëæëýí ºð㺺ðýé Áºìáºðºº äýëäýöãýýå Íýã õî¸ð ãóðàâ äºðºâ Á¿ãäýýðýý íààäàöãààÿ Íýã õî¸ð ãóðàâ äºðºâ - Àÿ. Á. Öîãîî “Òóóëàé” äóóíû õýìíýëä òîõèðóóëàí áºìáºðººð õºãæèìäºí òîãëîöãîî¸. 20 Áºìáºð÷èí /Õºãæèìòõºäºë㺺í/ Öîõèóðààýýëæëýíºð㺺ðýéÁºìáºðººäýëäýöãýýå Íýãõî¸ðãóðàâäºðºâÁ¿ãäýýðýý íààäàöãààÿ Íýãõî¸ðãóðàâ äºðºâ -Àÿ.Á.Öîãîî“Òóóëàé”äóóíûõýìíýëäòîõèðóóëàíáºìáºðººðõºãæèìä òîãëîöãîî¸. 1 2 3 4 5 6 Зорилго: Хөгжмийн хэмнэлд тохируулан хүүхдүүд өөрсдийн хийсэн бөмбөрөөр тоглох, хөдөлгөөн хийж бүжиглэх Хэрэглэгдэхүүн: Бөмбөр, цохиур, бичлэг Бэлтгэх байдал: Хүүхдүүд бөмбөрөө хүзүүнээсээ зүүж, 2 гартаа цохиур барин зогсоно. 1. Баруун гарыг дээш өргөн дороо хөдөлнө. 2. Баруун, зүүн гарыг ээлжлэн дээш доош өргөж буулгана. 3. Баруун, зүүн тийш ээлжлэн харж бөмбөрөө дэлдэнэ. 4. Бөмбөрийн цохиураа хооронд нь цохиж тоглоно. 5. Хоёр хөл дээрээ ээлжлэн 2 тийш хагас сууж бөмбөрөө дэлдэнэ. 6. Бөмбөрөө тоглох явцдаа урагш, хойш алхалттай хөдөлгөөнийг хийнэ. ЗОХИОН НАЙРУУЛЪЯ Дасгал 1. Ä¿ðñèéã íýðëýæ òàëóóäûí òîîã ãàðûí äîõèîãîîð íýãýí æèãä õýìíýëýýð èëýðõèéëæ òîãëî¸. - Ä¿ðñèéã ÿíç á¿ðèéí äàðààëàëä îðóóëæ ººðñäèéíõºº àíõààðàë, õóðäûã ñîðèîðîé. Äààëãàâðûí çîðèëãî íü: 25
• 45.
  45 1. Ä¿ðñ¿¿äèéí äàðààëëûãçºâ óíøèæ íýðëýõ 2. Ä¿ðñ¿¿äèéí á¿òöèéã çºâ òîãòîîõ 3. Òàëóóäûí òîîã ãàðààð èëýðõèéëæ ¿ç¿¿ëýõ 4. Æèãä õýìíýëýýð òàñðàëòã¿é óíøèæ ã¿éöýòãýõ 5. Æèæèã áóë÷èíãóóäûí õºãæëèéã õàíãàõ Ýíý äàñãàë õ¿¿õäýä ñîíèðõîëòîé áàéõûí çýðýãöýý òýäíýýñ àíõààðàë, õóðä, õ¿÷, õºäºë㺺íèé ýâñýë, õýìíýëèéí ìýäðýìæèéã øààðäàíà. ̺í òýð õýìæýýãýýð õ¿¿õäèéã õºãæ¿¿ëýõ à÷ õîëáîãäîëòîé. Зургаан íàñòíóóäûí ãàðûí æèæèã áóë÷èíãóóäûí õºãæèë ñóë áàéäàã òóë èéì òºðëèéí äàñãàëóóäûã õýìíýëòýé õîëáîí õèéëãýæ áàéõ íü ç¿éòýé. 13 ÇÎÕÈÎÍ ÍÀÉÐÓÓËÚß Äàñãàë 1 - Ä¿ðñèéã íýðëýæ, òàëóóäûí òîîã ãàðûí äîõèîãîîð íýãýí æèãä õýìíýëýýð èëýðõèéëæ òîãëî¸. - Ä¿ðñèéã ÿíç á¿ðèéí äàðààëàëä îðóóëæ, ººðñäèéíõºº àíõààðàë, õóðäûã ñîðèîðîé. Дасгал 2. Янз бүрийн хэмнэл бүхий картуудыг урьдчилан бэлтгэж самбарт байрлуулна. Багш аль нэг хэмнэлийг нь тоглоход сурагчид анхааралтай сонсож, зурагтай харьцуулан багшийн тоглосон хэмнэлийг олно. Энэ даалгаврыг сурагчдын хийж гүйцэтгэх боломжид тулгуурлан багш та олон хувилбартай, сонирхолтой тоглоомын үйл ажиллагаагаар дамжуулан зохион байгуулж болно. 10 - Янз бүрийн дараалалд оруулж хэмнэл зохиогоорой. - Зургуудыг ажиглаад ярилцаарай. - Зурагт тохирох хэмнэл зохиогоорой. - Зохиосон хэмнэлээ хөгжимдөөрэй. - Ямар зэмсэг тохиромжтой вэ? - Хэмнэлийг ажиглаарай. - Багшийнхаа хөгжимдөхийг анхааралтай сонсоорой. - Аль хэмнэлээр хөгжимдсөн бэ? 10 - Янз бүрийн дараалалд оруулж хэмнэл зохиогоорой. - Зургуудыг ажиглаад ярилцаарай. - Зурагт тохирох хэмнэл зохиогоорой. - Зохиосон хэмнэлээ хөгжимдөөрэй. - Ямар зэмсэг тохиромжтой вэ? - Хэмнэлийг ажиглаарай. - Багшийнхаа хөгжимдөхийг анхааралтай сонсоорой. - Аль хэмнэлээр хөгжимдсөн бэ? 10 - Янз бүрийн дараалалд оруулж хэмнэл зохиогоорой. - Зургуудыг ажиглаад ярилцаарай. - Зурагт тохирох хэмнэл зохиогоорой. - Зохиосон хэмнэлээ хөгжимдөөрэй. - Ямар зэмсэг тохиромжтой вэ? - Хэмнэлийг ажиглаарай. - Багшийнхаа хөгжимдөхийг анхааралтай сонсоорой. - Аль хэмнэлээр хөгжимдсөн бэ? 10 - Янз бүрийн дараалалд оруулж хэмнэл зохиогоорой. - Зургуудыг ажиглаад ярилцаарай. - Зурагт тохирох хэмнэл зохиогоорой. - Зохиосон хэмнэлээ хөгжимдөөрэй. - Ямар зэмсэг тохиромжтой вэ? - Хэмнэлийг ажиглаарай. - Багшийнхаа хөгжимдөхийг анхааралтай сонсоорой. - Аль хэмнэлээр хөгжимдсөн бэ? Дасгал 3. Þóíû ºìíº çóðãèéã ñàéòàð àæèãëàõ õýðýãòýé. Õýìíýëèéí äàñãàëûã ã¿éöýòãýõ õºãæìèéí çýìñãèéí ñîíãîëòûã àíõààðàõ õýðýãòýé. Ýõíèé õóâü- áºìáºð II õóâü- ñàâõ ìîä Ýõíèé õóâü àëãà òàøèëò II õóâü áýýëèéòýé ãàð áàéíà. Èéíõ¿¿ ñóðàã÷èä àæèãëàëòûã çºâ õèéæ ÷àäñàí áîë ä¿ãíýëò ãàðãàõàä áýðõøýýë ó÷ðàõ íü áàãà áàéõ áîëíî. Äàñãàë 2 Äàñãàë 3 Äàñãàë 4 - ªºðñ人 õèéæ á¿òýýå. - Õºãæ캺 ñîíñîîä öàñààð íààäàöãààÿ. - Õýìíýëýýð õºãæèì人ðýé. - ßìàð ÿëãàà îëæ ñîíññîí áý? - Çóðãèéã òîî áà òºð뺺ð íü èæèëñ¿¿ëæ îëîîä çóðààñààð õîëáî¸. - Õºãæèìäºõ õºäºëãººíººð èëýðõèéëæ òîãëîîðîé. Öàñàà öàñàà îðîîðîé Öàñ õàÿëæ áàéíà Öàñ áóäàðëàà Öàñ øóóðëàà Öàñ íàìäëàà 2 - Çóðãèéí äàãóó õýìíýëýýð õºãæèì人ðýé. - Õýäýí õóâü áàéíà âý? Äàñãàë 1 Äàñãàë 2 Äàñãàë 3 Äàñãàë 4 2 - Çóðãèéí äàãóó õýìíýëýýð õºãæèì人ðýé. - Õýäýí õóâü áàéíà âý? Äàñãàë 1 Äàñãàë 2 Äàñãàë 3 Äàñãàë 4 1414
• 46.
  46 I Äýâñãýð øóãàìûíáºìáºðèéí öîõèëò ÷àíãà II Äýâñãýð øóãàìûí ñàâõ ìîäíû öîõèëò 纺ëºí áàéíà. Ýíý äàñãàëûí ÿâöàä àæèãëàõ, ÿðèëöàõ, ñîíñîõ, ýíãèéí õºãæìèéí çýìñãýýð õºãæèìäºõ çýðýã ñóðàëöàõóéí ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãàà øàò äàðààòàé ÿâàãäàõ þì. Äàñãàëûã ã¿éöýòã¿¿ëýõäýý : 1. Хоолой òóñ á¿ðýýð çºâ, öýâýð, 纺ëºí òîãëóóëàõ 2. ªºðèé㺺 áîëîí áóñäûã ìàø àíõààðàëòàé ñîíñîæ òîãëîõ ¸ñòîéã ñàíóóëàõ õýðýãòýé. Õýñãýýð àæèëëàõ ¿åä áàãø áóñàä ñóðàã÷äûí õèéæ ã¿éöýòãýõ ¿éëèéã òîîöñîí áàéõ ¸ñòîé. Æèøýý íü: íºõäèéíõºº äóóëæ õºãæèìäөхийг ñîíñîæ, ¿íýëýëò ä¿ãíýëò ºãºõ, àëäààã õÿíàæ òîãòîîõ ãýõ ìýò. ¯¿íýýñ áîëæ ñóðàã÷äûí àíõààðàë ñàðíèõ èäýâõ ñóëðàõ, àíãè çîõèîí áàéãóóëàëò àëäàãäàõ ñºðºã íºëººòýé. Дасгал 4. Óðò áîãèíî ýãøã¿¿äèéí çîõèîí áàéãóóëàëòòàé äàðààëëûã õºãæèìä “õýìíýë” ãýäýã. 1. Ãî¸ìñîã ç¿¿ëò¿¿ä ººð õîîðîíäîî ÿìàð ÿëãààòàé áàéãààã àæèãëóóëàõ õýðýãòýé. Ýíý ¿åä ñóðàã÷èä ººð ººð ºíãºòýé, òîì æèæèã õýëáýðòýé, íýãýí èæèë õýìæýýòýé áîëîõûã îëæ ìýäíý. 2. Ãî¸ìñîã ç¿¿ëò¿¿äèéí îíöëîã ÿëãààã íýðëýæ óíøóóëààðàé. Хэдэн хувь болох вэ? гэх мэт. Èéíõ¿¿ çóðãèéã óíøèæ, õýìíýëýýð òîãëîæ ãî¸ìñîã ç¿¿ëò¿¿ä ÿìàð ÿëãààòàé áîëîí õýäýí õóâüò õýìíýëòýé áîëîõûã îëæ òîãòîîíî. ¯¿íèé ¿íäñýí äýýð íîîò áè÷ëýãýýñ òîõèðîõ õýìíýëèéí çóðàãëàëûã çºâ ñîíãîõ áîëíî. Ñîíãîñîí õýìíýëýý íîîòîîð õºãæèìäºíº. Çóðàã äýýðõ íýã õýëõýýñ íü èæèë хэмжээтэй ø¿ðí¿¿äýýñ á¿òñýí áàéãàà òóë ò¿¿íýýñ ¿¿ñýõ õýìíýë íü íýã õýâèéí æèãä öîõèëòóóä áàéõ áîëíî. Äàñãàë 5 Äàñãàë 6 - Çóðãèéã àæèãëààðàé. - Õýìíýëýýð òîãøîîîðîé. - Òîõèðîõ õýìíýëèéã ñîíãîîä òàéëáàðëààðàé. - Ýýæäýý, ýã÷äýý áýëýãëýõ ãî¸ìñîã ç¿¿ëò õýëõýýðýé. - Áºìáºð õèéöãýýå. - Çóðãèéã ñàéí àæèãëààðàé. Ãàðûí äîîðõ ìàòåðèàë àøèãëàí äàðààëëûí äàãóó áºìáºð õèéöãýýå. ? ? ? Äàñãàë 5 Äàñãàë 6 - Çóðãèéã àæèãëààðàé. - Õýìíýëýýð òîãøîîîðîé. - Òîõèðîõ õýìíýëèéã ñîíãîîä òàéëáàðëààðàé. - Ýýæäýý, ýã÷äýý áýëýãëýõ ãî¸ìñîã ç¿¿ëò õýëõýýðýé. - Áºìáºð õèéöãýýå. - Çóðãèéã ñàéí àæèãëààðàé. Ãàðûí äîîðõ ìàòåðèàë àøèãëàí äàðààëëûí äàãóó áºìáºð õèéöãýýå. ? ? ? Õàðèí äàðàà÷èéí õýëõýýñ íü 1 òîì, 2 æèæèã ãýñýí äàðààëëûã ¿¿ñãýæ áàéãàà òóë ò¿¿íèéã õýìíýëýýð èëýðõèéëáýë 1 óðò 2 áîãèíî, 1 óðò 2 áîãèíî ãýñýí öîõèëòûí äàðààëëûã áèé áîëãîíî. Äàñãàë 5 Äàñãàë 6 - Çóðãèéã àæèãëààðàé. - Õýìíýëýýð òîãøîîîðîé. - Òîõèðîõ õýìíýëèéã ñîíãîîä òàéëáàðëààðàé. - Ýýæäýý, ýã÷äýý áýëýãëýõ ãî¸ìñîã ç¿¿ëò õýëõýýðýé. - Áºìáºð õèéöãýýå. - Çóðãèéã ñàéí àæèãëààðàé. Ãàðûí äîîðõ ìàòåðèàë àøèãëàí äàðààëëûí äàãóó áºìáºð õèéöãýýå. ? ? ? Äàñãàë 5 Äàñãàë 6 - Çóðãèéã àæèãëààðàé. - Õýìíýëýýð òîãøîîîðîé. - Òîõèðîõ õýìíýëèéã ñîíãîîä òàéëáàðëààðàé. - Ýýæäýý, ýã÷äýý áýëýãëýõ ãî¸ìñîã ç¿¿ëò õýëõýýðýé. - Áºìáºð õèéöãýýå. - Çóðãèéã ñàéí àæèãëààðàé. Ãàðûí äîîðõ ìàòåðèàë àøèãëàí äàðààëëûí äàãóó áºìáºð õèéöãýýå. ? ? ? Õàðèí ãóðàâ äàõü õóâèëáàð íü ãóðâàí ºíãèéí äàâòàìæààð çîõèîí áàéãóóëàãäñàí áàéíà.
• 47.
  47 15 Äàñãàë 6 - Çóðãèéãàæèãëààðàé. - Õýìíýëýýð òîãøîîîðîé. - Òîõèðîõ õýìíýëèéã ñîíãîîä òàéëáàðëààðàé. - Ýýæäýý, ýã÷äýý áýëýãëýõ ãî¸ìñîã ç¿¿ëò õýëõýýðýé. - Áºìáºð õèéöãýýå. - Çóðãèéã ñàéí àæèãëààðàé. Ãàðûí äîîðõ ìàòåðèàë àøèãëàí äàðààëëûí äàãóó áºìáºð õèéöãýýå. ? ? ? 15 Äàñãàë 6 - Çóðãèéã àæèãëààðàé. - Õýìíýëýýð òîãøîîîðîé. - Òîõèðîõ õýìíýëèéã ñîíãîîä òàéëáàðëààðàé. - Ýýæäýý, ýã÷äýý áýëýãëýõ ãî¸ìñîã ç¿¿ëò õýëõýýðýé. - Áºìáºð õèéöãýýå. - Çóðãèéã ñàéí àæèãëààðàé. Ãàðûí äîîðõ ìàòåðèàë àøèãëàí äàðààëëû áºìáºð õèéöãýýå. ? ? ? Ýíý íü ºìíºõ õî¸ð õóâèëáàðààñ ÿëãàãäàõ îíöëîã íü àéçàì õýìæýýíäýý áàéõ þì. ªºðººð õýëáýë ýõíèé õî¸ð õóâèëáàð íü 2 õóâüò õýìíýëä æèãä äàâòàãäñàí áàéõàä ãóðàâ äàõü õóâèëáàð íü 3 õóâüò õýìíýëýýð çîõèîí áàéãóóëàãäñàí áàéãàà. Èéìýýñ áàãø òà þóíû ºìíº ñóðàã÷èäòàé äàðààõ ¿å øàòààð àæèëëààä ¿çýýðýé. Ýíý àæèëëàãààíû ÿâöàä ñóðàã÷èä àëèâàà ç¿éëèéí á¿òöèéã àæèãëàæ îíöëîãèéã ìýäýæ àâàõûí çýðýãöýý õî¸ð áà ãóðâàí õóâüò ýíãèéí õýìíýëýýð òîãëîæ, õýìíýëèéí ìýäðýìæýý õºãæ¿¿ëýõ þì. Ýýæäýý áýëýãëýõ ºí㺠àëàãëàñàí ãî¸ìñîã ø¿ð ñóâä õýëõýõ íü õ¿¿õä¿¿äýä áàÿð áàÿñãàëàí èòãýë ñýòãýë, õàðèóöëàãà, àíõààðàë áîëãîîìæèéã àâ÷ðàõààñ ãàäíà òýäíèé ãàðûí æèæèã áóë÷èíã ÷ õºãæ¿¿ëíý. Үүнийг багш та баяжуулан янз бүрийн хувилбартайгаар сурагчдаар гүйцэтгүүлж болно. Жишээ нь: 4 ................................... ÕªÃÆÈÌ V Улаанбаатар хот 2013 он Íàéìò íîîò 4 ................................... ÕªÃÆÈÌ V Улаанбаатар хот 2013 он Íàéìò íîîò 4 ................................... ÕªÃÆÈÌ V Улаанбаатар хот 2013 он Íàéìò íîîò 4 ................................... ÕªÃÆÈÌ V Улаанбаатар хот 2013 он Íàéìò íîîò 4 ................................... ÕªÃÆÈÌ V Улаанбаатар хот 2013 он Íàéìò íîîò 4 ................................... ÕªÃÆÈÌ V Улаанбаатар хот 2013 он Íàéìò íîîò 4 ................................... ÕªÃÆÈÌ V Улаанбаатар хот 2013 он Íàéìò íîîò 4 ................................... ÕªÃÆÈÌ V Улаанбаатар хот 2013 он Íàéìò íîîò 4 ................................... ÕªÃÆÈÌ V Улаанбаатар хот 2013 он Íàéìò íîîò 4 ................................... ÕªÃÆÈÌ V Улаанбаатар хот 2013 он Íàéìò íîîò 4 ................................... ÕªÃÆÈÌ V Улаанбаатар хот 2013 он Íàéìò íîîò 4 ................................... ÕªÃÆÈÌ V Улаанбаатар хот 2013 он Íàéìò íîîò 4 ................................... ÕªÃÆÈÌ V Улаанбаатар хот 2013 он Íàéìò íîîò 4 ................................... ÕªÃÆÈÌ V Улаанбаатар хот 2013 он Íàéìò íîîò 4 ................................... ÕªÃÆÈÌ V Улаанбаатар хот 2013 он Íàéìò íîîò 4 ................................... ÕªÃÆÈÌ V Улаанбаатар хот 2013 он Íàéìò íîîò 1 Том Хар шар шархөх хөххар Томжи - жиг жи - жиг 2 3 4 Õóâèëáàð1. Õóâèëáàð2. Õóâèëáàð3. Äàñãàë 5. Энгийн хөгжмийн зэмсгийг сурагчид өөрсдөө хийж бүтээнэ. Энэ удаа бид бөмбөр хийж сурна. Багш гэрийн даалгаварт хэрэглэгдэхүүн материалаа бэлтгэж ирэхийг хүүхдүүдэд сануулна. Үүнд: Төрөл бүрийн сав (Жигнэмэгийн, сүүний) өнгийн цаас, резин бэлтгэнэ. Савны амсрыг өнгийн цаасаар бүрж, ирмэгийг дагуулан цаасаа нугалж өгнө. Ингээд цаасны хатуу зөөлнөөс шалтгаалж 2-3 ширхэг резинээр даруулж бэхэлнэ. Бөмбөр бэлэн боллоо. Өөрсдийн бүтээсэн бөмбөрөөрөө хэмнэлийн дасгал хийцгээе. Бөмбөрөө хурууны өндгөөр зөөлөн цохиж тоглоно. Мөн жижиг савхаар ч цохиж болно. 24 Хөгжмийн энгийн зэмсгүүдийг ашиглан “Бороо” сэдвээр тоглоцгооё. Зургийн дагуу өөрсдөө хийж бүтээе. Өөрийнхөө бүтээсэн зэмсгээр хөгжимдөөрэй. Өөрсдөө хийж бүтээе
• 48.
  48 Äàñãàë 6. Õóðóóãààðàà íààäúÿ Ýíýäàñãàë íü õ¿¿õäýýñ 1. Öèôð¿¿äèéã ºãºãäñºí äàðààëëààð çºâ óíøèõ 2. Óíøñàíàà õóðóóãààð ä¿ðñýëæ èëýðõèéëýõ 3. Õóðóóãààð íààäàõäàà æèãä õýìíýëèéã ìýäýð÷ ã¿éöýòãýõ ÷àäâàðûã øààðäàíà. Ãóðâàëñàí ¿éëèéã çýðýã ã¿éöýòã¿¿ëýõ íü õýìíýëèéí ìýäðýìæèéã õºãæ¿¿ëýõ, ãàðûí æèæèã áóë÷èí, õºäºë㺺í ýâñëèéã ñàéæðóóëàõ, àíõààðëûí òºâëºðºëò, ã¿éöýòãýëèéí õóðäûã õºãæ¿¿ëýõ îëîí òàëûí à÷ õîëáîãäîëòîé. Ýíý äààëãàâðûã çºâ àìæèëòòàé ã¿éöýòã¿¿ëýõèéí òóëä: 1. Øîîíû í¿äýíä áàéðëàñàí öèôð¿¿äèéã õààíààñ íü ÿìàð äàðààëëààð óíøèõûã õýëæ îéëãóóëíà. 2. Öèôðèéã óíøèõûí çýðýãöýý òîîã õóðóóãààð èëýðõèéëæ àãààðò äîõèæ ¿ç¿¿ëíý. Èíãýõäýý íýãýí æèãä õýìíýë, èæèë õóðäààð ã¿éöýòãýíý ãýäãèéã ñàéòàð òàéëáàðëàæ, ººðºº ¿ëãýðëýæ ¿ç¿¿ëýõ õýðýãòýé. 17 Äàñãàë 10 - Õýäýí õóâüò õýìíýë áîëîõûã òîäîðõîéëîîðîé. - Õýìíýëýýð 纺ëºí òîãøîîðîé. Äàñãàë 9 - Õóðóóãààðàà íààäüÿ - Òîîíû äàãóó õýìíýë ¿¿ñãýöãýýå. - Øîîíû í¿äýíä áàéðëàõ òîîã íýãýí æèãä õýìíýëýýð óíøèæ ãàðààð íýðëýæ òîãëîîðîé. ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? 4 3 3 4 1 2 2 2 5 51 1 Äàñãàë 10 - Õýäýí õóâüò õýìíýë áîëîõûã òîäîðõîéëîîðîé. - Õýìíýëýýð 纺ëºí òîãøîîðîé. Äàñãàë 9 - Õóðóóãààðàà íààäüÿ - Òîîíû äàãóó õýìíýë ¿¿ñãýöãýýå. - Øîîíû í¿äýíä áàéðëàõ òîîã íýãýí æèãä õýìíýëýýð óíøèæ ãàðààð íýðëýæ òîãëîîðîé. ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? ? 4 3 3 4 1 2 2 2 5 51 1 ӨӨРИЙГӨӨ СОРИОРОЙ Бидний хийж бүтээсэн цохиур хөгжмийн зэмсгийн ихэнх нь хэмнэлийн хамсраа хийхэд гол үүрэг гүйцэтгэдэг. Ийм цохиур хөгжмийн зэмсгүүдийг чи өөрөө хийж чадна. Торжигнуурыг хийхийн тулд тарагны хоёр ижил сав авах хэрэгтэй. Нэгэнд нь хэдэн бичгийн хавчаар хийгээд амсрыг нь нийлүүлээд скочоор наана. Өөр дуу авиа гаргахын тулд будаа, элс, чулуу, хатуу зүйлүүдийг хийгээд сэгсэрч үзээрэй. Үлээдэг бөмбөлөг дотор (шаар) бага зэрэг будаа, бичгийн хавчаар эсвэл гоймон хийгээд үлээ. Ингээд сэгсрэхэд ямар дуу авиа гарахыг сонсоорой. Хийсэн хөгжмийн зэмсгээ зураг наамлаар чимэглэж эсвэл будаж болно. Торжигнуураа олон янзаар сэгсэрч цохиж тоглоно. 26 ТОВШОО 4. Зургийн дагуу өсгий өлмийг товшин бүжиглэе 5. Зургийн дагуу өөрсдөө хийж бүтээе. Өөрийнхөө бүтээсэн зэмсгээр хөгжимдөөрэй. хиоё бас найруулъя жиглэе
• 49.
  49 IV УЛИРАЛ ДУУЛЪЯ Äóóëúÿ á¿ëýãòáèä ýíý óäààä О.Сундуй, Б.Цэвээнсүрэнгийн “Яргуй дэлгэрлээ”, С.Сүрэнжав, С.Мааяа “Сайн уу муу юу аль нь вэ? äóóíóóäûã сонгон îðóóëëàà. Эдгээр дуунууд нь хүүхдийн нас сэтгэхүйн онцлог болон хоолойн цараанд тохиромжтой бөгөөд дуулах үйл ажиллагаа нь хүүхдийн амьсгааны багтаамжийг тэлэх, хэллэг зүгшрүүлэх, хэлний дуудлагыг (дикц) сайжруулах, өнгө тогтоох, хэмнэлийн болон аялгууны сонсголыг хөгжүүлэх зэрэг олон талын хөгжлийг хангахад чухал нөлөөтэй. Багш та хичээл бүрээр хүүхдийг дуулах үйл ажиллагаанд бүрэн хамруулж хоолойн царааг өргөтгөх, өнгө тогтоон цэвэршүүлэх, сонсголын ой тогтоолтыг хөгжүүлэхэд чиглэсэн хоолойн дасгалуудыг сайн өгч, хүүхдийн хоолойн цараа, хөгжлийн онцлогт тохирсон дуу тогтмол дуулуулж байх хэрэгтэй. Үг. О.Сундуй Ая. Б.Цэвээнсүрэн ЯРГУЙ ДЭЛГЭРЛЭЭ Дэвсгэр хөг- F-dur Темп – тайван удаан Размер - 2/4 Диапазон- D I - D II Дууны цараа нь зургаан настай хүүхдийн хоолойд тохиромжтой. Аялгууны хөдөлгөөн долгион хэлбэртэй. Áàäàã÷èëñàí õýëáýðò áè÷игдñýí. Õ¿¿õäèéí íàñ ñýòãýõ¿éí îíöëîãò òîõèðñîí, дууны сэдэв нь õ¿¿õäýä ñîíèðõîëòîé áºãººä ýíãèéí á¿òýöòýé. Аÿëãóóíû ýõíèé õýñýã дараачийн хоёр мөрөнд äàâòàãäñàí. Гэвч аялгууны давталттай хэсгүүдийн төгсгөл нь хоорондоо бага зэрэг ялгаатай. Тухайлбаруудын төгсгөлд хоёр такт барилттай. Энэ хэсэг нь зургаан настай хүүхдэд хүндрэлтэй байх болно. Иймд багш та амьсгаан дээр анхаарч ажиллаарай. Үүнд: Фразын эхэнд амьсгааг гүнзгий зөв авч, хэмнэлттэй зарцуулахад чиглэсэн
• 50.
  50 дасгал хийлгэх, мөнбарилтыг гүйцэд хийлгэхийн тулд тоолох, амьсгаа задлах хэллэгийн дасгал ашиглах гэх мэт аргуудыг ашиглаарай. Жишээ нь: Жижиг хэмжээний нимгэн, хөнгөн алчуур (бидний нэрлэж сурснаар капронон алчуур) ашиглан амьсгалын дасгал хийлгэж болно. Сурагчид алчуурны булангаас чимхэн урдаа бариад агаарт нэг түвшинд тогтоон барьж үлээнэ. Ингэхдээ амьсгааг гүнзгий авч хэмнэлттэйгээр зарцуулан аль болох удаан хугацаагаар жигд үлээж барина. Алчуурны оронд зөөлөн салфетка байж болох юм. Дууны хүндрэлтэй хэсэг нь 4, 10, 14, 19-р тактан дах кварт, квинт, секст интервал бүхий эгшгүүдийн холын үсрэлтүүд юм. Эдгээр холын үсрэлтүүд бүхий аялгууны хэсгийг анхааралтай сонсох, багшийн гарын дохилт харж дуулах нь оновчтой. Багш таны гарын тулгуур дохио аялгууны холын үсрэлтийг мэдэрч дуулахуйц маш тодорхой байж, хүүхдийг хүндрэлгүй, зөв мэдэрч дуулахад хөтөлнө. 1 цасны сэтгэл уярааж арнаас яргуй дэлгэрлээ санасан шувуу бүхний гэмээр яргуй дэлгэрлээ а агуулгыг ярилцаарай. мнэлээр хамсраа хийж дуулаарай. Дуулж үзээд ялгааг олоорой. Дээрх жишээг ажиглахад “яргуй дэлгэр-лээ” гэдэг ижил үгэн дээр эгшгийн хөдөлгөөн өгссөн, уруудсан хоёр өөр байх жишээтэй. Энэ мэт жижиг боловч ялгааг сурагчдаар ажиглуулж чадвал дуу заах ажиллагаа зөв, цэвэр, амжилттай хурдан болж “дагаад дуулаарай, дахиад...” гэх үр дүнгүй олон удаагийн давталтаас салж чадна. ¯ã õýëëýãèéí õ¿íäðýë áàéõã¿é, ººðººð õýëáýë ¿ãèéí ¿å àÿëãóóíû ýãøã¿¿ä нийцэж òîõèðñîí, ¿ãèéí íýã ¿åèéã õýä õýäýí ýãøèã äàìæóóëàí äóóëàõ ýñâýë ¿ãèéí øàõóó õóâààðèëàëòã¿é, õ¿¿õäèéí õýëëýãò òîõèðîìæòîé. Дээрх жишээг ажиглая. “Хөх яргуй” гэдэг үг наймтын паузтай богино хэлэгдэнэ. Гэтэл практикт сурагчид “хөөх яргуй” хэмээн уртаар дуудаж дөрөвт хэмжээгээр дуулах нь ажиглагддаг. Иймээс багш энэ хэсэгт мөн анхаарах нь зүйтэй. Үгийг буруу хэлснээс болж дууны утга алдагддаг гэдгийг энэ жишээгээр сурагчдад ойлгуулаарай. “Дуулъя” бүлэгт шинээр заах дуу бүрийг хэмнэлийн хамсраа хийж хөгжимдөж дуулахаар даалгаврыг боловсруулсан болно. Дуу бүрийг дуулж сурсны дараа сурах бичигт өгөгдсөн хэмнэлийн хамсрааг хөгжмийн энгийн зэмсгээр гүйцэтгэнэ. Ингэхдээ хэмнэлийг ажиглуулж, сонсгож, багш өөрөө гүйцэтгэж үзүүлэх бөгөөд хамсрааг нэгэн жигд зөөлөн тоглохыг сануулаарай. Хамсрааны хувилбарууд нь зогсоцтой хэмнэлтэй тул зогсцыг тоолох, өлмий товших гэх мэт үйлдлээр мэдрүүлж болно. Хамгийн гол нь яаралгүй тогтож ажиллаарай.
• 51.
  51 Үг. С.Сүрэнжав Ая.С.Мааяа САЙН УУ, МУУ ЮУ АЛЬ НЬ ВЭ ХӨ Òåìï-Äóíä çýðýã Ñ-moll Õýìæýý-2/4 Àÿëãóóíû áàãòààìæ Ñ1-C2 Õ¿¿õäèéí хоолойн цараанд тохирсон. Áàäàã äàõèëòûã àñóóëò õàðèóëòûí õýëáýðò áè÷ñýí íü õ¿¿õäèéí íàñ ñýòãýõ¿éí îíöëîãò òîõèðñîí, õàðèëöàà äóóíû øèíæòýé, ñîíèðõîëòîé áºãººä ýíãèéí á¿òýöòýé. Áàäàã äàõèëòûí òºãñãºëèéí 2 ºã¿¿ëáýð íü äàâòàãäñàí àÿëãóóòàé. Õ¿íäðýë íü çîãñîöòîé ðèòì, ¿ã õýëëýã. Çîãñîöòîé ðèòì á¿õèé “ìàø ñàéí” ãýñýí òºãñãºë õýñýãò àëãà òàøèõ, àìüñãàà àâàõ, ºâäºã öîõèõ, òîîëîõ, ãàðûí äîõèî àøèãëàõ ãýõ ìýò ¿éëýýð çîãñöûã ìýäð¿¿ëíý. Ýíý ¿åä áàãøèéí óäèðäàõ ¿éë àæèëëàãàà (ãàðûí äîõèî) ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Õýëëýãèéí õ¿íäðýë íü “Àñàðäàã áîë, ñàéðõäàãã¿é áîë, ñàíàà÷èëäàã áîë” ãýñýí ¿ã äýýð òîõèîëäîíî. Ýíý õ¿íäðýëèéã äàâàõàä òóõàéí ¿ã õýëëýãèéã õýìíýëýýð àëãà òàøèõ ¿éëòýé õîñëóóëàõ íü îíîâ÷òîé. Æèøýý íü: САЙН УУ, МУУ ЮУ АЛЬ НЬ ВЭ ХӨ Òåìï-Äóíä çýðýã Ñ-moll Õýìæýý-2/4 Àÿëãóóíû áàãòààìæ Ñ1-C2 Õ¿¿õäèéí хоолойн цараанд тохирсон. Áàäàã äàõèëòûã àñóóëò õàðèóëòûí õýëáýðò áè÷ñýí íü õ¿¿õäèéí íàñ ñýòãýõ¿éí îíöëîãò òîõèðñîí, õàðèëöàà äóóíû øèíæòýé, ñîíèðõîëòîé áºãººä ýíãèéí á¿òýöòýé. Áàäàã äàõèëòûí òºãñãºëèéí 2 ºã¿¿ëáýð íü äàâòàãäñàí àÿëãóóòàé. Õ¿íäðýë íü çîãñîöòîé ðèòì, ¿ã õýëëýã. Çîãñîöòîé ðèòì á¿õèé “маш сайн” гэсэн тºгсгºл хэсэгт алга таших, амьсгаа àâàõ, ºâäºã öîõèõ, òîîëîõ, ãàðûí äîõèî àøèãëàõ ãýõ ìýò ¿éëýýð çîãñöûã ìýäð¿¿ëíý. Ýíý ¿åä áàãøèéí óäèðäàõ ¿éë àæèëëàãàà (ãàðûí äîõèî) ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Õýëëýãèéí х¿ндрэл нь “Асардаг бол, сайрхдагг¿й бол, санаачилдаг бол” гэсэн ¿г дээр òîõèîëäîíî. Ýíý õ¿íäðýëèéã äàâàõàä òóõàéí ¿ã õýëëýãèéã õýìíýëýýð àëãà òàøèõ ¿éëòýé õîñëóóëàõ íü îíîâ÷òîé. Æèøýý íü: Äóóíû óòãà àãóóëãûí òàëààð íýëýýä òîãòîæ ÿðèëöààðàé. Ýíý äóó õ¿¿õäèéí õ¿ì¿¿æèë òºëºâøèëä àñàð èõ à÷ õîëáîãäîëòîé. - Áèäíèé àìüäàð÷ áóé îð÷èí, ãóäàìæ, òàëáàé ÿìàð áàéíà âý? - Áîõèð îð÷èí áèäíèé ýð¿¿ë ìýíäýä õîðòîé þó? Òåìï-Äóíä çýðýã Ñ-moll Õýìæýý-2/4 Àÿëãóóíû áàãòààìæ Ñ1-C2 Õ¿¿õäèéí хоолойн цараанд тохирсон. Áàäàã äàõèëòûã àñóóëò õàðèóë áè÷ñýí íü õ¿¿õäèéí íàñ ñýòãýõ¿éí îíöëîãò òîõèðñîí, õàðèëöàà äóóí ñîíèðõîëòîé áºãººä ýíãèéí á¿òýöòýé. Áàäàã äàõèëòûí òºãñãºëèéí 2 äàâòàãäñàí àÿëãóóòàé. Õ¿íäðýë íü çîãñîöòîé ðèòì, ¿ã õýëëýã. Çîãñîöòîé ðèòì á¿õèé “маш сайн” гэсэн тºгсгºл хэсэгт алга таш àâàõ, ºâäºã öîõèõ, òîîëîõ, ãàðûí äîõèî àøèãëàõ ãýõ ìýò ¿éëýýð çîãñöû Ýíý ¿åä áàãøèéí óäèðäàõ ¿éë àæèëëàãàà (ãàðûí äîõèî) ÷óõàë ¿¿ðýãòýé х¿ндрэл нь “Асардаг бол, сайрхдагг¿й бол, санаачилдаг бол” гэ òîõèîëäîíî. Ýíý õ¿íäðýëèéã äàâàõàä òóõàéí ¿ã õýëëýãèéã õýìíýëýýð ¿éëòýé õîñëóóëàõ íü îíîâ÷òîé. Æèøýý íü: Äóóíû óòãà àãóóëãûí òàëààð íýëýýä òîãòîæ ÿðèëöààðàé. Ýíý äóó õ¿¿õäè õ¿ì¿¿æèë òºëºâøèëä àñàð èõ à÷ õîëáîãäîëòîé. - Áèäíèé àìüäàð÷ áóé îð÷èí, ãóäàìæ, òàëáàé ÿìàð áàéíà âý? - Áîõèð îð÷èí áèäíèé ýð¿¿ë ìýíäýä õîðòîé þó? Òåìï-Äóíä çýðýã Ñ-moll Õýìæýý-2/4 Àÿëãóóíû áàãòààìæ Ñ1-C2 Õ¿¿õäèéí хоолойн цараанд тохирсон. Áàäàã äàõèëòûã àñóóëò õàð áè÷ñýí íü õ¿¿õäèéí íàñ ñýòãýõ¿éí îíöëîãò òîõèðñîí, õàðèëöàà ä ñîíèðõîëòîé áºãººä ýíãèéí á¿òýöòýé. Áàäàã äàõèëòûí òºãñãºëèéí äàâòàãäñàí àÿëãóóòàé. Õ¿íäðýë íü çîãñîöòîé ðèòì, ¿ã õýëëýã. Çîãñîöòîé ðèòì á¿õèé “маш сайн” гэсэн тºгсгºл хэсэгт алга àâàõ, ºâäºã öîõèõ, òîîëîõ, ãàðûí äîõèî àøèãëàõ ãýõ ìýò ¿éëýýð çîã Ýíý ¿åä áàãøèéí óäèðäàõ ¿éë àæèëëàãàà (ãàðûí äîõèî) ÷óõàë ¿¿ðý х¿ндрэл нь “Асардаг бол, сайрхдагг¿й бол, санаачилдаг бол” òîõèîëäîíî. Ýíý õ¿íäðýëèéã äàâàõàä òóõàéí ¿ã õýëëýãèéã õýìíýë ¿éëòýé õîñëóóëàõ íü îíîâ÷òîé. Æèøýý íü: Äóóíû óòãà àãóóëãûí òàëààð íýëýýä òîãòîæ ÿðèëöààðàé. Ýíý äóó õ¿¿ õ¿ì¿¿æèë òºëºâøèëä àñàð èõ à÷ õîëáîãäîëòîé. - Áèäíèé àìüäàð÷ áóé îð÷èí, ãóäàìæ, òàëáàé ÿìàð áàéíà âý? - Áîõèð îð÷èí áèäíèé ýð¿¿ë ìýíäýä õîðòîé þó? Òåìï-Äóíä çýðýã Ñ-moll Õýìæýý-2/4 Àÿëãóóíû áàãòààìæ Ñ1-C2 Õ¿¿õäèéí хоолойн цараанд тохирсон. Áàäàã äàõèëòûã àñóó áè÷ñýí íü õ¿¿õäèéí íàñ ñýòãýõ¿éí îíöëîãò òîõèðñîí, õàðèë ñîíèðõîëòîé áºãººä ýíãèéí á¿òýöòýé. Áàäàã äàõèëòûí òºãñã äàâòàãäñàí àÿëãóóòàé. Õ¿íäðýë íü çîãñîöòîé ðèòì, ¿ã õýëëýã. Çîãñîöòîé ðèòì á¿õèé “маш сайн” гэсэн тºгсгºл хэсэгт àâàõ, ºâäºã öîõèõ, òîîëîõ, ãàðûí äîõèî àøèãëàõ ãýõ ìýò ¿éëýý Ýíý ¿åä áàãøèéí óäèðäàõ ¿éë àæèëëàãàà (ãàðûí äîõèî) ÷óõàë х¿ндрэл нь “Асардаг бол, сайрхдагг¿й бол, санаачилдаг òîõèîëäîíî. Ýíý õ¿íäðýëèéã äàâàõàä òóõàéí ¿ã õýëëýãèéã õ ¿éëòýé õîñëóóëàõ íü îíîâ÷òîé. Æèøýý íü: Äóóíû óòãà àãóóëãûí òàëààð íýëýýä òîãòîæ ÿðèëöààðàé. Ýíý ä õ¿ì¿¿æèë òºëºâøèëä àñàð èõ à÷ õîëáîãäîëòîé. - Áèäíèé àìüäàð÷ áóé îð÷èí, ãóäàìæ, òàëáàé ÿìàð áàéíà âý - Áîõèð îð÷èí áèäíèé ýð¿¿ë ìýíäýä õîðòîé þó? Òåìï-Äóíä çýðýã Ñ-moll Õýìæýý-2/4 Àÿëãóóíû áàãòààìæ Ñ1-C2 Õ¿¿õäèéí хоолойн цараанд тохирсон. Áàäàã äàõèëòû áè÷ñýí íü õ¿¿õäèéí íàñ ñýòãýõ¿éí îíöëîãò òîõèðñîí, ñîíèðõîëòîé áºãººä ýíãèéí á¿òýöòýé. Áàäàã äàõèëòûí äàâòàãäñàí àÿëãóóòàé. Õ¿íäðýë íü çîãñîöòîé ðèòì, ¿ã õýëëýã. Çîãñîöòîé ðèòì á¿õèé “маш сайн” гэсэн тºгсгºл х àâàõ, ºâäºã öîõèõ, òîîëîõ, ãàðûí äîõèî àøèãëàõ ãýõ ìýò Ýíý ¿åä áàãøèéí óäèðäàõ ¿éë àæèëëàãàà (ãàðûí äîõèî х¿ндрэл нь “Асардаг бол, сайрхдагг¿й бол, санаач òîõèîëäîíî. Ýíý õ¿íäðýëèéã äàâàõàä òóõàéí ¿ã õýëëý ¿éëòýé õîñëóóëàõ íü îíîâ÷òîé. Æèøýý íü: Äóóíû óòãà àãóóëãûí òàëààð íýëýýä òîãòîæ ÿðèëöààðàé. õ¿ì¿¿æèë òºëºâøèëä àñàð èõ à÷ õîëáîãäîëòîé. - Áèäíèé àìüäàð÷ áóé îð÷èí, ãóäàìæ, òàëáàé ÿìàð áà - Áîõèð îð÷èí áèäíèé ýð¿¿ë ìýíäýä õîðòîé þó? Òåìï-Äóíä çýðýã Ñ-moll Õýìæýý-2/4 Àÿëãóóíû áàãòààìæ Ñ1-C2 Õ¿¿õäèéí хоолойн цараанд тохирсон. Áàäàã äà áè÷ñýí íü õ¿¿õäèéí íàñ ñýòãýõ¿éí îíöëîãò òîõè ñîíèðõîëòîé áºãººä ýíãèéí á¿òýöòýé. Áàäàã äàõ äàâòàãäñàí àÿëãóóòàé. Õ¿íäðýë íü çîãñîöòîé ðèòì, ¿ã õýëëýã. Çîãñîöòîé ðèòì á¿õèé “маш сайн” гэсэн тºг àâàõ, ºâäºã öîõèõ, òîîëîõ, ãàðûí äîõèî àøèãëàõ ã Ýíý ¿åä áàãøèéí óäèðäàõ ¿éë àæèëëàãàà (ãàðûí х¿ндрэл нь “Асардаг бол, сайрхдагг¿й бол, с òîõèîëäîíî. Ýíý õ¿íäðýëèéã äàâàõàä òóõàéí ¿ã ¿éëòýé õîñëóóëàõ íü îíîâ÷òîé. Æèøýý íü: Äóóíû óòãà àãóóëãûí òàëààð íýëýýä òîãòîæ ÿðèëö õ¿ì¿¿æèë òºëºâøèëä àñàð èõ à÷ õîëáîãäîëòîé. - Áèäíèé àìüäàð÷ áóé îð÷èí, ãóäàìæ, òàëáàé ÿ - Áîõèð îð÷èí áèäíèé ýð¿¿ë ìýíäýä õîðòîé þó? Äóóíû óòãà àãóóëãûí òàëààð íýëýýä òîãòîæ ÿðèëöààðàé. Ýíý äóó õ¿¿õäèéí õ¿ì¿¿æèë òºëºâøèëä àñàð èõ à÷ õîëáîãäîëòîé. - Áèäíèé àìüäàð÷ áóé îð÷èí, ãóäàìæ, òàëáàé ÿìàð áàéíà âý? - Áîõèð îð÷èí áèäíèé ýð¿¿ë ìýíäýä õîðòîé þó? - Ãýð îðîí, ñóðãóóëü öýöýðëýã, àíãè òàíõèì, ãóäàìæ òàëáàéä ÿàãààä õîãèéí ñàâ òàâüäàã âý? - Îð÷èí òîéðíîî öýâýð öýìöãýð áàéëãàõûí òóëä ÿàõ ¸ñòîé âý? - ªíäºð íàñòàí, ýýæ ààâ, ýìýý, ºâºº, àõ, ýã÷, íàéç íºõäºäºº ÿàãààä òóñëàõ
• 52.
  52 õýðýãòýé âý? гэхмэт àñóóëòûí äàãóó ÿðèëöàõ íü ç¿éòýé. Ó÷èð íü õºãæìèéí óÿíãà òàíñàã àÿëãóó, ø¿ëãèéí óòãà àãóóëãà õ¿¿õäèéí òºëºâøèëä õ¿÷òýé íºëººëäºã ãýäãèéã òà áèä àíäàõã¿é. Ãýâ÷ äóóíû óòãà àãóóëãûí òàë äýýð òîãòîæ àæèëëàõ àæèëëàãààã îðõèãäóóëäàã äóòàãäàë íýëýýä àæèãëàãääàã. Èéìýýñ áàãø òà õ¿¿õäýý áàãà ãýæ ÷àìëàëã¿é äóóíû óòãà àãóóëãààð äàìæóóëàí “Õ¿í á¿ðä ¿¿ðýã õàðèóöëàãà áàéäàã” ãýäãèéã óõààðóóëàõ õýðýãòýé. Õºãæìèéí õè÷ýýë áîë äóó õºãæ캺ð äàìæóóëàí õ¿¿õäèéã õºãæ¿¿ëýõ, òºëºâø¿¿ëýõ õè÷ýýë þì. Үг, ая Л. Галмандах ШҮДЭЭ ХАЙРЛАЯ Чихрийг багаар идэж байя Насан багаас шүдээ угаая Чихэргүй бохийг зажилж суръя Нандин чухал заншил болгоё Өнгөлөг сайхан цагаан шүдээ Яралзсан цэвэр шүдээ хайрлаж Өнөд дандаа арчилж явъя Ямагт дандаа эрүүл байлгая Түүний тулд Оо хэрэгтэй Тансаг гоёхон Фтортой оо Түүний тулд Оо хэрэгтэй Тансаг гоёхон Фтортой оо СОНСЪЁ Сонсъё бүлгээр бид Л.Мөрдоржийн “Ган зам”, М.И.Глинкийн “Вальс”, Машины дуут дохиог илэрхийлсэн хөгжмийн жижиг найруулга сонсгохоор төлөвлөсөн. Л.Мөрдорж ГАН ЗАМ Хөгжим бол аливаа хөдөлгөөн, хувиралт өөрчлөлтийг сайн дүрсэлж чаддаг урлаг билээ. Хүний сэтгэлийг хөдөлгөх хүч чадал нь чухам үүндээ байдаг. Оросын хөгжмийн зохиолч М.И.Глинка “Аян замын” дуундаа, монголын хөгжмийн зохиолч 26
• 53.
  53 Л.Мөрдорж “Ган зам”дуундаа галт тэрэгний хөдөлгөөнийг маш уран дүрсэлсэн байдаг. Хэрэв хөгжмөөр илэрхийлсэн галт тэрэгний эрчимт хөдөлгөөнийг (хөгжмийн хэмнэл, хүчдэл) хасч орхивол галт тэрэгний дүрслэл сэтгэлд буухгүй билээ. (Ц.Жамбалжамц) Төрийн соёрхолт хөгжмийн зохиолч Л.Мөрдорж “Түүхт хил”, “Ган зам” дуунуудаараа эх орны сэдэвт дууны урын санд баатарлаг өнгө аясыг нэмж эрчимт хэмнэлийг тогтоосноороо монгол дууны урлагт шинэчлэлтийг хийсэн юм. Дахилттай бадагчилсан хэлбэрт бичигдсэн бөгөөд Уудам орны дундуур Уул ус говийг гатлаад Ган зам зурайн гялалзаад Галт тэрэг хурдалж явна хэмээсэн бадгаар хүүрнэл өгүүлэмж, Энэ бол найрамдлын бэлэг Эх орны минь жаргалын зам Энэ бол ах дүүгийн тусламж Анд нөхдийн ариун зам гэсэн дахилтаар оргилоо хийж эрчимтэй сүрлэг хэвийг бий болгосон байдаг. Л.Мөрдорж “Ган зам” дуундаа галт тэрэгний хөдөлгөөнийг маш уран дүрсэлсэн байдаг. Хэрэв хөгжмөөр илэрхийлсэн галт тэрэгний эрчимт хөдөлгөөнийг /хөгжмийн хэмнэл, хүчдэл/ хасч орхивол галт тэрэгний дүрслэл сэтгэлд буухгүй билээ. /Ц.Жамбалжамц/ Төрийн соёрхолт хөгжмийн зохиолч Л.Мөрдорж “Түүхт хил”, “Ган зам” дуунуудаараа эх орны сэдэвт дууны урын санд баатарлаг өнгө аясыг нэмж эрчимт хэмнэлийг тогтоосноороо монгол дууны урлагт шинэчлэлтийг хийсэн юм. Дахилттай бадагчилсан хэлбэрт бичигдсэн бөгөөд Уудам орны дундуур Уулус говийг гатлаад Ган зам зурайн гялалзаад Галт тэрэг хурдалж явна хэмээсэн бадгаа хүүрнэл өгүүлэмжээр, Энэ бол найрамдалын бэлэг Эх орны минь жаргалын зам Энэ бол ах дүүгийн тусламж Анд нөхдийн ариун зам гэсэн дахилтаар оргилоо хийж эрчимтэй сүрлэг хэвийг бий болгосон байдаг. Зохиол эхлэхдээ аажмаар чангарах, нэгэн жигд хэмнэлээр галт тэрэгний эрчимт хөдөлгөөнийг дүрслэн илэрхийлнэ. Энэ зохиолыг сонсоход алсаас ойртож ирээд аажмаар холдож байгаа галт тэрэгний хөдөлгөөн сэтгэлд бууна. Сурах бичигт тавигдсан тээврийн хэрэгслүүдийн зураг нь сурагчдад сэдэл төрүүлэх зорилготой бөгөөд тэд хөгжмөө сонсохын зэрэгцээ зургийг ажиглаж хөгжмөөс дүрслэл үүсгэнэ. Багш хөгжмийн дүрслэлийг бүтээлгэх даалгаврыг өгөхдөө асуултаа оновчтой тавих хэрэгтэй. Жишээ нь: Энд тээврийн ямар хэрэгслийг дүрсэлсэн бэ? гэж асуувал сурагчид хөгжмөө сонсохын оронд сурах бичгийн зургуудыг шууд нэрлэх болно. Харин хөгжмөө анхааралтай сонсохыг зөвлөөд “Хөгжмийн эхлэл хэсгийн хэмнэлээс чамд юу дүрслэгдсэн бэ? гэсэн асуултаар хөтөлж “галт тэрэг” гэсэн хариултыг авсны дараа “Яагаад?” асуултаар галт тэрэгний жигд хурдан хэмнэлийг тодорхойлуулах хэрэгтэй. Мөн галт тэрэг болон автомашин, онгоцны хөдөлгүүрийн дуу чимээг харьцуулан ярилцаж сонсож болно. Онгоц, машиныг хэмнэлээр дүрслэх боломжтой эсэх талаар оролдлого хийлгэж, тайлбарлан ярилцаарай. Хөгжмийн зохиолын эгшиглэлтийн хүчний өөрчлөлтийг тодорхойлуулах зорилготой асуултыг боловсруулан тавьж болно. Жишээ нь: Галт тэрэг цаашаа явж байна уу, эсвэл бидэн рүү ирж явна уу? Аль нь вэ? Дахин анхааралтай сонсоод тодорхойлцгооё. Даалгаврын энэ мэт өгөгдөл нь сурагчдыг хөгжмөө анхааралтай сонсох нөхцөлийг бүрдүүлж өгдөг. Үүний дараа галт тэргийг дүрслэн хэмнэлээр хөгжимдөх үйл ажиллагаа явуулах нь тохиромжтой. Сурагчдын зөв хөгжимдөх нөхцөл нь баг, хэсгээр хөгжимдүүлэх арга ажиллагаа гэдгийг сануулахад илүүдэхгүй биз ээ.
• 54.
  54 М.И.Глинка ВАЛЬС Багшийн мэдлэгийн санд: Вальс- францаар эргэлдэх гэсэн утгыг илэрхийлнэ. Герман, Чех, Австри зэрэг үндэстнүүдийн ардын бүжгээс гаралтай хосоор бүжиглэх бүжиг. Айзам хэмжээ нь ¾. Удаанаас маш түргэн хурдацтай тоглогддог. XIX зуунд янз бүрийн дүрийг гаргах өргөн боломжтойгоороо мэргэжлийн хөгжимд баталгаажин орж ирсэн бөгөөд бүжгийн болон концертын хөгжмийн төрөлд ихэд дэлгэрсэн. Вальсын онцлог шинж нь уянгалаг тансаг, уян хөдөлгөөнийг хэмнэлийн тов тодорхой байдалтай хослуулж болдогт оршдог. Монголын хөгжмийн зохиолч С.Гончигсумлаа 1942 онд “Би чамд хайртай” дуугаа вальсын хэмнэлд бичиж өрнө дахины хөгжимд төрөл зүйлийн хувьд гүнзгий нэвтэрсэн вальсын хөгжмийг монгол хөгжмийн сэтгэлгээнд таацуулан оруулж ирсэн юм. Хөгжмийн зохиолч З.Түмэнжаргал вальсын төрлөөр олон арван бүтээл туурвисан байдаг. Оросын суут хөгжмийн зохиолч М.И.Глинкийн уран бүтээлд вальсын хэмнэлт аялгуу тодорхой байр суурийг эзэлдэг. Жишээ нь: “Вальс уран сэтгэмж”, “Вальс” гэх мэт. Энэ зохиолыг сонсгохдоо юуны өмнө сурагчдаар аялгууны хэмнэлийг анхааралтай сонсож тодорхойлох оролдлого хийëãýýðýé. Үүнд: Çîõèîëîî ñîíñîíãîî түүнд тохирох хэмнэлийã õóðóóíû ºíä㺺ð 纺ëºí òîãøèíî. Сонсголын ажиглалтаар хөгжмийн çîõèîëûí õýìíýëèéã олж тогтооно. Ноот бичлэгийг ажиглаж өгөгдсөн хоёр хувилбарт хэмнэлийг тогшиж, хэдэн хувьт хэмнэл болохыг тодорхойлно. Сонссон хөгжмийн хэмнэлтэй адил хэмнэлийн зураглалыг сонгоно. 60 СОНСЪЁ - Хөгжмөө анхааралтай сонсоорой. - Хөгжмийн эхлэл хэсгийн хэмнэлээс чамд юу дүрслэгдсэн бэ? - Зургийг ажиглаад, хөгжмийн дүрслэлд тохирохыг сонгоорой. - Хөгжмөө сонсоод хэмнэлээр хөгжимдөөрэй. - Хөгжмөө анхааралтай сонсоорой. М.Глинка “Вальс” - Хэмнэлийн зураглалыг ажиглаад хэдэн хувь байгааг тодорхойлоорой. - Хөгжимд тохирох хэмнэл аль нь вэ? - Сонсоод хэмнэлийн хамсраа хийгээрэй. 60 СОНСЪЁ - Хөгжмөө анхааралтай сонсоорой. - Хөгжмийн эхлэл хэсгийн хэмнэлээс чамд юу дүрслэгдсэн бэ? - Зургийг ажиглаад, хөгжмийн дүрслэлд тохирохыг сонгоорой. - Хөгжмөө сонсоод хэмнэлээр хөгжимдөөрэй. - Хөгжмөө анхааралтай сонсоорой. М.Глинка “Вальс” - Хэмнэлийн зураглалыг ажиглаад хэдэн хувь байгааг тодорхойлоорой. - Хөгжимд тохирох хэмнэл аль нь вэ? - Сонсоод хэмнэлийн хамсраа хийгээрэй. 27
• 55.
  55 ЯРИЛЦСАН НЬ “Сонсъё” бүлэгтсурагчдын анхаарлыг татах, сонсох сонирхлыг өрнүүлэхүйц нэгэн зохиол сонгон оруулсан нь “Машины дуут дохио”-г илэрхийлсэн хөгжмийн найруулга юм. Энэ зохиолыг сурагчид сонсоод, юуны өмнө хөгжмийн хэмнэл, аялгуу юу дүрслэн илэрхийлж байгаа тухай ярилцах нь зүйтэй. ЯРИЛЦСАН НЬ “Сонсъё” бүлэгт сурагчдын анхаарлыг татах, сонсох сонирхлыг өрнүүлэхүйц нэгэн зохиол сонгон оруулсан нь “Машины дуутдохио”-г илэрхийлсэн хөгжмийн найруулга юм. Энэ зохиолыг сурагчид сонсоод юуны өмнө хөгжмийн хэмнэл, аялгуу юу дүрслэн илэрхийлж байгаа тухай ярилцах нь зүйтэй. Тухайлбал: Г.Ловорын “Машин юу гэж чагнаалддаг вэ?” шүлгийг уншиж өгч болно. Г.Ловор Машин юу гэж чагнаалддаг вэ? Тухайлбал: Г.Ловорын “Машин юу гэж чагнаалддаг вэ?” шүлгийг уншиж өгч болно. Г.Ловор МАШИН ЮУ ГЭЖ ЧАГНААЛДДАГ ВЭ? Явдаг зам ганц шүү Дид дийд Явган зорчигчид анхаар Дид дийд Гэтэлж гарахдаа Гэрэл харж бай Дид дийд Улаан гэрэлтэй бол Урагш алхах хэрэггүй Дид дийд Шар гэрэл асахад Шамдаж гүйх хэрэггүй Дид дийд За, ногоон гэрэл аслаа Зам гэтэлж болно Дид дийд Хөгжмийн зохиолч найруулгаа машинуудын дуут дохиог дуурайн, үггүйгээр харилцан дуулах хэлбэрийг ашигласны дээр, дүрслэлийг тодотгох зорилгоор машины дуут дохиог завсар хооронд нь оруулж өгсөн нь илүү хөгжилтэй сонирхолтой болгосон байдаг. Сурагчид хөгжмөө сонсон зохиолын агуулга дүрслэлийг тодорхойлж ярилцсаны дараа багштайгаа хамтран канон хэлбэрээр дуулж хэмнэлээр хөгжимдөнө. Аялгуу болоод хэмнэл нь энгийн хялбар бүтэцтэй тул сурагчдад харьцангуй амархан бас сонирхолтой байх болно. Гагцхүү багш та урьдчилан зохиолдоо анализ хийж, сонсож, тоглож, дуулж бэлтгэх шаардлагатай. Энэхүү найруулга канон хэлбэрт бичигдсэн болохоор заах аргазүйн хувьд сурагчид багштай хөөцөлдөн дуулах аргаар зөв цэвэр, амжилттай хурдан дуулж сурах боломжтой. 28
• 56.
  56 зохиолдоо анализ хийж,сонсож, тоглож, дуулж бэлтгэх шаардлагатай. Энэхүү найруулга канон хэлбэрт бичигдсэн болохоор заах аргазүйн хувьд сурагчид багштай хөөцөлдөн дуулах аргаар зөв цэвэр, амжилттай хурдан дуулж сурах боломжтой. ХӨГЖИМДЬЕ IV óëèðàëä áèä Õºãæèìäüå á¿ëãèéí õ¿ðýýíä ñóðàã÷äûã арванзургаат íîîò, òүүний çîãñîöòîé òàíèëöóóëæ, á¿òýí, õàãàñ, äºðºâò, íàéìò арванзургаат íîîòîîð õºãæèìäºõ ÷àäâàðûã ýçýìø¿¿ëýõ çîðèëãî òàâüæ àæèëëàíà. Арван зургаат íîîòтîé òàíèëöóóëàõ àðãà çàð÷èì íü ºìíºõ óëèðàëòàé àäèë áóþó íîîòíû ä¿ðñèéã øóóä í¿äë¿¿ëýõ àðãûã ñîíãîæ, нэг òîîëîõ õóãàöààíä дөрвөн цохилт ýãøèãëýäýã áîëîõûã òàéëáàðëàíà. Өөрөөр хэлбэл дºðºâò íîîòны хэмжээгээр íýã òîîëоход арван зургаат ноот дөрөв байна ãýñýí õàðüöóóëñàí îéëãîëòûã ºãºөрэй. Ýíý îéëãîëò íü äîîðõ çóðãàí ìýäýýëýëä àãóóëàãäàæ áàéãàà òóë ñóðàã÷äààð ñàéòàð àæèãëóóëæ, àñóóëòààð õºòëºн гарын дасгалыг сайн хийлгэж дөрөвний нэгийн харьцааг мэдрүүлээрэй. ХӨГЖИМДЬЕ - Дөрөвт болон арван зургаат ноотыг хурууны өндгөөр зөөлөн тогшиж харьцуулан ярилцаарай. Ингэж хэмнэлээр хөгжимдүүлсний дараа арван зургаат бүхий богино хэмжээтэй аялгууны дасгалыг дуулуулж мэдрүүлэх үйл ажиллагаа явуулаарай. Жишээ нь: Эгшгийн цувааг дараах хэмнэлээр өгсөх уруудах чиглэлээр дуулаарай.
• 57.
  57 6 - Дараах хэмнэлээрэгшгийн цувааг өгсөх дарааллаар дуулаарай. - Өгсөх чиглэлд дуулах хүч ямар байх вэ? Дараагийн шатанд арван зургаатын паузтай дасгалыг хэмнэлээр болон дуулж гүйцэтгүүлээрэй. Арван зургаатын зогсцыг гарын товшилт, богино амьсгаа, “с” авиа дуудлагаар мэдрүүлэх нь тохиромжтой. Дээрх дасгалууд дээр ажиллахдаа темпийг бага зэрэг татаж явах нь зүйтэй. Хөгжимдье бүлэгт дасгал, даалгаврын олон хувилбарыг оруулж өгсөн. Бид I ангид ноотны бүх хэмжээг тэдгээрийн зогсцын хамт таниулж, хоёр ба гурван хувьт метр размерт янз бүрийн багцлал бүхий хэмнэлээр дуулж хөгжимдсөн байгаа. Энэ бол зургаан настай I ангийн сурагчдын хувьд нилээд том амжилт, том ч чадвар. Хамгийн гол нь багш та хөгжимдөх үйл ажиллагааг тогтмол системтэй, жигд явуулж байх нь л чухал. Үүнээс л хөтөлбөрийн шинэчлэлийн үр дүн, таны ажлын амжилт харагдана. Практикаас ажиглахад хөгжимдөх үйл ажиллагаа тогтмол биш, хааяа нэг хэмнэлээр алга таших төдийхнөөр өнгөрдөг дутагдал элбэг байдаг. Үүний шалтгааныг багш нар маань хөгжмийн зэмсэг байхгүйгээр тайлбарладаг. Сургалтын орчноо бүрдүүлэх, хэрэглэгдэхүүнээ бэлтгэх ажил бол багш таны өөрийн ажил хэрэгч санаа, санаачлагатай л шууд хамааралтай. Хөгжмийн энгийн зэмсгийн төрөл зүйл, сонголт өнөөдөр маш хангалттай байдаг болсон. Гагцхүү багш та түүнийг судалж, эрж хайж, үнийн судалгаа хийж, хөрөнгийн эх үүсвэрийг олж, эсвэл сургуулийн захиргаагаар шийдүүлэх зэргээр өөрөө л орчноо бүрдүүлнэ. Хүүхдийн мэдэх, шинээр дуулж сурсан дууных нь хэмнэлийг сонгон хөгжимдүүлнэ. Мөн хэдэн хувьтай хэмнэл болохыг тодорхойлох, өгөгдсөн метр размерт хэдэн хувь дутуу байгааг олж гүйцээх, өгөгдсөн хэмнэлээс алдааг олж илрүүлэх, илүү хувийг хасах, дутууг нөхөх гэх мэтээр сурагчдын ойлголт, чадварыг үнэлэхэд чиглэгдсэн даалгаврын олон хувилбарууд бий. Дасгал 1. Хэмнэлийн дасгалуудыг гүйцэтгээрэй. Хэдэн хувьт хэмнэл вэ? - Зогсоцын тэмдгийг ажиглаарай. - Хэдэн хувьт хэмнэл вэ? - Хэмнэлээр зөөлөн тогшоорой. - Багшийнхаа хөгжимдөхийг анхааралтай сонсоорой. ноотны зогсоц - Зогсоцын тэмдгийг ажиглаарай. - Хэдэн хувьт хэмнэл вэ? - Хэмнэлээр зөөлөн тогшоорой. - Багшийнхаа хөгжимдөхийг анхааралтай сонсоорой. ноотны зогсоц ? ? ? ажиглаарай. вэ? огшоорой. дөхийг анхааралтай сонсоорой. өөрэй. л” дууны хэмнэл аль нь вэ? оц - Зогсоцын тэмдгийг ажиглаарай. - Хэдэн хувьт хэмнэл вэ? - Хэмнэлээр зөөлөн тогшоорой. - Багшийнхаа хөгжимдөхийг анхааралтай сонсоорой. ноотны зогсоц - Зогсоцын тэмдгийг ажиглаарай. - Хэдэн хувьт хэмнэл вэ? - Хэмнэлээр зөөлөн тогшоорой. - Багшийнхаа хөгжимдөхийг анхааралтай сонсоорой. ноотны зогсоц - Зогсоцын тэмдгийг ажиглаарай. - Хэдэн хувьт хэмнэл вэ? - Хэмнэлээр зөөлөн тогшоорой. - Багшийнхаа хөгжимдөхийг анхааралтай сонсоорой. - Хэмнэлээр хөгжимдөөрэй. - “Хувирашгүй тоолол” дууны хэмнэл аль нь вэ? 1. 2. ноотны зогсоц ?? ? ? - Зогсоцын тэмдгийг ажиглаарай. - Хэдэн хувьт хэмнэл вэ? - Хэмнэлээр зөөлөн тогшоорой. - Багшийнхаа хөгжимдөхийг анхааралтай сонсоорой. ноотны зогсоц ?
• 58.
  58 Дасгал 2. Хэмнэлээрхөгжимдөөрэй. Хувирашгүй тоолол дууны хэмнэл аль нь вэ? гэх мэт. 7 - Хэмнэлээр хөгжимдөөрэй. - “Хувирашгүй тоолол” дууны хэмнэл аль нь вэ? 1. 2. 7 - Хэмнэлээр хөгжимдөөрэй. - “Хувирашгүй тоолол” дууны хэмнэл аль нь вэ? 1. 2. Сурах бичигт хоёр хоолойгоор хөгжимдөх хэмнэлийн дасгал оруулж өгсөн. Хоёр хоолойн дасгалын нэг дэх хоолойг сурагчид, хоёр дахь хоолойг багш хөгжимдөнө. Энэ дасгалыг гүйцэтгэхдээ эхлээд сурагчдыг ноотоор уншуулж, тоолж, хөгжимдүүлж сургана. Үүний дараа багш хоёрдугаар хоолойгоор хамсран хөгжимдөнө. Жишээ нь: Дасгал 3. - 2 хоолой хөгжимдөөрэй. Хэмнэлийг алга ташихдаа зогсоцтой хэсгүүдийг анхаараарай. - Айзамд байгаа хүчтэй хувийг тэмдэглээрэй. - Хэсэг хэсгээрээ баг болоорой. - 3 хоолой хөгжимдье. Зогсоцтой хэсгүүдийг анхаарч тоглоорой. - Хэдэн хувь байна вэ? - Хэмнэлээр хөгжимдөөрэй. Дасгал 4. 8 - 2 хоолой хөгжимдөөрэй. Хэмнэлийг алга ташихдаа зогсоцтой хэсгүүдийг анхаараарай. - Айзамд байгаа хүчтэй хувийг тэмдэглээрэй. - Хэсэг хэсгээрээ баг болоорой. - 3 хоолой хөгжимдье. Зогсоцтой хэсгүүдийг анхаарч тоглоорой. - Хэдэн хувь байна вэ? - Хэмнэлээр хөгжимдөөрэй. Дараагийн шатанд сурагчид хоёрдугаар хоолойг сурч багш нөгөө хоолойг хамсарна. Сүүлийн шатанд сурагчдыг хоёр хоолойд хуваан хөгжимдүүлнэ. Хоёр хоолойгоор хөгжимдүүлэхэд хоолой тус бүр өөр өөр өнгө аяс илэрхийлэх хөгжмийн зэмсгийг сонгон өгөх нь оновчтой. Учир нь зургаан настай хүүхдийн хувьд хэдийгээр хэмнэлээр ч гэсэн хоолой салган хөгжимдөх нь тийм хялбар зүйл биш бөгөөд тэдэнд хэмнэлийг ялган сонсох нь хүндрэлтэй байх тул зэмсгүүд тембрийн хувьд эрс ялгарамжтай байх нь сурагчдад ялгаж сонсоход дөхөм байх болно. Энэ дасгал нь дан дөрөвтөөс бүтсэн хялбар хэмнэлтэй. Зөв зохион байгуулж чадвал тийм ч хүнд биш байх болно. Хоолойг салган хөгжимдөж байгаа болохоор зогсоц дээр сурагчид нөгөө хоолойг дагах магадлалтай учраас тийм алдаа гаргуулахгүйн тулд зогсцыг хөдөлгөөнөөр илэрхийлэхээр боловсруулсан. Сурагчдыг хэмнэлээр хөгжимдөх үйлд хөтлөхдөө анхаарах нэг зүйл бол багшийн хөгжимдсөнийг сонсоод, хэмнэлийг дуурайж цохих биш харин ноотоо харж, бичигдсэн хэмнэлийг унших ёстойг байнга сануулаарай.
• 59.
  59 Дасгал 5. 8 - Хэсэгхэсгээрээ баг болоорой. - 3 хоолой хөгжимдье. Зогсоцтой хэсгүүдийг анхаарч тоглоорой. - Хэдэн хувь байна вэ? Багш та хэмнэлийг эхэлж тоглож сонсгож болох боловч аль болох өөрсдөөр нь ноотыг ажиглуулж, хэдэн хувь байна вэ? хэд тоолж хөгжимдөх вэ? ямар хэмжээтэй ноот вэ? хэдэн цохилт вэ? гэх мэт асуултуудаар хөтөлж ноотоор уншуулахад анхаарлаа хандуулаарай. Багшийг дуурайн хөгжимдөх нь хөтөлбөрийн зорилго биш гэдгийг санаарай. БҮЖИГЛЭЕ 1-р ангийн сурагчдад хөгжмийн дүрслэл илэрхийллийг мэдрүүлэхдээ тэдний сэтгэл хөдлөлд нь тулгуурлан дүрд хувирч тоглох боломжийг олгосон хөгжимт хөдөлгөөнийг сонгох нь үр дүнтэй байдаг. Хөгжмийн аянд тоглож бүжиглэх нь тэдний сэтгэл санааг сэргээн баясгадаг ба дуу, хөгжим, хөгжимт хөдөлгөөн хэдий чинээ гүнзгий нэвтрэх тусам хүүхдийн амьдрал төдий чинээ хөөр баясалтай болно. Тэд хөгжмийн хурдыг ялгаж чадах боловч энэ байдалд тохируулан хөдөлгөөнөө өөрсдөө бие даан өөрчлөх чадвар нь дутмаг байдаг. Иймээс багш хөгжимт хөдөлгөөнийг боловсруулахдаа хүүхэд шууд хүлээж авах боломжтой, дүрслэл сайтай аялгууг сонгож авах нь зүйтэй. Багш хүүхдүүдийг хөгжимт хөдөлгөөнөө хийж байх явцад энгийн үгээр хөтөлж, тухайн хөдөлгөөнийг хүүхэд хялбархан ойлгож, тогтоож болох сонирхолтой үгээр удирдан чиглүүлж байх хэрэгтэй. Жишээ нь: “Яргуй дэлгэрлээ” хөгжимт хөдөлгөөнийг заахдаа “Хавар болж газрын хөрснөөс анхны яргуй цухуйлаа, бяцхан яргуй салхинд зөөлөн найгаж байна, нар өөд харан инээлээ, яргуйн дэлбээ нэг нэгээрээ дэлгэрлээ, аажим аажмаар яргуй цомирлогоо нээлээ, харанхуй болж яргуй дэлбээгээ хумиад унтлаа” гэх мэт. Иймээс хөгжимт хөдөлгөөнийг багш хүүхдэд сонирхолтойгоор зөв зохион байгуулж чадвал бидний олгох гээд байгаа хөгжмийн боловсролд чухал түлхэц болж өгөхөөс гадна хүүхдүүд хөгжмийн хичээлд дуртай байх болно.
• 60.
  60 Үг. Д.Амарсанаа Ая.Б.Өнөржаргал ШҮДЭЭ УГААЦГААЯ (Хөгжимт хөдөлгөөн) 18 Á¯ÆÈÃËÝÅ ¯ã. àÿ. Ë.Ãàëìàíäàõ Ø¿äýý õàéðëàÿ /Õºãæèìò õºäºë㺺í/ Îî, ñîéçîî áàðèàðàé. Ø¿äýý óãààõàä áýëòãýýðýé. Îîãîî ñîéçîíäîî ò¿ðõýýðýé. Íààøàà öààøàà øèð øèð Òîéðãîîð óãààÿ øèð øèð Äýýøýý äîîøîî øèð øèð - Çóðàã äýýðõ õºäºë㺺íèéã àæèãëààðàé. Òýä þó õèéæ áàéíà âý? ÿðèëöààðàé. - Õºäºë㺺íèéã äóóðàéí á¿æèãëýöãýýå. 18 Á¯ÆÈÃËÝÅ ¯ã.àÿ.Ë.Ãàëìàíäàõ Ø¿äýýõàéðëàÿ /Õºãæèìòõºäºë㺺í/ èàðàé.Ø¿äýýóãààõàäáýëòãýýðýé. ò¿ðõýýðýé.Íààøààöààøààøèðøèð èðøèðÄýýøýýäîîøîîøèðøèð ºíèéãàæèãëààðàé.Òýäþóõèéæáàéíàâý?ÿðèëöààðàé. éíá¿æèãëýöãýýå. 18 Á¯ÆÈÃËÝÅ ¯ã.àÿ.Ë.Ãàëìàíäàõ Ø¿äýýõàéðëàÿ /Õºãæèìòõºäºë㺺í/ Îî,ñîéçîîáàðèàðàé.Ø¿äýýóãààõàäáýëòãýýðýé. Îîãîîñîéçîíäîîò¿ðõýýðýé.Íààøààöààøààøèðøèð ÒîéðãîîðóãààÿøèðøèðÄýýøýýäîîøîîøèðøèð -Çóðàãäýýðõõºäºë㺺íèéãàæèãëààðàé.Òýäþóõèéæáàéíàâý?ÿðèëöààðàé. -Õºäºë㺺íèéãäóóðàéíá¿æèãëýöãýýå. 18 Á¯ÆÈÃËÝÅ ¯ã. àÿ. Ë.Ãàëìàíäàõ Ø¿äýý õàéðëàÿ /Õºãæèìò õºäºë㺺í/ Îî, ñîéçîî áàðèàðàé. Ø¿äýý óãààõàä áýëòãýýðýé. îãîî ñîéçîíäîî ò¿ðõýýðýé. Íààøàà öààøàà øèð øèð éðãîîð óãààÿ øèð øèð Äýýøýý äîîøîî øèð øèð ã äýýðõ õºäºë㺺íèéã àæèãëààðàé. Òýä þó õèéæ áàéíà âý? ÿðèëöààðàé. ë㺺íèéã äóóðàéí á¿æèãëýöãýýå. 18 Îî, ñîéçîî áàðèàðàé. Îîãîî ñîéçîíäîî ò¿ðõýýðýé. Òîéðãîîð óãààÿ øèð øèð 18 Á¯ÆÈÃËÝÅ ¯ã. àÿ. Ë.Ãàëìàíäàõ Ø¿äýý õàéðëàÿ /Õºãæèìò õºäºë㺺í/ Îî, ñîéçîî áàðèàðàé. Ø¿äýý óãààõàä áýëòãýýðýé. Îîãîî ñîéçîíäîî ò¿ðõýýðýé. Íààøàà öààøàà øèð øèð Òîéðãîîð óãààÿ øèð øèð Äýýøýý äîîøîî øèð øèð - Çóðàã äýýðõ õºäºë㺺íèéã àæèãëààðàé. Òýä þó õèéæ áàéíà âý? ÿðèëöààðàé. - Õºäºë㺺íèéã äóóðàéí á¿æèãëýöãýýå. 18 Îî, ñîéçîî áàðèàðàé. Ø Îîãîî ñîéçîíäîî ò¿ðõýýðýé. Íà Òîéðãîîð óãààÿ øèð øèð Ä 18 Îî,ñîéçîîáàðèàðàé.Ø¿äýýóãààõàäáýëòãýýðýé. Îîãîîñîéçîíäîîò¿ðõýýðýé.Íààøààöààøààøèðøèð ÒîéðãîîðóãààÿøèðøèðÄýýøýýäîîøîîøèðøèð 1 2 3 4 5 Зорилго: Хүүхдүүд хөгжмийн хэмнэлд тохируулан сойзоор шүдээ угааж буй хөдөлгөөнийг илэрхийлж тоглоно. Хэрэглэгдэхүүн: Цаасаар хийсэн сойз, бичлэг Бэлтгэх байдал: Хүүхдүүд гартаа оо, сойз барьсан мэтээр хоёр гарыг тохойгоор нугалан дээш өргөн зогсоно. 1. Баруун хөлийг өсгийгөөр тавьж бэлтгэх байдалд орно. Энэ хөдөлгөөнийг эсрэг тал руу давтана. 2. Баруун хөлөөс хажуу тийш алхан хагас сууж, шүдний сойзондоо оогоо түрхэх хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. 3. Баруун гарыг баруун, зүүн тийш хөдөлгөж, шүдээ угаах хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. 4. Гартаа барьсан сойзоороо шүдээ дээш доош угааж буй хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. 5. Шүдийг тойрог хэлбэрээр угааж буй хөдөлгөөнийг дүрсэлж баруун гараа тойргоор эргүүлнэ. Үг О.Сундуй Ая Б.Цэвээнсүрэн ЯРГУЙ ДЭЛГЭРЛЭЭ (Хөгжимт хөдөлгөөн) Зорилго: Аялгууны дүрслэлийг илэрхийлж, хөдөлгөөн зохиомжилж бүжиглэх Хэрэглэгдэхүүн: Ая Б.Цэвээнсүрэн, Үг О.Сундуй “Яргуй дэлгэрлээ” дууны бичлэг Бэлтгэх байдал: Хүүхдүүд 4-5 хэсэгт хуваагдан яргуйн хүрээ үүсгэн, гар гараасаа барилцан баруун хөлийг зүүн хөлийн урд зөрүүлэн тавьж, тойрог болж зогсоод бага зэрэг бөхийнө. 1. Дууны 1-р бадаг эхлэхэд хүүхдүүд аажмаар өндийж, гараа дэлгэн, яргуй цэцэг дэлгэрч буй хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. 2. Мөн гараа барьсан чигээрээ буцаад тонгойж, цэцэг дэлбээгээ хумьж буй 29 30
• 61.
  61 хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. 3. Хөлийг зөрүүлсэнбайдалд хоёр гарын алгыг нийлүүлэн чээжний урдаас аажмаар дээшлүүлж, яргуй газраас цухуйж, нахиалж буй хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. 4. Гараа нийлүүлсэн байдлаас 2 тийшээ найгаж, цэцгийн дэлбээ салхинд найган ганхаж буй хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. 5. Хөлөө өсгийгөөр нийлүүлэн зогсож, хоёр гарыг чээжний урдаа авч доороос дээш нь зэрэг өргөж буулган яргуй дэлбээлэх хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. 6. Хөл гарыг салган 2 тийш найган ганхах хөдөлгөөнийг хийхдээ хөл дээрээ ээлжлэн бага зэрэг сууж найгаж өгнө. 7. Хоёр гарыг толгой дээрээ авч эхлээд баруун гарыг бугуйгаар эргүүлсээр аажмаар доош буулгаж яргуй дэлбээгээ ээлж ээлжээр нь хумих хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. Дараа нь зүүн гарыг мөн бугуйгаар эргүүлэн доош буулгана. 14 ЯРГУЙ ДЭЛГЭРЛЭЭ (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Ая. Б.Цэвээнсүрэн, Үг. О.Сундуй “Яргуй дэлгэрлээ” дууны хэмнэлд тохируулан цэцэгсийг дүрслэн бүжиглээрэй. Хайруу хаврын жавар сөрөөд Хамгийн анхны яргуй дэлгэрлээ Тэнгэр газрын мишээл тодроод Энгэр бэлээр яргуй дэлгэрлээ Хүүхэд бидний сэтгэл шиг Хөх яргуй яарсаар ирлээ 14 ЯРГУЙ ДЭЛГЭРЛЭЭ (Хөгжимт хөдөлгөөн) ээнсүрэн, Үг. О.Сундуй “Яргуй дэлгэрлээ” дууны хэмнэлд н цэцэгсийг дүрслэн бүжиглээрэй. Хайруу хаврын жавар сөрөөд Хамгийн анхны яргуй дэлгэрлээ Тэнгэр газрын мишээл тодроод Энгэр бэлээр яргуй дэлгэрлээ Хүүхэд бидний сэтгэл шиг Хөх яргуй яарсаар ирлээ 14 ЯРГУЙ ДЭЛГЭРЛЭЭ (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Ая. Б.Цэвээнсүрэн, Үг. О.Сундуй “Яргуй дэлгэрлээ” дууны хэмнэлд тохируулан цэцэгсийг дүрслэн бүжиглээрэй. Хайруу хаврын жавар сөрөөд Хамгийн анхны яргуй дэлгэрлээ Тэнгэр газрын мишээл тодроод Энгэр бэлээр яргуй дэлгэрлээ Хүүхэд бидний сэтгэл шиг Хөх яргуй яарсаар ирлээ 14 ЯРГУЙ ДЭЛГЭРЛЭЭ (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Ая. Б.Цэвээнсүрэн, Үг. О.Сундуй “Яргуй дэлгэрлээ” дууны хэмнэлд тохируулан цэцэгсийг дүрслэн бүжиглээрэй. Хайруу хаврын жавар сөрөөд Хамгийн анхны яргуй дэлгэрлээ Тэнгэр газрын мишээл тодроод Энгэр бэлээр яргуй дэлгэрлээ Хүүхэд бидний сэтгэл шиг Хөх яргуй яарсаар ирлээ 14 ЯРГУЙ ДЭЛГЭРЛЭЭ (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Ая. Б.Цэвээнсүрэн, Үг. О.Сундуй “Яргуй дэлгэрлээ” дууны хэмнэлд тохируулан цэцэгсийг дүрслэн бүжиглээрэй. Хайруу хаврын жавар сөрөөд Хамгийн анхны яргуй дэлгэрлээ Тэнгэр газрын мишээл тодроод Энгэр бэлээр яргуй дэлгэрлээ Хүүхэд бидний сэтгэл шиг Хөх яргуй яарсаар ирлээ 14 ЯРГУЙ ДЭЛГЭРЛЭЭ (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Ая. Б.Цэвээнсүрэн, Үг. О.Сундуй “Яргуй дэлгэрлээ” дууны хэмнэлд тохируулан цэцэгсийг дүрслэн бүжиглээрэй. Хайруу хаврын жавар сөрөөд Хамгийн анхны яргуй дэлгэрлээ Тэнгэр газрын мишээл тодроод Энгэр бэлээр яргуй дэлгэрлээ Хүүхэд бидний сэтгэл шиг Хөх яргуй яарсаар ирлээ 1 32 4 5 14 ЯРГУЙ ДЭЛГЭРЛЭЭ (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Ая. Б.Цэвээнсүрэн, Үг. О.Сундуй “Яргуй дэлгэрлээ” дууны хэмнэлд тохируулан цэцэгсийг дүрслэн бүжиглээрэй. Хайруу хаврын жавар сөрөөд Хамгийн анхны яргуй дэлгэрлээ Тэнгэр газрын мишээл тодроод Энгэр бэлээр яргуй дэлгэрлээ Хүүхэд бидний сэтгэл шиг Хөх яргуй яарсаар ирлээ 14 ЯРГУЙ ДЭЛГЭРЛЭЭ (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Ая. Б.Цэвээнсүрэн, Үг. О.Сундуй “Яргуй дэлгэрлээ” дууны хэмнэлд тохируулан цэцэгсийг дүрслэн бүжиглээрэй. Хайруу хаврын жавар сөрөөд Хамгийн анхны яргуй дэлгэрлээ Тэнгэр газрын мишээл тодроод Энгэр бэлээр яргуй дэлгэрлээ Хүүхэд бидний сэтгэл шиг Хөх яргуй яарсаар ирлээ 14 ЯРГУЙ ДЭЛГЭРЛЭЭ (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Ая. Б.Цэвээнсүрэн, Үг. О.Сундуй “Яргуй дэлгэрлээ” дууны хэмнэлд тохируулан цэцэгсийг дүрслэн бүжиглээрэй. Хайруу хаврын жавар сөрөөд Хамгийн анхны яргуй дэлгэрлээ Тэнгэр газрын мишээл тодроод Энгэр бэлээр яргуй дэлгэрлээ Хүүхэд бидний сэтгэл шиг Хөх яргуй яарсаар ирлээ 6 7
• 62.
  62 ХАВАР (Хөгжимт хөдөлгөөн) Зорилго: Хөгжмийнзохиолын дүрслэлийг илэрхийлэн гарын энгийн дасгал хөдөлгөөн хийж, зохиомжилж бүжиглэх Бэлтгэх байдал: Зөвхөн гарын дасгал учраас ангийн бүх хүүхдүүд сандал дээрээ суугаад бүжиглэх боломжтой. 1. Цас хайлж хавар боллоо гэхэд хүүхдүүд гараа дээш нь өргөж аажмаар хоёр тийш салгаж буулгана. 2. Гол горхи гэслээ гэхэд 2 гарын хуруунуудаа салаавчлан усны долгионыг дүрслэн хөдөлгөнө. 3. Усны шувууд зэллэн нислээ гэхэд хүүхдүүд 2 гараа зөрүүлэн алгаа гадагш харуулан шувууны далавчаа дэвэн нисэж буйг дүрслэн гараа бугуйгаар зөөлөн хөдөлгөнө. 4. Загас усандаа шумбалаа гэхэд 2 гарын алгыг нийлүүлэн гараа дээш доош долгиолуулан хөдөлгөнө. 5. Салхи салхиллаа гэхэд 2 гараа дээш өргөн толгой дээрээ тойргоор эргэлдүүлэх хөдөлгөөнийг дүрсэлнэ. 6. Бороо шивэрч орлоо гэхэд 2 гараа дээш эгц өргөн хуруунуудаа хөдөлгөн, гараа аажмаар доош буулгана. 7. Нар төөнөж, цэцэгс дэлбээгээ дэлгэлээ гэхэд 2 гарын алгыг нийлүүлэн, чээжний урдаас аажмаар дээш өргөн 2 тийш зөөлөн найгана. 8. Эрвээхий эргэлдэн нисэж, урин дулаан боллоо гэхэд 2 гарын алгыг дотогш харуулан зөрүүлж, эрхий хуруугаа нийлүүлэн хуруунуудаа хөдөлгөнө. ХАВАР (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Хөгжмийн хэмнэлд тохируулан хөдөлгөөн зохиомжилж бүжиглээрэй Цас хайлж хавар боллоо Гол горхи гэслээ Усны шувууд зэллэн нислээ Бороо шивэрч орлооСалхи хүчтэй салхиллааЗагас усандаа шумбалаа ХАВАР (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Хөгжмийн хэмнэлд тохируулан хөдөлгөөн зохиомжилж бүжиглээрэй Цас хайлж хавар боллоо Гол горхи гэслээ Усны шувууд зэллэн нислээ Бороо шивэрч орлооСалхи хүчтэй салхиллааЗагас усандаа шумбалаа ХАВАР (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Хөгжмийн хэмнэлд тохируулан хөдөлгөөн зохиомжилж бүжиглээрэй Цас хайлж хавар боллоо Гол горхи гэслээ Усны шувууд зэллэн нислээ Бороо шивэрч орлооСалхи хүчтэй салхиллааЗагас усандаа шумбалаа (Хөгж - Хөгжмийн хэмнэлд тохируулан Цас хайлж хавар боллоо СалЗагас усандаа шумбалаа Газраас цэцэг цухуйлаа 1 2 3 4 ХАВАР (Хөгжимт хөдөлгөөн) хэмнэлд тохируулан хөдөлгөөн зохиомжилж бүжиглээрэй ар боллоо Гол горхи гэслээ Усны шувууд зэллэн нислээ Бороо шивэрч орлооСалхи хүчтэй салхиллаашумбалаа ХАВАР (Хөгжимт хөдөлгөөн) нэлд тохируулан хөдөлгөөн зохиомжилж бүжиглээрэй ллоо Гол горхи гэслээ Усны шувууд зэллэн нислээ Бороо шивэрч орлооСалхи хүчтэй салхиллааалаа 16 ХАВАР (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Хөгжмийн хэмнэлд тохируулан хөдөлгөөн зохиомжилж бүжиглээрэй Цас хайлж хавар боллоо Гол горхи гэслээ Усны шувууд зэ Бороо шивэСалхи хүчтэй салхиллааЗагас усандаа шумбалаа Газраас цэцэг цухуйлаа Эрвээхий эргэлдэн нисэж урин дулаан боллоо 16 ХАВАР (Хөгжимт хөдөлгөөн) - Хөгжмийн хэмнэлд тохируулан хөдөлгөөн зохиомжилж бүжиглээрэй Цас хайлж хавар боллоо Гол горхи гэслээ Усны шувууд зэллэ Бороо шивэрч оСалхи хүчтэй салхиллааЗагас усандаа шумбалаа Газраас цэцэг цухуйлаа Эрвээхий эргэлдэн нисэж урин дулаан боллоо 5 6 7 8 31
• 63.
  63 ЗОХИОН НАЙРУУЛЬЯ Зохион найруулъябүлэгт сурагчдыг бүтээлчээр сэтгэх, чадвараа хөгжүүлэхэд чиглэсэн олон хувилбартай даалгавруудыг оруулж өглөө. Үүнд: Хэмнэлийн зураглалыг ажиглаад, хэдэн хувьт хэмнэл болохыг олохын тулд нийлбэрийг олох, нөхөж бичих, гүйчээж бичих гэх мэт олон хувилбарт үйлээр дамжуулан энэ дасгалыг гүйцэтгэнэ. Дасгал 1. ? ? ?? ? ? Дасгал 2. Сурагчидтай дараах байдлаар асуулт ярилцлага өрнүүлж болно. Цагийг бид хөгжмөөр хэрхэн илэрхийлэх вэ? Мэдээж хөгжмөөр бид цагийг хэлбэр дүрс, өнгө будаг, гадаад байдлаар нь зураглаж чадахгүй. Гагцхүү цагийг зөвхөн хэмнэлээр нь л сонсогчдод цаг гэж таниулна шүү дээ. 10 - Янз бүрийн дараалалд оруулж хэмнэл зохиогоорой. - Зургуудыг ажиглаад ярилцаарай. - Зурагт тохирох хэмнэл зохиогоорой. - Зохиосон хэмнэлээ хөгжимдөөрэй. - Ямар зэмсэг тохиромжтой вэ? - Хэмнэлийг ажиглаарай. - Багшийнхаа хөгжимдөхийг анхааралтай сонсоорой. - Аль хэмнэлээр хөгжимдсөн бэ? аалалд оруулж хэмнэл зохиогоорой. лаад ярилцаарай. хэмнэл зохиогоорой. лээ хөгжимдөөрэй. хиромжтой вэ? лаарай. жимдөхийг анхааралтай сонсоорой. хөгжимдсөн бэ? 10 - Янз бүрийн дараалалд оруулж хэмнэл зохиогоорой. - Зургуудыг ажиглаад ярилцаарай. - Зурагт тохирох хэмнэл зохиогоорой. - Зохиосон хэмнэлээ хөгжимдөөрэй. - Ямар зэмсэг тохиромжтой вэ? - Хэмнэлийг ажиглаарай. - Багшийнхаа хөгжимдөхийг анхааралтай сонсоорой. - Аль хэмнэлээр хөгжимдсөн бэ? Цагийн хэмнэлийг сонсогчдод таниулахад ямар хөгжмийн зэмсгээр хөгжимдөх нь чухал нөлөөтэй. Жишээ нь: Бөмбөрийн “түн түн” дуугарах нь цаг гэсэн дүрслэлийг сонсогчдод төрүүлэх болов уу? Мэдээж үгүй. Иймээс цагийг хөгжмөөр дүрслэхэд ямар ч хамаагүй хөгжмийн зэмсэг сонгож болохгүй юм байна гэх мэтээр зөв оновчтой зохиомж хийх нөхцөлийг бүрдүүлж хүүхдийн зохион найруулах ажлыг эхнээс нь оновчтой арга зүйгээр хөтлөх шаардлагатай. Тэгэхгүйгээр зүгээр л “цагийг хэмнэлээр илэрхийл” гээд хаячихвал хүүхэд болгон адилгүй учраас тэд яаж хийх аргаа олохгүй, учраа мэдэхгүй өнгөрөх болно. Эсвэл хүүхэд яаж чадах юм бэ? гээд энэ даалгаврыг үл тоон орхивол хүүхдээ хөгжүүлэх боломжоо бага ч болов алдаж байна гэсэн үг. Дасгал, даалгаврыг амжилттай хийж гүйцэтгүүлэхэд хөгжим сонсгох аргыг хэрэглэж болно. Жишээ нь: Австрийн суут хөгжмийн зохиолч И.Гайдны “Цаг” хэмээх симфони бий. Энэ симфони сурагчдыг “Цаг” хэмнэлийн зохиомж хийхэд маш том дэмжлэг үзүүлнэ. Энэ мэтчилэн багшийн заах арга зүй оновчтой байж чадвал тэд бидний санаагүйг сэдэж хийж чадна. “Хүүхдийн хөгжил багшаас” гэдэг.
• 64.
  ХӨГЖИМ I Eðºíõèé áîëîâñðîëûí 12æèëèéí ñóðãóóëèéí 1 äүãээð àíãèéí багшийн ном Çîõèîã÷èéí áàã Àõëàã÷: Ч.Оюунбилэг Ãèø¿¿ä: В.Энхжаргал Ж.Ууганцэцэг Х.Энхжаргал С.Баасандулам Д.Энхжаргал Ðåäàêòîð: Х.Бүдхүү Òåõíèê ðåäàêòîð: Д.Эрдэнэчимэг Çóðàà÷: Í.Ýðäýíýáàÿð Õýâëýëèéí ýõ áýëòãýã÷: Б.Тамир Ôîðìàò 60õ84/8 Îôñåò õýâëýë. Îôñåò õýâëýëèéí öààñ. 80ãð/ì2 ãºëãºð øàð Õýâëýëèéí õóóäàñ 8 õ.õ Õýâëýëèéí ýõ áýëòãýëèéã “Áèòïðåññ” ÕÕÊ-ä áýëòãýæ, “..........................” ÕÕÊ-ä .......... õýâëýâ.