SlideShare a Scribd company logo
1 of 62
Download to read offline
DIGESTIVNI SISTEM
Uvod
– digestivni sistem čini digestivna cev i žlezde čiji se skreti izlivaju u nju (pljuvačne žlezde,
jetra i pankreas)
– digestivni trakt obezbeđuje organizam hranljivim materijama
Hranljive namirnice mogu se klasifikovati prema:
– poreklu: životinjske, biljne, mineralne
– hemijskoj prirodi: ugljeni hidrati, masti, proteine, soli, voda
– ulogama u organizmu: energetske materije, gradivne materije, regulatori metabolizma
DIGESTIVNI SISTEM- Systema digestorium
• Sistem za varenje čine:
- usna duplja
- ždrelo
- jednjak
- tanko crevo
- debelo crevo
- jetra i gušterača
Usna duplja (Cavitas oris)
• početni, prošireni deo kanala za varenje
• pridodati su joj zubi, jezik, pljuvačne žlezde,
nepčani krajnici
• čulo ukusa
• artikulacija i rezonancija glasa
• rima oris (usni otvor); isthmus faucicum
(ždrelno suženje- usni sprat ždrela)
• arcus dentalis maxillaris i arcus dentalis
mandibularis dele je na:
- vestibulum oris (predvorje usne duplje/trem)
- cavitas oris propria (prava usna duplja)
Vestibulum oris
• usne (labia oris)- labium superior, labium
inferior
• obraz (bucca)
• desni (gingiva)
• zubi (dentes)- kruna (corona dentis), vrat
(cervix dentis), koren (radix dentis),
šupljina zuba (cavitas dentis)
- prva denticija- mlečni zubi (dentes
decidui)- 20 zuba
- stalni zubi- dentes permanentes- ukupno
32 (8 sekutića, 4 očnjaka, 8 pretkutnjaka,
12 kutnjaka, od kojih 4 umnjaka)
Cavitas oris propria • krov usne duplje čine tvrdo i meko nepce
(palatum durum- prednje 2/3 i palatum molle-
zadnja 1/3)
• pod usne duplje- mišići usne prečage,
pljuvačne žlezde
• jezik (lingua)- leži na podu usne duplje, nalazi
se u njenom zadnjem delu i u potpunosti je
ispunjava
- gradja: sluzokoža, vezivni skelet, mišići
- corpus linguae, radix linguae (zadnja,
nepokretna trećina), sulcus terminalis linguae
- papillae linguales- na bočnoj i dorzalnoj strani
prve 2/3 jezika: papillae vallate, papillae foliate,
papillae fungiformes- sadrže gustativne
pupoljke (colliculi gustatorii)- čulo ukusa;
papillae filiformes- receptori za bol,
temperaturu, dodir
Pljuvačne žlezde- glenadulae oris
• male pljuvačne žlezde (glandulae labiales,
buccales, palatinae et linguales)
• velike pljuvačne žlezde- izdvojeni
parenhematozni organi od kojih polaze
izvodni kanali koji ih povezuju sa usnom
dupljom; parni organi
Glandula parotis- doušna žlezda
- nalazi se u parotidnoj loži; najveća
Glandula sublingualis- podjezična žlezda
- ispod sluzokože poda usne duplje
- plica sublingualis
Glandula submandibularis- podvilična žlezda
- u podviličnom predelu vrata, neposredno
ispod mišića poda usne duplje
Ždrelo- Pharynx
• mišićno- sluzokožni cevasti organ
• raskrsnica puteva za disanje i varenje
• dužina 15 cm, od baze lobanje do C6 gde se
nastavlja jednjakom
1. Pars nasalis pharyngis (epifarinks)
- tonsila pharyngealis
- ostium pharyngeum tubae auditivae
- tonsila tubaria
- hoane
2. Pars oralis pharyngis (orofarinks, bukofarinks)
3. Pars laryngea pharyngis (laringofarinks,
hipofarinks)
- aditus laryngis
- recessus piriformis- slivanje pljuvačke, strana
tela
Jednjak (Oesophagus)
• dužina 23-25 cm
• promer 2-3 cm
• nastavlja se na ždrelo u visini VII
vratnog pršljena
• pruža se kroz vrat i grudnu duplju
(kroz mediastinum posterius), prolazi
kroz dijafragmu (hiatus oesophageus)
i ulazi u trbušnu duplju
• tri dela jednjaka: pars cervicalis, pars
thoracica, pars abdominalis
Želudac (Gaster)
• prošireni deo sistema organa za
varenje
• dva zida, dve ivice (krivine), dva
otvora
• zidovi: prednji (paries anterior),
zadnji (pries posterior)
• ivice:desna ivica (mala krivina-
curvatura minor), leva ivica (velika
krivina-curvatura major)
• otvori: gornji- ostium cardiacum i
donji- ostium pyloricum
• corpus gastricum, fundus gastricum
et pars pylorica
Tanko crevo- Intestinum tenue
• Duodenum (dvanaestopalačno crevo)
- pruža se od pilorusa do flexurae
duodenojejunalis, dužina 30 cm
- plicae circulares na unutrašnjoj površini
- papila duodeni major- mesto ulivanja ductus
choledocus-a i ductus pancreaticus-a
• Jejunum (prazno/tašto crevo)
• Ileum (usukano crevo)
- pokretni do tankog creva koji se pruža od
flexure duodenojejunalis do ostium ilelae
- dužine 5-6 m (proksimalne 2/5 čini Jejunum;
distalne 3/5 čini Ileum)
- intraperitonealni organi povezani sa zadnjim
zidom abdomena mesenteriumom
Debelo crevo- Intestinum crassum
• pruža se od ostium ilelae do analnog
otvora (anus), dužina 1,5 m
• sastoji se od:
1. Caecum (slepo crevo)
+ Apendix vermiformis (crvuljak)
2. Colon (sito crevo)- četiri dela
3. Rectum (zadnje crevo)
4. Canalis analis (čmarni kanal)
• Spoljašnja površina debelog creva
- haustrae coli- mehurasta ispupčenja
- taeniae coli- grupisana mišićna vlakna
- apendices omentales- masne resice
Jetra (hepar)
• dve strane i jedna obodna ivica
• gornja strana –facies diaphragmatica
• srpolikom vezom (ligamentum
falciforme) je podeljena na dva režnja,
levi i desni (lobus dexter et lobus
sinister)
• donja strana –facies visceralis
• na sredini se nalazi ulazno polje jetre-
porta hepatis (ulaze v. portae i a.
hepatica propria, izlaze ductus
hepaticus dexter et sinister)
• donja starna jetre je sa dva sagitalna žleba
podeljena na 4 režnja: desni, levi, četvrtasti
i repni
• margo inferior- donja ivica jetre
• a. hepatica propria- nutritivni krvni sud jetre
• v. portae- funkcionalni krvni sud jetre
• režnjevi jetre su izgradjeni od velikog broja
režnjića (lobuli hepatis)
• režnjići su izgradjeni od zrakasto
poredjanih ćelija jetre, hepatocita
• hepatociti stvaraju i luče žuč koja se
sistemom žučnih kanala odvodi u
duodenum
Ekstrahepatični žučni putevi:
• ductus hepaticus dexter +ductus hepaticus
sinister= ductus hepaticus communis
• ductus heapticus communis+ ductus
cysticus= ductus choledochus
• ductus choledochus+ductus pancreaticus
major= ampulla hepatopancreatica (otvara
se u nishodni deo duodenuma)
Vesica billiaris (žučna kesa)
Ductus cysticus (izvodni kanal žučne kese).
Pancreas- gušterača
Caput pancreatis- glava pankreasa
Collum pancreatis- vrat
Corpus pancreatis- telo
Cauda pancreatis- rep
Pancreas- gušterača
• žlezda sa spoljašnjim i unutrašnjim lučenjem, pridodata organima za varenje
• sastoji se iz dva potpuno različita tipa žlezdanog tkiva
• pankreasni sok koji se uliva u duodenum- egzokrini deo
- acinus pancreatis/lobuli pancreatis/ductus pancreaticus+ ductus pancreaticus
accesorius
• Insulin i glukagon- hormoni koji se direktno izlivaju u krv i regulišu
metabolizam ugljenih hidrata- endokrini deo pankreasa
- Langrehansova ostrvca
Pancreas- gušterača
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
• Kontrakcije digestivnog trakta se mogu podeliti na:
– Ritmičke - spontane, svaki deo digestivnog trakta ispoljava sebi svojstvenu frekvencu
nastanka spontanih ritmičkih kontrakcija - želudac 3x/min., duodenum 12x/min., ileum 8-
9x/min.
– Toničke - promenljivog intenziteta, kontinuirane i traju od nekoliko minuta do nekoliko
sati
• Duž digestivne cevi javljaju se dve vrste pokreta:
– Peristaltički pokreti i pokreti mešanja
• Pokreti potiskivanja, propulzivni ili peristaltički - peristaltika je urođena odlika svih cevastih
organa (crevo, ž. putevi, mokraćni putevi...)
• Peristaltički talas se širi i prema oralnom i prema analnom kraju creva, stim da ka oralnom se
gubi posle svega nekoliko centimetara, a prema analnom se nastavlja jer je potpomognut
"receptivnom relaksacijom" distalnih delova, što usmerava kretanje hrane ka analnom kraju
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
• Pokreti potiskivanja
– za peristaltičke pokrete neophodno je funkcionisanje mienteričkog
nervnog pleksusa
– parasimpatikus ima stimulišuće, a simpatikus inhibišuće dejstvo na
peristaltiku
• Pokreti mešanja
– omogućavaju mešanje digestivnih enzima sa crevnim sadržajem, kao i da
produkti varenje dođu u kontakt sa crevnim epitelom
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
• Digestivni trakt ima svoj specifični nervni sistem koji čine:
– Mienterički (Auerbahov) pleksus - između dva mišićna sloja
– Submukozni (Meisnerov) pleksus
• Digestivna cev ima obilnu sekreciju, sekreti koji se izlivaju imaju ulogu u:
– oblaganju hrane i sluznice zida digestivne cevi - mukus, sluz - olakšava
prolazak hrane, štiti epitel, spaja deliće hrane - važno u formiranju stolice
– razlaganju (digestiji, varenju) hranljivih supstanci - enzimi - stvaraju se u samom
zidu digestivne cevi ili se sekretuju iz pridruženih sekretornih žlezda (pljuvačne,
jetra, pankreas)
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
• Regulacija sekrecije:
– Lokalna - usled kontakta hrane sa epitelom i nadražaja enteričkog pleksusa
– Nervna - parasimpatikus povećava, a simpatikus smanjuje sekreciju
– Humoralna - posredstvom hormona koje luči sluznica digestivnog trakta u dodiru sa
hranom; ovi hormonalni uticaji su posebno važni za sekreciju želuca i pankreasa, kao i
izlučivanje žuči iz žučne kesice
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
• Centri za glad i sitost nalaze se u hipotalamusu, unošenje hrane u digestivni trakt
regulisano je višom nervnom delatnošću odnosno osećajem sitosti i gladi
• smanjenje ili gubitak osećaja za glad naziva se anoreksija, dok se preteran osećaj
gladi naziva bulimija
Varenje u usnoj duplji
– hrana u usnoj duplji podleže hemijskoj i mehaničkoj obradi - mehanička obrada
podrazumeva natapanje hrane pljuvačkom i proces žvakanja, dok hemijska
obrada se odnosi na razlaganje skroba do maltoze pod dejstvom enzima
ptijalina
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
Proces prelaska hrane iz usne duplje kroz ždrelo i jednjak do želuca zove se
gutanje i odvija se u tri faze:
– Bukalna faza - voljno, potiskivanje bolusa hrane jezikom prema ždrelu
– Faringealna faza - nevoljna, bolus se iz ždrela potiskuje u jednjak - otvaranje gornjeg
ezofagelanog sfinktera + refleksi koji štite ulazak hrane u disajne puteve
– Ezofagealna faza - nevoljna, bolus se pomera duž jednjaka do želuca - otvaranje donjeg
ezofagelanog sfinketra
– centar za gutanje nalazi se u produženoj moždini, gutanje kontrolišu IX, X, XII i delimično
V kranijalni nerv
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
Pljuvačka
– važna u formiranju bolusa, to je mešoviti (serozno-mukozni) sekret koga luče pljuvačne
žlezde (parotidne, submandibularne, sublingvalne, kao i manje bukalne)
– bistra, bez boje, ukusa i mirisa, blago alkalna (pH 7,4) luči se neprestano, promenljivog
sastava i količine u zavisnosti od hrane, u bazalnim uslovima oko 800-1500ml/dan
– Sekrecija se odvija u tri faze:
• Cefalična, uslovno-refleksna - pri pomisli na hranu, pri mirisanju ili posmatranju hrane
• Bukalna - usled gustativnih nadražaja
• Gastrointestinalna - kao posledica reakcije na dospelu hranu u niže partije GIT-a
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
• Uloge pljuvačke
– olakšava govor, žvakanje, gutanje, oblaže i štiti zid usne duplje, održava
vlažnost, oblaže delove hrane stvarajući bolus
– deluje baktericidno zahvaljujući proteolitičkom enzimu lizozimu, kao i sadržaju
tiocijanatnog jona
– uloga u varenju se ostvaruje delovanjem amilolitičkog enzima ptijalina (amilaze)
koji hidrolizuje skrob i glikogen razlažući ih do maltoze; za dejstvo ptijalina
neophodna je bazna sredina; ptijalin je aktivan i u želucu sve dok hrana ne bude
prožeta sa HCl, kada se inaktiviše zbog niskog pH
– nadražaj parasimpatikusa ima za posledicu lučenje obilne, žitke "parasimpatičke"
pljuvačke i obrnuto stimulacija simpatikusa izaziva sekreciju oskudne, viskozne
pljuvačke bogate mucinom - "simpatička" pljuvačka
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
• Varenje u jednjaku
– hrana se vrlo kratko zadržava u jednjaku zahvaljujući peristaltičkom talasu iz farinksa i sili
zemljine teže, čemu dorpinosi i mukus koji se luči u jednjaku
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
• Varenje u želucu
– hrana se u želucu zadržava duže vreme gde podleže mehaničkoj i hemijskoj obradi i promeni
– mehaničke promene se zbivaju pod uticajem želudačnih pokreta, a hemijske delovanjem
želudačnog soka
– Motorne funkcije želuca:
1. Deponovanje hrane: želudac služi kao rezervoar hrane, dospela hrana se pravilno
raspoređuje - ona koja je ranije uneta smešta se uz zidove želuca gde je u direktnom
kontaktu sa sekretima želudačnih žlezda
- zid želuca je veoma rastegljiv zahvaljujući stres relaksaciji glatkih mišića, a zapremina se
može povećati do granice od 1,5l
2. Mešanje i potiskivanje hrane
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
• Mešanje i potiskivanje hrane
– spontane ritmičke kontrakcije zida želuca tzv. "spori talasi" dovode do mešanja
hrane sa želudačnim sokom i blagog potiskivanja prema antrumu
– želudačni sadržaj pomešan sa želudačnim sekretima naziva se himus
– himus se kroz pilorus potiskuje u dvanaestopalačno crevo što se ostvaruje
uglavnom snažnim kontrakcijama antruma - "pilorusna pumpa"
– rastezanje zida želuca aktiviše vagusne i lokalne mienteričke nervne reflekse koji
aktivišu pilorusnu pumpu i neznatno relaksiraju pilorusni sfinkter, pored
navedenog, važna je i stimulišuća uloga gastrina
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
Prolazak hrane kroz digestivni trakt
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
Lučenje u želucu
– dnevno se prosečno izluči 1000-2500ml želudačnog soka, bezbojna tečnost
izuzetno kisele reakcije pH 1,5-2, a pre uzimanja hrane pH iznosi 2-4
– HCl
• pH 0,8-1,5, aktiviše pepsin, priprema belančevine za dejstvo pepsina, ima
baktericidno dejstvo, omogućava da se Fe pretvori u dvovalentni oblik
pogodniji za apsorpciju (hipohromna anemija kod nedostatka HCl)
– Pepsin
• proteolitički enzim luči se u neaktivnom stanju kao proenzim pepsinogen koji
se aktiviše u kiseloj sredini
– Himozin
• nalazi se kratko po rođenju, dovodi do zgrušavanja krvi
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
Lučenje u želucu
– Lipaza želudačnog soka
• da bi lipaza delovala masti moraju da budu emulgovane što se dešava u tankom crevu pod
dejstvom žuči, a u želucu se razlažu samo masti mleka i žumance
– Unutrašnji faktor
• neophodan je za resorpciju vitamina B12 u terminalnom ileumu
– Mukus
• štiti želudačnu sluznicu od dejstva HCl i pespina
– Količina izlučenog soka zavisi od vrste unete hrane; sekrecija je regulisana nervnim i
humoralnim putem
– Nervna regulacija ostvaruje se preko vagusa (acetilholin), dok su najvažniji humoralni faktori
gastrin i histamin
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
• Želudačna sekrecija može se podeliti na tri faze:
– Cefalična faza
• pre unošenja hrane, odgovorna za veći deo sekrecije
– Gastrična faza
• sekretogogne supstance iz hrane stimulišu lučenje gastrina, sekreciju stimulišu i
acetilholin i histamin, luči se HCl i ubrzava motorika
• acetilholin, gastrin i histamin se potenciraju u svom dejstvu
• najjače sekretogoge su: alkohol, kafa, začini, esktrakti mesa, hladna pića
– Intestinalna faza
• kao reakcija na hranu koja je stigla u duodenum, uglavnom na produkte razgradnje
proteina, a sekreciju želudačnog soka izaziva enterogastrin
• Lučenje želudačnog soka automatski se prekida kada kiselost padne ispod pH3 – autonomni
zaštitni mehanizam
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
Varenje u tankom crevu
– pokreti mešanja
• segmentne kontrakcije, odgovor na rastezanje zida himusom, frekvence oko
12 / min., imaju značajnu ulogu u resorpciji, ali i potiskivanju hrane
– pokreti potiskivanja
• potrebno je 3-5h da himus od duodenuma stigne do ileocekalne valvule
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
Pokreti u tankom cevu
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
• Lučenje u tankom crevu
– sluzokoža tankog creva ima dve vrste žlezda:
• Brunnerove žlezde
– lokalizovane u duodenumu, luče veliku količinu sluzi koja štiti sluzokožu od
peptičkog delovanja himusa
• Liberkinijeve žlezde
– luče vodenasti sekret sličan ECT
– Za 24h se izluči 3-4l crevnog soka alkalne reakcije (pH7-8,5)
– zahvaljujući obilnoj sekreciji ovih žlezda kao i pankreasa i jetre sekret tankog creva je
bogat bikarbonatima i ima baznu reakciju
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
Lučenje u tankom crevu
– u početnom delu tankog creva duodenumu izlivaju se kanali pankreasa i jetre,
ove žlezde obezbeđuju većinu enzima potrebnih za varenje, bikarbnonate koji
neutrališu kiselost himusa i žučne soli neophodne za emulgovanje masti i
stvaranje micela
– sam crevni sok ne sadrži enzime, enzime luče i oni se nalaze u epitelnim
ćelijama sluznice (peptidaze, saharaza, maltaza, izomaltaza, laktaza, crevna
lipaza) i vrše konačnu digestiju UH (na monosaharide), proteina (aminokiseline),
masti (MK, monogliceridi...)
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
Apsorpcija u tankom crevu
– na crevnom zidu pristni su nabori koji prodiru i u lumen – Kerkingovi nabori; na njima se
nalaze milioni crevnih resica (villi intestinales) koje su izgrađene od epitelnih ćelija -
enterocita, a na svakoj epitelnoj ćeliji nalazi se četkasta prevlaka – mikroresica
– ukupna resorptivna površina tankog creva iznosi oko 250m2
– u unutrašnjosti svake resice nalazi se pored krvnih kapilara i limfni sinus koji omogućava
laku apsorpciju masti; u zidovima resica nalaze se glatki mišići koji svojim kontrakcijama
dovode do skraćivanja i opružanja resica, ovi aktivni pokreti i njihovo neprestano gibanje
imaju značajnu ulogu u apsorpciji crevnog sadržaja
– na ovaj način se stvoreni prosti i rastvorljivi oblici hranljivih materija preko enterocita
crevnih resica apsorbuju u portni krvotok i limfu
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
Varenje u debelom crevu
– u debelom crevu odvijaju se procesi:
• Pokreti mešanja - haustracije
– omogućavaju adekvatnu apsorpciju vode i elektrolita
• Potiskivanje sadržaja - "masovni" pokret
– jedanput ili dvaput dnevno, započinju u transverzalnom kolonu i od njega
se šire distalno put rektuma
• nesvareni ostaci hrane čine fekalnu masu, njenim potiskivanjem u rektum
nastaje potreba za defekacijom
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
Defekacija
– u osnovi je voljna radnja od 2. godine života, ali joj prethode refleksne radnje
– više od 2 defekacije za 12h naziva se dijareja i odnosi se ne na konzistenciju već
na učestalost stolica
– bakterije čine normalnu floru debelog creva, kao i završnih delova tankog creva
– njihovo prisustvo je neophodno za konačni raspad nesvarljivih delova hrane
– prisustvo koli bakterija omogućava stvaranje vitamina K (posebno značajno jer je
unos hranom nedovoljan) i folne kiseline - B11
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
• Lučenje u debelom crevu
– sluz je jedini važan sekret u debelog creva, ima ulogu u zaštiti sluznice (mehanička,
hemijska, bakterijska) i u slepljivanju delova nesvarene hrane tj. formiranju fekalnih
masa
– debelo crevo ima malu ulogu u varenju, osnovne funkcije su: apsorpcija vode i
elektrolita i deponovanje fekalnih masa do njihovog izbacivanja
• Uloga pankreasa u varenju
– Pankreas ima egzokrini i endokrini deo; endokrini deo luči hormone insulin i
glukagon, dok egzokrini luči pankreasni sok koje se kroz pankreasni kanal preko
Odijevog sfinktera izlučuje u duodenum
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
Lučenje žuči i motorna funkcija žučne kese
– žuč se stvara u hepatocitima, izlučuje se u žučne kanaliće, a zatim žučnim putevima u
duodenum kroz Odijev sfinkter, ili se duktusom cistikusom uliva u žučnu kesicu koja služi
kao rezervoar
– žuč je neutralan ili lako bazan vodeni rastvor u kome se nalaze žučne soli, holesterol,
žučni pigmenti, fosfolipidi, elektroliti...žuč iz jetre je zlatnožute boje zbog prisustva
bilirubina, dok je iz žučne kesice mrkozelene zbog biliverdina, a koja je i koncentrovanija
(4-10 puta)
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
Lučenje žuči i motorna funkcija žučne kese
– žučne soli nastaju u hepatocitima iz žučnih kiselina (primarne žučne kiseline su
holna i henodeoksiholna koje se u hepatocitima vezuju sa aminokiselinama
taurinom i glicinom gradeći konjugovne žučne kiseline) koje se stvaraju od
holesterola, njihova najvažnija uloga jeste u emulgovanju triglicerida uz
formiranje micela, čime se omogućava apsorpcija masti kao i liposolubilnih
vitamina (A, D, E, i K)
– Žuč je i glavni put za izlučivanje žučnih pigmenata (konjugovani bilirubin) i
holesterola kao i nekih hormona
– Žučne soli vrše aktivaciju lipolitičkih i proteolitičkih enzima pankreasa i
creva
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
Formiranje micela
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
Varenje i apsorpcija u digestivnom traktu
– varenjem se sastojci hrane fizičkim i hemijskim uticajima razlažu na proste i rastvorljive
oblike pogodne za apsorpciju
– Ugljeni hidrati do glikoze, fruktoze i galaktoze
– Masti do glicerola i masnih kiselina
– Belančevine do aminokiselina
– Voda i soli prolaze kroz GIT bez promena
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
• Varenje i apsorpcija u digestivnom traktu
– stvoreni prosti i rastvorljivi oblici se iz lumena creva preko apsorptivnih ćelija -
enterocita crevnih resica tankog creva apsorbuju u portni krvotok i limfu
– tako je tanko crevo glavno mesto i digestije i apsorpcije
– u želucu se apsorbuje alkohol, neki toksini, kao i glukoza ako je u koncentraciji
preko 10%
– u debelom crevu apsorbuju se voda i elektroliti
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
Pregled funkcija jetre
– nalazi se na putu između digestivnog trakta i sistemske cirkulacije - "centalna
laboratorija tela" i najveći je parenhimatozni organ
– pri njenom poremećaju, dolazi do opšteg metaboličkog poremećaja i disfunkcije drugih
organa - bubrega, slezine, nervnog sistema
– jetra je izložena dejstvu mnogobrojnih endogenih i egzogenih patogenih činilaca, tako da
nema patološkog stanja drugih organa koje nema reperkusije i na jetru
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
Pregled funkcija jetre
• vaskularna uloga u deponovanju i filtriranju krvi
• metabolička uloga
• sekretorna i ekskretorna u formiranju žuči
– u jetri se stvara 15-20% celokupne limfe; krv u sinusoidima jetre potiče iz portne
vene (1100ml) i hepatičnih arterija (350ml), a zatim v. hepaticom odlazi u donju
šuplju venu (v. cava inferior)
– Jetra je veoma rastegljiva i služi kao rezervoar krvi u periodima velikog priliva, a
distribuira dodatnu količinu krvi kod smanjenog krvnog volumena;
– količina krvi koja se nalazi u jetri je 500ml
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
– Uloga u čišćenju krvi
• krv koja potiče iz intestinalnih kapilara sadrži veliki broj bakterija, prolaskom kroz
sinusoidne kapilare Kupferove ćelije ih fagoticuju i uništavaju
Metaboličke funkcije jetre
– Metabolizam ugljenih hidrata
• Najveći depo glikoze u obliku glikogena je u jetri 5-8% ukupne mase, a u mišićima
iznosi 1-3%
• Konverzija monosaharida (glukoza) u jedinjenja velike molekulske mase (glikogen),
omogućava skladištenje znatnih količina UH bez značajnije promene osmotskog
pritiska u ćeliji
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
– Metabolizam uglenih hidrata
– Glikogenoliza predstavlja cepanje glikogena u ćeliji do glukoze i njeno oslobađanje u
sistemsku cirkulaciju, ovo se odvija pod uticajem adrenalina (srž nadbubrega) i
glukagona (alfa ćelije pankreasa)
– Glukoneogeneza proces stvaranja glukoze iz aminokiselina i glicerola, najvažniju ulogu
u ovom procesu ima kortizol, hormon kore nadbubrežne žlezde
– Zbog svoje uloge u održavanju koncentracije glukoze u fiziološkim granicama (3,5 - 6,0
mmol/l) jetra se naziva "glukozni pufer" - posle obroka dejstvom insulina stimuliše se
deponovanje i stvaranje glikogena; tokom fizičke aktivnosti zbog glikolize smanjuje se
nivo glukoze u krvi, simpatikus, kateholamini, glukagon tada stimulišu glikogenolizu, a
glikokortikoidi glikoneogenezu čime se povećava koncentracija glukoze u krvi
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
Metabolizam proteina
– Deaminacija aminokiselina, uklanjanje ili pretvaranje u UH ili masti
– Uklanjanje amonijaka iz telesnih tečnosti procesom sinteze ureje (ornitinski ciklus)
– Sinteza proteina plazme, 90% se stvara u jetri sem gama globulina koje sintetišu plazma
ćelije (B limfociti)
– Interkonverzija proteina
– Sposobnost sinteze neesencijalnih aminokiselina
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
Metabolizam masti
– razgrađuje maskne kiseline na manja jedinjenja koja se mogu koristiti za E
– sintetiše trigliceride, uglavnom iz ugljenih hidrata, ređe proteina
– sinetiše holesterol i fosfolipide
– pretvara zasićene masne kiseline u nezasićene koje su strukturni elementi ćelija
– Holesterol može da se apsorbuje iz GIT-a ili da se sintetiše iz acetil-koenzim A, ima ulogu
u stvaranju žučnih kiselina i steroidnih hormona
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
Detoksikaciona uloga jetre
– odbrambena uloga vezana je za makrofage - Kupferove ćelije
– detoksikaciona uloga ogleda se u nizu reakcija kojima se toksična
jedinjenja razgrađuju ili vezuju sa nekim hidrosolubilnim materijama ili
inkorporiraju u netoksična jedinjenja
– cilj ovih biotransformacija je da se nepolarna jedinjenja nerastvorljiva u vodi
metabolišu u jetri i pretvore u rastvorljiva
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
Svi detoksikacioni procesi u jetri, odnosno procesi biotransformacije organskih jedinjenja mogu
se klasifikovati na sledeći način:
– Nesintetski procesi (oksidacija, redukcija, hidroliza)
– Sintetski procesi (konjugacija)
– lipofilne supstance postaju rastvorljive u vodi i farmakološki neaktivne, pa se putem žuči
ili urina izlučuju iz organizma
– Jetra je glavno mesto metabolizma alkohola preko dva puta:
• 90% etanola se pretvara u acetaldehid pod uticajem alkoholndehidrogenaze, a zatim
u acetat uz pomoć aldehid dehidrogenaze
• srugi put koristi citohrom P450 i nastaje acetaldehid koji se oksidiše u acetat
FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA
• kod fetusa jetra je glavni hematopoetski organ, kod odraslih se u jetri deponuju faktori
hematopoeze, Fe++, B12...
• jetra ima važnu ulogu u koagulaciju zahvaljujući sintezi faktora: fibrinogen, protrombin,
faktor V, VII, VIII, IX, X, XII, XIII, plazminogen
• u jetri se inaktiviše većina hormona, a zatim izlučuju putem žuči (estrogen,
progesteron) ili urina (kortikosteroidi)
• liposolubilni vitamini se apsorbuju sa lipidima, najveća količina deponovanog vitamina A
nalazi se u jetri (10 meseci), D vitamin (3-4 meseca), B12 (nekoliko godina)
• jetra je zbog intenzivnih metaboličkih procesa "najtopliji" organ u kojem se produkuje
znatna količina toplotne E, na taj način jetra ima značajnu ulogu i u termoregulaciji
HVALA NA PAŽNJI!

More Related Content

What's hot (20)

Sistem organa za izlučivanje
Sistem organa za izlučivanjeSistem organa za izlučivanje
Sistem organa za izlučivanje
 
Medjumozak
MedjumozakMedjumozak
Medjumozak
 
Fiziologija bubrega
Fiziologija bubregaFiziologija bubrega
Fiziologija bubrega
 
30. Sistem organa za varenje, anatomija i fiziologija
30. Sistem organa za varenje, anatomija i fiziologija30. Sistem organa za varenje, anatomija i fiziologija
30. Sistem organa za varenje, anatomija i fiziologija
 
ANATOMIJA Polni organi
 ANATOMIJA Polni organi ANATOMIJA Polni organi
ANATOMIJA Polni organi
 
Centralni nervni sistem-mozak
Centralni nervni sistem-mozakCentralni nervni sistem-mozak
Centralni nervni sistem-mozak
 
Endokrini sistem
Endokrini sistemEndokrini sistem
Endokrini sistem
 
Sistem organa za varenje
Sistem organa za varenjeSistem organa za varenje
Sistem organa za varenje
 
Autonomni nervni sistem
Autonomni nervni sistemAutonomni nervni sistem
Autonomni nervni sistem
 
Nervni sistem čoveka
Nervni sistem čovekaNervni sistem čoveka
Nervni sistem čoveka
 
Srce (cor)
Srce (cor)Srce (cor)
Srce (cor)
 
Sistem organa za varenje
Sistem organa za varenjeSistem organa za varenje
Sistem organa za varenje
 
ANATOMIJA URINARNI SISTEM
 ANATOMIJA URINARNI SISTEM ANATOMIJA URINARNI SISTEM
ANATOMIJA URINARNI SISTEM
 
Limfni sistem
Limfni sistemLimfni sistem
Limfni sistem
 
Gornja i donja šuplja vena
Gornja i donja šuplja venaGornja i donja šuplja vena
Gornja i donja šuplja vena
 
Anatomija lokomotornog sistema
Anatomija lokomotornog sistemaAnatomija lokomotornog sistema
Anatomija lokomotornog sistema
 
Respiratorni sistem
Respiratorni sistemRespiratorni sistem
Respiratorni sistem
 
GRADJA SRCA
GRADJA SRCAGRADJA SRCA
GRADJA SRCA
 
Anatomija nervnog sistema
Anatomija  nervnog sistemaAnatomija  nervnog sistema
Anatomija nervnog sistema
 
Uloga bubrega
Uloga bubregaUloga bubrega
Uloga bubrega
 

Similar to Anatomija i fiziologija digestivnog trakta

Sistem rogana a varenje VII/1
Sistem rogana a varenje VII/1Sistem rogana a varenje VII/1
Sistem rogana a varenje VII/1COfke
 
Patologija digestivnog sistema
Patologija digestivnog sistemaPatologija digestivnog sistema
Patologija digestivnog sistemaDejana Maličević
 
Crevni sistem coveka
Crevni sistem covekaCrevni sistem coveka
Crevni sistem covekamaturalni
 
Akutni pankreatitis
Akutni pankreatitisAkutni pankreatitis
Akutni pankreatitisMajaStupar1
 
Sustav organa za izlučivanje
Sustav organa za izlučivanjeSustav organa za izlučivanje
Sustav organa za izlučivanjeLucija Horvacki
 
Funkcionalni značaj žučne kese.pptx
Funkcionalni značaj žučne kese.pptxFunkcionalni značaj žučne kese.pptx
Funkcionalni značaj žučne kese.pptxTamaraRadivojevi1
 
RespiratornI sistem coveka
RespiratornI sistem coveka RespiratornI sistem coveka
RespiratornI sistem coveka Au Medu
 
Histologija respiratorni sistem
Histologija respiratorni sistemHistologija respiratorni sistem
Histologija respiratorni sistemdr Šarac
 
Respiratorni trakt
Respiratorni traktRespiratorni trakt
Respiratorni traktJovan Šarac
 
Muski polni organi mitrovic marina i 3
Muski polni organi mitrovic marina i 3Muski polni organi mitrovic marina i 3
Muski polni organi mitrovic marina i 3MarinaMitrovic
 

Similar to Anatomija i fiziologija digestivnog trakta (14)

Sistem rogana a varenje VII/1
Sistem rogana a varenje VII/1Sistem rogana a varenje VII/1
Sistem rogana a varenje VII/1
 
Patologija digestivnog sistema
Patologija digestivnog sistemaPatologija digestivnog sistema
Patologija digestivnog sistema
 
Crevni sistem coveka
Crevni sistem covekaCrevni sistem coveka
Crevni sistem coveka
 
Akutni pankreatitis
Akutni pankreatitisAkutni pankreatitis
Akutni pankreatitis
 
Sistem organa za varenje
Sistem organa za varenjeSistem organa za varenje
Sistem organa za varenje
 
Sustav organa za izlučivanje
Sustav organa za izlučivanjeSustav organa za izlučivanje
Sustav organa za izlučivanje
 
Probavni trakt
Probavni traktProbavni trakt
Probavni trakt
 
Funkcionalni značaj žučne kese.pptx
Funkcionalni značaj žučne kese.pptxFunkcionalni značaj žučne kese.pptx
Funkcionalni značaj žučne kese.pptx
 
RespiratornI sistem coveka
RespiratornI sistem coveka RespiratornI sistem coveka
RespiratornI sistem coveka
 
Puzevi
PuzeviPuzevi
Puzevi
 
Histologija respiratorni sistem
Histologija respiratorni sistemHistologija respiratorni sistem
Histologija respiratorni sistem
 
Histologija respiratorni sistem
Histologija respiratorni sistemHistologija respiratorni sistem
Histologija respiratorni sistem
 
Respiratorni trakt
Respiratorni traktRespiratorni trakt
Respiratorni trakt
 
Muski polni organi mitrovic marina i 3
Muski polni organi mitrovic marina i 3Muski polni organi mitrovic marina i 3
Muski polni organi mitrovic marina i 3
 

More from dr Šarac

Hipertireoidizam
HipertireoidizamHipertireoidizam
Hipertireoidizamdr Šarac
 
Deformiteti kičme
Deformiteti kičmeDeformiteti kičme
Deformiteti kičmedr Šarac
 
DIGESTIVNI TRAKT
DIGESTIVNI  TRAKTDIGESTIVNI  TRAKT
DIGESTIVNI TRAKTdr Šarac
 
Pripreme za ispit
Pripreme za  ispitPripreme za  ispit
Pripreme za ispitdr Šarac
 
Prenatalna dijagnostika
Prenatalna dijagnostika Prenatalna dijagnostika
Prenatalna dijagnostika dr Šarac
 
Monogensko nasleđivanje
Monogensko nasleđivanjeMonogensko nasleđivanje
Monogensko nasleđivanjedr Šarac
 
Koštano tkivo
Koštano tkivoKoštano tkivo
Koštano tkivodr Šarac
 
Veliki mozak
Veliki mozakVeliki mozak
Veliki mozakdr Šarac
 
Građa moždanog stabla
Građa moždanog stablaGrađa moždanog stabla
Građa moždanog stabladr Šarac
 
Fiziologija varenja
Fiziologija varenjaFiziologija varenja
Fiziologija varenjadr Šarac
 
Sinapsa ili-nervni-centar (1)
Sinapsa ili-nervni-centar (1)Sinapsa ili-nervni-centar (1)
Sinapsa ili-nervni-centar (1)dr Šarac
 
HistologijaCirkulatorni sistem
HistologijaCirkulatorni sistemHistologijaCirkulatorni sistem
HistologijaCirkulatorni sistemdr Šarac
 
Endokrini sistem
Endokrini sistemEndokrini sistem
Endokrini sistemdr Šarac
 
Bolesti dojke
Bolesti dojkeBolesti dojke
Bolesti dojkedr Šarac
 
Neuroticna reagovanja-dece
Neuroticna reagovanja-deceNeuroticna reagovanja-dece
Neuroticna reagovanja-decedr Šarac
 
Štitasta zlezda
Štitasta zlezdaŠtitasta zlezda
Štitasta zlezdadr Šarac
 
Narkomanija
Narkomanija Narkomanija
Narkomanija dr Šarac
 

More from dr Šarac (20)

Hipertireoidizam
HipertireoidizamHipertireoidizam
Hipertireoidizam
 
Deformiteti kičme
Deformiteti kičmeDeformiteti kičme
Deformiteti kičme
 
DIGESTIVNI TRAKT
DIGESTIVNI  TRAKTDIGESTIVNI  TRAKT
DIGESTIVNI TRAKT
 
Pripreme za ispit
Pripreme za  ispitPripreme za  ispit
Pripreme za ispit
 
Prenatalna dijagnostika
Prenatalna dijagnostika Prenatalna dijagnostika
Prenatalna dijagnostika
 
SRCE
SRCE SRCE
SRCE
 
Monogensko nasleđivanje
Monogensko nasleđivanjeMonogensko nasleđivanje
Monogensko nasleđivanje
 
Koštano tkivo
Koštano tkivoKoštano tkivo
Koštano tkivo
 
Veliki mozak
Veliki mozakVeliki mozak
Veliki mozak
 
Građa moždanog stabla
Građa moždanog stablaGrađa moždanog stabla
Građa moždanog stabla
 
Hormoni
Hormoni Hormoni
Hormoni
 
Miologija
MiologijaMiologija
Miologija
 
Fiziologija varenja
Fiziologija varenjaFiziologija varenja
Fiziologija varenja
 
Sinapsa ili-nervni-centar (1)
Sinapsa ili-nervni-centar (1)Sinapsa ili-nervni-centar (1)
Sinapsa ili-nervni-centar (1)
 
HistologijaCirkulatorni sistem
HistologijaCirkulatorni sistemHistologijaCirkulatorni sistem
HistologijaCirkulatorni sistem
 
Endokrini sistem
Endokrini sistemEndokrini sistem
Endokrini sistem
 
Bolesti dojke
Bolesti dojkeBolesti dojke
Bolesti dojke
 
Neuroticna reagovanja-dece
Neuroticna reagovanja-deceNeuroticna reagovanja-dece
Neuroticna reagovanja-dece
 
Štitasta zlezda
Štitasta zlezdaŠtitasta zlezda
Štitasta zlezda
 
Narkomanija
Narkomanija Narkomanija
Narkomanija
 

Anatomija i fiziologija digestivnog trakta

  • 1.
  • 2. DIGESTIVNI SISTEM Uvod – digestivni sistem čini digestivna cev i žlezde čiji se skreti izlivaju u nju (pljuvačne žlezde, jetra i pankreas) – digestivni trakt obezbeđuje organizam hranljivim materijama Hranljive namirnice mogu se klasifikovati prema: – poreklu: životinjske, biljne, mineralne – hemijskoj prirodi: ugljeni hidrati, masti, proteine, soli, voda – ulogama u organizmu: energetske materije, gradivne materije, regulatori metabolizma
  • 3. DIGESTIVNI SISTEM- Systema digestorium • Sistem za varenje čine: - usna duplja - ždrelo - jednjak - tanko crevo - debelo crevo - jetra i gušterača
  • 4. Usna duplja (Cavitas oris) • početni, prošireni deo kanala za varenje • pridodati su joj zubi, jezik, pljuvačne žlezde, nepčani krajnici • čulo ukusa • artikulacija i rezonancija glasa • rima oris (usni otvor); isthmus faucicum (ždrelno suženje- usni sprat ždrela) • arcus dentalis maxillaris i arcus dentalis mandibularis dele je na: - vestibulum oris (predvorje usne duplje/trem) - cavitas oris propria (prava usna duplja)
  • 5. Vestibulum oris • usne (labia oris)- labium superior, labium inferior • obraz (bucca) • desni (gingiva) • zubi (dentes)- kruna (corona dentis), vrat (cervix dentis), koren (radix dentis), šupljina zuba (cavitas dentis) - prva denticija- mlečni zubi (dentes decidui)- 20 zuba - stalni zubi- dentes permanentes- ukupno 32 (8 sekutića, 4 očnjaka, 8 pretkutnjaka, 12 kutnjaka, od kojih 4 umnjaka)
  • 6. Cavitas oris propria • krov usne duplje čine tvrdo i meko nepce (palatum durum- prednje 2/3 i palatum molle- zadnja 1/3) • pod usne duplje- mišići usne prečage, pljuvačne žlezde • jezik (lingua)- leži na podu usne duplje, nalazi se u njenom zadnjem delu i u potpunosti je ispunjava - gradja: sluzokoža, vezivni skelet, mišići - corpus linguae, radix linguae (zadnja, nepokretna trećina), sulcus terminalis linguae - papillae linguales- na bočnoj i dorzalnoj strani prve 2/3 jezika: papillae vallate, papillae foliate, papillae fungiformes- sadrže gustativne pupoljke (colliculi gustatorii)- čulo ukusa; papillae filiformes- receptori za bol, temperaturu, dodir
  • 7. Pljuvačne žlezde- glenadulae oris • male pljuvačne žlezde (glandulae labiales, buccales, palatinae et linguales) • velike pljuvačne žlezde- izdvojeni parenhematozni organi od kojih polaze izvodni kanali koji ih povezuju sa usnom dupljom; parni organi Glandula parotis- doušna žlezda - nalazi se u parotidnoj loži; najveća Glandula sublingualis- podjezična žlezda - ispod sluzokože poda usne duplje - plica sublingualis Glandula submandibularis- podvilična žlezda - u podviličnom predelu vrata, neposredno ispod mišića poda usne duplje
  • 8. Ždrelo- Pharynx • mišićno- sluzokožni cevasti organ • raskrsnica puteva za disanje i varenje • dužina 15 cm, od baze lobanje do C6 gde se nastavlja jednjakom 1. Pars nasalis pharyngis (epifarinks) - tonsila pharyngealis - ostium pharyngeum tubae auditivae - tonsila tubaria - hoane 2. Pars oralis pharyngis (orofarinks, bukofarinks) 3. Pars laryngea pharyngis (laringofarinks, hipofarinks) - aditus laryngis - recessus piriformis- slivanje pljuvačke, strana tela
  • 9. Jednjak (Oesophagus) • dužina 23-25 cm • promer 2-3 cm • nastavlja se na ždrelo u visini VII vratnog pršljena • pruža se kroz vrat i grudnu duplju (kroz mediastinum posterius), prolazi kroz dijafragmu (hiatus oesophageus) i ulazi u trbušnu duplju • tri dela jednjaka: pars cervicalis, pars thoracica, pars abdominalis
  • 10. Želudac (Gaster) • prošireni deo sistema organa za varenje • dva zida, dve ivice (krivine), dva otvora • zidovi: prednji (paries anterior), zadnji (pries posterior) • ivice:desna ivica (mala krivina- curvatura minor), leva ivica (velika krivina-curvatura major) • otvori: gornji- ostium cardiacum i donji- ostium pyloricum • corpus gastricum, fundus gastricum et pars pylorica
  • 11.
  • 12. Tanko crevo- Intestinum tenue • Duodenum (dvanaestopalačno crevo) - pruža se od pilorusa do flexurae duodenojejunalis, dužina 30 cm - plicae circulares na unutrašnjoj površini - papila duodeni major- mesto ulivanja ductus choledocus-a i ductus pancreaticus-a • Jejunum (prazno/tašto crevo) • Ileum (usukano crevo) - pokretni do tankog creva koji se pruža od flexure duodenojejunalis do ostium ilelae - dužine 5-6 m (proksimalne 2/5 čini Jejunum; distalne 3/5 čini Ileum) - intraperitonealni organi povezani sa zadnjim zidom abdomena mesenteriumom
  • 13. Debelo crevo- Intestinum crassum • pruža se od ostium ilelae do analnog otvora (anus), dužina 1,5 m • sastoji se od: 1. Caecum (slepo crevo) + Apendix vermiformis (crvuljak) 2. Colon (sito crevo)- četiri dela 3. Rectum (zadnje crevo) 4. Canalis analis (čmarni kanal) • Spoljašnja površina debelog creva - haustrae coli- mehurasta ispupčenja - taeniae coli- grupisana mišićna vlakna - apendices omentales- masne resice
  • 14. Jetra (hepar) • dve strane i jedna obodna ivica • gornja strana –facies diaphragmatica • srpolikom vezom (ligamentum falciforme) je podeljena na dva režnja, levi i desni (lobus dexter et lobus sinister) • donja strana –facies visceralis • na sredini se nalazi ulazno polje jetre- porta hepatis (ulaze v. portae i a. hepatica propria, izlaze ductus hepaticus dexter et sinister)
  • 15. • donja starna jetre je sa dva sagitalna žleba podeljena na 4 režnja: desni, levi, četvrtasti i repni • margo inferior- donja ivica jetre • a. hepatica propria- nutritivni krvni sud jetre • v. portae- funkcionalni krvni sud jetre • režnjevi jetre su izgradjeni od velikog broja režnjića (lobuli hepatis) • režnjići su izgradjeni od zrakasto poredjanih ćelija jetre, hepatocita
  • 16. • hepatociti stvaraju i luče žuč koja se sistemom žučnih kanala odvodi u duodenum Ekstrahepatični žučni putevi: • ductus hepaticus dexter +ductus hepaticus sinister= ductus hepaticus communis • ductus heapticus communis+ ductus cysticus= ductus choledochus • ductus choledochus+ductus pancreaticus major= ampulla hepatopancreatica (otvara se u nishodni deo duodenuma) Vesica billiaris (žučna kesa) Ductus cysticus (izvodni kanal žučne kese).
  • 17. Pancreas- gušterača Caput pancreatis- glava pankreasa Collum pancreatis- vrat Corpus pancreatis- telo Cauda pancreatis- rep
  • 18. Pancreas- gušterača • žlezda sa spoljašnjim i unutrašnjim lučenjem, pridodata organima za varenje • sastoji se iz dva potpuno različita tipa žlezdanog tkiva • pankreasni sok koji se uliva u duodenum- egzokrini deo - acinus pancreatis/lobuli pancreatis/ductus pancreaticus+ ductus pancreaticus accesorius • Insulin i glukagon- hormoni koji se direktno izlivaju u krv i regulišu metabolizam ugljenih hidrata- endokrini deo pankreasa - Langrehansova ostrvca
  • 20. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA • Kontrakcije digestivnog trakta se mogu podeliti na: – Ritmičke - spontane, svaki deo digestivnog trakta ispoljava sebi svojstvenu frekvencu nastanka spontanih ritmičkih kontrakcija - želudac 3x/min., duodenum 12x/min., ileum 8- 9x/min. – Toničke - promenljivog intenziteta, kontinuirane i traju od nekoliko minuta do nekoliko sati • Duž digestivne cevi javljaju se dve vrste pokreta: – Peristaltički pokreti i pokreti mešanja • Pokreti potiskivanja, propulzivni ili peristaltički - peristaltika je urođena odlika svih cevastih organa (crevo, ž. putevi, mokraćni putevi...) • Peristaltički talas se širi i prema oralnom i prema analnom kraju creva, stim da ka oralnom se gubi posle svega nekoliko centimetara, a prema analnom se nastavlja jer je potpomognut "receptivnom relaksacijom" distalnih delova, što usmerava kretanje hrane ka analnom kraju
  • 21. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA • Pokreti potiskivanja – za peristaltičke pokrete neophodno je funkcionisanje mienteričkog nervnog pleksusa – parasimpatikus ima stimulišuće, a simpatikus inhibišuće dejstvo na peristaltiku • Pokreti mešanja – omogućavaju mešanje digestivnih enzima sa crevnim sadržajem, kao i da produkti varenje dođu u kontakt sa crevnim epitelom
  • 22. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA • Digestivni trakt ima svoj specifični nervni sistem koji čine: – Mienterički (Auerbahov) pleksus - između dva mišićna sloja – Submukozni (Meisnerov) pleksus • Digestivna cev ima obilnu sekreciju, sekreti koji se izlivaju imaju ulogu u: – oblaganju hrane i sluznice zida digestivne cevi - mukus, sluz - olakšava prolazak hrane, štiti epitel, spaja deliće hrane - važno u formiranju stolice – razlaganju (digestiji, varenju) hranljivih supstanci - enzimi - stvaraju se u samom zidu digestivne cevi ili se sekretuju iz pridruženih sekretornih žlezda (pljuvačne, jetra, pankreas)
  • 24. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA • Regulacija sekrecije: – Lokalna - usled kontakta hrane sa epitelom i nadražaja enteričkog pleksusa – Nervna - parasimpatikus povećava, a simpatikus smanjuje sekreciju – Humoralna - posredstvom hormona koje luči sluznica digestivnog trakta u dodiru sa hranom; ovi hormonalni uticaji su posebno važni za sekreciju želuca i pankreasa, kao i izlučivanje žuči iz žučne kesice
  • 25. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA • Centri za glad i sitost nalaze se u hipotalamusu, unošenje hrane u digestivni trakt regulisano je višom nervnom delatnošću odnosno osećajem sitosti i gladi • smanjenje ili gubitak osećaja za glad naziva se anoreksija, dok se preteran osećaj gladi naziva bulimija Varenje u usnoj duplji – hrana u usnoj duplji podleže hemijskoj i mehaničkoj obradi - mehanička obrada podrazumeva natapanje hrane pljuvačkom i proces žvakanja, dok hemijska obrada se odnosi na razlaganje skroba do maltoze pod dejstvom enzima ptijalina
  • 26. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA Proces prelaska hrane iz usne duplje kroz ždrelo i jednjak do želuca zove se gutanje i odvija se u tri faze: – Bukalna faza - voljno, potiskivanje bolusa hrane jezikom prema ždrelu – Faringealna faza - nevoljna, bolus se iz ždrela potiskuje u jednjak - otvaranje gornjeg ezofagelanog sfinktera + refleksi koji štite ulazak hrane u disajne puteve – Ezofagealna faza - nevoljna, bolus se pomera duž jednjaka do želuca - otvaranje donjeg ezofagelanog sfinketra – centar za gutanje nalazi se u produženoj moždini, gutanje kontrolišu IX, X, XII i delimično V kranijalni nerv
  • 27. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA Pljuvačka – važna u formiranju bolusa, to je mešoviti (serozno-mukozni) sekret koga luče pljuvačne žlezde (parotidne, submandibularne, sublingvalne, kao i manje bukalne) – bistra, bez boje, ukusa i mirisa, blago alkalna (pH 7,4) luči se neprestano, promenljivog sastava i količine u zavisnosti od hrane, u bazalnim uslovima oko 800-1500ml/dan – Sekrecija se odvija u tri faze: • Cefalična, uslovno-refleksna - pri pomisli na hranu, pri mirisanju ili posmatranju hrane • Bukalna - usled gustativnih nadražaja • Gastrointestinalna - kao posledica reakcije na dospelu hranu u niže partije GIT-a
  • 28. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA • Uloge pljuvačke – olakšava govor, žvakanje, gutanje, oblaže i štiti zid usne duplje, održava vlažnost, oblaže delove hrane stvarajući bolus – deluje baktericidno zahvaljujući proteolitičkom enzimu lizozimu, kao i sadržaju tiocijanatnog jona – uloga u varenju se ostvaruje delovanjem amilolitičkog enzima ptijalina (amilaze) koji hidrolizuje skrob i glikogen razlažući ih do maltoze; za dejstvo ptijalina neophodna je bazna sredina; ptijalin je aktivan i u želucu sve dok hrana ne bude prožeta sa HCl, kada se inaktiviše zbog niskog pH – nadražaj parasimpatikusa ima za posledicu lučenje obilne, žitke "parasimpatičke" pljuvačke i obrnuto stimulacija simpatikusa izaziva sekreciju oskudne, viskozne pljuvačke bogate mucinom - "simpatička" pljuvačka
  • 29. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA • Varenje u jednjaku – hrana se vrlo kratko zadržava u jednjaku zahvaljujući peristaltičkom talasu iz farinksa i sili zemljine teže, čemu dorpinosi i mukus koji se luči u jednjaku
  • 30. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA • Varenje u želucu – hrana se u želucu zadržava duže vreme gde podleže mehaničkoj i hemijskoj obradi i promeni – mehaničke promene se zbivaju pod uticajem želudačnih pokreta, a hemijske delovanjem želudačnog soka – Motorne funkcije želuca: 1. Deponovanje hrane: želudac služi kao rezervoar hrane, dospela hrana se pravilno raspoređuje - ona koja je ranije uneta smešta se uz zidove želuca gde je u direktnom kontaktu sa sekretima želudačnih žlezda - zid želuca je veoma rastegljiv zahvaljujući stres relaksaciji glatkih mišića, a zapremina se može povećati do granice od 1,5l 2. Mešanje i potiskivanje hrane
  • 31. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA • Mešanje i potiskivanje hrane – spontane ritmičke kontrakcije zida želuca tzv. "spori talasi" dovode do mešanja hrane sa želudačnim sokom i blagog potiskivanja prema antrumu – želudačni sadržaj pomešan sa želudačnim sekretima naziva se himus – himus se kroz pilorus potiskuje u dvanaestopalačno crevo što se ostvaruje uglavnom snažnim kontrakcijama antruma - "pilorusna pumpa" – rastezanje zida želuca aktiviše vagusne i lokalne mienteričke nervne reflekse koji aktivišu pilorusnu pumpu i neznatno relaksiraju pilorusni sfinkter, pored navedenog, važna je i stimulišuća uloga gastrina
  • 32. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA Prolazak hrane kroz digestivni trakt
  • 33. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA Lučenje u želucu – dnevno se prosečno izluči 1000-2500ml želudačnog soka, bezbojna tečnost izuzetno kisele reakcije pH 1,5-2, a pre uzimanja hrane pH iznosi 2-4 – HCl • pH 0,8-1,5, aktiviše pepsin, priprema belančevine za dejstvo pepsina, ima baktericidno dejstvo, omogućava da se Fe pretvori u dvovalentni oblik pogodniji za apsorpciju (hipohromna anemija kod nedostatka HCl) – Pepsin • proteolitički enzim luči se u neaktivnom stanju kao proenzim pepsinogen koji se aktiviše u kiseloj sredini – Himozin • nalazi se kratko po rođenju, dovodi do zgrušavanja krvi
  • 34. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA Lučenje u želucu – Lipaza želudačnog soka • da bi lipaza delovala masti moraju da budu emulgovane što se dešava u tankom crevu pod dejstvom žuči, a u želucu se razlažu samo masti mleka i žumance – Unutrašnji faktor • neophodan je za resorpciju vitamina B12 u terminalnom ileumu – Mukus • štiti želudačnu sluznicu od dejstva HCl i pespina – Količina izlučenog soka zavisi od vrste unete hrane; sekrecija je regulisana nervnim i humoralnim putem – Nervna regulacija ostvaruje se preko vagusa (acetilholin), dok su najvažniji humoralni faktori gastrin i histamin
  • 35. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA • Želudačna sekrecija može se podeliti na tri faze: – Cefalična faza • pre unošenja hrane, odgovorna za veći deo sekrecije – Gastrična faza • sekretogogne supstance iz hrane stimulišu lučenje gastrina, sekreciju stimulišu i acetilholin i histamin, luči se HCl i ubrzava motorika • acetilholin, gastrin i histamin se potenciraju u svom dejstvu • najjače sekretogoge su: alkohol, kafa, začini, esktrakti mesa, hladna pića – Intestinalna faza • kao reakcija na hranu koja je stigla u duodenum, uglavnom na produkte razgradnje proteina, a sekreciju želudačnog soka izaziva enterogastrin • Lučenje želudačnog soka automatski se prekida kada kiselost padne ispod pH3 – autonomni zaštitni mehanizam
  • 36. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA Varenje u tankom crevu – pokreti mešanja • segmentne kontrakcije, odgovor na rastezanje zida himusom, frekvence oko 12 / min., imaju značajnu ulogu u resorpciji, ali i potiskivanju hrane – pokreti potiskivanja • potrebno je 3-5h da himus od duodenuma stigne do ileocekalne valvule
  • 38. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA • Lučenje u tankom crevu – sluzokoža tankog creva ima dve vrste žlezda: • Brunnerove žlezde – lokalizovane u duodenumu, luče veliku količinu sluzi koja štiti sluzokožu od peptičkog delovanja himusa • Liberkinijeve žlezde – luče vodenasti sekret sličan ECT – Za 24h se izluči 3-4l crevnog soka alkalne reakcije (pH7-8,5) – zahvaljujući obilnoj sekreciji ovih žlezda kao i pankreasa i jetre sekret tankog creva je bogat bikarbonatima i ima baznu reakciju
  • 39. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA Lučenje u tankom crevu – u početnom delu tankog creva duodenumu izlivaju se kanali pankreasa i jetre, ove žlezde obezbeđuju većinu enzima potrebnih za varenje, bikarbnonate koji neutrališu kiselost himusa i žučne soli neophodne za emulgovanje masti i stvaranje micela – sam crevni sok ne sadrži enzime, enzime luče i oni se nalaze u epitelnim ćelijama sluznice (peptidaze, saharaza, maltaza, izomaltaza, laktaza, crevna lipaza) i vrše konačnu digestiju UH (na monosaharide), proteina (aminokiseline), masti (MK, monogliceridi...)
  • 40. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA Apsorpcija u tankom crevu – na crevnom zidu pristni su nabori koji prodiru i u lumen – Kerkingovi nabori; na njima se nalaze milioni crevnih resica (villi intestinales) koje su izgrađene od epitelnih ćelija - enterocita, a na svakoj epitelnoj ćeliji nalazi se četkasta prevlaka – mikroresica – ukupna resorptivna površina tankog creva iznosi oko 250m2 – u unutrašnjosti svake resice nalazi se pored krvnih kapilara i limfni sinus koji omogućava laku apsorpciju masti; u zidovima resica nalaze se glatki mišići koji svojim kontrakcijama dovode do skraćivanja i opružanja resica, ovi aktivni pokreti i njihovo neprestano gibanje imaju značajnu ulogu u apsorpciji crevnog sadržaja – na ovaj način se stvoreni prosti i rastvorljivi oblici hranljivih materija preko enterocita crevnih resica apsorbuju u portni krvotok i limfu
  • 43. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA Varenje u debelom crevu – u debelom crevu odvijaju se procesi: • Pokreti mešanja - haustracije – omogućavaju adekvatnu apsorpciju vode i elektrolita • Potiskivanje sadržaja - "masovni" pokret – jedanput ili dvaput dnevno, započinju u transverzalnom kolonu i od njega se šire distalno put rektuma • nesvareni ostaci hrane čine fekalnu masu, njenim potiskivanjem u rektum nastaje potreba za defekacijom
  • 44. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA Defekacija – u osnovi je voljna radnja od 2. godine života, ali joj prethode refleksne radnje – više od 2 defekacije za 12h naziva se dijareja i odnosi se ne na konzistenciju već na učestalost stolica – bakterije čine normalnu floru debelog creva, kao i završnih delova tankog creva – njihovo prisustvo je neophodno za konačni raspad nesvarljivih delova hrane – prisustvo koli bakterija omogućava stvaranje vitamina K (posebno značajno jer je unos hranom nedovoljan) i folne kiseline - B11
  • 45. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA • Lučenje u debelom crevu – sluz je jedini važan sekret u debelog creva, ima ulogu u zaštiti sluznice (mehanička, hemijska, bakterijska) i u slepljivanju delova nesvarene hrane tj. formiranju fekalnih masa – debelo crevo ima malu ulogu u varenju, osnovne funkcije su: apsorpcija vode i elektrolita i deponovanje fekalnih masa do njihovog izbacivanja • Uloga pankreasa u varenju – Pankreas ima egzokrini i endokrini deo; endokrini deo luči hormone insulin i glukagon, dok egzokrini luči pankreasni sok koje se kroz pankreasni kanal preko Odijevog sfinktera izlučuje u duodenum
  • 47. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA Lučenje žuči i motorna funkcija žučne kese – žuč se stvara u hepatocitima, izlučuje se u žučne kanaliće, a zatim žučnim putevima u duodenum kroz Odijev sfinkter, ili se duktusom cistikusom uliva u žučnu kesicu koja služi kao rezervoar – žuč je neutralan ili lako bazan vodeni rastvor u kome se nalaze žučne soli, holesterol, žučni pigmenti, fosfolipidi, elektroliti...žuč iz jetre je zlatnožute boje zbog prisustva bilirubina, dok je iz žučne kesice mrkozelene zbog biliverdina, a koja je i koncentrovanija (4-10 puta)
  • 48. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA Lučenje žuči i motorna funkcija žučne kese – žučne soli nastaju u hepatocitima iz žučnih kiselina (primarne žučne kiseline su holna i henodeoksiholna koje se u hepatocitima vezuju sa aminokiselinama taurinom i glicinom gradeći konjugovne žučne kiseline) koje se stvaraju od holesterola, njihova najvažnija uloga jeste u emulgovanju triglicerida uz formiranje micela, čime se omogućava apsorpcija masti kao i liposolubilnih vitamina (A, D, E, i K) – Žuč je i glavni put za izlučivanje žučnih pigmenata (konjugovani bilirubin) i holesterola kao i nekih hormona – Žučne soli vrše aktivaciju lipolitičkih i proteolitičkih enzima pankreasa i creva
  • 50. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA Varenje i apsorpcija u digestivnom traktu – varenjem se sastojci hrane fizičkim i hemijskim uticajima razlažu na proste i rastvorljive oblike pogodne za apsorpciju – Ugljeni hidrati do glikoze, fruktoze i galaktoze – Masti do glicerola i masnih kiselina – Belančevine do aminokiselina – Voda i soli prolaze kroz GIT bez promena
  • 51. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA • Varenje i apsorpcija u digestivnom traktu – stvoreni prosti i rastvorljivi oblici se iz lumena creva preko apsorptivnih ćelija - enterocita crevnih resica tankog creva apsorbuju u portni krvotok i limfu – tako je tanko crevo glavno mesto i digestije i apsorpcije – u želucu se apsorbuje alkohol, neki toksini, kao i glukoza ako je u koncentraciji preko 10% – u debelom crevu apsorbuju se voda i elektroliti
  • 52. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA Pregled funkcija jetre – nalazi se na putu između digestivnog trakta i sistemske cirkulacije - "centalna laboratorija tela" i najveći je parenhimatozni organ – pri njenom poremećaju, dolazi do opšteg metaboličkog poremećaja i disfunkcije drugih organa - bubrega, slezine, nervnog sistema – jetra je izložena dejstvu mnogobrojnih endogenih i egzogenih patogenih činilaca, tako da nema patološkog stanja drugih organa koje nema reperkusije i na jetru
  • 54. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA Pregled funkcija jetre • vaskularna uloga u deponovanju i filtriranju krvi • metabolička uloga • sekretorna i ekskretorna u formiranju žuči – u jetri se stvara 15-20% celokupne limfe; krv u sinusoidima jetre potiče iz portne vene (1100ml) i hepatičnih arterija (350ml), a zatim v. hepaticom odlazi u donju šuplju venu (v. cava inferior) – Jetra je veoma rastegljiva i služi kao rezervoar krvi u periodima velikog priliva, a distribuira dodatnu količinu krvi kod smanjenog krvnog volumena; – količina krvi koja se nalazi u jetri je 500ml
  • 55. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA – Uloga u čišćenju krvi • krv koja potiče iz intestinalnih kapilara sadrži veliki broj bakterija, prolaskom kroz sinusoidne kapilare Kupferove ćelije ih fagoticuju i uništavaju Metaboličke funkcije jetre – Metabolizam ugljenih hidrata • Najveći depo glikoze u obliku glikogena je u jetri 5-8% ukupne mase, a u mišićima iznosi 1-3% • Konverzija monosaharida (glukoza) u jedinjenja velike molekulske mase (glikogen), omogućava skladištenje znatnih količina UH bez značajnije promene osmotskog pritiska u ćeliji
  • 56. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA – Metabolizam uglenih hidrata – Glikogenoliza predstavlja cepanje glikogena u ćeliji do glukoze i njeno oslobađanje u sistemsku cirkulaciju, ovo se odvija pod uticajem adrenalina (srž nadbubrega) i glukagona (alfa ćelije pankreasa) – Glukoneogeneza proces stvaranja glukoze iz aminokiselina i glicerola, najvažniju ulogu u ovom procesu ima kortizol, hormon kore nadbubrežne žlezde – Zbog svoje uloge u održavanju koncentracije glukoze u fiziološkim granicama (3,5 - 6,0 mmol/l) jetra se naziva "glukozni pufer" - posle obroka dejstvom insulina stimuliše se deponovanje i stvaranje glikogena; tokom fizičke aktivnosti zbog glikolize smanjuje se nivo glukoze u krvi, simpatikus, kateholamini, glukagon tada stimulišu glikogenolizu, a glikokortikoidi glikoneogenezu čime se povećava koncentracija glukoze u krvi
  • 57. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA Metabolizam proteina – Deaminacija aminokiselina, uklanjanje ili pretvaranje u UH ili masti – Uklanjanje amonijaka iz telesnih tečnosti procesom sinteze ureje (ornitinski ciklus) – Sinteza proteina plazme, 90% se stvara u jetri sem gama globulina koje sintetišu plazma ćelije (B limfociti) – Interkonverzija proteina – Sposobnost sinteze neesencijalnih aminokiselina
  • 58. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA Metabolizam masti – razgrađuje maskne kiseline na manja jedinjenja koja se mogu koristiti za E – sintetiše trigliceride, uglavnom iz ugljenih hidrata, ređe proteina – sinetiše holesterol i fosfolipide – pretvara zasićene masne kiseline u nezasićene koje su strukturni elementi ćelija – Holesterol može da se apsorbuje iz GIT-a ili da se sintetiše iz acetil-koenzim A, ima ulogu u stvaranju žučnih kiselina i steroidnih hormona
  • 59. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA Detoksikaciona uloga jetre – odbrambena uloga vezana je za makrofage - Kupferove ćelije – detoksikaciona uloga ogleda se u nizu reakcija kojima se toksična jedinjenja razgrađuju ili vezuju sa nekim hidrosolubilnim materijama ili inkorporiraju u netoksična jedinjenja – cilj ovih biotransformacija je da se nepolarna jedinjenja nerastvorljiva u vodi metabolišu u jetri i pretvore u rastvorljiva
  • 60. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA Svi detoksikacioni procesi u jetri, odnosno procesi biotransformacije organskih jedinjenja mogu se klasifikovati na sledeći način: – Nesintetski procesi (oksidacija, redukcija, hidroliza) – Sintetski procesi (konjugacija) – lipofilne supstance postaju rastvorljive u vodi i farmakološki neaktivne, pa se putem žuči ili urina izlučuju iz organizma – Jetra je glavno mesto metabolizma alkohola preko dva puta: • 90% etanola se pretvara u acetaldehid pod uticajem alkoholndehidrogenaze, a zatim u acetat uz pomoć aldehid dehidrogenaze • srugi put koristi citohrom P450 i nastaje acetaldehid koji se oksidiše u acetat
  • 61. FIZIOLOGIJA DIGESTIVNOG SISTEMA • kod fetusa jetra je glavni hematopoetski organ, kod odraslih se u jetri deponuju faktori hematopoeze, Fe++, B12... • jetra ima važnu ulogu u koagulaciju zahvaljujući sintezi faktora: fibrinogen, protrombin, faktor V, VII, VIII, IX, X, XII, XIII, plazminogen • u jetri se inaktiviše većina hormona, a zatim izlučuju putem žuči (estrogen, progesteron) ili urina (kortikosteroidi) • liposolubilni vitamini se apsorbuju sa lipidima, najveća količina deponovanog vitamina A nalazi se u jetri (10 meseci), D vitamin (3-4 meseca), B12 (nekoliko godina) • jetra je zbog intenzivnih metaboličkih procesa "najtopliji" organ u kojem se produkuje znatna količina toplotne E, na taj način jetra ima značajnu ulogu i u termoregulaciji