1η ΕΝΟΤΗΤΑ ΓΛΩΣΣΑΣ Ε ΤΑΞΗΣ_ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΕΙΣ.pdf

1η ΕΝΟΤΗΤΑ ΓΛΩΣΣΑΣ Ε ΤΑΞΗΣ_ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΑΣΚΗΣΕΙΣ.pdf

• 1.
  1 1η ΕΝΟΤΗΤΑ ΓΛΩΣΣΑΣΕ΄ ΤΑΞΗΣ ΚΥΡΙΕΣ ΚΑΙ ΔΕΥΤΕΡΕΥΟΥΣΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ Κάθε ρήμα αντιστοιχεί σε μία πρόταση. Δεν έχουν όμως όλες οι προτάσεις την ίδια «δυναμική» στον λόγο. Μια πρόταση που μπορεί να σταθεί μόνη της στον λόγο λέγεται ΚΥΡΙΑ ή ΑΝΕΞΑΡΤΗΤΗ. Π.χ. Προσπάθησα πολύ. Ήρθαμε αργά χθες το βράδυ. Μια πρόταση που δεν μπορεί να σταθεί μόνη της στο λόγο, αλλά χρησιμεύει για να προσδιορίσει μια άλλη πρόταση ή έναν όρο μιας πρότασης, λέγεται ΔΕΥΤΕΡΕΥΟΥΣΑ ή ΕΞΑΡΤΗΜΕΝΗ. Π.χ. Δεν ήρθε σχολείο, γιατί ήταν άρρωστος. (κύρια) ( δευτερεύουσα) Αν και προσπάθησα πολύ, δεν τα κατάφερα. (δευτερεύουσα) (κύρια) Όταν θέλουμε να εκφράσουμε ένα απλό νόημα, μας αρκεί να χρησιμοποιήσουμε μόνο κύρια πρόταση. Όταν όμως θέλουμε να εκφράσουμε ένα σύνθετο νόημα, έχουμε ανάγκη από περισσότερες προτάσεις. Αυτές μπορούν να συνδυαστούν ως εξής:  Κύριες + κύριες  Κύριες + δευτερεύουσες  Κύριες + δευτερεύουσες + δευτερεύουσες Δεν μπορούμε να χρησιμοποιούμε μόνο δευτερεύουσες προτάσεις. Η δευτερεύουσα πρόταση συνδέεται με την κύρια πρόταση με συνδέσμους: εναντιωματικούς, αποτελεσματικούς, ειδικούς, χρονικούς, αιτιολογικούς, υποθετικούς, τελικούς, διστακτικούς ή με αναφορική αντωνυμία. Οι δευτερεύουσες προτάσεις, ανάλογα με το σύνδεσμο που τις εισάγει στο λόγο, χαρακτηρίζονται ως: ειδικές, χρονικές, αιτιολογικές, τελικές, αποτελεσματικές, κλπ. ΧΡΟΝΙΚΕΣ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ► Χρονικές προτάσεις ονομάζονται οι εξαρτημένες (δευτερεύουσες) προτάσεις που φανερώνουν χρόνο, προσδιορίζουν δηλαδή χρονικά μια άλλη πρόταση. Για να τις βρω ρωτάω: «ΠΟΤΕ;» Οι χρονικές προτάσεις εισάγονται (αρχίζουν) με χρονικούς συνδέσμους: όταν, σαν, ενώ, καθώς, αφού, αφότου, πριν, μόλις, προτού, ώσπου, ωσότου, όσο που, άμα, μέχρι να /μέχρι που π.χ. Όταν έμαθε τα νέα, χάρηκε πάρα πολύ. Μόλις την είδε, έτρεξε αμέσως κοντά της χαμογελώντας. Θα έχει νυχτώσει, πριν έρθετε.
• 2.
  2 ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΜΠΕΔΩΣΗΣ 1.Να υπογραμμίσετετη δευτερεύουσα χρονική πρόταση, αφού πρώτα συμπληρώσετε τον κατάλληλο χρονικό σύνδεσμο. Χτύπησε το τηλέφωνο,____________ ετοιμαζόμουν να βγω. _______ φύγεις, θέλω να με βοηθήσεις. Κάνει γυμναστική, _______ ακούει μουσική. _______ επιστρέφαμε από τα ψώνια, άρχισε να βρέχει. Έβαλε τα κλάματα, _______ μας είδε. Θα έχω ήδη τελειώσει, ___________ να φτάσεις. 2. Υπογράμμισε στη δεύτερη παράγραφο στη σελίδα 197 του βιβλίου Γραμματικής τις χρονικές προτάσεις. 3. Γράψε τρεις δικές σου χρονικές προτάσεις (μαζί με τις κύριές τους) με τους συνδέσμους αφού, όταν, καθώς. 4. Κάνε χρονική αντικατάσταση στο ρήμα ταξιδεύεις. 5. Άσκηση στις χρονικές προτάσεις  Να βρείτε ποια πρόταση είναι κύρια και ποια δευτερεύουσα χρονική  Να κυκλώσετε τον χρονικό σύνδεσμο  Να υπογραμμίσετε τις χρονικές προτάσεις  Όποτε ψάχνω τα κλειδιά μου, δεν μπορώ να τα βρω.  Το μάθημα συνεχίστηκε , όταν μπήκε ο δάσκαλος στην τάξη .  Αφού όλοι ηρέμησαν, η κυρία υπαγόρευσε την ορθογραφία.  Όταν κοιμάμαι, έχω ένα φωτάκι ανοιχτό.  Τα καλοκαίρια, όταν δεν έχουμε διάβασμα, παίζουμε πολλά επιτραπέζια παιχνίδια.  Πριν ξεκινήσω για το σχολείο, η μητέρα μου μου δίνει χαρτζιλίκι.  Ο πατέρας διόρθωνε μια συσκευή, όσο εγώ διάβαζα τα μαθήματά μου.  Οι οπαδοί φώναζαν χαρούμενοι , μετά που μπήκε το γκολ.  Σαν μας είδε, έφυγε τρέχοντας  Το παιχνίδι άρχισε, μόλις ο διαιτητής σφύριξε την έναρξη του αγώνα.  Καθίστε ήσυχα, έως ότου χτυπήσει το κουδούνι.  Ώσπου να έρθεις, θα έχω γυρίσει.  Κάθε μεσημέρι, προτού να φάμε, πλένουμε καλά τα χέρια μας.  Ενώ εσύ κοιμόσουν, μαγείρεψα το αγαπημένο σου φαγητό.  Καθώς έμπαινα στο σπίτι, άκουσα έναν περίεργο θόρυβο.  Μέχρι να πιούμε νερό , το μάθημα άρχισε.  Σαν έμαθε όλους τους κανόνες, έγινε πρωταθλητής στο σκάκι.  Πριν ξεκινήσετε για το ταξίδι στην Αφρική, κάντε τα απαραίτητα εμβόλια.  Όταν επιστρέψαμε στο σπίτι, το βρήκαμε παγωμένο.
• 3.
  3  Μόλις τηνείδε, έτρεξε αμέσως κοντά της.  Φτάσαμε στην κορυφή του βουνού, αφού περπατήσαμε τρεις  ώρες.  Όποτε ακούω αυτό το τραγούδι, θυμάμαι το ταξίδι στην Κύπρο.  Πριν ξεκινήσουμε, φάγαμε ένα πλούσιο πρωινό.  Ενώ διαβάζαμε ανάγνωση, η κυρία διόρθωνε τα τετράδιά μας.  Ώσπου να φας , θα έχω πλύνει τις κατσαρόλες.  Καθώς έφευγε, ήρθε ο αδερφός της. ΤΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ΕΠΙΡΡΗΜΑΤΑ Τα χρονικά επιρρήματα φανερώνουν χρόνο. Απαντούν στην ερώτηση «πότε;» ΠΟΤΕ; ΠΡΟΣΟΧΗ!!! Οι χρονικές προτάσεις έχουν πάντα ΡΗΜΑ ενώ τα χρονικά επιρρήματα είναι μόνο μία λέξη !!! ΠΡΟΘΕΣΕΙΣ Άκλιτες λέξεις που μπαίνουν μπροστά από τα ονόματα (ουσιαστικά ή αντωνυμίες) και τα επιρρήματα και μαζί μ’ αυτά φανερώνουν τόπο, χρόνο, αιτία, ποσό κ.ά. Οι προθέσεις είναι: Μονοσύλλαβες: με, σε, για, ως (έως), προς Δισύλλαβες: κατά, μετά, παρά, αντί, από, δίχως, χωρίς, λόγω, μέχρι Τρισύλλαβες: ίσαμε, μεταξύ, Τετρασύλλαβες: εναντίον, εξαιτίας ΕΜΠΡΟΘΕΤΟΙ ΧΡΟΝΙΚΟΙ ΠΡΟΣΔΙΟΡΙΣΜΟΙ Χρονικούς προσδιορισμούς λέμε όλες τις λέξεις ή φράσεις που φανερώνουν χρόνο. Για να τους αναγνωρίσουμε ρωτάμε «πότε;» Οι εμπρόθετοι χρονικοί προσδιορισμοί είναι οι φράσεις που αρχίζουν με πρόθεση και φανερώνουν χρόνο. Π.χ. κατά το βραδάκι, ως το μεσημέρι, από χτες το πρωί, μετά το απόγευμα, ως αύριο τώρα, πριν, χτες, αύριο, πέρ(υ)σι, ποτέ, κάποτε, σήμερα, νωρίς, αργά, φέτος, κάπου κάπου, πρώτα, ύστερα, αμέσως … κ.λπ.
• 4.
  4 πρόθεση +ουσιαστικό πρόθεση+ επίρρημα ............................................................................................................................................................................... ............................................................................................................................................................................... Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ ΧΡΟΝΟΥ Τον χρόνο στην ελληνική γλώσσα τον δηλώνουμε με τους εξής τρόπους:  με τους χρόνους των ρημάτων  με χρονικά επιρρήματα ( βιβλ. γραμμ. σ. 163)  με χρονικές φράσεις που αρχίζουν με πρόθεση (από εδώ κι εμπρός, κατά το βράδυ, σε λίγο…)  με χρονικές προτάσεις ( αυτές που αρχίζουν με χρονικό σύνδεσμο, βιβλ. γραμμ. σ.169,171)  με χρονικές μετοχές (Φανερώνουν χρόνο και ισοδυναμούν με χρονικές προτάσεις) π.χ. Ακούγοντας μουσική, έφτασα στο πάρκο. (Καθώς άκουγα…) είναι οι μετοχές που θα μπορούσαν να αντικατασταθούν με χρονικές προτάσεις. π.χ. γελώντας = ενώ γελούσε τρέχοντας= καθώς έτρεχε καταστρέφοντας=............................................................... προχωρώντας=..................................................................  με ουσιαστικά που φανερώνουν χρόνο, αλλά λειτουργούν ως επιρρήματα. ( υπάρχουν ουσιαστικά, πολύ σπάνια επίθετα, σε πτώση ονομαστική ή γενική που φανερώνουν χρόνο και ισοδυναμούν με επιρρήματα. Του χρόνου θα πηγαίνω στην ΣΤ΄ τάξη. Θα συναντηθούμε τη νύχτα του Σαββάτου. ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΕΜΠΕΔΩΣΗΣ 6. Να κλίνετε τους μελλοντικούς χρόνους του ρήματος: χάνω-χάνομαι 7. Να υπογραμμίσετε τα χρονικά επιρρήματα στις παρακάτω φράσεις: Ξύπνησα πρωί κι έφυγα αμέσως για τη δουλειά. Μετά το φαγητό θα κοιμηθώ. Σκούπιζα το σαλόνι και ταυτόχρονα μαγείρευα. Κλείσε την τηλεόραση, τώρα! 8. Να υπογραμμίσετε τις χρονικές φράσεις στις παρακάτω προτάσεις: Από εδώ κι εμπρός θα γυμνάζομαι καθημερινά. Για κάθε λεπτό που περνά, πληρώνεται ακριβά. Μέσα σε λίγο χρόνο κατάφερε να μάθει να χειρίζεται τον ηλεκτρονικό υπολογιστή. 9. Κυκλώνω τον χρονικό σύνδεσμο και υπογραμμίζω τη χρονική πρόταση:  Ακούει μουσική, ενώ μελετά.  Πριν φύγει, έσβησε τα φώτα.  Θα βγεις για παιχνίδι, αφού πρώτα διαβάσεις.  Καθώς έφευγε, ήρθε ο αδελφός της.  Σαν έμαθε την αλήθεια, άλλαξε γνώμη.  Ο εχθρός επιτέθηκε, προτού ξημερώσει.
• 5.
  5 10. Υπογραμμίζω τιςχρονικές μετοχές στις παρακάτω προτάσεις: Διαβάζει ακούγοντας μουσική. Περπατώντας στο δρόμο, βρήκε ένα χαρτονόμισμα. Κοιτώντας στην άμμο, είδε ένα καβουράκι. 11. Να υπογραμμίσετε τα ουσιαστικά που φανερώνουν χρόνο και λειτουργούν ως επιρρήματα:  Θα έρθει μετά το μεσημέρι.  Το Σεπτέμβρη τρυγάμε τ’ αμπέλια.  Το Πάσχα θα πάμε στο νησί.  Θα πάμε εκδρομή και του χρόνου.  Μεγαλώνει κάθε μέρα από λίγο.  Καμιά φορά θυμώνω πολύ μαζί του. 12. Να υπογραμμίσετε τις χρονικές φράσεις στις παρακάτω προτάσεις: Από εδώ κι εμπρός θα γυμνάζομαι καθημερινά. Για κάθε λεπτό που περνά, πληρώνεται ακριβά. Μέσα σε λίγο χρόνο κατάφερε να μάθει να χειρίζεται τον ηλεκτρονικό υπολογιστή 13. Να υπογραμμίσετε τις προθέσεις:  Γύρισα με τα πόδια.  Λείπει από το πρωί.  Ήρθε κατά το βραδάκι.  Πήγαινε προς το χωριό.  Το αγόρασα για σένα.  Να έρθεις χωρίς καθυστέρηση.  Έτρεξα από εδώ ίσαμε εκεί.  Είδα τον Νίκο με τον Στέλιο.  Ήρθε χωρίς να τηλεφωνήσει πρώτα.  Αντί να προσέχεις, παίζεις και μιλάς.  Θα σε δω σε λίγο.  Μέχρι αύριο θα δούμε τι θα γίνει.  Οι Πέρσες επιτέθηκαν εναντίον των Ελλήνων.  Παρά λίγο να γίνει ατύχημα.  Δεν έχει συγκοινωνία λόγω απεργίας των οδηγών λεωφορείων.  Εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής υπάρχει λειψυδρία και το καλοκαίρι είχαμε ακραίο καύσωνα.  Προχώρησαν ίσαμε το ποτάμι. 14. Να υπογραμμίσετε στις παρακάτω προτάσεις τις φράσεις με προθέσεις ( εμπρόθετους προσδιορισμούς) που δηλώνουν χρόνο.  Πιστεύω πως θα έχω τελειώσει το διάβασμά μου ως το βράδυ.  Στην Μεγάλη Βρετανία κατά το βραδάκι πίνουν τσάι.  Ο κόσμος είχε μαζευτεί από νωρίς για να ακούσει την ομιλία του προέδρου.  Οι μονομάχοι πολεμούσαν μέχρι θανάτου.  Ως το σούρουπο πρέπει να έχεις επιστρέψει.
• 6.
  6  Πρέπει νατελειώσουμε το βάψιμο πριν το μεσημέρι.  Πρέπει να τελειώσεις ως αύριο την εργασία σου.  Από το πρωί ψάχνω για ένα καλό ξενοδοχείο.  Έρχεται, τρώει και φεύγει αμέσως.  Το Σάββατο, τα καταστήματα θα είναι ανοιχτά από νωρίς.  Αυτό που ζητάς δε γίνεται προς το παρόν. 15. Να υπογραμμίσετε τα χρονικά επιρρήματα με μπλε χρώμα, τις φράσεις με προθέσεις (που δηλώνουν χρόνο) με κόκκινο χρώμα και τις χρονικές προτάσεις με πράσινο χρώμα. Χτες το πρωί πήγαμε με το σχολείο εκδρομή στο άλσος της περιοχής. Φτάσαμε νωρίς και ξεκινήσαμε αμέσως να παίζουμε μπάλα. Μετά από λίγο άρχισε να βρέχει. Από τότε χάλασε η διάθεσή μας. Μπήκαμε στα λεωφορεία και γυρίσαμε πίσω πριν το μεσημέρι. Όταν φτάσαμε, κάναμε μάθημα. Γι’ αυτό και θυμώσαμε λίγο, αλλά η παράδοση από τον καθηγητή συνεχίστηκε, αφού ηρεμήσαμε όλοι. Ευτυχώς κράτησε για λίγο και αργότερα πήγαμε στην αίθουσα υπολογιστών. Μόλις γυρίσαμε στο σπίτι αρχίσαμε να μελετάμε τα μαθήματά μας για την επόμενη μέρα. Αυτή η εκδρομή δε θα μου μείνει αξέχαστη ! 16. Σε κάθε πρόταση, να υπογραμμίσετε τα χρονικά επιρρήματα, τις φράσεις με προθέσεις που δηλώνουν χρόνο και τις χρονικές προτάσεις και δίπλα της και να γράψετε το είδος τους, όπως στο παράδειγμα:  Η συνάντηση έπρεπε να γίνει χθες. (επίρρημα)  Όταν έφτασε στο σχολείο, το βρήκε κλειστό (χρονική πρόταση )  Είδαν τότε ένα τεράστιο καράβι να πλησιάζει στην προκυμαία. (……………………….)  Ως τη Δευτέρα θα ξέρω αν έχω περάσει τις εξετάσεις. (………………….)  Είμαι πολύ θυμωμένος, γιατί σε περιμένω από το μεσημέρι. (……………………………..………….)  Ως αύριο έχει ο Θεός. (……………………..…………….)  Όταν δουλεύει, χαίρεται. (……………………………….)  Όποτε πεινούσε, ζητούσε να φάει. (…………………………….)  Σαν τα έμαθε όλα αυτά, άλλαξε γνώμη. (………………………….)  Όταν διαβάζω, μου αρέσει να ακούω μουσική. (…………………...)  Ο πατέρας πότισε τα λουλούδια, αφού καθάρισα τον κήπο. (……………………………….)  Ο αγώνας θα γίνει τελικά αύριο. (……………………….)  Προχθές γεννήθηκε η αδερφή μου. (………………………….)  Όποτε ψάχνω τα κλειδιά μου, δεν μπορώ να τα βρω. (…………….)  Αφού έφαγε το φαγητό του, πήγε να κοιμηθεί. (………………….)  Ύστερα από μέρες, θυμήθηκα πού είχα βάλει τα κλειδιά μου. (……………………………………………….) Ρωτάω πότε;;;
• 7.
  7  Κάθε μέραο παππούς μου ξυπνά από τα χαράματα. (……………………) (……………………….)  Μόλις έμαθε τα νέα, πέταξε από τη χαρά της. (………………….)  Μόλις άρχισε η βροχή, είχα φτάσει στο σπίτι. (………………….)  Τα έξοδα έχουν αυξηθεί πολύ τελευταία. (……………………….)  Πρέπει να έχεις επιστρέψει ως το σούρουπο. (…………………….)  Θα ξεκινήσουμε τον περίπατό μας μετά το μεσημέρι. (…………...)  Δεν πρόκειται να τον ξεχάσω ποτέ. (………………….)  Πρέπει να έρθεις νωρίς, για να προλάβουμε τα καταστήματα ανοιχτά. (………………….)  Ξαφνικά άρχισαν οι αστραπές και οι βροντές από τα δυτικά. (………………….)  Μόλις μας είδε, έφυγε τρέχοντας. . (……………………….)  Μόλις φτάσεις, τηλεφώνησέ μου αμέσως. (…………………….)  Αφού μας χαιρέτησε όλους, ξεκίνησε το μεγάλο του ταξίδι. . (……………………….)  Μόλις του εξήγησε τι είχε συμβεί, άλλαξε γνώμη. (……………….)  Δεν του αρέσει να τον ενοχλούν, όταν τρώει το φαγητό του. (……………………….)  Ζήτησε συγνώμη μόλις κατάλαβε το λάθος της. (………………….)  Τα βιβλία ήταν λίγα και ακριβά πριν ανακαλυφθεί η τυπογραφία. . (……………………………)  Γύρισε στο σπίτι αφού τελείωσε τη δουλειά του. (………..……….)  Καθώς πήγαινα στο σχολείο, συνάντησα τον Αλέξανδρο. . (……………………………………………….)  Θα κολυμπάμε στη θάλασσα ώσπου να βραδιάσει. . (……………………………………………….)  Όταν περνάω το δρόμο, είμαι πολύ προσεκτικός. (……………….)  Αύριο θα πάμε εκδρομή. (……………………….)  Δεν έχω φάει τίποτα από το πρωί. (………………………….)
• 8.
  8 Λεξιλόγιο 1ης ενότητας περιβάλλον-περιβαλλοντικός, φύση-φυσικός, μολύνω-μόλυνση,ρυπαίνω- ρύπανση, αλιεύω-αλιεία, υλοτομία, εθνικός δρυμός, φθινόπωρο, χειμώνας, θροΐζω- θρόισμα, λαθροθηρία –λαθροθήρας, λαθροκυνηγός, λαθρομετανάστευση, εμπρησμός , πείραμα, ποδήλατο, δίκυκλο, αυτοκίνητο, πετρελαιοκηλίδα- πετρελαιοφόρο- πετρελαιοπηγή, πλοίο - δεξαμενόπλοιο, υδροηλεκτρικό εργοστάσιο, ανεμόμυλος- ανεμογεννήτρια, ηλιακή ενέργεια, αιολική ενέργεια, εναλλακτικές/ ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, Γεω- γεωγραφία- γεωμορφολογία- γεωθερμική ενέργεια οικολογία- οικολογικός, οικοσύστημα , οικογένεια , οικοτεχνία, οικόσημο, οικόπεδο, οικοδέσποινα βίος – βιότοπος – υγροβιότοπος διατηρείται (αυτό) - διατηρείτε (εσείς), επιτρέπεται (αυτό) - επιτρέπετε (εσείς) ρυπαίνεται (αυτό) - ρυπαίνετε (εσείς)