Parivara prabhodhan-hindi

252 views

Published on

0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
252
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
3
Actions
Shares
0
Downloads
3
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Parivara prabhodhan-hindi

  1. 1. HeefjJeej ÒeyeesOeve 1HeefjJeej ÒeyeesOeve
  2. 2. ÒekeÀeMekeÀ:HeefjJeej ÒeoerefHekeÀe%eeveefieefj, veb. 75/76, 4 ¬eÀe@me jes[2 ceF&ve jes[, meewoeefceveer uesDeeTìkeÀesCevekeÀCìs, yeWieuetj-560 062. keÀvee&ìkeÀotjYee<e: 080-2632 2260He=ÿ mebK³ee: 40ÒeLece cegêCe ef[meWyej 2008, 1000 Òeefle³eebefÜleer³e cegêCe pegueeF& 2009, 5000 Òeefle³eeble=leer³e cegêCe veJeWyej 2009, 5000 Òeefle³eeb®elegLe& cegêCe cee®e& 2011, 4000 Òeefle³eebcetu³e:12/-cegêkeÀ: iee³e$eer efÒebìdmeveb. 232/4, 4 cesveÞeerefveJeemeveiej, yeWieuet© - 560 050.otjYee<e: 080 - 2669 9367
  3. 3. HeefjJeej ÒeyeesOeveefnbot mebmke=Àefle meveeleve nw~ meveeleve keÀe DeLe& nw Meeéele~ Jen ef®ej Hegjeleve neslesngS efvel³evetleve Yeer nw~ DeHeveer mebmke=Àefle kesÀ Fme DeveesKes meeceL³e& kesÀ DeveskeÀ keÀejCenQ~ Gve ceW mes SkeÀ nw nceeje efnbog HeefjJeej, nceejer efnbog kegÀìgcye J³eJemLee~ efnbogHeefjJeej ceW YeeweflekeÀ DeeJeM³ekeÀleeSb HetCe& nesleer nQ, HejmHej mebyebOe ¢{ neslee jnleenw~ Fme kesÀ meeLe nj SkeÀ J³eeqkeÌle keÀes pees keÀjvee ner nw Ssmes `HegC³e efJe<e³eeW kesÀ yeejsceW Þe×e efvecee&Ce nesleer nw~ Deewj pees vener keÀjvee nw, Ssmes `HeeHe efJe<e³eeW kesÀ yeejs ceWYeer yeesOe neslee nw~ Fme keÀejCe J³eeqkeÌle me#ece yevekeÀj meceepe keÀes MeeqkeÌle oslee nw~Hejvleg Deepe kesÀ DeeOegefvekeÀerkeÀjCe kesÀ oew[ ceW Yeeie jns meceepe ceW HeefjJeejeW keÀer³en YetefcekeÀe ogye&ue nesleer pee jner nw~ nceejer Deepe keÀer efMe#ee ÒeCeeueer ceW SsmeerÞe×e efvecee&Ce keÀjves keÀer mees®e ner veneR nw~ Jen HetCe&leë efveOeceex nw~ Jen Þe×e keÀeveeMe keÀjves keÀe ner Òe³elve keÀjleer nw~ Fme keÀejCe yengleebMe He{s efueKes J³eeqkeÌleog³eexOeve pewmes- ``peeveeefce Oece¥ ve ®e ces ÒeJe=efÊeë-Oece& ke̳ee nw ³en ceeuetce nwHejvleg GmekeÀe Heeueve veneR keÀj mekeÀles Deewj DeOece& ke̳ee nw ³en ceeuetce nw Hejvleg Gmesíes[ vener mekeÀles - Ssmes ogye&ue yeve jns nQ~meceepe ceW yeæ{ jner Deelcenl³ee Deewj celeevlejCe pewmeer ÒeJe=efÊe³eeb Fmeer keÀeHeefjCeece nQ~ Fme IeelekeÀ HeefjefmLeefle keÀes yeoue keÀj nceejs meYeer HeefjJeejeW keÀes`Þesÿ J³eeqkeÌle kesÀ efvecee&Ce keWÀê yeveeves kesÀ efueS SkeÀ ner GHee³e nw~ nceejs HeefjJeejeWkeÀes mebmkeÀej osvesJeeues keWÀê - ³eeves pees De®íe nw GmekeÀes keÀj kesÀ ner jnWies Deewj peesyegje nw Gme keÀes keÀYeer vener keÀjWies Ssmee ceveesyeue efvecee&Ce keÀjvesJeeues kesÀvê yeveeveenw~Fme DeeMe³e keÀes HetCe& keÀjves kesÀ efue³es HeefjJeej keÀer efove®e³ee&, mebYee<eCe, DeeoleWGmekesÀ Devegmeej efJekeÀefmele neW~ FmekeÀes ner peerJeveMewueer keÀnles nQ~ efnboglJe SkeÀpeerJeve Mewueer nw~ nceejs HeefjJeej Ssmes peerJeveMewueer keÀes oMee&vesJeeues, efmeKeevesJeeuessssssssnesves ®eeefn³es~ HeefjJeej ÒeyeesOeve kesÀJeue SkeÀ keÀe³e&¬eÀce veneR nw~ keÀe³e&¬eÀceeW kesÀ Üejejespe De®ís mebmkeÀej osles ngS ³en SkeÀ Deevoesueve keÀe ªHe OeejCe keÀjs~ Fme ¢efä mes
  4. 4. ³eneB Hej kegÀí efyevog Òemlegle efkeÀS pee jns nw~ ³en met®eer HeefjHetCe& veneR nw~ Fme met®eer ceWpees[ves uee³ekeÀ kegÀí efyevog DeeHe kesÀ Heeme neWies~ Fme met®eer ceW DeveeJeM³ekeÀ Ssmes efyevogYeer neWies~ Ssmes pees[les-íes[les nce meye efceuekeÀj SkeÀ J³eJenej ³eesi³e HeefjJeejÒeCeeueer keÀes meyekesÀ meeceves Òemlegle keÀjW efpemekesÀ Heeueve keÀjves mes DeHeveer HeefjJeejJ³eJemLee leLee DeHeveer meceepe J³eJemLee me#ece Deewj meg¢{ yeves~ Fme DeeMe³e mes ³en`HeefjJeej ÒeyeesOeve keÀe ÒeeªHe DeeHe kesÀ DeJeueeskeÀve kesÀ efue³es Òemlegle efkeÀ³ee ie³ee nw~
  5. 5. Deveg¬eÀceefCekeÀeefnvot peerJeve keÀer efJeMes<eleeSB 7megyen 9Yeespeve 9Deejesi³e 10l³eesnej - cebefoj 11³ev$eeW keÀe GHe³eesie 12DeHeves ye®®eeW keÀes efmeKeevee nw 13meeJeOeeveer 14Iej ces meYeer keÀes ceeuetce nes 15efnvot HejbHeje keÀer efJeMes<eleeSB 17nceejer DeemLeeSB 18Fve MueeskeÀeW keÀes ³eeo keÀjW 20ye®eHeve ceW ner meyekeÀes efmeKeevee nw 22mebkeÀuHe 24Yeejle osMe ÒeMebmee 25<ees[Me mebmkeÀej 27Deeþ ÒekeÀej kesÀ efJeJeen 28mebyebOe (Relation) met®ekeÀ Meyo 29HeeefjJeeefjkeÀ melmebie ceW ®e®ee& keÀjves ³eesi³e efJe<e³e met®eer 30efnvog ¢efäkeÀesve 35DeHevee HeefjJeej kewÀmee nw? 38
  6. 6. HeefjJeej ÒeyeesOeve 6
  7. 7. HeefjJeej ÒeyeesOeve 7efnvot peerJeve keÀer efJeMes<eleeSb1. Òeefleefove leerve keÀece - efvel³e mveeve, efvel³e O³eeve, efvel³e J³ee³eece~2. meHleen ceW SkeÀ efove - efmej mes Hewj kesÀ leueJes lekeÀ meejs Mejerj keÀes lesueueieekeÀj iejce Heeveer mes mveeve keÀjvee~3. He#e ceW (15 efove ceW) SkeÀ yeej - Je´le jKevee, DeLee&le kegÀí vener Keevee~4. ceeme ceW SkeÀ efove - efJejs®eve (pegueeye) uesvee~5. Je<e& ceW SkeÀ yeej ÒeJeeme~ efkeÀmeer ÒesjCee osvesJeeues mLeeve keÀes mebHetCe& HeefjJeej kesÀmeeLe peevee~6. meHleen ceW SkeÀ efove HeefjJeej kesÀ meYeer meom³e efceuekeÀj SkeÀ Iebìe melmebiekeÀjvee~7. Iej kesÀ meeceves leguemeer keÀe HeewOee nes, Ssmeer De®íer J³eJemLee nes~8. Iej kesÀ Üej ³ee ³eesi³e mLeeve ceW ß, MegYe ueeYe, pe³e Þeerjece Fl³eeefo cebieueMeyo efueKeW~9. Iej ceW osJeer-osJelee, ceneHeg©<e Deewj HetJe&peeW keÀe ef®e$e ³eesi³e mLeeve ceW megMeesefYelekeÀjW~10. Iej ceW Oeeefce&keÀ ûebLe jnW Deewj GvekeÀe Heþve Òeefleefove neslee jns~11. Iej ceW GÊece owefvekeÀ, meeHleeefnkeÀ, ceeefmekeÀ He$e Deeles jnW Deewj IejJeeuessGvekeÀes He{les jnW~12. Iej ceW Yepeve keÀerle&ve melmebie Fl³eeefo keÀe³e&¬eÀce nesles jnW~13. Iej ceW SkeÀ HetpeemLeeve jns~ Iej keÀe nj meom³e efove ceW keÀce mes keÀce SkeÀyeej JeneB peelee jns~14. Iej ceW Dee³es DeefleefLe³eeW keÀe ³eesi³e Deeoj melkeÀej neslee jns~15. mebmke=Àle Yee<ee kesÀ DeO³e³eve ceW Iej kesÀ meYeer keÀer ©ef®e jns~16. He[esefme³eeW kesÀ meeLe ceOegj mebyebOe jnW~17. ye®ele keÀe DeY³eeme Iej ceW meYeer keÀes nes~ ³en Ieve kesÀ yeejs ceW Deeoj J³ekeÌlekeÀjves keÀe mebkesÀle nw~
  8. 8. HeefjJeej ÒeyeesOeve 818. meesves mes Heefnues F&Me mcejCe keÀjves keÀe DeY³eeme jns~ efoveYej efkeÀ³es ieSkeÀeceeW kesÀ yeejs ces efvece&ue YeeJe mes DeJeueeskeÀve keÀjves keÀe Yeer DeY³eeme nes~19. Yee<eeDeeW keÀes meerKevee ®eeefnS~ p³eeoe Yee<eeSB efpemekeÀes Deeleer nQ GmekeÀerJ³eeeqHle efJeMeeue nesleer nw~ Henues yeesuevee, He½eeled Heæ{vee - efueKevee YeermeerKevee ®eeefnS~20. He$e efueKeves keÀe DeY³eeme Del³eble Þesÿ nw~ ieewjJe keÀes yeæ{elee nw~21. oeve osves keÀer ÒeJe=efÊe yeæ{eveer ®eeefnS~22. MegYe DeJemej Hej cebieue mveeve, MegYe´ Jeðe OeejCe, cebefoj peekeÀj osJeoMe&ve,oeve Deewj efceÿeVe yeeBìvee ³es Heeb®e keÀece keÀjves ner ®eeefnS~23. otmejeW keÀes efKeueekeÀj Keevee ner Oece& nw~ ``lesve l³elkeÀsve Yeg¡eerLeeë~24. Iej ceW Fve MeyoeW keÀe Òe³eesie meeOeejCeleë neslee jns~Hetpee, DeefYe<eskeÀ, leerLe&, vewJesÐe, Òemeeo, Deejleer, Òeoef#eCee, meeäebieÒeCeece,DeiejyeÊeer, OetHe, oerHe, keÀce&HeÀue, Hegvepe&vce, Oece&, DeLe&, keÀece, cees#e,DeHe&Ce,HeeHe-HegC³e, mJeie&-vejkeÀ, megKeogëKe, Òeeleë jele, peveve-cejCe,GlLeeve-Heleve~25. Iej ceW meye meom³eeW keÀes keÀjves ³eesi³e keÀecePee[t ueieevee, efyemlej efyeíevee,Gmes mecesìkeÀj jKevee, keÀHeæ[s Oeesvee, veerueueieevee, keÀHeæ[s megKeevee, ueesne keÀjvee, jmeesF& keÀjvee, Hejesmevee,LeeueerjKevee, Heeveer jKevee, yele&ve ceebbpevee, Yeespeve keÀjvee, meeceeve ueekeÀj osvee,meypeer keÀeìvee, ogkeÀeve peevee, KejerokeÀj ueevee, DeiejyeÊeer peueevee, oerHepeueevee, He$e efueKevee, uesKee-peesKee efueKevee, jbieesueer yeveevee, DeejleerkeÀjvee, Deejleer osvee, Deejleer uesvee, leerLe& uesvee, Òemeeo mJeerkeÀejvee, vecemkeÀejkeÀjvee, Jeenve meeHeÀ keÀjvee, mveeveie=n Oeesvee, Meew®eeue³e Oeesvee, peceervemeeHeÀ keÀjvee, otjYee<e megvevee Deewj veesì keÀjkesÀ yeleevee, kegÀmeea-ìsyeued meeHeÀkeÀjvee, O³eeve keÀjvee, J³ee³eece keÀjvee, cebo éeemees®ídJeeme keÀjvee.26. DeveeJeM³ekeÀ Ke®e&, YeesieJeeo (Consumerism) nceejer Òeke=Àefle Deewj DeHeveerOece&ÒeJe=efÊe keÀes MeesYee veneR oslee, ³eesi³e Yeer vener nw~
  9. 9. HeefjJeej ÒeyeesOeve 927. yevOegpeveesb keÀes efjMles mes Hen®eevevee~ GvneR MeyoeW mes Gvns mebyeesefOele keÀjvee~28. efJeJeen Fl³eeefo cebieue ÒemebieeW ceW Oeeefce&keÀ Henueg keÀes cenlJe oskeÀj Gmes Þe×eDeewj SkeÀeûelee mes, Meeefvle mes keÀjvee~ meeceeefpekeÀ Henuet keÀe Yeer ³eesi³e jerefle mesO³eeve jnvee~29. efveceb$eCe He$eeW keÀes ceele=Yee<ee ³ee mebmke=Àle ceW íHeJeevee~megyen1. met³eexo³e mes Henues Gþvee~ oeefnveer Deesj mes Gþvee~2. Gþles ner oesvees nLesefue³eeW keÀes osKeles ngS keÀjeûes Jemeles ue#ceer MueeskeÀyeesuevee ®eeefnS~3. Iej kesÀ meeceves Jeeues ÒebeieCe keÀes meyesjs Deewj Meece keÀes peue mes meeR®ekeÀjmJe®í keÀjvee ®eeefnS~4. Iej kesÀ ÒeebieCe keÀes jbieesueer mes mepeevee~5. YeieJeeve kesÀ meeceves efvel³e oerHe ÒepJeueve keÀjvee~Yeespeve1. Yeespeve kesÀ efue³es mLeeve, mece³e, ¬eÀce efveOee&jCe keÀjkesÀ GmekeÀe Heeueve keÀjvee~2. Yeespeve mes Henues vewJesÐe meceHe&Ce keÀjkesÀ ner Yeespeve keÀjvee~3. Yeespeve kesÀ ÒeejbYe ceW ceb$e keÀnvee~ YeieJeeve keÀer ÒeeLe&vee keÀjvee~ Yeespeve ceWefkeÀmeer HeoeLe& keÀes Leeueer ceW vener íesæ[vee~4. Iej kesÀ meYeer ueesie efceuekeÀj meHleen ceW keÀce mes keÀce SkeÀ yeej meeLe ceWYeespeve keÀjvee~5. jmeesF& Iej keÀes yeej-yeej meeHeÀ keÀjkesÀ GmekeÀer HeefJe$elee keÀe j#eCe keÀjvee~6. Yeespeve keÀe mLeeve meoe mJe®í jns~ GmekeÀer HeefJe$elee keÀe j#eCe nesles jnvee®eeefnS~7. efceÿeVe keÀes yeebìkeÀj ner Keevee ®eeefnS~ DekesÀues vener~8. Hejesmeles mece³e Yeespeve keÀjvesJeeueeW keÀer DeeJeM³ekeÀlee Deewj ©ef®e keÀes mecePekeÀjmvesn, Þe×e, YeeqkeÌle mes Hejesmevee~
  10. 10. HeefjJeej ÒeyeesOeve 109. Yeespeve keÀjles mece³e otmejs IejeW kesÀ jmeesF& kesÀ mebyebOe ceW ®e®ee& vener keÀjveer®eeefn³es~10. Yeespeve keÀjles mece³e GÊece efnlekeÀejer yeeleW keÀjveer ®eeefnS~11. Heeveer Heerles mece³e Oeerjs Oeerjs Heervee~12. oeefnves neLe mes ner Keevee~13. Yeespeve yeveeles, keÀjJeeles SJeb keÀjles mece³e ÒemeVe ceve jKevee~14. meHleen ceW SkeÀ yeej kesÀJeue HeÀue, meypeer, leepee DebkegÀefjle Deveepe (efyeveeHekeÀe³ee ngJee) Keevee~15. HeL³e, Je´le GHeJeeme Fl³eeefo keÀe ¬eÀce mecePekeÀj DeY³eeme keÀjvee~16. Keeles mece³e otjoMe&ve vener osKevee~Deejesi³e1. Iej ceW Meew®eeue³e Deewj mveeveie=n Deueie jns lees De®íe~2. neLe Hewj cegBn OeeskeÀj ner Keevee~4. nj efveJeeues keÀes Oeerjs-Oeerjs ®eyeekeÀj ner Keevee~5. Yeespeve ³ee DeuHeenej kesÀ yeeo GHe³eesie efkeÀ³es yele&veesb keÀes legjvle ceebPe keÀjjKevee~ efyevee OeesS efHeÀj mes GHe³eesie cebs vener ueevee~6. Iej ceW GHe³eesie nesves kesÀ yeeo peue efvekeÀeme keÀer ³eesi³e J³eJemLee jns~7. Meece keÀes ye®®eeW keÀe Kesuevee DeefveJee³e& jns~ ye®®es DeveskeÀ lejn kesÀ KesueKesueW~ leye ner Mejerj kesÀ meYeer Debie ef¬eÀ³eeMeerue jnWies~8. Gbieefue³eeW kesÀ veeKetveeW keÀes ®eyeevee vener ®eeefnS~9. nj efove keÀce mes keÀce leerme efceveì J³ee³eece keÀjvee ®eeefnS~10. ceboieefle éeemees®ídJeeme keÀjvee~11. Òeeleë yes[ keÀeHeÀer ³ee yes[-ìer keÀer Deeole þerkeÀ vener nw~ Jen Deejesi³e kesÀefue³es Del³eble neefvekeÀejkeÀ nw~12. Ke[s Ke[s jmeesF& yeveevee Mejerj kesÀ efue³es neefvekeÀejkeÀ nw~ Gmemes keÀcej oo&,me³eeefìkeÀe, meefvOeJeele Fl³eeefo jesie nesles nQ~
  11. 11. HeefjJeej ÒeyeesOeve 1113. cespe kesÀ meeceves yewþkeÀj Keeves kesÀ yeejs ceW Yeer mees®evee DeeJeM³ekeÀ nw~ peceerveHej megKeemeve ceW yewþkeÀj Keevee Del³egÊece SJeb Deejesi³eoe³ekeÀ nw~ Ke[s Ke[sKeevee Yeer þerkeÀ vener nw~14. Iej ceW keÀesF& yeerceej Heæ[s lees [jvee veneR~ ÒeejbefYekeÀ ef®eefkeÀlmee Iej ceW meeJeOeeveermes keÀjW~15. ªiCeeW keÀer mesJee, GHe®eej, HeL³e Heeueve Fl³eeefo Òesce mes keÀjves keÀe DeY³eemenes~16. nj veewpeJeeve keÀes Je<e& ceW SkeÀ-oes yeej jkeÌleoeve keÀjvee ®eeefn³es~17. ce=l³eg kesÀ yeeo ves$eoeve keÀjves kesÀ yeejs ceW meye peeie=le jns~18. ce=l³eg DeefveJee³e& nw~ FmekeÀes mecePekeÀj efkeÀmeer keÀes Yeer ce=l³eg mes [jvee vener®eeefnS~19. Meew®eeue³e DeHeves osMe kesÀ lejerkesÀ keÀe jns~ keÀcees[ yegpegie& Deewj jesefie³eeW keÀesþerkeÀ jnsiee, Deejesi³eMeeueer ³egJekeÀeW kesÀ efue³es vener nw~20. ®eerveer kesÀ mLeeve Hej iegæ[ Keevee De®íe neslee nw~21. meHesÀo vecekeÀ vener Keevee, (Crystal) vecekeÀ ³ee meQOeJe ueJeCe keÀe GHe³eesiekeÀjvee ®eeefnS~22. lesue vener Keevee~ Ieer Keevee~23. efce®eea kesÀ mLeeve Hej keÀeueer efce®e& Keevee De®íe nw~24. yeenj mes Iej JeeHeme Deeves Hej legjble neLe HeeJe Oeesvee ®eeefnS~l³eesnej - cebefoj1. Iej ceW GlmeJe HeJe& kewÀmes ceveeSB? meye efceuekeÀj mees®es~2. pevce efove DeHeves efnvog jerefle mes efleefLe, ve#e$e kesÀ Devegmeej ceveeSB~ cebefoj cespeeSB, yevOegDeeW keÀes yegueekeÀj Hetpee keÀjs, veJe Jeðe OeejCe keÀjW, Iej ceW yeveengDee efceäeVe yeeBìs, yeæ[eW mes DeeMeerJee&o ueW Deewj oeve keÀjW~3. DeHeves kegÀueosJelee kesÀ yeejs ces Þe×e efvecee&Ce keÀjW~
  12. 12. HeefjJeej ÒeyeesOeve 124. l³eesnejeW kesÀ efove DeHeves mes yeæ[eW kesÀ ³eneB peekeÀj, ÒeCeece keÀj DeeMeerJee&oÒeeHle keÀjW~5. l³eesnejeW ceW efJeMes<eleë pevceefove ceW DeY³ebie mveeve DeefveJee³e& ªHe mes keÀjvee®eeefnS~6. cebieue DeJemej Hej oeve keÀjW~ meeceeefpekeÀ keÀeceeW kesÀ efue³es efveefOe oW~7. Þee× Deewj HetJe&peeW kesÀ mce=efle efoveeW keÀes efJeefOeHetJe&keÀ ceveeSB~8. ceefvoj ceW Deejleer, leerLe&, Òemeeo keÀes YeeqkeÌleYeeJe mes mJeerkeÀej keÀjW~9. osJeleeDeeW keÀer efJeMes<eleeDeeW keÀes mecePes~10. cebefoj ceW ®e{eJee oW~11. cebefoj kesÀ Hegpeeefj³eeW mes, ieewjJeHetCe& J³eJenej keÀjW~12. cebefoj mes yeenj DeekeÀj Leesæ[er osj Meevle yewþW~13. oerHe peueevee nceejer HejcHeje nw, yegPeevee veneR~³ev$eeW keÀe GHe³eesie1. otjoMe&ve kesÀ GHe³eesie kesÀ yeejs ceW efMe#ee osvee~ ®e®ee& keÀjvee/keÀewve mee keÀe³e&¬eÀcekeÀye, efkeÀleveer osj osKevee ³en efveef½ele keÀjkesÀ GmekeÀe Heeueve keÀjvee~2. otjYee<e ceW yeesueles mece³e n@uees íesæ[keÀj nefj ß, vecemles, pe³e Þeerjece,MejCeced Fl³eeefo MeyoeW keÀe Òe³eesie keÀjvee ®eeefnS~3. ³ev$eeW keÀe -T. V., Computer, Camera, Fridge, Tape Recorder,Fl³eeefo kesÀ GHe³eesie ceW kegÀí ce³ee&oeDeeW keÀe Heeueve keÀjW~4. Jeenveesb kesÀ yeejs ces Yeer efve³eceeW keÀe Heeueve keÀjW~5. Iej ceW Computer nw lees Gme keÀe GHe³eesie þerkeÀ jerefle mes ner nes jne nw ³eeveneR FmekesÀ yeejs ceW meYeer O³eeve oW~DeHeves ye®®eeW keÀes efmeKeevee nw1. Iej ceW leerve Heeræef{³eeB jnW lees Jen GÊece Iej nw, ®eej Heeræef{³ee ngF& lees DeefleÞesÿnw~
  13. 13. HeefjJeej ÒeyeesOeve 132. HeefjJeej keÀe efJemleej (extension) nes, efJeYeepeve (Partition) veneR~3. oeoepeer keÀe DevegmejCe Heeslee Yeer keÀjW Ssmes keÀece keÀewve mes nQ?4. Iej kesÀ ye®®es efJeÐeeue³e efve³eefcele peeSb~ GvekeÀer efMe#ee keÀer ³eesi³e J³eJemLee nes~5. DeHeves kegÀue keÀer GÊece yeeleW, DeHeves HetJe&peeW keÀer GHeueeqyOe³eeB Deewj GvekeÀerDe®íer DeeoleW efvejblej efmeKeeles jnW~6. He[esefme³eeW kesÀ ye®®eeW kesÀ meeLe Kesueves keÀes DeHeves ye®®eeW keÀes Òeeslmeeefnle keÀjW~7. DeewjeW keÀe men³eesie keÀjvee, meeLe osvee - ³en Yeer efmeKeevee nw~8. DeHeves yevOeg efce$eeW kesÀ Iej kesÀ keÀe³e&¬eÀceeW ceW ye®®eeW keÀes ues peevee~ Deewj JeneBkeÀe ¬eÀce Deewj efJeefMeäleeDeeW keÀe JeCe&ve yeleeves keÀer meerKe osvee~9. DeHeves ieeBJe kesÀ efJeefMeäleeDeeW keÀe JeCe&ve yeleeves keÀer meerKe osvee~10. peue mebj#eCe Deewj GHe³eesie keÀer meerKe osvee~11. ef®e$ece³e keÀLee HegmlekeÀ ueekeÀj ye®®eeW keÀes osvee, Heæ{ves keÀer ÒesjCee osvee~12. Iej kesÀ meYeer keÀece keÀjvee Deewj keÀewMeue mes keÀjves keÀe meeceL³e& meye ceW ueevee~13. ye®®eeW keÀes efleefLe, efove, ve#e$e, ceeme Deewj Je<e& keÀe veece keÀCþmLe keÀjJeevee~14. ye®®eeW keÀes mebmkeÀej#ece MueeskeÀ keÀes keÀCþmLe keÀjJeevee~15. nj efove ye®®eeW keÀes De®íer keÀneefve³eeB megveevee~ Fmemes %eeve kesÀ meeLe mebyebOeYeer yeæ{lee nw~16. ye®®eeW keÀe mJeeefYeceeve yeæ{s, ÒesjCee efceues Ssmes veece jKevee~17. mveeve kesÀ yeeo ceeLes Hej efleuekeÀ ueieevee~meeJeOeeveer1. neLe, Hewj, cegBn IeeskeÀj ner Keevee~2. Iej J³emeve mes cegkeÌle nes~3. ye®®eeW kesÀ meeceves Iej keÀer mecem³eeDeeW keÀer ®e®ee& ve keÀjW~4. Iej ceW Dev³eeW kesÀ yeejs ceW DeHeMeyo vener yeesueW, megves Yeer veneR~5. ye®®eeW kesÀ meeceves Peieæ[e vener keÀjW, ieeueer ieueewpe vee keÀjW~6. eqðe³eeW kesÀ yeejs ceW keÀYeer Yeer eflejmkeÀej kesÀ Meyo ³ee ke=Àefle ve nes~
  14. 14. HeefjJeej ÒeyeesOeve 147. iejerye Deewj efYeKeeefj³eeW kesÀ yeejs ceW meyekeÀs ceve ceW Òesce Deewj o³ee jns~ oeveosves keÀe mebmkeÀej efceues~8. Heg©<e mJe³eb keÀes yeeSb neLe mes ve HejesmeW~ DeewjeW keÀes Hejesmeves kesÀ yeeo Keeves keÀeDeevevo p³eeoe neslee nw~ efJeJeMe neskeÀj keÀjvesJeeues keÀeceeW keÀer Deeole venes~9. pees osKeWs Jen meye Kejeroves keÀer Deewj Gme ceW ner ieJe& keÀjves keÀer Hee½eel³e ¢efäIej ceW vener Deeves osvee ®eeefnS~10. Iej kesÀ meceejesneW ceW ke̳ee keÀjvee ®eeefnS, ke̳ee veneR keÀjvee ®eeefnS Fme keÀer®e®ee& keÀj leovegmeej J³eJenej keÀjW~11. onspe vener ueW~ FmekesÀ keÀejCe nce JeOet keÀes veer®ee mecePeles nQ~12. meoe Oeve kesÀ yeejs ceW ner ef®evlee, ®e®ee& ve nes~13. DeHeves He[esmeer kesÀ Iej Yeer, DeHeves Iej pewmes mJe®í jnW, Fme nsleg Òe³eeme nes~14. F&éej kesÀ yeejs ceW Þe×e yeveer jns~Iej ceW meYeer keÀes ceeuetce nes1. peuoer meeskeÀj peuoer Gþvee (efpeve keÀe efove ye[e neslee nw Jes osJe, efpeve keÀerjeef$e ye[er nesleer nw Jes je#eme keÀnueeles nQ~)2. oeefnveer Deesj mes Gþvee~ neLe keÀes osKeles ngS keÀjeûes Jemeles ue#ceerë...MueeskeÀ keÀnvee~3. HekesÀ ngS Deenej J³ebpeveeW keÀes KejerokeÀj veneR ueevee, GmekeÀes veneR Keevee~4. efyevee keÀejCe efceÿeVe vener Keevee~ DekesÀues efceäeVe vener Keevee~5. Iej ceW efceÿeVe keÀes Henues y®®eeW keÀes osvee, yeeo ceW ye[eW ves Keevee~6. Credit Card kesÀ Heerís keÀe ef®evleve Deejesi³ekeÀj Deewj efnlekeÀejer nw ke̳ee?efkeÀmeer keÀes Yeer ye®ele keÀe DeY³eeme ve ness SsmeerCredit Card keÀer ¢efä nw~ njSkeÀ HeefjJeej ye®ele keÀjsiee lees kesÀJeue mJe³eb keÀe ner vener, osMe Deewj meceepekeÀe Yeer Yeuee keÀjsiee~7. De®ís HeefjJeejeW ceW ke̳ee-ke̳ee jnlee nw? mJe®ílee, mejuelee, DeeHeme ceW
  15. 15. HeefjJeej ÒeyeesOeve 15Òeerefle Deewj efJeéeeme, leguemeer, F&éej kesÀ efueS SkeÀ mLeeve, jbieesueer, mJeosMeermJeYeeJe, Yeejle ceelee keÀe ef®e$e, ceneHeg©<eeW kesÀ ef®e$e, GÊece Jeelee&He$e,meyekeÀes megefJeOee osves keÀer ÒeeLeefcekeÀlee, DeefleefLe³eeW keÀe Deelceer³e mJeeiele,`DeeF&³es yewefþ³es Fl³eeefo ieewjJe³egkeÌle Je®eve, yewþves kesÀ efue³es Deemeve, HeerveskeÀes Heeveer osvee Fl³eeefo~8. ye[s, ieg©peve, ðeer³eeB, jesieer Deewj ye®®eeW keÀes ÒeeLeefcekeÀlee oW~9. HeefjJeejpeve ceW ceele=Yee<ee ceW ner yeele®eerle keÀjW~10. Yeejle SkeÀ osMe nw, nceejer SkeÀ ner mebmke=Àefle nw nce meyekeÀe SkeÀ nerpevepeerJeve nw~11. nce iees HetpekeÀ nQ~ iees ceelee nw~ Jen meye osJeleeDeeW keÀe DeeÞe³emLeeve nw~12. Iej ceW DeevesJeeueeW mes peeefle kesÀ yeejs ceW vener HetíW~ efkeÀmeer Yeer peeefle keÀer efveboeve keÀjW~13. Iej mes yeenj peeles mece³e ye[eW keÀes yeleekeÀj peeSb~14. Iej cesb meye JemlegDeeW keÀe efveef½ele mLeeve nesvee ®eeefnS~ Deewj meye Jemleg³eW GmeermLeeve Hej jKeer peeSb~15. meye DeHeves keÀece mJe³eb keÀjW~16. yegpegieeX kesÀ keÀece ceW nce ceoo keÀjW~17. meyekeÀes peevekeÀejer jns Ssmes mebmke=Àefle mebyebefOele efJe<e³e-efleefLe - ÒeLecee, efÜleer³ee.....~ efove - jefJe, meesce......~ceeme - ®ew$e, JewMeeKe.......~jeefMe - ces<e, Je=<eYe....~He#e - MegkeÌue, ke=À<Ce.......~ mebJelmej - ÒeYeJe, efJeYeJe..~$eÝleg - Jemeble, ûeer<ce ......~ De³eve - GÊeje³eCe, oef#eCee³eCe~efoMeeSB - HetJe&, Heef½ece.....~ efokeÌHeeue - Fvê, Deeqive....~ (peevekeÀejer jns)18. mece³eesef®ele kegÀí MueeskeÀGþles mece³e - keÀjeûes Jemeles ue#ceer meesves kesÀ Henues - jeceb mkebÀob....Ssmes ner mveeve, Yeespeve Fl³eeefo kesÀ mece³e yeesueves kesÀ MueeskeÀ~
  16. 16. HeefjJeej ÒeyeesOeve 1619. Iej ceW HeMegHeef#e³eeW keÀe mebj#eCe Deewj Hees<eCe ³eesi³e jerefle mes nes~20. ÒeLece jesìer iee³e keÀes Deewj DeeefKejer jesìer kegÀÊes keÀes~21. Iej cesb mJeosMeer JemlegDeeW keÀe ner GHe³eesie neslee jns~22. osMe kesÀ ceneHeg©<eeW keÀer efJeMes<eleeDeeW keÀe mcejCe keÀjves keÀer J³eJemLee nes~23. Iej yeenj, Devoj mes mJe®í jns Deewj peceerve meeHeÀ megLejer jns~24. Iej ceW Dee³es DeefleefLe³eeW keÀes Mejyele, ®ee³e Heeveer oW~25. DeHeves Iej kesÀ meeLe DeHevee Heefjmej Deewj Iej kesÀ meeceves keÀe jemlee YeermJe®í jns~26. meeOeg meppeve Iej ceW DeekeÀj kegÀí mece³e jns Ssmeer ³eespevee keÀjW~27. Iej ceW cegefä Oeev³e, ieesuekeÀ Fl³eeefo efve³eefcele jns~28. ieesûeeme, GHeJeeme, vewJesÐe, Òemeeo, meceHe&Ce Fl³eeefo MeyoeW keÀe Heefj®e³e DeewjGHe³eesie Iej ceW neslee jnsb~29. Iej ceW ye[eW keÀes mecceeve Deewj íesìeW keÀes mvesn efceueves keÀe JeeleeJejCe jns~30. efJeÐeeue³e, ceneefJeÐeeue³e peeles mece³e, Dev³e mece³e ceW Yeer Iej keÀer Òeefleÿeye{s Ssmee Jes<e Henvevee ®eeefnS~31. meYeer keÀece þerkeÀ mece³e Hej keÀjves ®eeefnS~32. pees Jemleg nceejer veneR nw Gmes vener Gþevee ®eeefnS~33. meHleen ceW SkeÀ yeej meejs Mejerj keÀes lesue ueieekeÀj mveeve keÀjW~34. ie=nkeÀe³e& (Home work) ye®®es mJe³eb keÀjW~ ceeleeSb GmekeÀes keÀjves kesÀ efue³esDeeies vener yeæ{s~ ceelee Deewj ye®®eeW keÀe mebyebOe ve efyeie[s~ ³eefo ye®®es mJe³ebDeekeÀj Hetíles nQ lees DeeHe keÀes efpelevee ceeuetce nw Glevee yelee³eW~ cewb ner meyeefmeKeeleer ntB Ssmeer YeeJevee þerkeÀ veneR nw~35. meeceeefpekeÀ meecejm³e ueevesJeeues je. mJe. mebIe, je.mes.meefceefle, melmebie Fl³eeefokeÀe³e& ceW meef¬eÀ³e nesvee ®eeefnS~36. Iej ceW meeceeefpekeÀ efJekeÀeme, meeceeefpekeÀ mecem³eeDeeW kesÀ yeejs ceW efJe®eej neslesjnW Deewj GÊece keÀe³eeX keÀes men³eesie efceuelee jns~37. Iej ceW Je=× , meeceeefpekeÀ keÀe³e&keÀlee&, Òe®eejkeÀ Fl³eeefo DeeSb lees ye®®eeW keÀes
  17. 17. HeefjJeej ÒeyeesOeve 17Gve kesÀ meeLe jKekeÀj yeele®eerle keÀjves keÀe DeY³eeme keÀjJeeSB~38. ye®®es nj efove efleefLe, Jeej, ve#e$e, mebJelmej, ceeme, He#eeW kesÀ veece ognjeveemeerKeW Ssmeer J³eJemLee Iej ceW nes~39. efnvogDeeW keÀe celeeblej yeæ{jne nw~ Fme keÀejCe efnvogDeeW keÀerpevemebK³eeIeìjnernw~ Iej ceW meyekeÀes ³en efJe<e³e ceeuetce nes~meyekeÀes FmekeÀe meceeOeeve {tb{vee®eeefnS~40. ye®®eeW keÀs efJeJeen efkeÀme Dee³eg ceW nesves ®eeefnS Fme kesÀ yeejs ceW Yeer GvnW yeleevee®eeefnS~41. efkeÀleves ye®®es neW? J³eeqkeÌle, HeefjJeej, meceepe leerveeW keÀes meeceves jKekeÀjmees®evee ®eeefnS~42. Iej ceW cecceer, [w[er, DebkeÀue, Deebìer Fl³eeefo MeyoeW keÀes íes[keÀj oeoe, veevee,leeF&, ceeB Fl³eeefo mebyebOe met®ekeÀ Meyoesb keÀe Òe³eesie keÀjvee ®eeefnS~efnvot HejbHeje keÀer efJeMes<eleeSB1. ÒeeefCe³eeW keÀer efnbmee ve nes~ ``Deefnbmee Hejcees Oece&ë~2. ye[eW mes GVele mLeeve Hej veneR yewþvee ®eeefnS~3. peye ye[s Ke[s nQ lees, íesìeW keÀes vener yewþvee ®eeefnS~4. Hetpee nes jner nes lees YeeqkeÌleYeeJe mes Meeefvle mes Gmeces meeqcceefuele neW~5. iebiee efJeée ceW Þesÿ veoer nw, Gme keÀe Heeveer Del³evle HeefJe$e nw~6. peerJeve ceW keÀce mes keÀce SkeÀ yeej keÀeMeer Deewj jeceséej keÀer ³ee$ee keÀjW~7. MegYe DeJemejeW Hej `ceb²ueefveefOe Òeoeve keÀe³e&¬eÀce keÀjW~8. efkeÀmeer Iej ceW peekeÀj Debl³eoMe&ve keÀj Deeves kesÀ yeeo mveeve keÀjves kesÀ yeeo nermeeceev³e J³eJenej ÒeejbYe keÀjW~9. meyekeÀes mebkeÀuHe ³eeo jns~ nj efove ognjeSb~ Fmemes DeHeves osMe, mebmke=ÀefleDeewj Heefjmej keÀe þerkeÀ %eeve neslee nw~10. Oeve keÀe Depe&ve GÊece ceeie& mes ner nes~11. (Ke®e& keÀjles mece³e) Iej keÀe efveJee&nCe
  18. 18. HeefjJeej ÒeyeesOeve 18Deieueer Heer{er keÀes GÊece mebmkeÀejDeeHe×ve ye®ele keÀjvee DeewjOece&keÀe³e& kesÀ efue³esFve meye keÀe meblegueve jns~12. nj J³eeqkeÌle Hej leerve $eÝCe nesles nQ - osJe$eÝCe, $eÝef<e$eÝCe, efHele=$eÝCe~13. Dee[byej kesÀ efue³es Ke®e& veneR keÀjvee ®eeefnS~14. Iej kesÀ keÀeceeW ceW meYeer meom³eeW keÀe men³eesie ³eLeeMeeqkeÌle efceuelee jns~15. ye®®eeW keÀes Keeves mes Henues otmejeW keÀes oskeÀj Keeves keÀe DeY³eeme keÀjJee³eW~16. keÀece keÀjles mece³e ceeleeSB mlees$e ³ee YeeqkeÌleieerle ieeles ieeles keÀece keÀjW~17. Je=× ceelee-efHelee kesÀ meeLe jnW~18. Iej ceW keÀYeer-keÀYeer ieHeMeHe nesleer jns~19. Je<e& ceW SkeÀ yeej DeHeves yevOeg efce$eeW keÀes DeHeves Iej ceW yegueekeÀj Hetpee YepevekeÀjkesÀ meyekeÀes Òemeeo osves keÀe keÀe³e&¬eÀce nes~20. GÊece ûevLeeW kesÀ yeejs ceW keÀYeerkeÀYeer ®e®ee& nesleer jns~21. ye[s J³eeqkeÌle Iej ceW DeeSb lees GvekeÀes vecemkeÀej keÀjkesÀ DeeMeerJee&o ueW~ ye®®eeWkeÀes Yeer Jewmee ner keÀjves keÀer efMe#ee oW~22. ye[s J³eeqkeÌle³eeW kesÀ meeLe mecceevepevekeÀ yeeleW keÀjvee efmeKeeSB~23. Iej kesÀ meYeer J³eeqkeÌle meHleen ceW SkeÀ yeej efceuekeÀj DeHeves HeefjJeej kesÀ yeejs ceW®e®ee& keÀjW~24. YetKe, DebOekeÀej Deewj ceewve keÀe DevegYeJe meyekeÀes nes Ssmeer ³eespevee yeves~25. ûeece efJekeÀeme kesÀ keÀeceeW ceW HeefjJeej mes meyekeÀe men³eesie efceuelee jns~nceejer DeemLeeSB1. mel³eb Jeo Oece¥ ®ej~ mel³e yeesuevee, Oece& kesÀ Devegmeej ®euevee ®eeefnS~2. Hejðeer keÀes ceelee ceevevee~3. HejOeve keÀes efceÆer mecePevee~4. meye peerJecee$e keÀes DeHeves pewmes osKevee~5. F&éej SkeÀ nw veece DeveskeÀ~ SkebÀ meled efJeÒeeë yengOee Jeoefvle~
  19. 19. HeefjJeej ÒeyeesOeve 196. F&éej meJee¥le³ee&ceer, meJe&MeeqkeÌleceeve, meJe&J³eeHeer, meJe&%e nw~7. F&éej ncekeÀes oC[ vener oslee, nceeje j#eCe keÀjlee nw~8. efJeée kesÀJeue ceeveJecee$e kesÀ efue³es veneR mecemle peerJecee$e kesÀ efue³es Yeer nw~9. nceW efpeleveer DeeJeM³ekeÀlee nw Glevee cee$e GHe³eesie keÀjW~ DeveeJeM³ekeÀ Ke®e&ve keÀjW~10. Dev³eeW keÀe De®íe efkeÀ³ee lees HegC³e, yegje efkeÀ³ee lees HeeHe~ HegC³e keÀe keÀecekeÀjles jnW, HeeHe keÀce& keÀYeer ve keÀjW~11. ®eej Heg©<eeLe& - efpevekeÀes meYeer Heeueve keÀjW - Oece&, DeLe&, keÀece, cees#e~12. `HegvejefHe peveveb HegvejefHe cejCeb - pees Hewoe nesles nQ Jes meye cejles nQ - pees cejlesnQ Jes meye efHeÀjmes pevce uesles nQ~13. pewmee keÀce& keÀjles nQ, Jewmee HeÀue efceuelee nw~ Fme keÀes ìeue vener mekeÀles~14. G×jsoelceveelceeveced~ nceejer GVeefle DeHeves neLe ceW ner nw~15. oskeÀj Keevee ner Oece& nw~ lesve l³ekeÌlesve Yeg¡eerLeeë~16. nj ceeveJe keÀes Heeb®e ³e%e keÀjves nQ~ osJe³e%e, efHele=³e%e, ceveg<³e³e%e, Yetle³e%e,ye´ïe³e%e~17. ceele= osJees YeJe, efHele= osJees YeJe, Dee®ee³e& osJees YeJe, DeefleefLe osJees YeJe~18. nje Je=#e vener keÀeìW~19. nce $eÝef<e³eeW keÀer mevleeve nQ~20. Iej mJeie& nw~ Gme keÀes mJeie& pewmes ner jKeW~21. iee³e$eer ceb$e Del³evle Þesÿ cev$e nw~22. iejeryeer HeeHe veneR nw~23. mJes®íe oeefjêîe Deewj DeHeveer DeJeM³ekeÀleeDeeW keÀes keÀce keÀjvee ³en SkeÀÞesÿ ceeveefmekeÀlee nw~24. ``l³eeiee³e mebye=leeLee&veeb jIegJebMe kesÀ Fme iegCe keÀer Je=×er nes~ v³ee³eceeie& mesKetye Oeveepe&ve keÀjW~ Oeve keÀes HegC³ekeÀe³eeX ceW Ke®e& keÀjW~ Melenmlesve meceenjmenñe nmlesve efJeefkeÀj~25. ³eefo nceeje HeebJe efkeÀmeer keÀes ít peeS lees legjble `jece-jece keÀnles ngS efmej
  20. 20. HeefjJeej ÒeyeesOeve 20PegkeÀekeÀj GvekesÀ Gme Yeeie keÀes neLe mes mHeMe& keÀjW DeHeveer DeebKees keÀes ígSB~³en He½eeÊeeHe Deewj Òee³eef½ele keÀe ªHe nw~26. ceeveJe F&éej yeve mekeÀlee nw~ yevevee ner nw~ FmekesÀ efue³es ner Yeejle ceW nceeje pevcengDee nw~27. `Oev³ees ie=nmLeeÞeceë ³en meyekeÀes ceeuetce nes~ßFve MueeskeÀeW keÀes ³eeo jKeWmeyesjs Gþles mece³ekeÀjeûes Jemeles ue#ceerë keÀjceO³es mejmJeefle~keÀjcetues efmLelee ieewjer ÒeYeeles keÀjoMe&vecedmveeve keÀjles mece³eie²s ®e ³ecegves ®ewJe ieesoeJeefj mejmJeeflevece&os efmevOeg keÀeJesefj peueseqmceved meefVeefOeb kegÀ©~~Yeespeve mes HeefnuesDeVeHetCex meoeHetCex MebkeÀj ÒeeCeJeuueYes~%eeveJewjei³e efmeodO³eLe¥ efYe#eeb osefn ®e HeeJe&efle~~ye´ïeeHe&Ceb ye´ïenefJejd ye´ïeeiveew ye´ïeCee ngleced~ye´ïewJe lesve ievleJ³eb ye´ïekeÀce& meceeefOevee~~meesves mes Heefnuesjeceb mkeÀvob nvetcevleb Jewveles³eb Je=keÀesojced~Me³eves ³eë mcejsefVel³eb ogëmJeHveb lem³e veM³eefle~~Meeefvle cev$eë
  21. 21. HeefjJeej ÒeyeesOeve 21meJex YeJevleg megefKeveë meJex mevleg efvejece³eeë~meJex YeêeefCe HeM³evleg cee keÀef½eled ogëKeYeeiYeJesled~~ß menveeJeJeleg menveew YegvekeÌleg men Jeer³e¥ keÀjJeeJenw~lespeeqmJeveeJeOeerlecemleg ceeefJeefÜ<eeJenw ß Meeefvleë Meeefvleë MeeefvleëSske̳e cev$eë³eb JewefokeÀeë cev$eo=<eë HegjeCeeë Fvêb ³eceb ceeleefjéeeveceengë~JesoeefvleveesçefveJe&®eveer³eceskebÀ ³eb ye´ïeMeyosve efJeefveefo&Meefvle~~MewJee³eceerMeb efMeJe Fl³eJees®eved ³eb Jew<CeJeeë efJe<CegefjeflemlegJeefvle~yeg×mleLeen&efVeefle yeew× pewveeë meled Þeer DekeÀeuesefle ®e efmekeÌKe mevleë~~Meemlesefle kesÀef®eled keÀefleef®eled kegÀceejë mJeeceerefle ceelesefle efHelesefle YekeÌl³ee~³eb ÒeeLe&³evles peieoerefMeleejb me SkeÀ SJe ÒeYegjefÜleer³eë~~
  22. 22. HeefjJeej ÒeyeesOeve 22ye®eHeve ceW ner meye keÀes efmeKeevee nwefleLe³e: 15ÒeLecee, efÜleer³ee, le=leer³ee, ®elegLeea, Heáeceer, <eÿer, meHleceer, Deäceer, veJeceer, oMeceer,SkeÀeoMeer, ÜeoMeer, $e³eesoMeer, ®elego&Meer, HeewefCe&cee ³ee DeceeJem³ee~He#ee: oesMegkeÌueHe#e: ÒeLecee mes HetefCe&cee lekeÀ, ke=À<Ce He#e: ÒeLeceemes DeceeJeem³ee lekeÀ®eevê ceemee: 12®ew$e, JewMeeKe, p³esÿ, Dee<ee{, ÞeeJeCe, YeeêHeo, Deeée³egpe, keÀeefle&keÀ, ceeie&Meer<e&,Heg<³e, ceeIe Deewj HeÀeuiegCemeewjceemee: - 12ces<e, Je=<eYe, efceLegve, keÀìkeÀ, efmebn, keÀv³ee, leguee, Je=eq<®ekeÀ, Oeveg<ed, cekeÀj, kegÀcYeDeewj ceerve$eÝletefve - 6®ew$e JewMeeKe ceeme³ees: - Jemevle $eÝlegëp³esÿ Dee<ee{ ceeme³ees: - ûeer<ce $eÝleg:ÞeeJeCe YeeêHeo ceeme³ees: - Je<e& $eÝleg:Deeée³egpe keÀeefle&keÀ ceeme³ees: - Mej¢legëceeie&Meer<e& Heg<³e ceeme³ees: - nscevle$eÝlegëceeIe HeÀeuiegCe ceeme³eesë - efMeefMej$eÝlegëDe³eveeefve - oesGÊeje³eCe - cekeÀj meb¬eÀceCe (14/1) mes efceLegve HetCe& (16/7)oef#eCee³eve - keÀkeÀe&ìkeÀ meb¬eÀceCe (17/7) mes Oevegë HetCe& (13/1)
  23. 23. HeefjJeej ÒeyeesOeve 23Jeemeje: - 71. Deeefol³e, jefJe, Yeeveg, 2. meesce, Fvog 3. cebieue, Yeewc³e 4. yegOe, meewc³e 5.ieg©, ye=nmHeefle 6. Meg¬eÀ, Yeeie&Je, 7. Meefve, efmLej, cevove#e$ee: 27Deeféeefve, YejCeer, ke=ÀefÊekeÀe, jesefnCeer, ce=ieefMeje, Deeêe&, HegveJe&meg, Heg<³ee, DeeMues<ee,ceKee, HetJee&, GÊeje, nmlee, ef®eÊee, mJeeefle, efJeMeeKee, DevegjeOee, p³esÿe, cetuee,HetJee&<ee{e, GÊeje<ee{e, ÞeJeCe, Oeefveÿe, MeleefYe<ee, HetJee&Yeeêe, GÊejYeeêe Deewj jsJeleermebJelmejeefCe - 60ÒeYeJe, efJeYeJe, MegkeÌue, Òeceesotle, ÒepeeslHeefÊe, Deebieerjme, ÞeercegKe, YeeJe, ³egJe,Oeeleg, F&éej, yengOeev³e, ÒeceeefOe, efJe¬eÀce, efJe<eg, ef®e$eYeeveg, mJeYeeveg, leejCe, HeeefLe&Je,J³e³e, meJe&efpeled, meJe&Oeeefj, efJejesefOe, efJeke=Àefle, Kej, vevove, efJepe³e, pe³e, cevceLe,ogceg&efKe, nsefJeuecye, efJeuecye, efJekeÀeefj, MeeJe&efj, HueJe, MegYeke=Àled, MeesYeke=Àled, ¬eÀesefOe,efJeéeeJemeg, HejeYeJe, HueJe², keÀeruekeÀ, meewc³e, meeOeejCe, efJejesOeke=Àled, HejerOeeefJe,Òeceeefo, Deevevo, je#eme, veue, efHe²ue, keÀeue³egkeÌle, efme×eefLe&, jewê&, ogce&efle,ogbogefYe, ©efOejesÃeefj, jkeÌleeef#e, ¬eÀesOeve, #e³eefokedÀ - 8efokedÀ efokeÌHeeuekeÀHetJe& FvêDeeives³e Deeqiveoef#eCe ³ecevew$eÝl³e efve$eÝefleHeef½ece Je©CeJee³eJ³e Jee³egGÊej kegÀyesjF&Meev³e F&MeeveDeewj oes efokeÀ 1) TOJe& 2) DeOeë efceuekeÀj kegÀue ome efokeÀ nesles nw~
  24. 24. HeefjJeej ÒeyeesOeve 24ûeneë met³e&, ®evê, DebieejkeÀ (kegÀpe, cebieue) yegOe, ieg©, Meg¬eÀ, Meefve, jeng, kesÀleg~mebkeÀuHe:ÒeCeJem³e Hejye´ïe$eÝef<eë Hejceelcee osJelee osJeeriee³e$eer½evoë ÒeeCee³eeces efJeefve³eesieëßYetëßYegJeëßmJeëßcenëßpeveëßleHeëßmel³ebßlelmeefJelegJe&jsC³ebYeieexosJem³e Oeerceefn efOe³ees³eesveë Òe®eeso³eeled ß DeeHeesp³eeseflejmees Dece=lebye´ïe YetYe&gJemJejeWMegYeefleLeew MeesYeves cegntlex DeÐeye´ïeCeë efÜleer³eHejeOex éesleJejenkeÀuHes JewJemJelecevJevlejskeÀefue³egies ÒeLeceHeeos pecyegÜerHes YejleJe<ex YejleKeC[s cesjesë oef#eCes Heeéex Þeerjece#es$esDeeqmceved Jele&ceeves J³eeJeneefjkeÀs ®eevêceevesve Dem³e ÒeYeJeeefo <eefämebJelmejeCeeb ceO³esÞeerceled.....................veecemebJelmejs.........De³eves..........$eÝleew............ceemes............ He#es............. MegYeefleLeew cece GHeeÊe mecemle ogefjle#e³e ÜejeÞeerHejceséej Òeerl³eLe¥ DemceekebÀ menkegÀìgcyeeveeb #escemLew³e& efJepe³eJeer³e& Dee³egjejesi³eSsée³ee&efo mecemle DeY³ego³eeLe¥.................................................................keÀce&keÀefj<³es~
  25. 25. HeefjJeej ÒeyeesOeve 25Yeejle osMe ÒeMebmee(Þeer efJe<Ceg HegjeCe - DebMe 2 DeO³ee³e 31. GÊejb ³elmecegêm³e efnceeês½ewJe oef#eCeced~Je<e¥ leÓejleb veece Yeejleer ³e$e mebleefleë~~mecegê kesÀ GÊej Deewj efnceeue³e kesÀ oef#eCe ces HewÀuee ngDee osMe Yeejle nw; FmekeÀer mebleeve Yeejleer³e, nbw~2. Heg©<ew³e&%e Heg©<ees pecyet ÜerHes meosp³eles~³e%ew³e&%ece³ees efJe<Cegë Dev³eÜerHes<eg ®eev³elee~~Þesÿ ³e%eHeg©<e pecyetÜerHe ceW ncesMee ³e%e keÀjles jnles nQ~ ³e%e kesÀ keÀejCe,efJe<Cegpeer Yeer ³e%ece³e yevekeÀj Fme ÜerHe ceW jnles nQ~ Dev³e ÜerHeeW keÀes ³en Yeei³eGHeueyOe veneR nw~3. veJe³eespeve meenñees efJemleejesm³e cenecegves~keÀce&Yetefceefj³eb mJeie&ceHeJeie¥ ®e ie®íleeced~~Fme keÀe efJemleej nw, veew npeej ³eespeve~ ³en mJeie& SJeb cees#e ÒeeHle keÀjves keÀerkeÀce&Yetefce nw~4. ³eespeveeveeb menñeb leg ÜerHees³eb oef#eCeesÊejeled~HetJex efkeÀjelee ³em³eebles Heef½eces ³eJeveeë efmLeleeë~~GÊej mes oef#eCe lekeÀ Fme keÀe efJemleej nw, SkeÀ npeej ³eespeve~ FmekesÀ HetJe& ceWefkeÀjele peve Deewj Heef½ece ceW ³eJeve efveJeeme keÀjles nQ~5. ye´eïeCeeë #eef$e³ee JewM³ee ceO³es Metêe½e YeeieMeë~Fp³ee³egOeJeefCep³eeod³ewJe&le&³eblees J³eJeefmLeleeë~~meeLe meeLe ³e%e, MeðeOeejCe Deewj J³eJemee³eeefo keÀe³eex ceW J³emle ye´eïeCe,#eef$e³e, JewM³e Deewj Metê yeer®e ceW efveJeeme keÀjles nQ~
  26. 26. HeefjJeej ÒeyeesOeve 266. ®elJeeefj Yeejles Je<ex ³egieev³e$e cenecegves~kegÀleb $eslee ÜeHejb ®e keÀefue½eev³e$e ve keÌJeef®eled~~kegÀle, $eslee, ÜeHej Deewj keÀefue veece kesÀ ®eej ³egie Fme Yeejle ceW ner nQ DeewjkeÀner Yeer vener nQ~7. leHemleH³ebefle cegve³ees peg»les ®ee$e ³eeqpJeveë~oeveeefve ®ee$e oer³evles HejueeskeÀeLe&ceeojeled~~³eneB kesÀ cegefvepeve cees#e ÒeeeqHle kesÀ efue³es leHe keÀjles nQ~ ³e%e keÀjvesJeeues ³e%ekeÀjles nQ Deewj oeveer peve Deeoj YeeJe mes oeve keÀjles nQ~8. De$eeefHe Yeejleb Þesÿb pecyetÜerHes cenecegves~³eleesefn keÀce&Yetjs<ee ¿eleesv³ee YeesieYetce³eë~~Fme pecyet ÜerHe ceW Yeejle ner Þesÿ osMe nw~ ke̳eeWefkeÀ ³en keÀce&Yetefce nw; Mes<emeYeer YeesieYetefce nQ~9. De$e pevce menñeeCeeb menñewjefHemeÊeceë~keÀoeef®euueYeles peblegcee&veg<³eb HegC³emeb®e³eeled~~npeejeW pevce ueskeÀj HegC³e keÀjves kesÀ yeeo ner peerJe keÀes Yeejle ceW ceeveJe pevceefceuelee nw~10. iee³ebefle osJeeë efkeÀue ieerlekeÀeefve Oev³eemleg les YeejleYetefce Yeeies~mJeiee&HeJeiee&mHeoceeie&Yetles YeJebefle Yet³eë Heg©<eeë megjlJeeled~~Yeejle mJeie& SJeb cees#e ÒeeeqHle keÀe ceeie& nw~ Deewj mJe³eb osJelee ÒeMebmee keÀjles nQefkeÀ Ssmes Yeejle ceW pevce uesvesJeeues ceveg<³e, osJelee mes Yeer Oev³e nQ~11. keÀcee&C³emebkeÀefuHele leledHeÀueeefve mebv³em³e efJe<Ceew HejceelceYetles~DeJeeH³e leeb keÀce&cenercevebles leeqmceved ue³eb ³es lJeceueeë Òe³eeefvle~~ke̳eeWefkeÀ Jes ueesie efyevee HeÀueekeÀeb#ee keÀece keÀjles ng³es Hejceelcee-mJeªHeer
  27. 27. HeefjJeej ÒeyeesOeve 27Þeer efJe<Ceg ceW meye meceefHe&le keÀj efvece&ue nes peeles nQ Deewj Gme mes ner efceueIeguekeÀjDevevle ceW ueerve nes peeles nQ~12. peeveerce vewleled keÌJe Je³eb efJeueerves mJeie&Òeos keÀce&efCe osnyevOeced~ÒeeHm³eece Oev³eeë Keueg les ceveg<³ee ³es Yeejles veWefê³e efJeÒenerveeë~~ncekeÀes mJeie& ÒeeHle keÀjevesJeeuee pees keÀce& nw, GmekeÀe #e³e nes peeves kesÀ yeeo,³en nce peeveles veneR efkeÀ Deieuee pevce ueWies keÀneB~ efkebÀleg Yeejle ceW pevce ueskeÀjFbefê³e yeue keÀes ve iebJeevesJeeues ueesie ner Oev³e nesles nQ~<ees[Me mebmkeÀejDeHeveer efnvog mebmke=Àefle ceW meceepe, HeefjJeej SJeb J³eeqkeÌle keÀe efJekeÀeme DeeHeme ceWHetjkeÀ nw~ De®ís J³eeqkeÌle mes De®íe HeefjJeej leLee De®ís HeefjJeejesb mes ner De®íemeceepe yevelee nw~ FvekeÀes meMekeÌle yeveeves kesÀ efueS keÀF& J³eJemLeeDeeW keÀe efJekeÀemengDee nw~ ®eej Heg©<eeLe&, ®eej DeeÞece, meesuen mebmkeÀej Òee®eerve keÀeue mes efnvogmebmke=Àefle keÀe Heeueve, Hees<eCe keÀjles Dee³es nQ~ Ssmee ueielee nw efkeÀ YeesieJeeo kesÀDeepe kesÀ efoveeW ceW FvekeÀe GHe³eesie keÀce neslee pee jne nw~ efHeÀj Yeer DeHeves meceepekeÀes megefmLeefle ceW jKeves kesÀ efueS De®ís HeefjJeejeW keÀer DeeJeM³ekeÀlee nw~ De®ísmegmebmkeÀeefjle J³eeqkeÌle mes ner De®íe HeefjJeej mebYeJe neslee nw~ Fmeer ¢efä mes Fme osMeceW meesuen mebmkeÀejeW keÀer J³eJemLee yeve ie³eer Leer~ J³eeqkeÌle kesÀ pevce uesves mes Heefnues nerÒeejbYe nesvesJeeues ³es mebmkeÀej Heeræ{er oj Heeræ{er keÀes GÊece mebyebOe mes ¢{ keÀjkesÀ J³eeqkeÌle³eeWkesÀ peerJeve ceW DeelceÞe×e Deewj Oece&Þe×e keÀes efJekeÀefmele keÀjles Les~efnvog meceepe kesÀ Hegve©ppeerJeve kesÀ Fme meboYe& ceW Fve mebmkeÀejeW keÀer peevekeÀejerueeYeÒeo nesieer~ FmeefueS FvekesÀ veece veer®es efo³es ie³es nQ~I ye®®eeW keÀe pevce nesves mes Henues leerve mebmkeÀej nQ~1. ieYee&oeve 2. HegbmeJeve 3. meercebleesVe³eveII yeeoJeeues 13 nQ4. peelekeÀce& 5. veecekeÀjCe 6. efve<¬eÀceCe 7. DeVeÒeeMeve 8. ®eewue
  28. 28. HeefjJeej ÒeyeesOeve 288. keÀCe&JesOe 9. efJeÐeejbYe 10. GHeve³eve 11. JesoejbYe 12. kesÀMeevle13. meceeJele&ve 14. efJeJeen 15. Debl³esefäDeeþ ÒekeÀej kesÀ efJeJeenDeHeveer mebmke=Àefle keÀe ÒeejbYe Devet¿e nw~ ³egie-³egieeW mes peerleer peeieleer ng³eer Fmemebmke=Àefle ceW ðeer-Heg©<eeW kesÀ mebyebvOe kesÀ yeejs ceW Del³evle mejenveer³e GoenjCe kesÀmeeLe-meeLe Demenveer³e GoenjCe Yeer nQ~ FvekesÀ DevegYeJe kesÀ DeeueeskeÀ ceW Òee®eerve$eÝef<e³eeW ves, J³eeqkeÌle Deewj meceepe oesveeW kesÀ efnle keÀes O³eeve ceW jKekeÀj efJeJeen He×eflekeÀes efJekeÀefmele efkeÀ³ee Lee~ MeeðeeW keÀer ¢ef<ì mes Deeþ ÒekeÀej kesÀ efJeJeen nesles nQ~1. ye´eïe: yengle Tb®es mlej keÀe efJeJeen~ JeOet-Jej oesveeW iegCeJeeve nQ~ efkeÀmeerlejn kesÀ HeeHe mes Deítle nQ~ ieg©peve Deewj ceeB-yeeHe keÀe ®e³eve nw~ oesveeW keÀerkegÀC[ueer efceue ie³eer nQ; Fve keÀer mebleeve YeeJeer Heeræ{er kesÀ efueS DeeoMe& nesmekeÀleer nw~2. owJe: ³e%e ³ee leHe kesÀ Üeje efJeJeeefnle~ FmekeÀer mebleeve Yeer Deieueer Heeræ{er keÀeceeie&oMe&ve keÀjves ³eesi³e nw~3. Dee<e&: Fme He×efle ceW Jej (oguene) keÀv³ee MegukeÀ kesÀ meeLe ³ee®evee keÀj efJeJeenkeÀjlee nQ~4. ÒeepeeHel³e:GÊece ®eefj$e Deewj iegCeJeeve JeOet (ogueefnve) Deewj Jej kesÀ yeer®eJeeueeefJeJeen~ Fve keÀer mebleeve Yeer GÊece ner nesleer nw~5. Deemegj: JeOet ³ee Gme kesÀ DeefYeYeeJekeÀeW keÀes êJ³e (Oeve) mes uegYeekeÀj ³eeOecekeÀer mes [jekeÀj efJeJeen keÀjvee~ Fve keÀer mebleeve De³eesi³e nesleer nw~6. ieevOeJe&: oguene Deewj ogueefnve oesveeW ceW DeeHemeer Devegjeie Deewj ye×lee nw~SkeÀ meeLe efceuekeÀj jnves keÀer F®íe mes efJeJeen keÀjvee~7. je#eme: oguene ³ee ogueefnve keÀes YeieekeÀj peyeo&mleer mes efJeJeen keÀjvee8. HewMee®e: kegÀleb$e íue-keÀHeì Deewj peyeo&mleer mes nesvesJeeuee efJeJeen~ Fme ceWoesveeW ceW DeeHemeer F®íe leefvekeÀ Yeer vener nw~ Ssmee efJeJeen Del³evle Ieefì³ee nw~
  29. 29. HeefjJeej ÒeyeesOeve 29mebyebOe (Relation) met®ekeÀ Meyoefnvog meceepe ceW DeeHemeer mebyebOe keÀe DeHevee ner SkeÀ cenlJe nw~ nj mecetn DeHevesceW De®íe mebyebOe HejKekeÀj efJekeÀeme keÀjvee ®eenlee nw~ keÀF& ueesie DeHeveer pe[ keÀes$eÝef<e-cegefve³eeW mes pees[ uesves ceW ieJe& keÀjles nQ~ GmekesÀ DevegªHe DeHeves kegÀue kesÀ meYeerefjMleeW keÀes HejKekeÀj mebyebOe met®ekeÀ MeyoeW mes GvekeÀes HegkeÀejves keÀe efjJeepe nw~ njHeefjJeej ceW Ssmes mebyebOe (Relation) yevevee De®íe nw~mebyebOe met®ekeÀ MeyoeW mes efjMleeW keÀes HegkeÀejves keÀer mebmke=Àefle keÀe efJekeÀeme nesvee®eeefnS~efHelee - ceeBoeoe - oeoer (Hejoeoe - Hejoeoer)veevee - veeveerHeeslee - Heesleer, veleveer - veelegkeÀekeÀe - keÀekeÀer, ceewmee - ceewmeerceecee - ceeceerye[s efHeleepeer ye[er ceeB®ee®ee - ®ee®eeryegDee - HetÀHeÀeoeceeo - yengYew³³ee - yenveleeT - oeroerpeerpee - YeeYeerYeleerpee - YeleerpeerosJej - osJejeveer, pesþ - pesþeveermeeuee - meeueermee[t - veboesF&YeeBpee - YeeBpeervebo - veboesF&
  30. 30. HeefjJeej ÒeyeesOeve 30efveJesove: THejer MeyoeW kesÀ DeueeJee keÀF& Deewj mebyebOe met®ekeÀ Meyo neWies ner~ke=ÀHe³ee DeJeiele keÀjeF³es~HeeefjJeeefjkeÀ melmebie ceW ®e®ee& keÀjves ³eesi³e efJe<e³e met®eerDeHevee kegÀue - HetJe&pe Deewj Gve keÀer GHeueeqyOe³eeB(Achievements) ~nceejs efHeleepeer, oeoepeer Deewj GvekeÀer efJeMes<elee³eW~nceejer ceeleepeer, oeoerpeer Gve keÀer efJeMes<elee³eW~nceejs kegÀueosJelee, nceeje ieeBJe Deewj JeneB kesÀ GlmeJe Deeefo~nceejs kegÀue Hegjesefnle peer~nceeje iees$e, $eÝef<e Deewj êäe~nceejs efjMles - DeHeves osMe ceW~nceejs efjMles - yeenj kesÀ osMeeW ceW~nceeje Yeejle - ³eneB Hej pevce uesves keÀe cenlJenceejer Yee<ee, osMe keÀer Dev³e Yee<eeSb Deewj Debûespeer Yee<ee~nceeje J³eJemee³eJeso, mce=efle, HegjeCe, Fefleneme, jecee³eCe -ceneYeejlemebkeÀuHe SJeb keÀeue-ieCeveenceeje mebIe, mebIeyebOeg, Òe®eejkeÀ, Jeie&, efMeefyej Deeefo~YeieJeeve keÀneB nw? Jes keÀewve meer Yee<ee peeveles nQ? GvekeÀe veece ke̳ee nw?ceeveJe peerJeve keÀe ue#³e ke̳ee nw? Heg©<eeLe& ke̳ee nw? nj J³eeqkeÌle YeieJeeveyevevee nw~mebmeej ceeveJe kesÀ efueS ³ee ceeveJe, mebmeej kesÀ efueS?nceejer mebmke=Àefle kesÀ Meyo efpevekeÀe Yee<eeblej Debûespeer Deeefo Dev³e Yee<eeDeeW ceWkeÀjvee mebYeJe veneR nw~ pewmes...HegC³e,vewJesÐe(Yeesie®eæ{evee),Òemeeo,DeefYe<eskeÀ,leerLe&, Òeoef#eCee Deeefo~pevceefove:, efleefLe, ve#e$e kesÀ DeeOeej Hej ef®eeqvnle keÀjvee, Deewj Gmeer ÒekeÀejceveevee, Deewj efnvog He×efle mes ner ceveevee~
  31. 31. HeefjJeej ÒeyeesOeve 31nceejs efJe®eej kesÀ mecee®eej He$eogefve³ee ceW efkeÀve osMeesb ceW mebIekeÀe³e& nw?ogefve³ee ceW efkeÀve osMeeW ceW efnvog jnles nQ?DeHeves osMe kesÀ THej ngS Dee¬eÀceCe~ogefve³ee keÀes nceejer osveDee³egJexoDe®ís mecee®eej He$e, meer.[er., kewÀmesìdmeIej ces jKeves ³eesi³e ef®e$e (Photo)~Iej ceW Kesueves ³eesi³e KesuekeÀneJeled, cegneJej, Hensefue³eeBkeÀneefve³eeBFefleneme keÀe DeO³e³eve: kegÀí DeeOeej-efyevogefkeÀmeer osMe keÀer efmLeefle keÀes yeoueves kesÀ oes ceeie& nesles nQ - (1) efMe#ee ÒeCeeueerkeÀes yeoue osvee (2) Fefleneme keÀes yeoue osveeFme lejn keÀer efMe#ee ÒeCeeueer osvee efkeÀ pevelee megvoj meHevee ve osKe HeeS DeewjvekeÀue ner keÀjles jns~ DeHeves Deleerle kesÀ Òeefle Þe×e Deewj ieewjJe iebJeekeÀjkesÀJeue HeMeg pewmee peerJeve iegpeejles jnvee; Debûespeer efMe#ee ¬eÀce keÀe ³ener GÎsMeLee~³en DeejesHe ueieevee Deemeeve nw efkeÀ Debûespe ves peeveyetPekeÀj DeHeves efMe#ee¬eÀcekeÀes Òemlegle efkeÀ³ee~ Demeue ceW GvekeÀer Deewj nceejer ef®ebleveMewueer ceW ner peceerve-Deemeceeve keÀe Deblej nw~GvekeÀe ef®ebleve; kesÀJeue DeLe& Deewj keÀece kesÀ efueS peerJeve nw~ nceeje ef®ebleve;DeLe&, keÀece ³es oesveeW Oece& Deewj cees#e kesÀ meeLe ceW~ ®elegefJe&Oe Heg©<eeLe&~Heef½ece kesÀ ef®ebleve kesÀ DeeOeej Heg©<e [eefJe&ve nw~ Darwins Theory ofEvolution keÀne peelee nw~ Jes Linear efJekeÀeme keÀer yeele keÀjles nQ -jsKeekeÀej~ nceeje Cyclic nw ~ me=efä ®e¬eÀ, keÀeue®e¬eÀ, ³egie ceb[uekeÀej Fme
  32. 32. HeefjJeej ÒeyeesOeve 32lejn keÀe HegjeCe Deewj Fefleneme nceejer peerJeve keÀe cece& mecePeves kesÀ efue³esDeeOeejYetle efJe<e³e nQ-18 HegjeCe, jecee³eCe Deewj ceneYeejle~2,500 meeueeW mes nceejs THej meleled Dee¬eÀceCe nes jns nQ~ nce Yeer mebIe<e&jlenQ~ mebIe<e& kesÀ keÀejCe, ef®ebleve Òeef¬eÀ³ee keÀcepeesj nes ie³eer nw~ MeesOe DeewjDeeefJe<keÀej Yeer keÀcepeesj nes ie³es nQ~ Deye mece³e Dee³ee nw, GveceW ®eslevee keÀemeb®eej nesvee ®eeefnS~jepee-cenejepeeDeeW keÀer keÀLee-keÀneveer ner Fefleneme veneR nw~ Deewj GvekeÀeceefncee ceC[ve Yeer Fefleneme vener nes mekeÀlee~ meceepe peerJeve keÀer ieefle-efJeefOe³eeB ner Fefleneme nQ~nceejs Fefleneme keÀes oes YeeieeW ceW osKevee ®eeefn³es~ Henuee - J³eemeHetJe&, otmeje -J³eemeesÊej~ 1. J³eeme efJejef®ele ceneYeejle nw Deewj 2. Gme kesÀ HetJe&keÀeue keÀeFefleneme JeeuceerefkeÀ efJejef®ele jecee³eCe ceW efceuelee nw~J³eemepeer kesÀ yeeo Jeeueer keÀeueieCevee keÀjles mece³e cenelcee yeg×, Dee®ee³e&MebkeÀj SJeb mJeeefce efJeJeskeÀevevo keÀes keÀeue efvecee&HekeÀeW kesÀ veeles ceevekeÀj FeflenemekeÀes peevevee Gef®ele nesiee~J³eemepeer mes yeg×, yeg×peer mes MebkeÀje®ee³e&, MebkeÀje®ee³e&peer mes efJeJeskeÀevebo lekeÀkesÀ leerve keÀeueKeC[ keÀes ef®eeqvnle keÀjvee Deewj efJeJeskeÀevebo kesÀ yeeoJeeueskeÀeueKeC[ keÀes Jele&ceeve ceevevee þerkeÀ nesiee~(³eneB SkeÀ yeele ³eeo jKevee~ DeHeves osMe kesÀ oes Fefleneme ûevLe oes ³egie kesÀ nQ~jecee³eCe $eslee³egie keÀe Deewj ceneYeejle ÜeHej ³egie keÀe nw~ keÀeueieCevee ³egiekesÀ efnmeeye Hej neslee nw~ nj ³egie kesÀ Deble ceW Gme ³egie keÀe Fefleneme efueKeepeelee nw~yeew× Deewj pewve celeeW kesÀ Òeefle ¬eÀesOe Deewj Ie=Cee keÀjvee meJe&Lee Devegef®ele nw~Þe×e mes DeO³e³eve keÀjvee ®eeefnS~ mebyebefOele keÀeueKeC[ keÀe meecetefnkeÀ ceve(Collective thinking) DeHeveer megj#ee SJeb mebJeOe&ve kesÀ efueS pees ³eespeveeSbyeveeles nw Jes ner ``cele (Religion) nesles nQ~ GvekesÀ Üeje meceepe keÀes efceueer
  33. 33. HeefjJeej ÒeyeesOeve 33ngF& MeeqkeÌle keÀes Hen®eevekeÀj Deeoj keÀjvee, keÀeueeblej ceW mecem³ee Dee³eer nes,lees GvekeÀe keÀejCe {tb{keÀj megOeej uesvee ®eeefnS~Dee®ee³e& MebkeÀj yengle ner cesOeeJeer Les~ GvekeÀer GHeueeqyOe³eeB DeÓgle nQ~ GvneWvesefpeve J³eJemLeeDeeW keÀes Òemlegle efkeÀ³ee Jees Yeer Deefle GÊece nQ~ FmekeÀes ceeveves kesÀyeeo Yeer GvekesÀ keÀe³e&keÀeue kesÀ yeeo Òeieefle kesÀ yepee³e DeJeveefle, DeveeJeM³ekeÀÒeefleyevOe (pewmee... mecegê ³eeve keÀe efve<esOe), yeenj kesÀ Dee¬eÀceCe kesÀ meecevesefJeJeskeÀnerve J³eJenej mes Hejepe³e Deeefo osKeves ceW Deeles nQ~ Fmueece keÀeDee¬eÀceCe SkeÀ GoenjCe nw~meleled Dee¬eÀceCeeW kesÀ yeeJepeto ³en DeHevee meceepe veeMe ve neskeÀj peerefJele nw~Fme efJeMes<elee kesÀ keÀejCe ke̳ee nQ? F&ceeveoejer mes FmekeÀe DeO³e³eve keÀjveeDeeJeM³ekeÀ nw~ Deewj DeO³e³eve keÀe efve<keÀ<e& efJeÜeve ueesieeW kesÀ O³eeve ceW ueeveeDeefveJee³e& nw~DeHeveer meeceeefpekeÀ J³eJemLee, peeefleiele efveÿe, Deelceer³elee, HeeefjJeeefjkeÀ meg¢æ{efjMlee, Oece& kesÀ Òeefle Þe×e, nceejs cebefoj-ceþ, efMe#ee keÀer J³eJemLee DeeefokeÀejCe efJeMues<eCe keÀjves ³eesi³e yeeles nQ~efveefJe&Jeeo nce oeJee keÀj mekeÀles nQ efkeÀ YeeqkeÌle Deeboesueve kesÀ ÒeYeeJe mes Oece&Þe×e,osMeYeeqkeÌle, Dev³ee³e kesÀ meeceves efmej veneR PegkeÀevesJeeuee ceveesyeue Deeefo iegCecepeyetle nes ie³es~DeLee&led cenelcee yeg× kesÀ yeeoJeeues efoveeW ces pees mebIe<e& Meg© nes ie³ee Lee, JenDeepe Yeer ®eeuet nw~ efJeefJeOe ÒekeÀej kesÀ Dee¬eÀceCe ng³es nQ Deewj nes jns nw; pewmesmewefvekeÀ jepeveereflekeÀ, celeer³e, DeeefLe&keÀ, meeceeefpekeÀ Deeefo~ FmeefueS Fmemece³e keÀes mebIe<e& keÀe keÀeueKeb[ keÀne pee mekeÀlee nw~yeg× kesÀ HetJe& efoveeW keÀes JewYeJe keÀe keÀeueKeb[ keÀne peevee ®eeefnS~³eeo jKevee ®eeefnS efkeÀ Fmeer keÀeueKeC[ ceW, efJeée kesÀ meYeer osMeeW ces efnvogmebmke=Àefle keÀe meb®eej nes ie³ee Lee~Yeejle mes yeenj efkeÀme-efkeÀme osMe ceW keÀewve-keÀewve ie³es Les - {bt{vee ®eeefn³es~Fefleneme keÀes j®eles mece³e meebmke=ÀeflekeÀ, meeceeefpekeÀ, Mew#eefCekeÀ, jepeveereflekeÀ,
  34. 34. HeefjJeej ÒeyeesOeve 34meeefnl³e Deewj DeeefLe&keÀ HenuetDeeW keÀes O³eeve ceW jKevee ®eeefnS~efJeieled Meleeeqyo kesÀ Fefleneme keÀes oMekeÀeW ceW, GmekesÀ Henues Jeeues Fefleneme keÀesMelekeÀeW ceW Deewj efHeíues ³egie kesÀ Fefleneme keÀes ³egiees ceW ner mebûen keÀjvee ®eeefnS~MeesOe keÀjles mece³e, ³en efJeéeeme ¢{ jnvee ®eeefnS efkeÀ nceejer mebmke=Àeflemeveeleve Yeer nw, ce=l³egbpe³e Yeer nw~efkeÀmeer kesÀ Òeefle, efkeÀmeer Òe³elve kesÀ Òeefle HetJee&ûen veneR jKevee~ keÀìglee Yeer veneRjKevee~ceve ceW efJeéeeme jKevee ®eeefnS efkeÀ nj Òe³elve meceepe kesÀ efnle ceW, meceepe HetjkeÀner Lee~ ÒeeceeefCekeÀlee keÀes ÒeMve vener keÀjvee ®eeefnS~³en mees®e þerkeÀ veneR nw efkeÀ Heef½ece keÀer YeesieJeeoer ¢efä nw~ Deewj nceejer nermener nw~ efpeo efJeveeMekeÀejer nes mekeÀlee nw~ nceejer ¢efä meebmke=ÀeflekeÀ jner~DeLee&led mebmkeÀej mes efJekeÀeme keÀjvee, meye ceW Yeuee ner osKevee Deewj mel³e keÀesKeespeles jnvee~ peye Fme yeele keÀer mHeälee nesieer, ``meebmke=ÀeflekeÀ meece´ep³eMeyo keÀe mener DeLe& ceeuetce neslee nw~ Dev³eLee jepeveereflekeÀ ¢efä efvekeÀue keÀjieuele OeejCee yeve pee³esieer~ meebmke=ÀeflekeÀ meece´ep³e ceW jepelJe ieewCe Deewj Oece&ÒeOeeve jne~ nceejs osMe ceW 56 jep³e jnles ng³es Yeer jeä^ SkeÀ ner Lee~Fme mel³e keÀes Yetuevee veneR efkeÀ Yeejle ceW efJeÐeeoeve nes ³ee Jew%eeefvekeÀ efJekeÀemenes Deewj meÊee meb®eeueve Yeer yengle uebyes mece³e mes, cee$e ceewefKekeÀ ceeO³ece mes(Þegefle) ®eueles Dee³es~`efueefHe keÀe Òe®eueve neskeÀj yengle mece³e veneR ngDee nw~ keÀefue³egie kesÀ ÒeejbYe ceWefueefHe keÀe DeejbYe nes ie³ee~ Deewj ÒeLece efueefHekeÀej ieCesMepeer Les~ keÀefue³egiekesÀ HenuesJeeues leerve ³egieeW ceW efueefHe veneR Leer; mebmke=Àefle Leer~ jep³e, meece´ep³e,mebIe<e&, Mem$eeðe, meÊee meye Les~ Gme mece³e keÀe peerJeve mece=× Yeer jne~Meebefle Yeer Leer Fve meye yeeleeW keÀes yeleueeves mes me®eeF& kesÀ efvekeÀì peevee mebYeJenesiee~HegjeCeeW ceW me=efä kesÀ efJeefJeOe ÒekeÀej keÀe efJeJejCe nw~ Þe×e mes GvekeÀe DeJeueeskeÀvekeÀjves mes ve³eer-ve³eer keÀuHeveeSb Dee mekeÀleer nQ~
  35. 35. HeefjJeej ÒeyeesOeve 35Deeie, Jeðe, ®e¬eÀ, efueefHe, ke=Àef<e, keÀye, kewÀmes Deewj efkeÀvemes ÒeejbYe nes ie³es?Fve efJe<e³eeW keÀes Keespeves mes Fefleneme keÀes mecePevee mejue nesiee~Fme osMe kesÀ $eÝef<e-cegefve Deewj GvekeÀer GHeueeqyOe³eeB, ceb$e, DeemLee Fve meyeefJe<e³eeW Hej DebOeefJeéeeme keÀer cegnj ueieekeÀj, SkeÀoce þgkeÀjekeÀj eflejmke=ÀlekeÀjves kesÀ yepee³e ieewjJe mes GvekeÀe DeO³e³eve Deewj efJeMues<eCe keÀjvee Del³evleGef®ele Deewj ueeYeÒeo nesiee~ GoenjCeeLe& - jecee³eCe ceW Heg<HekeÀ efJeceeve keÀeGuuesKe Deelee nw~ legjble Fme keÀes keÀeuHeefvekeÀ keÀnkeÀj þgkeÀjevee veneR~ leerve³egie HetJe& ceW ueesieeW kesÀ efoceeie ceW Ssmeer efJeue#eCe SkeÀ keÀuHevee kewÀmes Dee³eernesieer? Lees[e mees®eves mes, Keespeves mes Jew%eeefvekeÀ peiele keÀes kegÀí ueeYe leesnesiee ner~efnvog ¢efäkeÀesveefnvog keÀer efJeMes<elee nw, ef®ebleve ceW~ nj efJe<e³e kesÀ pe[ lekeÀ peekeÀj efJeMues<eCekeÀjvee nceejer He×efle nw~ yeenj kesÀ ®ecekeÀ-OecekeÀ mes p³eeoe, me®®eeF& keÀes KeespeveskeÀer ¢efä nw~ FmeefueS efnvog ef®ebleve meeJe&keÀeefuekeÀ Deewj meeJe&osefMekeÀ nw~F&éej SkeÀ, veece DeveskeÀF&éej meJe&J³eeefHe, meJe&%e Deewj meJe& MekeÌleF&éej oC[ vener osiee; Jen j#ee keÀjlee nw~ceveg<³e HeeHeer veneR nw, GmeceW owJeerDebMe nw~vej keÀes veeje³eCe ner yevevee nw Deewj FmeerefueS Yeejle ceW pevce efceuee nw~vej keÀe G×ej mJe³eb kesÀ neLe ceW nw~ efkeÀmeer oueeue keÀer DeeJeM³ekeÀlee veneR~GÎjsoelceveelceevecedmebmeej kesÀJeue ceveg<³e kesÀ efueS veneR DeefHeleg meye 84 ueeKe peerJepevleg kesÀ efueSYeer nw~Òeke=Àefle ceveg<³e keÀer DeeJeM³ekeÀleeDeeW keÀes HetCe& keÀj mekeÀleer nw, ueeuemee keÀesvener~
  36. 36. HeefjJeej ÒeyeesOeve 36peerJeve SkeÀ ®e¬eÀ pewmee Ietcelee jnlee nw; DeepekesÀ THejJeeues keÀue veer®es Deepeeves keÀer mebYeeJevee nw, veer®esJeeues THej pee mekeÀles nQ~``HegvejefHe peveveb HegvejefHe cejCeb~ osn cejlee nw, peerJe veneR~ nj peerJe DeHevesMejerj keÀes l³eeie keÀjlee nw Deewj otmejs Mejerj keÀe OeejCe keÀjlee nw~osn veéej, Deelcee Meeéele~ Mejerj kesÀ efueS pewmee keÀHe[e Jewmee ner DeelceekesÀ efueS Mejerj~meYeer ceeveJe meceeve vener nQ, meye ceW kegÀí ve kegÀí efJeMes<elee jnleer nw~ efkebÀlegmeye ceW SkeÀ ner Deelcee jnleer nw~ All are not equal. But all is one.efnvoglJe efkeÀmeer keÀes yeenj veneR HeWÀkeÀlee~ meye keÀes pees[lee nw~ Jen `Yeer JeeokeÀes ceevelee nw; `ner Jeeo keÀes ceevelee veneR~keÀjvesJeeues meYeer keÀceeX kesÀ HeÀue efvekeÀuevee peªjer nw~ HegC³e Deewj HeeHe nerkeÀce&HeÀue nQ~ otmejeW keÀe Yeuee keÀjves Hej HegC³e Deewj yegje keÀjves Hej HeeHe ÒeeHleneslee nw~ HegC³e keÀjles ner jnvee Deewj HeeHe keÀYeer veneR keÀjvee~ ³eefo HeeHe efkeÀ³eelees megOejvee ®eeefnS~keÀce& kesÀ DevegªHe Deieuee pevce efceuelee nw~ðeer-Heg©<e DeeHeme ceW HetjkeÀ nQ~ ðeer DeeojCeer³e nw, ieewjJe keÀe Hee$e nw~ ``³e$evee³e&mleg Hetp³evles jcebles le$e osJeleeë peneB veejer keÀer Hetpee nesleer nw, JeneB osJeleeDeevebo mes jnles nQ~ Yeejle ceW veejer Hejce DeeojCeer³e nw, Jen ceelee yevevesJeeueernw~ mebv³eemeer Yeer ceeB keÀes veceve keÀjles nQ~veejer YeesieJemleg veneR yevevee~ Jebef®ele ³ee Meesef<ele vener yeveveer ®eeefnS~mvesn Deewj Devegve³e mes meeceeefpekeÀ HeefjJele&ve neslee nw; Üs<e Deewj ue[ves mes veneR~Þesÿ ef®eblekeÀ ner HeefjJele&ve kesÀ ceeO³ece nQ; Jes efveceexner nQ, efveueexYeer nQ~ meceepeHej Jes DeHeej Òesce jKeles nQ~ efkeÀmeer kesÀ Òeefle Gve ceW Keeme ©ef®e veneR, Deewj KegokesÀefueS Jes ueesie kegÀí Yeer DeHes#ee veneR jKeles nQ~ Gvemes ner mece³e-mece³e HejDeeJeM³ekeÀ HeefjJele&ve neslee jnlee nQ~ Jes $eÝef<e keÀnueeles nQ~peeefle keÀe veeMe keÀjves keÀe keÀoce vener Gþevee~ GmekeÀe veece lekeÀ vener ueslesng³es, peeefle keÀes Heej keÀj Deeies ye{ves keÀe efJeJeskeÀ Deefpe&le keÀjvee ®eeefnS~ nceW
  37. 37. HeefjJeej ÒeyeesOeve 37Kego peeefle³eeW cesW HeÀme peevee vener nQ~nj SkeÀ kesÀ keÀle&J³e nesles nQ~ keÀle&J³e keÀe Heeueve keÀjves Hej Dev³eeW kesÀDeefOekeÀej megjef#ele nes peeles nQ~keÀcepeesj keÀer j#ee Deewj HeeuevekeÀj, GvekeÀes SkeÀ GÊece peerJeve ÒeCeeueer ÒeeHlekeÀjevee Mes<e peveeW keÀe Oece& nw~Oece& keÀer j#ee keÀjes, Oece& legcnejer j#ee keÀjsiee~ Òeke=Àefle nceejer ceelee nw, GmekeÀe Hetpeve keÀjes~ mJe³eb YeieJeeve yeve peevee ner ceeveJepeerJeve keÀe ue#³e neslee nw``Deelcevees cees#eeLe¥ peieef×lee³e®eSsmes mewkeÀ[eW Meeéele mel³e, efnvog ef®ebleve kesÀ HeÀue nes ie³es~ Deewj npeejes Je<eeXmes Fme meceepe keÀer mebHeefÊe yeve ieS~ Fve mel³eeW kesÀ DevegªHe efpevneWves DeHevee peerJevepeer³ee, GvneWves FvekeÀes, Deieueer Heeræ{er lekedÀ nmleebleefjle efkeÀ³ee~ Fme lejn pees Heeræ{ermes Heer{er lekeÀ ®eueleer nw, Jener mebmke=Àefle yeve peeleer nw~ Fme osMe ceW Yeues ner J³eeqkeÌleDeveHe{ neW, Hejbleg Jen megmebmkeÀeefjle jne~ GmeceW mebmke=Àefle keÀe pe[ pece ie³ee Lee~veleerpee Ssmee ngDee efkeÀ GmekeÀe J³eJenej DevegkeÀjCeer³e jne~ ye®®eeW kesÀ efueS yegpegie&DeeoMe& nes ie³es~ ye[s pewmes, ye®®es peerJeve peerves ueies, Jener HejbHeje yeve ie³eer~ FmeHejbHeje keÀes Deeies yeæ{eves ceW `HeefjJeej ves Denb YetefcekeÀe efveYee³eer~HeefjJeej ceW yegpegieeX kesÀ ef®ebleve Deewj J³eJenej ner HeefjJeeefjkeÀ mebmkeÀej yeve ie³es~Fve mebmkeÀejeW keÀe HeefjCeece J³eeqkeÌle-J³eeqkeÌle keÀe peerJeve ®ecekeÀves ueiee~ ``ÒeeCepee³e ceiej Je®eve ve lees[s ``ÒeeCe pee³e ceiej Oece& ve íes[W ............. Ssmeeroæ{lee yeeuekeÀeW ceW Yeer Òeieì nesves ueieer~efkebÀleg DeeOegefvekeÀlee keÀer DeebOeer ceW pewmes Dev³e meceepeeW ceW efMeefLeuelee Dee³eer nwnceeje meceepe Yeer DeHeJeeo vener jne nw~ Fme ceW Yeer keÀcepeesefj³eBe Iegme jner nQ~ efHeÀjYeer DeeHemeer mebyevOe Deewj efJeéeeme meg¢æ{ jnves mes Deepe keÀer DeJemLee ceW Yeer efmeHe&ÀHeefjJeej, meceepe kesÀ mepeerJe veme yeve mekeÀles nQ~ ³en SkeÀ DevegYeJe efme× mel³e nw~³ener Fefleneme keÀe yeesOe nw~
  38. 38. HeefjJeej ÒeyeesOeve 38DeHevee HeefjJeej kewÀmee nw?Dev³e HeefjJeej kesÀ ueesie DeHeves HeefjJeej mes meerKevee ®eeefn³es Ssmee keÀewve meeefJe<e³e DeHeves Iej ceW nw?HeefjJeej kesÀ meYeer J³eeqkeÌle efceuekeÀj keÀjves ³eesi³e keÀece ke̳ee nQ?efove ceW keÀce mes keÀce SkeÀ yeej efceuekeÀj Yeespeveefove ceW keÀce mes keÀce SkeÀ yeej efceuekeÀj Yepeveefove ceW keÀce mes keÀce SkeÀ yeej efceuekeÀj KesuemeHleen ceW SkeÀyeej meye efceuekeÀj Iej keÀer meHeÀeF& keÀjles nQ ke̳ee?meHleen ceW SkeÀyeej meye efceuekeÀj ieHeMeHe keÀjles nQ ke̳ee?meHleen ceW SkeÀyeej meye efceuekeÀj ieerle-Yepeve ieeles nQ ke̳ee?DeHeves ye®®eeW keÀes DeHevee keÀewve mee iegCe efmeKee³ee nw?DeHeves ye®®eeW keÀes DeHevee keÀewve mee keÀece efmeKee³ee nw?DeHeves ye®®eeW ceW DeHeveer keÀewve meer DeemLee efvecee&Ce keÀer nw?DeHeves ye®®eeW keÀes 12 Je<e& Hetje nesves kesÀ Heefnues DeeHe keÀes DeHeves ceelee-efHeleeDeeWmes efceuee GÊece efJe®eej, Dee®eej ³ee DeemLeeDeeW keÀes efmeKee³ee nw ke̳ee?keÀce mes keÀce DeHeves Iej ceW FmekeÀes keÀjvee ner ®eeefn³es Deewj Fme keÀes keÀYeer veneRkeÀjvee Ssmee efJeefOe efve<esOe efmeKee³ee nw ke̳ee?Iej ceW `ceQ Deewj `cesje Fve MeyoeW keÀe GHe³eesie p³eeoe neslee nw ³ee `nce DeewjDeHevee Fve MeyoeW keÀe GHe³eesie p³eeoe neslee nw?DeeHekeÀes yengle Deelceer³e Ssmes HeefjJeej efkeÀleves nQ? Hen®eeve keÀj mekeÀles ke̳ee nQ?Ssmes IejeW ceW DeeHe efkeÀleves efoveeW ceW SkeÀ yeej peeles nQ?Jes DeeHe kesÀ Iej keÀye Deeles nQ?Ssmes HeefjJeejeW keÀer mebK³ee nj Je<e& yeæ{ jner nw ³ee Ieì jner nw?DeeHe kesÀ He[esmeer ®eej-Heeb®e HeefjJeej keÀYeer efceueles jnles nQ ke̳ee? Yepeve kesÀefue³es, ieeves kesÀ efue³es, ³ee efkeÀmeer efJe<e³e meerKeves kesÀ efue³es?DeeHekeÀes DeeHe kesÀ meYeer efjMlesoej ceeuetce nQ ke̳ee? Je<e& ceW keÀce mes keÀce SkeÀyeej Gve meyekeÀes osKeles nQ ke̳ee?
  39. 39. HeefjJeej ÒeyeesOeve 39Ssmes meYeer efjMlesoej Je<e& ceW SkeÀ yeej kegÀìgbye efceueve ceW meefcceefuele nesles nQke̳ee?DeeHekesÀ kegÀueosJelee kesÀ yeejs ceW DeeHe keÀes ke̳ee-ke̳ee ceeuetce nw? DeeHekesÀ ye®®eeWkeÀes ke̳ee ceeuetce nw?DeeHe kesÀ HeefjJeej ceW F&éej keÀe ke̳ee mLeeve nw?pevceefove efnvog He×efle mes - efleefLe, ve#e$e kesÀ Devegmeej ceveeles ³ee ef¬eÀef½e³eveHe×efle mes - [sì, kesÀkeÀ, ke̳eeb[ue mes ceveeles?HeefjJeej ceW Yeespeve kesÀ efue³es efveef½ele mLeeve, efveef½ele mece³e Deewj efveef½ele ¬eÀce nwke̳ee? ³ee efì. Jnerr. osKeles Keeles nQ? ke̳ee, Jen þerkeÀ nw?HeefjJeej ceW DeeHe meYeer yevOeg mJeosMeer JemlegDeeW keÀe ner GHe³eesie keÀjles nw ke̳ee?HeefjJeej ceW meye ceele=Yee<ee ceW ner yeesueles nQ ke̳ee?peye Iej ceW jnles nQ leye DeHeves osMe kesÀ JesMe mJeYet<ee ceW ner jnles nQ ke̳ee?DeeHekesÀ HeefjJeej ceW meye-efvel³e mveeve, O³eeve, J³ee³eece keÀjles nQ ke̳ee?meHleen ceW SkeÀ yeej Mejerj keÀes lesue ueieekeÀj DeY³ebpeve keÀjles nQ ke̳ee?He#e ceW SkeÀ yeej Je´le GHeJeeme keÀjles nQ ke̳ee?Je<e& ceW SkeÀ yeej efkeÀmeer ÒesjCee kesÀvê ceW peekeÀj SkeÀ efove keÀe ÒeJeemekeÀjles nQ ke̳ee?DeeHe kesÀ HeefjJeej ceW nj ceeme `DeeHe×ve kesÀ veece Hej kegÀí Oeve ye®eekeÀjjKeles nw ke̳ee?HeefjJeej ceW - efì. Jner., ceesyewue, ke@ÀcH³etìj Deewj keÀej Fl³eeefo ³eb$eeW kesÀ yeejs ceWkeÀesF& efJeefOe efve<esOe nw ke̳ee? ³eeves ke̳ee keÀjvee Deewj ke̳ee veneR keÀjvee Ssmesefve³ece nQ ke̳ee?DeepekesÀ ³egie ceW cegeqmuece Deewj ef¬eÀef½e³eve mecegoe³e Dev³e mecegoe³e kesÀ ueesieeW keÀeceleeblej keÀjves kesÀ efue³es J³eeHekeÀ Òe³elve keÀj jns nQ~ Deeies Fme Òe³elve keÀes Deewjlespeer mes keÀjvesJeeues nw~ Fme efmLeefle ceW DeeHe kesÀ Heesles efnvog ner jn mekeWÀieske̳ee?
  40. 40. HeefjJeej ÒeyeesOeve 40

×