Corderii colloquiorum libri iv

1,480 views

Published on

  • Be the first to comment

Corderii colloquiorum libri iv

  1. 1. MaturiniCorderiiColloquiorumLIBRI IV 1
  2. 2. 2
  3. 3. Maturini Corderii in pene ab incunabulis hauseram, etColloquiorum suorum libros Deo acceptos esse mihipraefatio persuaseram. Me autem in illoMaturini Corderii Colloquiorum instituto constanter perseverasse,Scholasticorum Libri IV diligenter satis idonei sunt testes libelli aliquotrecogniti. Protrepticon, Ad bene a me diversis temporibus editi, invivendi recteque loquendi studiosos. quibus scribendis semper mihiCalvinus didicit quo praeceptore consilium fuit ad utrumque horumLatine Grammaticeque loqui, simul pueros formare: idem testariquantus hic autor erat. Hinc bene possunt et mei discipuli, e quorumvivendi documenta apteque ingenti numero cum supersint adloquendi, O pueri, a teneris imbibite hunc usque diem pleriqueunguiculis. LONDINI, Typis M. F. celeberrimi Viri; unus tamenet I. G. pro Societate Stationariorum. potissimum in praesentia mihi1679. occurrit, ex iis quos Parisiis docui, praestantissimus ille vir, Iohannes Calvinus, quem honoris causaAnnus agitur minimum nomino. Ex quo autem misertusquinquagesimus, ex quo, suscepta Pater clementissimus mentem veradocendi pueros provincia, in hanc sui Evangelii cognitione illustravit,cogitationem totus incubui, qua multo etiam ardentius id propositumpossem ratione efficere, ut pueri persequutus sum. Quod etpietatem bonosque mores cum Nivernensis Schola, et aliquantohumanarum literarum studiis post etiam Burdegalensis (ad quam,coniungerent. Quamvis enim, cum Lutetia profugus propterParisiis primum eo munere fungi Evangelicae doctrinae professionem,coepi, (cum in aliis gymnasiis, tum me contuleram) per trienniumin Rhemensi, S. Barbarae, experta est. Sed cum et pleniorLexoviensi, Marchiano, Navarraeo) Evangelii cognitio deindenondum mihi verum Evangelii accessisset, et liberior etiam, imolumen illuxisset, sed in profundis vero prorsus libera, mihi esset eiussuperstitionum tenebris demersus professio; tum vero voti mei camposiacerem; discipulos tamen meos reddi vehementiori desiderio quambona fide semper, non solum ad unquam antea concupivi. Atque idhumanitatis studia, sed etiam ad testari haec Schola Genevensiscultum divinum adhortabar: si tamen iampridem potuit, in qua, relictaeo nomine appellare licet profanos Burdegalensi, docui: potuit etillos falsae Ecclesiae ritus, quos ego Neocomensis, cuius per annos 3
  4. 4. circiter septem fui Moderator: (de aggressus, quibus me consulturumNeocomo autem in Helvetiorum puerorum studiis sperabam, sifinibus sito loquor:) potuit et quando mihi manum illis extremamLausanensis id testari, ubi imponere liceret. Verum enimvero,Gymnasiarchae partes annos totos ex quo tempore ad hanc docendiduodecim, magnificentissimorum provinciam (Deo ita volente) sumdominorum Bernatum auspiciis, revocatus, sic animum abieci, ut vixsustinui. Potuerunt (inquam) una sperare possem aliquid unquamcum Genevensi hae quoque scholae edendi mihi datum iri spatium:id testari: sed et nunc eadem mihi propterea quod (ut semper anteatestis esse potest; cum in eam me feceram) me ad satisfaciendumsecundo Pater ille benignissimus, discipulis ita dederam, ut nesenectutis meae misertus, (quae successivas quidem horas mihiannum octogesimum quintum liberas relinquerem: et quamvisattigit) tanquam in portum permulti saepe mecum agerent,tutissimum, post infinitos labores et adeoque precibus efflagitarent, utmulta pericula, receperit. Ex quo tandem aliquid ad puerorumtempore saepissime mecum cogitavi, utilitatem in lucem emitterem; nemoqua potissimum re inservire illi tamen persuadere poterat, ut mihipossem, qui me per totam vitam exirent e manibus, quae iudicio meotanta benignitate prosequutus esset, nondum satis probarentur. Annomeque tot laboribus et periculis tamen superiore, cum docendiliberasset. Cum autem Robertus adiutor ex animi sententia mihi donoStephanus, amicorum meorum Dei obtigisset, venit in mentemintimus, (quo primum doctore ad chartulas meas, praesertimEvangelii cognitionem usus fueram,) vetustiores, diligentius excutere:me, ut alias saepe, ad scribendum inter quas occurrerunt haec nostraaliquid pueris vehementer hortaretur, Colloquia, quae iam fere trienniumet adminicula quaecunque (quasi sopita) in musaeolo meonecessaria essent polliceretur, atque latuerunt. Ea igitur, velut e somnoadeo iam me benignissime suis excitata, cum in manus sumpsissem,sumptibus aleret; animum ad eam placuit matutinis horis (id est,rem appellere coepi. Sed, proh tempore mihi a docendi provinciadolor! Robertus ille meus haud vacuo) recognoscere, aliquot etiammulto post ex hac vita ad Christum, augere colloquiis, et, quantum resnon sine maximo literarum ipsa patiebatur, expolire. Peractadetrimento, commigravit. Neque recognitione, visum est opusculumtamen ego incepto destiti, sed communicare cum quibusdam virisaliquot opuscula scribere sum doctissimis; qui cum meum in eo 4
  5. 5. consilium probassent, dignumque puerorum ingenium, et adcensuissent quod pueri cum prudentiam, et ad iudiciumGrammatiae rudimentis haberent in comparandum; ubi scilicet altermanibus, ego, persuasus frequenti alterum hortatur, admonet, arguit,eorum hortatione, permisi ut in libereque reprehendit. Porro, in hispublicum ederetur. Sunt enim haec ipsis libellis sic induxi loquentesnostra Colloquia eiusmodi, quae pueros, ut etiam obiter, et quasi aliud(nist me fallit animus) bonae indolis agens, parentes, paedagogos,pueros magnopere iuvare possint ad praeceptores quoque minuseas res consequendas quas ego diligentes, de suo quemque insemper in votis habui, et in quibus ut tractandis puerilibus ingeniis officiopueri exercerentur, omni compluribus in locisprofessionis meae tempore commonefaciam. Sed depotissimum laboravi: hoc est, (ut Colloquiorum usu atque utilitatesupra dixi) ad pietatem et bonos hactenus. Reliquum est, ut illa pueri,mores cum literarum elegantia in quorum usum conscripta sunt, eoconiungendos. Equidem fateor aliis quo scripsimus animo complectanturopus esse ad eam rem adiumentis, et legant; iisque, quamdiu opus erit,praeterquam his, quae puerilia sunt fruantur. Quod si quid fructus exColloquia: sed tamen si pueri, eorum lectione se percepissediligenti Magistrorum exhortatione intellexerint, ei gratias agantassidue incitati, in his lectitandis immortales, qui nobis ad easese oblectarint, futurum confido, ut scribenda et animum et facultatemnon solum purius et honestius suppeditavit. Interea quoquesermones inter se conferre meminerint, preces ad ipsum Deumassuescant, sed a pravis etiam saepe et ex animo pro huius civitatiscolloquiis abstinere, quibus (ut ait amplissimo Senatu et prudentissimisApostolus ex Menandro) mores boni Magistratibus fundere; sub quorumcorrumpuntur. Hic etenim, praeter felici administratione, Deo sualinguae Latinae simplicem gratia providente, tranquillam vitampuritatem, multae interiectae sunt agimus, studiaque nostra in ipsiusmodo ad pietatem et Dei timorem gloriam feliciter prosequimur.admonitiones, modo praecepta Datum Genevae, VIII. Idus Februarsalutaria de moribus, passim vero Anno Christianae Redemptionisdocumenta sive exempla ad recte MDLXIII Aetatis autem nostraevivendum accommodata: ut interim LXXXV.taceam, quot modis una et eademopera excitari et acui possit 5
  6. 6. 6
  7. 7. Colloquiorum Scholasticorum B.Liber I ‘Aequum’ dicis: volo ego quoque tecum repetere, si tibi placet.Colloquium 1 C.Personae: Eho! quid hoc est? quid sibi vult istaBernardus, Claudius, tam subita mutatio? nonne tu modo loquebaris de lusu?B.Salve, Claudi. B. Loquebar quidem, sed non serio.C.Tu quoque salvus sis, Bernarde. C. Cur simulabas?B.Ludamus paulisper. B. Ut paucis tecum fabularer.C.Quid ais, ineptule? Vix scholam C.ingressus es; et iam de ludo Quid illud prodest?loqueris? B.B. Etiam rogas? nunquam audivisti exNe irascaris, quaeso. praeceptore?C. C.Non irascor. Nunc mihi non occurrit: quid, inquam, prodest confabulari?B.Quid ergo sic exclamas? B. Ad nos in Latina lingua exercendos.C.Accuso tuam stultitiam. C. Profecto recte putas, et ego te nuncB. magis amo.Non licet igitur ludere? B.C. Habeo tibi gratiam: age, repetamusImo licet; at cum tempus est. praelectionem; nam brevi praeceptorB. aderit.Vah! tu nimium sapis.C. Colloquium 2Utinam tantum saperem satis: sed Personae:mitte me, quaeso, ut repetam quae Stephanus, Praeceptor,mox reddenda erunt praeceptori. S. 7
  8. 8. Salve, praeceptor. P.P. O factum bene! quis te misit ad me?Salvus sis, mi Stephanio. Unde S.venis tam multo mane? Nemo.S. P.E cubiculo nostro. Quid ergo?P. S.Quando surrexisti? Ultro veni.S. P.Paulo ante sextam, praeceptor. Mi animule, quam pulchrum estP. sapere! Nonne est ientandi tempus?Quid ais? S.S. Nondum esurio.Sic est ut dico. P.P. Quid vis igitur?Tu nimis es matutinus; quis te S.expergefecit? Volo reddere nomina quotidiana, siS. tibi placet audire me.Frater meus. P.P. Quidni placeret? tenes igiturAn precatus es Deum? memoria?S. S.Cum primum frater me pexuit, Teneo, gratias Deo.precatus sum. P.P. Age, pronuncia.Quomodo? S.S. Sed mihi soles praeire Anglice, etFlexis genibus et coniunctis ego Latine respondeo.manibus, dixi precationem P.Dominicam cum gratiarum actione. Bene mones; pene istud oblitusP. eram: responde igitur.Qua lingua? S.S. Exspecto ut proponas.Anglica. P. The head. 8
  9. 9. S. P.Caput. Ego vero te libenter audiam.P. S.The top of the head. Caput, The head.S. Vertex, The top of the head.Vertex. Sinciput, The fore-part.P. Occiput, The hinder-part.The fore-part. Nonne bene dixi, praeceptor?S.Sinciput. P. Quam optime.P.The hinder-part. S. Laudetur Dominus Deus.S.Occiput. P. O pulchrum verbum! Ito nuncP. petitum ab ancilla ientaculum.Nunc responde Anglice. Caput. S.S. Malim abs te accipere, praeceptor, siThe head. tibi non est molestum.P. P.Vertex. O quam te amo de isto verbo! age,S. sequere me: dabo tibi aliquid boni,The top of the head. quia tuum recte fecisti officium.P. Quid est hoc?Sinciput. S.S. Panis candidus, White bread.The fore-part. P.P. Quid haec sunt?Occiput. S.S. Ficus aridae, Dry figs.The hinder-part. P.P. Numera.Quid si nunc solus dicas omnia? S.S. Una, duae, tres, quatuor, quinque,Facile dicam. sex. 9
  10. 10. P. M.O lepidum capitulum! Ienta nunc Redde igitur, et esto praesentiotiose. animo. D.Colloquium 3 Hoc matutino tempore primumPersonae: pronunciavimus carmen ex Catone:A., B., deinde eius interpretationem Latine et Anglice reddidimus: postremoA. bini tractavimus singulas partesVis ientare mecum? orationis, cum attributis etB. significatione.Non habeo ientaculum. M.A. Rectene fecisti officium tuum?Quid? non attulisti? D.B. Puto me satisfecisse praeceptoriEgo domi ientaveram. magna ex parte.A. M.Itane semper facis? Vide ne mentiaris: nam ego illumB. percontabor.Minime; sed quia bene mane D.surrexeram, sic matri placuit me Ut voles, praeceptor; nihil hac in retractare. metuo.A. M.Prosit tibi: ego igitur solus ientabo. Age, pergamus. Meridie quidB. habetis reddere?Et ego interim studebo. D. Habemus declinare verbum Possum,Colloquium 4 Latine et Anglice.Personae: M.Magister, Discipulus, Nihil praeterea?M. D.Esne paratus ad reddendum studii Nihil.tui rationem? M.D. Ego te istud alias docui: nonne tenesParatus, ut mihi videor. memoria? D. 10
  11. 11. Non ausim affirmare, donec M.tentavero. Quid tum?M. D.Declina in primas personas: caetera Illae enim voces a supino formaritibi erunt facillima. solent.D. M.Indicativus, Possum, I can; poteram, Da exemplum in aliquo verboI was able; potui, I have been able; integro.potueram, I had been able; potero, I D.shall be able. Ut a supino Lectu fit Lecturus, et aImperativus deest. Optativus, Lecturus fit Lecturum esse.Utinam possim, God grant I can; M.utinam possem, would to God I Recte sane. Sed cur praetermisisticould; utinam potuerim, God grant I participium praesens a verbohave been able; utinam potuissem, Possum, cum sit in usu Potenswould to God I had been able. potentis?Subiunctivus, Ut possim, that I may; D.ut possem, that I might; quamvis Quia (ut saepe nos docuisti) Potenspotuerim, although I have been able; non est participium, licet a Possumquamvis potuissem, although I had veniat.been able; cum potuero, when I shallbe able. M. Quid ergo est?M.Declina totum Infinitivum. D. Nomen adiectivum.D.Infinitivi modi praesens et M.praeteritum-imperfectum, Posse, to Probe meministi: utinam sic pergasmay or can; praeteritum-perfectum semper.et plusquam-perfectum, potuisse, to D.have or had been able. Caetera Spero indies meliora per Deidesunt. gratiam.M. M.Cur hoc verbum Possum caret futuro Ego quoque idem tecum spero.infinito? cur item participio in rus? Nunc restat, ut dicas PraeteritumD. cum prole.Quia non habet supinum. D. Potui, potueram, potuerim, potuero, 11
  12. 12. potuissem, potuisse. Papae! cur non citius?M. C.Dic terminationes. Exspectandus est pater, dum e curiaD. redierit.I, ram, rim, ro, sem, se. D.M. Tu igitur non potes adesse aulae inDic significationes. cantione Psalmorum.D. C.Possum, I am able; posse, to be able. Raro admodum; interdum.M. D.Haec hactenus: ecce, ecce, vocamur Quomodo excusaris?ad prandium. C. Exemptus sum illo munere.Colloquium 5 D.Personae: Quis te exemit?C., D., C.C. Didascalus, patris mei monitu.Quando vis prandere? D.D. Ergone omnes Senatorum filiiEgo iam prandi. habent eiusmodi privilegium?C. C.Quota hora? Habent, modo patres iubeant.D. D.Sesquioctava. Nonne mater posset dare tibi prandium ante reditum patris eC. Senatu?Tam mane igitur prandetis? C.D. Posset quidem, sed pater vult a meSic fere solemus in aestate: Vos exspectari.autem? D.C. Quamobrem?Non prandemus antesesquidecimam: interdum ab C.undecima. Quia sic illi placet.D. D. Nunc mihi tacendum est: os enim 12
  13. 13. mihi occlusisti. Tantidem. Tu vero quanti alerisC. quotidie?Cur tu es tam curiosus percontator? F.D. Pluris quam tu.Puer sum; ‘et pueri semper cupiunt G.aliquid scire novi’. Quanti igitur?C. F.Fateor: sed ‘est modus in rebus’, ut Quatuor assibus.praeceptor nos saepe docet.D. Colloquium 7Ergo discedamus, ut te pransum Personae:conseras. Choletus, Colloguerius,C. Ch.Ignosce, quaeso, si qua in re te Unde redis?offenderim. Co.D. Foris.Ego abs te idem peto: ego, inquam,potius, qui te offendere potui Ch.loquacitate mea; sed interim nihil Cur prodieras?mali cogitans. Co. Ut irem domum.Colloquium 6 Ch.Personae: Quid eo?F., G., Co.F. Petitum libros meos.Ubi hodie cibum cepisti? Ch.G. Eho! cur non attuleras?Apud hospitem meum. Co.F. Oblitus eram.Quanti prandisti? Ch.G. Siccine soles ientaculum autSex quadrantibus. merendam oblivisci?F. Co.Quid coena, quanti constitit? Rarissime.G. Ch. 13
  14. 14. Profecto magna fuit negligentia. Pae.Co. Loquere audacter.Imo maxima: sed quid agas? pueri Pu.sumus. Ego et condiscipuli mei hoc fere totoCh. triduo libris affixi fuimus, licetneQuid si praeceptor tuum factum paulisper animum ludo relaxare?sciret? Pae.Co. Dic igitur aliquam sententiam.Fortasse poenas darem. Pu.Ch. ‘Interpone tuis interdum gaudiaAin tu fortasse? proculdubio curis,’ ‘Ut possis animo quemvisvapulares. Non te pudet sine libris in sufferre laborem.’Scholam venire? Pae.Co. Dic etiam versus Anglicos, siNon solum pudet, sed piget etiam: memoria tenes.veruntamen ne me accuses, obsecro. Pu.Ch. ‘ Mirth with thy labour sometimesNihil minus cogito; sed non possum put in ure, ’ ‘ That thou thy labourdissimulare, quin ego te better mayst endure. ’reprehendam. Pae.Co. Quam recte dixisti omnia!Istud (credo equidem) amice facis: Pu.itaque boni consulo. Est Deo gratia.Ch. Pae.Id satis est mihi: eamus intro in Addendum posthac erit aliquid.auditorium. Pu.Co. Quidnam, praeceptor?Tempus est: iam decuriones exigunt Pae.scripturae rationem. Qui dedit mihi ingenium et mentem bonam.Colloquium 8 Pu.Personae: Sed quis me illa docebit verba?Puer, Paedagogus, Pae.Pu. Ea scribam tibi in commentarioloPraeceptor, licetne pauca? tuo, ut ediscas. Sed dic mihi, quaeso, 14
  15. 15. quis te docuit istam orationem quam certius reddamus ea praeceptori.pronunciasti? D.Pu. Bene mones; praeito mihi hesterna.Campanus heri dederat mihi C.scriptam, et ego memoriae mandavi. Dic Latine, An eye.Pae. D.Profecto ego te amo, mi Daniel, ob Oculus.istam diligentiam. C.Pu. The right eye.Ago tibi gratias, praeceptor.Permittisne igitur ut ludamus? D. Oculus dexter.Pae.Sane. Abi, renuncia condiscipulis C.tuis. The left eye.Pu. D.Faciam. Oculus sinister.Pae. C.Quid dices illis? Both the eyes.Pu. D.Id quod me docuisti aliquando. Ambo oculi.Pae. C.Sed volo prius ex te audire. Probe tenes.Pu. D.‘Gaudete, pueri; en, affero vobis Nunc audi an recte solus dicam.iucundum nuncium: Ego vobis C.impetravi ludendi potestatem.’ Age, audio.Pae. D.Euge, probe meministi. Ito nunc An eye.iam. C. Debes enumerare in digitis, ut docetColloquium 9 praeceptor.Personae: D.Conradus, Daniel, Quid prodest istud?C. C.Repetamus nomina quotidiana, ut Ad memoriam iuvandam. 15
  16. 16. D. The left hand.Quid hoc sibi vult? C.C. Manus sinistra.Non audisti multoties? D.D. Both the hands.Ego sum obliviosus: quid agerem? C.C. Ambae manus.Esto diligentior ad ea retinenda quae D.perceperis. Restat, ut solus dicas.D. C.Quod me fideliter mones, pergratum A hand, Manus.facis. The right hand, Manus dextra.C.Age, ad rem redi. The left hand, Manus sinistra.D. Both the hands, Ambae manus.An eye, Oculus. The right eye, D.Oculus dexter. The left eye, Oculus O si tam bene diceremus coramsinister. praeceptore.Both the eyes, Ambo oculi. C.C. Quid obstat?Quam recte omnia dixisti! D.D. Quia timemus.Repetamus etiam hodierna, C.C. Et tamen errata nostra satisPlacet: at tu vicissim praeito mihi. humaniter corrigit.D. D.A hand. Nescio quid hoc sibi velit: Ego semper sum timidus in principio.C.Manus. C. Istud est quodammodo naturaleD. omnibus, ut audivimus exThe right hand. praeceptore.C. D.Manus dextra. Nunc repetendum esset Latine etD. Anglice; sed praeceptorem 16
  17. 17. venientem video Vna.C. B.Ingrediamur. Non declinatur, quia est adverbium hoc in loco; Anglice, Together.Colloquium 10 A.Personae: Praelectionem.A., B., B.A. Praelectio, praelectionis, f. g. TheDic Latine, Let us say our lesson lesson or lecture.together. Colloquium 11B.Repetamus una praelectionem. Personae:A. A., B.,Haec oratio quot habet partes? A.B. Eamus una repetitum.Tres. B.A. Quid ego repeterem? Nonne satis estDiscerne singulas nominatim. quod solus repetiverim?B. A.Repetamus est verbum: Vna, Si tantum semel aut bis repetieris, idadverbium: Praelectionem, nomen. parum est ad ediscendum.A. B.Declara paulo planius. Imo circiter decies repetivi.B. A.Tu igitur praeito mihi, ut solet Id quidem sufficit.praeceptor. B.A. Quid igitur vis amplius?Repetamus. A.B. Si vis certissime reddere coramRepeto, repetis, repetere, praeceptore, opus est cum aliquoconiugationis tertiae, sicut, Lego, repetivisse.legis, legere: Praeteritum, repetivi: B.Supinum, repetitum: Participia, Istud ego nesciebam: sed tibirepetens, et repetiturus. libenter assentior.A. A. 17
  18. 18. Faciamus ergo quod ego te I.monebam. ‘Impedit ita animum ne’.B. G.Equidem non recuso: incipe. Distingue post ‘animum’. I.Colloquium 12 ‘Impedit ira animum, ne possitPersonae: cernere verum. Fac sumptumGentilis, Isaacus, propere, cum res desiderat ipsa: Dandum etenim.’G.Tenesne memoria praelectionem? G. Iterum peccas accentu: Repete.I.Propemodum. I. ‘Dandum etenim est aliquid, cumG. tempus postulat aut res.’Visne repetamus una? G.I. Videsne te erravisse quater?Maxime velim. I.G. Video.Incipe igitur. G.I. Et observasti locos?Faciam libenter: sed tu attente audi,ut me corrigas, si quid erravero. I. Observavi.G.Agedum. G. Sic tibi facilius cavebis.I.‘Fac sumptum propere.’ I. Me miserum! putabam me recteG. tenere.Errasti: incipiendum fuit abhesterna. G. Sic mihi quoque solet accidere,I. quoties memoria non est beneBene admones: nunc incipiamus. confirmata.‘Iratus de re incerta contendere noli:Impedit ira.’ I. Felix qui memoriam bonam habet.G.Peccas accentu ‘ira’. G. Magnum Dei beneficium. Sed 18
  19. 19. tempus abit; audi nunc me. iniussu praeceptoris.I. F.audio; pronuncia. Esto; sed tamen debuisti postridieG. quaerere quid pridie actum esset.‘Iratus de re incerta contendere noli.’ C.I. Meam culpam confiteor: sed cedoHem, praeceptor adest; tace, ut illum librum tuum, quaeso, ut videam quidsalutemus. nobis reddendum sit. F.Colloquium 13 Accipe, et eadem opera signato quaePersonae: a praeceptore nobis praescripta sunt.Clemens, Felix, C. Faciam diligenter: neque posthac (utC. spero) me accusabis negligentiae.Nihilne est quod reddamus hodiepraeceptori? Colloquium 14F. Personae:Nihil, nisi de Grammaticaerudimentis. Comes, Oliverius,C. C.Quidnam? Quid actum est in auditorio hora tertia?F.Inspice librum tuum, invenies notas O.in quinque lectiones, quas Tractatae sunt orationis partes expraeceptor nobis praescripsit. praelectione.C. C.Quando istud fuit? Nihilne amplius?F. O.Die Veneris, hora quarta. Dixissem, nisi me interpellasses.C. C.At ego tunc non interfui. Erravi; Perge.F. O.Ergo plagas meruisti. Postea dictavit praeceptor argumentum Anglicum hodieC. vertendum.Siccine iudicas, severe iudex?occupatus eram domi, nec abieram C. 19
  20. 20. Quando reddendum? Tu igitur incipe, qui me provocasti.O. S.Cras meridie. Age, attentus esto: ne me sinasC. aberrare.Iamne vertisti? G.O. Sum promptior ad audiendum, quamUtcunque. tu ad pronunciandum.C. Colloquium 16Dicta mihi, quaeso, vernaculum. Personae:G.Accipe, festina; nam habeo aliquid Acooratus, Cortinus,scribere. A. Visne mecum repetereColloquium 15 praelectionem?Personae: C.Sylvius, Gervasius, Volo.S. A.Quid agis? Tenesne.G. C.Repeto mecum. Non satis recte fortasse.S. A.Quid repetis? Age, faciamus periculum.G. C.Praescriptum hodiernum Quid igitur exspectamus?praeceptoris. A.S. Ubi voles, incipe.Tenesne memoria. C.G. Atqui tuum est potius incipere.Sic opinor. A.S. Quid ita?Repetamus una: sic uterque nostrum C.rectius pronunciabit coram Quia me invitasti.praeceptore. A.G. Aequum dicis; attende igitur. 20
  21. 21. C. licet, nisi volumus vapulare.Isthic sum. T. Tu igitur audi me, dumColloquium 17 praelectionem pronuncio.Personae:Crispus, Sandrotus, Colloquium 19C. Personae:Iamne tenes quae reddenda sunt E., F.,hora tertia? E.S. Cur non scribis?Teneo. F.C. Iam scripsi meam paginam: tu vero?Ego quoque. E.S. Eo scriptum in area.Ergo confabulemur paulisper. F.C. Quid ita?Sed si intervenerit observator, E.putabit nos garrire. Quia serenum est coelum.S. F.Quid times, ubi nihil timendum est? Festina, tempus abit; et moxSi venerit, non deprehendet nos in exigetur ratio.otio, aut in re mala. Audiat, si velit,nostrum colloquium. Colloquium 20C. Personae:Optime Loqueris: secedamus aliquoin angulum, ne quis nos impediat. Titus, Valerius, T.Colloquium 18 Cur non scribis?Personae: V.Trimundus, Messor, Quia non libet.T. T.Non decet hic otiari, aut garrire, Atqui praeceptor iusserat.dum praeceptor exspectatur. V.M. Scio: sed est mihi aliquid legendumQuid ais? Non decet? Imo vero non prius; praeterea, nihil habeo quod 21
  22. 22. nunc scribam. Non ignoras me lentius scribere: etT. tu citius totum descripseris, quamO si velles mihi scribere! ego quatuor aut quinque versiculos.V. A.Quidnam? Quaere tibi alium scriptorem; nunc ego tibi non possum dare operam.T.Habeo describenda dictata D.praeceptoris. Cur non?V. A.Quae dictata? Est mihi aliud negotium, idemque pernecessarium.T.In Ciceronis Epistolas. D. Nolo te urgere, nec possum quidem:V. sed saltem commoda tuum codicem.Libenter describam tibi: sedexspecta feriarum diem proximum. A. Accipe; utere ut libet, modo neT. abutare. Nihil est quod hic verearis.Exspectabo igitur: sed ne fallas,quaeso. Colloquium 22V. Personae:Nec sciens, nec volens fallam. Augustinus, Observator domesticus,Colloquium 21 A.Personae: Licetne ire cubitum, condiscipule?Damon, Audax, O. Cur ante horam?D.Visne mihi describere A.praelectionem? Quia tertia est mihi surgendum.A. O.Cur non habes? Quamobrem?D. A.Quia hesterno die fui occupatus. Scribendi causa.A. O.Accipe librum meum, et describe. Quid habes scribere?D. A. Literas ad patrem. 22
  23. 23. O. Satis multos invenies in hac vicinia,Cur non petis a praeceptore veniam? ex tuis etiam condiscipulis.A. Pu.Bene mones; estne in musaeolo? Nihil id curo nunc: malim (si tibiO. placet) ediscere de Catechismo, inPuto esse: vise. diem Dominicum, P.Colloquium 23 Ut libet.Personae: Pu.Paedagogus, Puer, Si quis te quaeret, quid illi dicam?P. P.Unde venis? Dic me prodiisse, sed mox reversurum.Pu.Venio inferne. Colloquium 24P. Personae:Quod erat tibi negotium infra? Paedagogus, Abrahamus Puer,Pu.Iveram redditum urinam. P. Heus, Abrahame.P.Sede nunc ad mensam, et mane in A.cubiculo donec rediero. Hem, praeceptor.Pu. P.Quid agam interea? Pone libros; iam satis toto die studuisti: para te, ut eamusP. ambulatum.Edisce praelectionem in diemcrastinum, ut eam mihi reddas ante A.coenam. Nonne a coena praestaret?Pu. P.Iam edidici, praeceptor. Salubrior est ante cibum exercitatio corporis.P.Lude igitur. A. Memini ex te audire.Pu.Sed nullos habeo collusores. P. Narra Socratis dictum in eamP. sententiam. 23
  24. 24. A. portam Ripariam sequimini.‘Cum Socrates usque ad vesperam A.contentius ambularet, interrogatus Nos igitur illic exspectabis?quare id faceret, respondit, Se, quomelius coenaret, obsonare famem P.ambulando.’ Certo.P. A.Probe meministi: quis auctor? Quid si nullos invenero?A. P.Cicero: sed quo prodibimus, Nihilominus sequere me: audistine?praeceptor? A.P. Audivi, praeceptor.Extra urbem. Colloquium 25A.Mutabone calceos? Personae:P. Hersenius, Gimardus,Muta, ne illos novos pulvere H.conspergas: sume etiam umbellam, A quo emisti istam chartam?ne solis ardor infuscet tibi faciem. G.A. A Fatino.Iam paratus adsum. H.P. Estne bona?Nunc sane prodeamus. G.A. Melior quam ista tua, ut opinor.Vocabone ex vicinia unum aut H.alterum comitem? Nihil miror.P. G.Recte admones; sic enim iucundior Cur istud dicis?erit deambulatio: nam per viamsermones inter vos conseretis, et in H.umbra colludetis alicubi. Quia fortasse carior.A. G.Sic etiam excitabitur cibi appetentia. Nescio.P. H.Ego lento gradu praecedam; ubi Quanti emisti scapum?nactus eris comites, vos me per G. 24
  25. 25. Solido et semisse: tu vero quanti? Colloquium 26H. Personae:Solido et pluris. Aniceilus, Fontanus,G. A.Quanti igitur? Meministin me tibi nuper dedisseH. chartam mutuo?Quinque quadrantibus. F.G. Quidni meminerim? non adeo sumNon male profecto emisti. obliviosus.H. A.Quinetiam mercator dedit mihi Quot erant schedae?auctarium. F.G. Quatuor.Quodnam quaeso? A.H. Cur non reddidisti?Schedam chartae bibulae. F.G. Exspectaavi dum haberem codicem.O me imprudentem, qui oblitus sum A.petere! Habuistine tandem?H. F.Ego ne petivi quidem, sed ultro ille Tantum hodie.dedit. Et hoc, inquit, addo tibi, ut merevisas. A. Unde nactus es?G.Sic solent emptores allicere. F. Petivi a praeceptore.H.Nec mirum: suum quisque A.commodum quaerit. Ubi?G. F.Sed quid agimus, hodierni pensi In bibliotheca eius.immemores? A.H. Quid ille, deditne libenter?Exiguum est: satis temporis nobis F.restat. Misit me ad hypodidascalum, qui statim dedit codicem. 25
  26. 26. A. F.Non ante in suum codicem retulit? Satis video quales sint: quot vis dareF. pro quadrante?Nihil dare solet, quin prius inscribat. M.A. Tantum sex.Audivi ex patre id esse viri F.prudentis. Quid ais? sex? mallem emere aF. mercatoribus, qui Lutetia etPraesertim, si reddenda est ratio. Lugduno huc adferunt.A. M.Sed quibus indiciis dare tibi ausus Quasi nesciam quanti vendantur.est? Audivi ex fratre, qui dat operam scribae huius civitatis, se emisseF. Lutetiae singulis assibus.Ostendi illi manu mea scriptum inlibello meo: sic enim, ut scis, facere F.solemus. Aliter Lutetiae, aliter Genevae vivitur: sed non opus est tot verbis,A. vis dare duodecim?Reddes ergo mihi mutuum? M.F. Hui! duodecim? quasi ego furatusA prandio statim, ne dubites. sim.Colloquium 27 F. Istud non dico; sed vide num tibiPersonae: placet conditio.Francus, Marcus, M.F. Vis uno verbo dicam?Pennae istae, quas circumfers, F.suntne venales? Dic, quaeso; satis iam garritum est.M. M.Etiam, si se emptor obtulerit. Dabo tibi novem, modo promiscueF. de mea manu accipias.Ostende: vah, quam sunt molles! F.M. Nugas agis; ego sine delectu nollemTales deciderunt ex alis nostrorum accipere quindecim. Vale: alibianserum: sed tenta diligenter; sunt inveniam satis.aliae aliis firmiores. M. 26
  27. 27. Per me licet. Heus! heus! redi. Papae! quantus grex anserum! ubiF. pascuntur?Cur me revocas? M.M. Scies alias, non licet mihi diutius hicAccipe, si vis, octo; nec a me plures morari. Vale, France.exspecta. F.F. Cura ut valeas, Marce.Cedo totum fasciculum, ut deligamarbitratu meo. Colloquium 28M. Personae:Tene; delige ut voles. Othomanus, Philobertus,F. O.Vide nunc, et, si libet, numera. Visne mihi dare unicam pennam?M. P.Sunt viginti quatuor: constat Non sic dantur mihi.numerus. Sed miror te nullas O.accepisse ex ala extrema; sunt enim Hem! rem tantillam mihi negas?firmiores. quid si magnum quid rogarem?F. P.Scio; sed habent caulem breviorem. Fortasse repulsam ferres.Accipe pretium. O.M. Credo equidem: age, non peto dono,Bene vertat Deus utrique nostrum. saltem commodabis?F. P.Idem tecum opto atque precor. Sed Non recuso, modo ne abutare.quando adferes meliores pennas? O.M. Non abutar.Nescio an meliores possim; sed, utspero, brevi plures afferam, cum ad P.vos domum proficiscar. Cave ne hinc pedem moveas.F. O.Suntne vobis multi anseres? Nusquam moveo.M. Colloquium 29Triginta et amplius. Personae:F. 27
  28. 28. Mercator, Bertrandus, P.M. Da mihi unam commodato.Acuistine pennam meam? I.B. Non faciam.Iamdudum. P.M. Cur non?Qua forma scripturae? I.B. Ne abutaris.Mediocri. P.M. Memineris: fortasse aliquando meMaluissem ad minutas literas. frustra rogabis aliquid.B. I.Debuisti praedicere. Atqui iubet Christus malum bono compensandum.M.Oblitus eram. P. Nondum istud didici.B.Parum refert; mucronem facile I.mutabo: I petitum. Tamen discas oportet, si cupis esse Christi discipulus.M.Sed ubi reliquisti? P. Quid cupio magis?B.Super mensam hypocausti. I. Disce igitur magistrum imitari.M.In qua parte? P. Discam progressu temporis.B.Ubi studere soleo. I. Praestaret nunc incipere, dum perColloquium 30 tempus licet.Personae: P. Nimis urges: nondum compleviPictonus, Ioshua, annum octavum, ut ait mater.P. I.Habesne duas aut tres pennas? Semper est bene agendi tempus; sedI. interim ne mihi, quaeso, succenseas:Sunt mihi tantum duae. iocabar enim, ut te ad colloquendum 28
  29. 29. invitarem tantisper dum sumus Est a Germania, ut dixit mercator:otiosi. Ecce tibi penna, eaque non vide notam.omnino pessima. H.P. Ego minime novi: sed non satisReddam tibi statim, cum aliquid prudenter facis, qui fidas cuilibetdescripsero. mercatori.I. G.Nolo mihi reddas. Quid facerem?P. H.Quid igitur faciam? Debuisti aliquem peritum adhibere,I. qui tibi optimum deligeret.Quicquid voles: a me enim tibi dono G.datur. Hic erravi fateor: sed hoc meP. consolatur, quod mercator habeturGratiam habeo maximam. vir bonus, utpote professionis Evangelicae.Colloquium 31 H.Personae: Quasi nulli sint fallaces eiusmodi.Henricus, Gualtherius, G. Puto esse plurimos. Sed haecH. omittamus; quin potius experiamurUnde redis tam anhelus? ipsum scalpellumG. H.A foro. Experientia docebit nosH. G.Quid illinc affers? Accipe et tenta, obsecro. Non enimG. probavi, nisi levissime, idque interScalpellum. emendum.H. H.Quanti emisti? Papae! quis te docuit tam prudenterG. eligere?Duobus assibus. G.H. Rogas? non meministi praeceptoremEstne bonum? nobis dicere tam saepe, Deum esse solum qui bona doceat?G. H. 29
  30. 30. Profecto hic optime te docuit. ‘Intelligenti (ut vulgo dicitur) paucaG. sufficiunt.’Ago illi ex animo gratias: et precor,ut me semper doceat parere suae Colloquium 33voluntati. Personae:H. Sordeles, Manasses,Ego quoque idem precor; nec solum S.nobis, sed etiam piis omnibus. Emistine scalpellum, ut nuperG. volebas?Facis ut pium decet puerum. Sed M.estne tempus ut conferamus nos in Non emi.auditorium? S.H. Quid obstitit? dixeras enim mihiSic est: Sume libros, et eamus una. empturum te hodie.Colloquium 32 M. Dixeram quidem; sed mihi postea inPersonae: mentem venit, praestare utMichael, Renatus, exspectem mercatum proximeM. futurum in hac ipsa urbe.Habesne scalpellum? S.R. Quid facies lucri?Habeo. M.M. Et minoris emam, et melioris notae:Oro te, commoda mihi parumper. nempe ex Germaniae officinis.R. S.Quando reddes? Quis tibi istud consilium dedit?M. M.Cum primum duas pennas exacuero. Hieronymus noster.R. S.Accipe; sed ea lege, ut integrum Bene fecit. Debemus enim amicisreddas. bonum consilium semper dare.M. M.Ea conditione acceptum intelligo, Tantumne igitur amicis?etiamsi nihil addidisses. S.R. Imo et inimicis, fateor; quia sic iubet 30
  31. 31. Christus praeceptor noster optimus. classe nostra?M. L.Utinam doctrinam eius bene infixam At ego, dum sumus otiosi, legomemoriae conservemus, eamque interdum illos; ut semper aliquidperpetuo sequamur. addiscam novi, praesertim in linguaS. Latina, et honestis moribus.Faxit ille Spiritus bonus, cuius unius C.instinctu animi nostri ad bene Prudenter facis, mi Languine. O meagendum accenduntur. miserum, qui nunquam didici quidM. sit studiosum esse!Bene precaris. L. Disce igitur. ‘Praestat’ enim ‘seroColloquium 34 quam nunquam discere’.Personae: Colloquium 35Campanus, Languinus, Personae:C.Habesne multos libros? Simeon, Haggaeus,L. S.Non admodum. Commoda mihi Virgilium tuum in duos dies, si nullo incommodo tuoC. id fieri potest.Sed quos habes? H.L. Profecto non possum.Rudimenta Grammaticae, ColloquiaScholastica, Terentium, Epistolas S.Ciceronis cum Gallica Cur non?interpretatione, Catonem, H.Dictionarium, Testamentum Quia Gerardus, qui his diebus a meAnglicum, Psalmos cum commodato acceperat, pignoriCatechismo, praeterea librum apposuit.chartaceum ad scribendum dictata S.praeceptoris. Tu vero quos habes? Ain tu? pignori?C. H.Omnes habeo quos enumerasti, Sic est, ut dico.praeter Catonem, Terentium, etCiceronis Epistolas. Cur enim libros S.haberem, qui non praeleguntur in Quanti oppignoravit? 31
  32. 32. H. deinde consilium capiam.Tribus (ut ait) assibus. S.S. Consilio recto nihil est tutius.O hominem ingratum! H.H. Meministi probe; sic enimTantumne ingratum? praeceptor dictitavit nobis: sedS. nunquid vis aliud?Imo vero ingratum et malum. Sed S.nunquid ille rem tuam oppignorare Ut bene tibi sit.potuit, te inconsulto? H.H. Et tibi optime.Potuit, ut factum vides.S. Colloquium 36Non tamen debuit. Personae:H. Granatus, Forestus,Rem acu tetigisti: sed quid facerem? G.S. Visne mihi commodare tuumRogas? defer eum ad praeceptorem. Terentium?H. F.Malo istam pati iniuriam, quam Volo equidem, modo illum repetas acommittere ut miser vapulet. Conrado, cui utendum dedi.S. G.Bene facis, dummodo tuum reddat. Quo signo vis repetam?H. F.Reddet, spero. Nempe hoc, quod eius habeoS. Epistolas.Unde redderet? G.H. Id mihi satis est.Ait se brevi accepturum a patre F.pecuniam. Sed quando reddes?S. G.Quid si te fallit? Cum descripsero contextum in tresH. aut quatuor praelectiones.Fieri potest: sed tamen aliquot dies F.exspectabo quid postea sit futurum; Matura igitur, ne meo studio 32
  33. 33. incommodes. Nec ego serio dictum tuumG. reprehendi: sed eo more iocariMaturabo. solemus cum familiaribus.F. A.Sed, heus tu, cave macules; alioquin Nihil iocari prohibet, modo ne Deusaegre commodabo posthac. offendatur. Sed age, ad propositum revertamur: de quo emisti TerentiumG. istum?Nempe indignus essem beneficio. R.Colloquium 37 De Clemente.Personae: A. Illone bibliopola circumforaneo?Augustinus, Rodigus, R.A. Maxime.Quis iste novus liber deauratus,quem tam magnifice ostentas? A. Quanti constitit?R.Terentius. R. Decem assibus.A.Ubi impressus? A. Nihilne amplius?R.Lutetiae. R. Nihil omnino.A.Quis tibi dedit eum? A. Profecto fatis vile pretium.R.Emi pecunia mea. R. Praesertim cum auratus, adeoqueA. eleganter compactus sit.Unde nactus eras pecuniam? A.R. Erantne codices alii similes?Stulte, istud quaeris? quasi verofuratus sim? R. Duo vel tres.A.Absit a me id cogitare: sed animi A.causa id rogabam. Deduc me quaeso ad illum.R. R. Eamus. 33
  34. 34. Colloquium 38 coram observatore.Personae: B.Edvardus, Baldus, Non timeo causam dicere, ubi nihil est periculi.E.Nonne hic liber est tuus? E. Taceo.B.Ostende mihi: agnosco meum, ubi B.invenisti? Sed, quaeso, quid opus est ut id sciat observator? hic enim Deus nihilE. offensus est.In auditorio nostro. E.B. Age, celabo.Ago tibi gratias, quod eumcollegeris. B. Bene facies.E.Atqui nunc notandus esses, si E.summo iure vellem tecum agere. Sed, heus! memento par pari referre, si forte mihi acciderit aliquodB. delictum eiusmodi.Quid ita? B.E. Aequum et bonum dicis: meminero.Nescis leges nostras Scholasticas?B. Colloquium 39‘Ipsae etiam leges cupiunt ut iure Personae:regantur’. Calliatus, Germanus,E.Quo iure reguntur leges nostrae? C. Cur non reddis mihi librum?B.Aequitate, et praeceptoris arbitrio, G.nempe qui nobis eas privatim Exspecta in crastinum diem;condiderit: praeterea, non solet tam nondum satis usus sum.severus esse in eo quod vel C.negligentia vel oblivione peccatum Libenter exspectabo.est. G.E. Referam tibi gratiam, Deo volente.Sic saepe expertus sum. Sed quoquo C.modo peccaveris, dicenda erit causa Pro tantillo beneficio nullam 34
  35. 35. exspectabo gratiam. E.G. Vis a me magnam inire gratiam?Tantum est meum agnoscere. B. Nihil libentius fecerim, si quidemColloquium 40 penes meres ipsa est. Sed quid est inPersonae: quo tibi commodare possim?Noaeus, Capellus, E. Da mihi mutuo asses decem.N.Vidistine librum meum? B. Non tantum nunc habeo, sedC. maiorem partem.Quem librum quaeris? E.N. Quantum? quaeso.Ciceronis Epistolas. B.C. Nescio, nisi crumenam inspexero:Ubi reliqueras? ecce tibi octo asses cum semisse.N. E.Oblitus eram in auditorio. Solos septem accipio, non enim teC. vacuare prorsus volo.Tua fuit negligentia. B.N. Parum refert; totum, si vis, accipe.Fateor: sed interim indica, si quem E.scias accepisse. Ago tibi gratias: credo hoc pecuniaeC. satis fore negotio meo, cumCur non adis praeceptorem? solet aliquantula, quam ipse habeo.enim (ut scis) quae a nobis relicta B.sunt aut ferre in musaeolum, aut Ut libet.alicui dare qui reddat. E.N. Amo te de ista tam expromptaBene mones. O me obliviosum, cui benignitate.id in mentem non venit! B.Colloquium 41 Si quid aliud possim, ne parcas.Personae: E. Reddam totum, Deo volente, cumEzekiel, Beatus, primum pater ad me miserit. 35
  36. 36. B. Petam ab aliquo alio.Ne sis magnopere solicitus; nondum N.est opus mihi. Accipe igitur hos duos: quando reddes?Colloquium 42 D.Personae: Die (ut spero) Sabbati, cum pater adDavid, Nicolaus, forum venerit.D. N.Potesne mihi mutuo dare Esto igitur memor.aliquantulum pecuniae? D.N. Ne timeas.Quantum petis?D. Colloquium 43Quinque asses, si tibi est Personae:commodum. Pasquetus, Custos,N. P.Non tot habeo. Da mihi duos asses mutuo.D. C.Quot igitur? Nunc mihi non est promptum dare.N. P.Tantum quatuor. Quid obstat? nam scio te his diebusD. accepisse pecuniam.Bene sane: Da mihi istos quatuor. C.N. Accepi quidem; sed emendi suntDabo (si vis) dimidium. libri, et alia mihi necessaria.D. P.Cur non totum? Nolo tuum commodum remorari.N. C.Quia sunt mihi opus duo. Ubi emero quae mihi sunt opus, siD. quid supersit, faciam te libenterDa igitur duos quaeso. participem.N. P.Sed tibi non sufficient. Interea igitur sperans exspectabo: sed quid si nihil tibi superfuerit?D. C. 36
  37. 37. Statim dicam tibi ne frustra diutius Dedit, ut fere solet.exspectes. M.P. Quantum?Quando emes ea quae decrevisti? B.C. Nihil ad te.Cras, (ut spero) aut ad summum M.perendie. Fateor: sed tamen quid facies istaP. pecunia?Bene habet, tempus est B.brevissimum. Emam chartam, et alia quae mihi sunt usui.Colloquium 44 M.Personae: Quid si amiseris?Morellus, Borussardus, B.M. Aequo animo ferendum erit.Abiitne pater tuus? M.B. Quid si forte eguero? dabisneAbiit mutuo?M. B.Quota hora? Dabo, et equidem libenter.B. M.Prima pomeridiana. Habeo tibi gratiam.M.Quid dixit tibi? Colloquium 45B. Personae:Multis verbis monuit me, ut Columbanus, Fontanus,diligenter studerem. C.M. Satisne usus es scalpello meo?Utinam sic facias. F.B. Satis.Faciam, Deo iuvante. C.M. Redde igitur.Ecquid pecuniae dedit tibi? F.B. Accipe: ago tibi gratias. 37
  38. 38. C. N.Nihil est quod agas. Quo?F. B.Sed ignosce, quod non ultro et citius Bernam.reddiderim. N.C. Quo die?Ea de re nihil sum offensus: non B.enim debemus offendi, nisi cum Nudiustertius.Deum offendi videmus. N.F. Quando est reversurus?Recte sentis. B.Colloquium 46 Cras, ut speramus: sic enim dixit proficiscens.Personae: N.Bergerius, Nepos, Bene vertat Deus.B.Commoda mihi parumper cultellum Colloquium 47tuum. Personae:N. Columbirius, Simo,Semper aliquid commodato petis:accipe, quin tu emeres potius. C. Restatne tibi multum panis?B.Non habeo pecuniam. S. Satis, gratia Deo.N.Cur non petis? C. Visne dare mihi mutuo?B.Unde peterem? S. Libenter.N.A patre. C. Sed fortasse tibi non sufficiet.B.Non est in hac urbe. S. Imo, ut spero.N.Ubi igitur? C. Ad quod usque tempus?B.Peregre profectus est. S. 38
  39. 39. Ad diem Veneris. Gratias ago tibi.C. T.Unde habebis postea? Non est quod agas ob rem tantulam.S. Sed dic, quaeso, cur non attulisti?Domo. I.C. Quia nemo erat domi nostrae quiQuis afferet? mihi daret.S. T.Egomet ibo petitum. Tu vero cur non accipis?C. I.Quando? Non audeo, nisi det mater.S. T.Ipso die Veneris. Bene facis: sed audi bonum consilium.C.Da mihi mutuo sesquilibram. I. Ausculto, ut audiam: dic, quaeso.S.Quis appendet? T. Cum, prandio finito, tollanturC. mensae reliquiae, petito merendamUxor praeceptoris, aut ancilla. tuam, eamque in peram statimS. recondito: ita fiet, ut nunquam inanisEamus petitum ex arca mea. venias.C. I.Quin ito solus: ego in culina De ientaculo autem quid suades?exspectabo. T. Ut petas in exitu coenae; et idemColloquium 48 facias quod dixi tibi de merenda.Personae: I.I., T., Nunquam vidi melius consiliumI. dari.Oro te, da mihi ex pane tuo. T.T. Fac igitur ut memineris: cum voles,Mihi non habeo nimis; tamen volo utere.tibi impertire: accipe. I.I. Ego vero utar quoties opus erit. 39
  40. 40. Colloquium 49 Nemo?Personae: A.A., B., Prorsus nemo.A. B.Da mihi frustum panis. Quid mater?B. A.Non habes? Aberat domo.A. B.Si haberem, non peterem. Quid caeteri?B. A.Cur non attulisti? Omnes erant occupati.A. B.Dicam postea; sed da interim, Cur tute non accipiebas?quaeso: nam esurio vehementer. A.B. Nunquam auderem tale quidpiam.Cape. B.A. Cur non?Hui! tantillum? A.B. Mater perpetuo vetat, ne quidEtiam quereris? attingam sine permissu eius.A. B.Non immerito, das parce nimis. Dura mater.B. A.Vide quantulum restat; dedi fere Tuo quidem iudicio, quidimidium. indulgentiorem habes.A. B.Ago tibi gratias; dedisti abunde: sed Non dico indulgentem, sed certeiocabar. liberalem.B. A.Nunc responde: cur non attulisti Quomodo te tractat?panem domo? B.A. Suavissime, omninoque ex animiNemo erat qui daret. sententia.B. A. 40
  41. 41. Fortasse in tuam perniciem. Gaudeo te non attulisse ientaculum.B. A.Avertat Deus Optimus Maximus. Quamobrem?A. B.Non equidem invideo. Quia hoc nostro colloquio mihiB. videor multum profecisse.Cur ergo istud dicis? A.A. Ego quoque non parum.Ut interim te moneam: ‘Omnes B.licentia deteriores fieri’. Tua opera id factum est.B. A.Bene facis: sed quid censes? nonne Imo beneficio Dei, qui quidem itauti licet parentum bonitate? voluit.A. B.Certe licet, modo ne abutaris. Credo equidem.B. A.Quomodo abutimur? Et hic igitur et in caeterisA. agnoscamus bonitatem eius.Rogas? cum aut patris aut matris B.indulgentiam in malum vertimus. Valde id aequum est.B. A.Recte dicis: sed quotusquisque id Imo valde necessarium, siquidemfacit? volumus ingrati animi crimenA. effugere.Imo fere omnes, nisi qui a Domino B.Deo prohibentur. O sermonem iucundissimum!B. A.Quis potest bonus esse, nisi per Dei Gratiae Deo immortales, per Iesumgratiam? Christum,A. B.Ergo (ut saepe monemur a Ita velim.praeceptore) precandus est, utSpiritu suo nos bonos et sanctos Colloquium 50efficiat. Personae:B. Discipulus primus ex victoribus, 41
  42. 42. Praeceptor, Nomenclator, esse, ex earum sunt genere quaeD. vulgo Hollandinae appellantur.Praeceptor, visne dare praemiolum? D.P. Gratias agimus, praeceptor.Quamobrem? P.D. Quin potius agite Deo omniumVictoriae causa. bonorum auctori, qui dat studiis vestris successus prosperos: vosP. autem in literarum studio pergiteUbi sunt compares tui? diligenter.D. D.Adsunt Hugo et Audax. Dabimus operam, quantum iuvabitP. ille Pater optimus.Heus, Nomenclator, suntne hi P.victores hac hebdomade? Sine eius ope vana sunt nostraN. omnia.Habent notas omnium paucissimas.P. Colloquium 51Ergo sunt victores; quid aliud ex te Personae:quaero? Vos igitur quod praemium Observator, Capparonus,petitis? O.D. Unde venis, Capparone?Quod tibi placuerit. C.P. Domo.Quo tandem iure debeo? O.D. Quid affers illinc?Ex promisso. C.P. Merendam.Aequum dicitis. ‘Quicquid’ enim‘recte promissum est, praestari O.debet’. Quis tibi permiserat exire?D. C.Sic ex te didicimus. Praeceptor ipse.P. O.Ecce vobis pennae singulae ad Unde istud probabis?scribendum: ac ne putetis vulgares C. 42
  43. 43. Adeamus illum ut consulamus. sunt victores? dic sodes.O. E.At vide quid agas. Ego et Puteanus.C. G.Hac in re nihil timeo. Iamne habuistis praemium?O. E.Adeone securus es? Habuimus.C. G.‘Qui verum dicit, nihil timere debet.’ Quodnam?O. E.Vera quidem ista est sententia, sed Duodenas iuglandes.quotusquisque non mentitur? G.C. Hui! quale praemium!Certus sum me nihil mentiri nunc. E.O. Eho, inepte, aestimas ergoPropemodum persuades mihi. Abi: praemium ex rei pretio?credo tibi, quia in mendacio G.nunquam te deprehendi. Hic nihil aliud video aestimandum.C. E.Est Deo gratia: quem precor ut me Sordius es, qui lucro sic inhias. Nonintegrum et purum custodiat. meministi verbum praeceptoris?O. G.Utinam ex animo omnes Quod verbum?precarentur. Recipe nunc te, ut edasmerendam tuam. E. ‘Non lucri, sed honoris causa daturColloquium 52 praemium.’Personae: G. Nunc reminiscor, quasi per nebulam.Giraldus, Eliel, Posthac ero diligentior.G. E.Qui sunt victores hac hebdomada? Sic tandem sapies.E.Ubi eras cum rationes redderentur? Colloquium 53G. Personae:Accersitus a patre fueram: sed qui 43
  44. 44. Galatinus, Buchardus, Enumerabo in digitis, ne forteG. numerum excedam. Audi igitur.Euge, dimissi sumus ad ludum, B.audistine? Isthic sum.B. G.Quidni audirem, cum egomet A cupboard.adsuerim? B.G. Abacus.Placetne paulisper confabulari? G.deinde ludemus una. A bench.B. B.Mallem ego prius ludere. Sella.G. G.Atqui difficile est ludum abrumpere. A candlestick.B. B.Plane verum dicis, et ego in me sic Candelabrum.experior. G.G. A caldron.Quoniam igitur placet tibi mea ratio,da nobis aliquid argumenti ad B.confabulandum. Ahenum.B. G.Imo tuum est dare, ut qui me A pair of bellows.lacessiveris. B.G. Follis.Aequum dicis; redde nomina Latine, G.quae tibi Anglice proponam. A pillow.B. B.Qua de re propones? Pulvinar.G. G.De supellectili. A balster.B. B.Tentabo respondere, modo ne plura Cervical.quam decem proponas. G.G. Linnen-cloth. 44
  45. 45. B. Venison.Linteum. G.G. Ferina.A pot of earth. B.B. Venison of a wilde Boar.Olla. G.G. Aprugna.A flagon of wine. B.B. Sod milk.Oenophorum. G.G. Lac decoctum.Errasti semel. B.B. Whey.Ubi? G.G. Serum, vel serum lactis.Dixisti ‘linteum’ pro ‘lodice’. B.B. New cheese.Fateor: debeo tibi semel victoriam. G.G. Caseus recens.Nunc vicissim propone, ut redimas, B.si potes. Pottage.B. G.Vis respondere de eduliis? Ius carnium.G. B.Ut libet. Fish sod.B. G.Fresh meat. Piscis clixus.G. B.Caro recens. Pickle.B. G.Pork. Condimentum.G. B.Suilla. Falleris.B. G. 45
  46. 46. Quid ergo est? M.B. Iam impetravi mihi, et item uniIntinctus. quem vellem ducere.G. O.Condimentum volo. Bene res habet; eamus, ducente Deo.B. M.At ego nolo contendere. Precor ut nos custodiat.G. O.Quis contendit? consulamus. Ego quoque idem precor tecum.B. Colloquium 55Quin prius ludamus; illud fietposterius. Personae:G. Sulpitius, Munchius,Age, fiet, ne amittamus ludendi S.occasionem. Impetrastis ludendi facultatem? M.Colloquium 54 Impetravimus.Personae: S.Moses, Olevitanus, Ad quod usque tempus?M. M.Iamdudum taedet me toties repetere Ad coenam usque.lusus Scholasticos. S.O. Qui dederunt versus?Quid facias igitur? M.M. Primi et secundi.Eamus in hortum nostrum. S.O. Quid caeterae classes?Quid agemus? M.M. Primus quisque decurio triumAmbulabimus, colloquemur, Dei proximarum classium pronunciavitbeneficia in eius operibus unam e Sacris literis sententiam.commemorabimus. S.O. Nonne precati estis, ut solemus?Nihil sane iucundius: sed interim M.petenda est a praeceptore venia. 46
  47. 47. Precati, et quidem praesente M.ludimagistro: tu vero ubi eras? Ad lacum.S. R.Iveram domum, a matre accersitus. Quid eo?M. M.Nunc igitur quid agere cogitas? Lotum pedes.S. R.Ludere sesquihoram; deinde ad I sane; nunc lotione mihi opus nonstudium me recipere. est.M. M.Vin tu ut tibi sim collusor? Sed interim parum fabulabimur.S. R.Quidni velim? Ne fabulari quidem nunc velim.M. M.Quo lusu nos exercebimus? Atqui utilis est confabulatio,S. duntaxat de honestis rebus.Nullus est mihi iucundior pila R.palmaria. At mihi utilior est ad valetudinemM. exercitatio corporis.Nec mihi quidem. M.S. Quid si mansero tecum?Visamus igitur, an caeteri partes R.sortiti sint: nam si soli luderemus, Prudenter facies, et nos pilaminus esset voluptatis. palmaria colludemus.M. M.Visamus sane. Bene vertat Deus: maneo. R.Colloquium 56 Alias lotum una tecum ibo: cumPersonae: scilicet longius erit temporisM., R., spatium.M. M.Visne ire mecum? Ad ludum igitur nos accingamus.R. R.Quo properas? Nulla est in me mora. 47
  48. 48. Colloquium 57 Salve, praeceptor.Personae: Prae.Vincentius, Bonus, Sit vobis salus a Christo.V. Pueri.Cur hodie non lusisti nobiscum? Amen.B. Prae.Non erat mihi ludendi spatium. Iamne repetivistis?V. Pri.Quid habes negotii? Etiam, praeceptor.B. Prae.Non absolveram pensum meum. Quis docuit vos?V. Pri.Quod pensum? Subdoctor.B. Prae.Dimidium exemplaris restabat mihi Quid nunc vultis?perscribendum. Sec.V. Ut per te liceat nobis parumperPerfecistine? ludere.B. Prae.Perfeci. Non est ludendi tempus.V. Ter.Laudo tuam diligentiam: ludes alias Non petimus omnibus, sed nobisotiose. parvulis tantum.B. Prae.Cum voluerit Deus. Atqui pluit, ut videtis.V. Sec.Recte dicis: nam absque voluntate Ludemus in pergula.eius fieri nihil potest. Prae. Quo lusu?Colloquium 58 Sec.Personae: Aciculis, vel iuglandibus.Primus puer, Pueri, Praeceptor, Prae.Secundus puer, Tertius puer, Quid mihi dabitis?Pueri. Pri. 48
  49. 49. Dicemus nomina. Ex quo tempore?Prae. B.Quot dicetis singuli? Ab ipso initio mercatus.Sec. A.Duo. Valde miror qui audeat illicPrae. commorari tot dies, cum pestilentiaDicite igitur. tanta sit per totam urbem.Pri. B.Paper, Charta; Ink, Atramentum. Non est adeo mirandum.Dixi. A.Sec. Itane tibi videtur?A Book, Liber; A Little book, B.Libellus. Dixi. Ita profecto: fuit enim alias inTer. maiore periculo: sed Dominus DeusA Cherry, Cerasum; Walnuts, semper eum custodivit.Iuglandes. Diximus. A.Prae. Credo equidem, et adhuc custodiet.Quam belli estis homunculi? Ludite Sed quando est reversurus?ad coenam usque. B.Pueri. Nescio; in horas exspectamus.Gratias agimus, praeceptor. A. Reducat illum Deus.Colloquium 59 B.Personae: Ita precor.A., B., Colloquium 60A.Ubi nunc est pater tuus? Personae:B. Elizius, Delphinus,Puto eum esse Lugduni. E.A. Qua de re sic elatus es laetitia?Quid illic agit? D.B. Pater meus modo advenit.Negotiatur. E.A. Quid mea refert? 49
  50. 50. D. Quid clamitas?Imo plurimum; quia nobis N.impretravit ludendi veniam. Desistendum est a lusu.E. Q.Ain tu? Eho inepte, nondum quarta exactaD. est.Vide pueros iam ludentes in area. N.E. Imo fere semihora post quartam.Ludant sane alii: ego studere malim Q.quam ludere. Cur non dedisti signum?D. N.Nec minus ego, sed in tempore: nam Quia tintinnabuli funis fractus est.(ut est in proverbio)‘ Omnia tempushabent’. Unde et nos recte monet A.Cato noster: Clama iterum; sed attolle vocem.‘Interpone tuis interdum gaudia N.curis; ’ Heus, pueri, recipite vos omnes.‘Ut possis animo quemvis sufferre A.laborem.’ Festinate, festinate, inquam; urget praeceptor.E.Vera sunt quae dicis, fateor: sed N.interim omitte me, ut serio studeam. Desine clamare, accurrunt omnes.D. Colloquium 62Per me studeas licet; nihil impedio:at ego hac utar occasione. Personae:E. Orontius, Quintus,Utere sane. O. Quid ita laetus es?Colloquium 61 Q.Personae: Quia venit pater.Nomenclator, Quidam puer ex turba, O.item Alius, Ain tu? Unde venit?N. Q.Heus, pueri, heus, heus, heus! Lutetia.Q. O. 50
  51. 51. Quando advenit? Colloquium 63Q. Personae:Modo. Marcus, Aaron,O. M.Iamne salutasti? Miseret me tui.Q. A.Salutavi, cum ex equo descenderet. Quid ita?O. M.Quid amplius illi fecisti? Quod penna tua tam misere abutaris.Q. A.Calcaria detraxi et ocreas. Quomodo abutor?O. M.Miror te non mansisse domi propter Quia pessime tractas eam ineius adventum. acuendo.Q. A.Nec ille permisisset, nec ego vellem; Non est culpa mea, ne quid erres.praesertim nunc, cum audienda estpraelectio. M. Cuius igitur?O.Bene tibi consulis, qui temporis A.rationem habeas. Sed quid pater? Scalpelli mei, cuius acies obtusa est.valetne? M.Q. Scalpellum in culpa non est, sed tuRecte, Dei beneficio. ipse.O. A.Equidem gaudeo plurimum tua et Cur istud dicis?eius causa, quod salvus peregre M.redierit. Quia debuisti vel scalpellum tuumQ. acuere, vel aliud alicunde rogareFacis ut amicum decet: sed cras commodato, saltem ad praesenspluribus verbis colloquemur. Vidi negotium.praeceptorem, qui iam ingreditur A.auditorium. Non audeo petere.O. M.Eamus auditum praelectionem. Quid times? 51
  52. 52. A. Qui scis?Ne mihi denegetur. B.M. Dictum est mihi.Ecce tibi meum. A.A. A quo?Gratias ago. B.M. A patre eius.Utere quantum voles, sed recte. A.A. Ubi eum vidisti?Sciens non abutar. B.M. Fuit mihi obvius cum venirem.Nec sis posthac tam verecundus in A.petendo. Vide ne mentiaris: nam ex illoA. quaeram, si forte occurrat mihi perSic est ingenium meum; soleo vicos.libentius dare quam petere. B.M. Reperies sic ut dico.Utinam multi essent tui similes. Sedtamen ‘qui libenter dat beneficium, Colloquium 65is petere quoque libere potest’. Sed Personae:ego te nimis detineo; perfice quodcoeperas. Sulpitius, Rogerus, S.Colloquium 64 Cur hodie mane abfuisti?Personae: R.A., B., Occupatus eram.A. S.Cur non venit Petrus in scholam? In quo negotio?B. R.Est occupatus. In scribendis ad matrem literis.A. S.In quo negotio? Quid opus erat illi scribere?B. R.In ligno struendo. Quia ad me scripserat.A. S. 52

×