ÇNDEKLERSUNU10ÖNSÖZ11KISALTMALAR14GROUZ TÜRKLERA. OUZ ADININ KÖKEN15B. OUZLAR’IN TARH15C. OUZ – TÜRKMEN LKS18D. BOYLAR20E....
A. OSMANLI DEVLET’NN KURULMASI VE GELMES78B. OSMANLI HAKMYETNDE AVARLARIN TAB OLDUKLARI TÜRKMEN TOPLULUKLARI80C. OSMANLI S...
EKLER247KAYNAKÇA268    SUNU     Bir ulusu ulus yapan unsurlar dili, kültürü, vatan ve en önemlisi tarihidir. Bugüne kadar ...
övgüye deerdir.Türkmenler ve Avarlar konusunda özgün çalmalarn snrll ve kitabevlerinde bulunmamas dikkate alndnda bukitabn...
Aratrma alt bölümden olumaktadr. I. Bölümde; Avarlar’n mensup olduu Ouz Türkleri hakknda tantcbilgi verilmitir. II. Bölümd...
KISALTMALARa.g.e.Ad geçen esera.g.m.Ad geçen makaleAÜTADAnkara Üniversitesi Tarih Aratrmalar DergisiBTTDBelgelerle Türk Ta...
TKTürk KültürüTKAETürk Kültürünü Aratrma EnstitüsüTTKTürk Tarih KurumuGROUZ TÜRKLER      A. Ouz Adnn Kökeni      Eski eser...
“Dokuz Ouz budun” adyla tannmlardr. Bu dokuz boydan ikisinin ad biliniyor (Kun ve Tonra).     Gök-Türk devleti yklm (630) ...
komular Kpçaklar ile ilikileri ise bazen sava bazen bar eklinde sürüyordu. X. yy ’da gelien iktisadi hayat veticari younlu...
sfatyla Dargmanlarn bulunduu Elefanti ’de (Msr’da) bulunan papirüs vesikalarnda okunmaktadr. Yine BatHunlar çanda M.Ö. 5. ...
bir varlk göstermitir.     Kagarl listesinde olan Çaruklug boyu Reideddin listesinde yoktur. Reideddin listesinde ise Kaga...
200.000 çadr Türkmen’in yaamas buna güzel bir örnektir.     Dou ve Güneydou Anadolu corafi ve iklim artlar yüzünden Orta v...
I.BÖLÜMAVAR TÜRKMENLER TARH     A. Avar Ad, Manas     Avar boyunun ad Kagarl Mahmut (XI. yy) ve Fahrettin Mübarek ah (XIII...
kelimelerde bu sesler (p,b) sesleriyle karlanyordu. (eb-ev, bermek-vermek, bar-var, öpke-öfke vb..) Busebeple Afar/Avar ad...
Ouz boylarnn hepsinin ayn zamanda kendilerine has bir damgalar vardr. Bu damgalar hayvanlaravurulmakta, hal ve kilim motif...
Kök HanKök HanTa HanTa HanTengiz HanTengiz HanKayAlka EvliYazrDodurgaAvarBe DiliBayndrÇavuldurSalurAla YuntluIdrYvaBayatKa...
KalaçTekeKarlukKpçak     Ebulgazi Bahadr Han öyle anlatmaktadr. “Altn çadrn ba köesinde Kün Han oturdu. Koyunun ban vearka...
Yine birkaç gün sonra yalnz kalmak frsat bulup Kuz Tekin’e “Hiç benim halimden haberin var m ? Bensana am, geceleri uykum ...
Küçük Arsakllar’a saldrd. Romallarn yardmyla ancak 60 yl sonra (287’de) ülkelerine tamamen hakim olanKüçük Arsakllar, III....
Ruslara din birliinden dolay yardm eden bu Hristiyan Türkler, Zengezur’da Karaçorlular ve ardndanCevanirlerle savatlar. 25...
torunu Süleyman zamannda Ordu yöresine önemli miktarda Avarnda yerletiini görüyoruz.78 Dier taraftanAfar oymaklar Giresun,...
Selçuklu Sultan Mahmut, Zengi’yi 1127’de Musul Valisi ve iki oluna Atabek tayin etti. Zengi bundan sonramade’d-Din lakabyl...
Eyyubilerin yardma gelmesiyle ehri terk edip Musul’a döndü (1198). Eyyubi emiri Adil de Mardin’i kuatt.Arslan-ah, Kutbeddi...
gelmilerdir.102 Onlar buraya Mool Kara-Htaylarn Türkistan’da egemenlik kurmalar ve bask yapmalarsonucu Det-i Kpçak’tan (Se...
Isfahan’a gitti. Kaymaz olu Kavut ve baz emirler Muhammet’i destekledilerse de Atabek PehlivanMuhammet’i yendi. O da Emira...
gönderilen Huteni idaresindeki Selçuklu-Mool ordusunu ani basknla Göksu civarnda yendi. Emir-i SevahilHoca Yunus ta Mehmet...
1362’de baa geçen Alaaddin Ali Bey zamannda, ilk Osmanl-Karaman münasebetleri balad. Selçukluvarisi olarak kendilerini gör...
Fatih’in Kastamonu ve Trabzon Seferlerine yardm için ordu gönderdi (1461). sfendiyar-oullarn ortadankaldrmasyla Osmanllarn...
b. Trablusgarp Karamanl Hanedan (1711-1835)     Osmanl Devletinin Trablusgarp Eyaletini idaresi altnda bulunduran Karaman ...
halkna ar vergiler konunca isyan çkt ve Yusuf Paann yerine olu Mehmet’i vali ilan ettiler. Yusuf Paa ise dierolu Ali lehin...
Ali-ir idi.153 Germiyanllara bu hizmetlerinin karl olarak Kütahya ve civar ikta olarak verilmi ve Bat UçBeylerbeyliine get...
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Adnan menderes kaya   avşar türkmenleri̇
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Adnan menderes kaya avşar türkmenleri̇

5,637 views

Published on

0 Comments
2 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
5,637
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
4
Actions
Shares
0
Downloads
41
Comments
0
Likes
2
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Adnan menderes kaya avşar türkmenleri̇

  1. 1. ÇNDEKLERSUNU10ÖNSÖZ11KISALTMALAR14GROUZ TÜRKLERA. OUZ ADININ KÖKEN15B. OUZLAR’IN TARH15C. OUZ – TÜRKMEN LKS18D. BOYLAR20E. ANADOLU’DA YERLEM21I. BÖLÜMAVAR TÜRKMENLER TARHA. AVAR ADI, MANASI24B. ONGUNU, DAMGASI, PROTOKOL YER26C. ESK KAYNAKLARDA AVARLAR28D. SLAM DÖNEMDE FAALYETLER - KURDUKLARI DEVLETLER, BEYLKLER, HANEDANLAR321. MUSUL ATABEYLER352. UMLA VE DEVLET393. KARAMAN-OULLARI DEVLET41a. Alaiye Beylii46b. Trablusgarp Karamanl Hanedan474. GERMYAN-OULLARI495. DENZL BÖLGES526. KUZEY SURYE, GÜNEY VE GÜNEYDOU ANADOLU BÖLGES547. SEVNDK HAN VE AVAR BEYL608. RAN AFARLARI61a. Kara-Koyunlu ve Ak-Koyunlu Devleti’nde Afarlar62b. Safevi Devleti’nde Afarlar639. NADR AH VE RAN’DA AFAR MPARATORLUU7110. KARABA HANLII76II. BÖLÜMOSMANLILAR ZAMANINDA AVAR TÜRKMENLER
  2. 2. A. OSMANLI DEVLET’NN KURULMASI VE GELMES78B. OSMANLI HAKMYETNDE AVARLARIN TAB OLDUKLARI TÜRKMEN TOPLULUKLARI80C. OSMANLI SKAN SYASET861. SKAN SYASETNN SEBEPLER872. SKANIN YAPILMASI893. AVARLARIN SKAN EDLD SAHALAR91D. SON DÖNEM AVARLARIN SKANI (1865 SKANI)941. SKAN ÖNCES DURUM982. SKAN OLAYI VE SONUÇLARI103III. BÖLÜMAVAR OYMAKLARININ TASNFA. GENEL BLGLER119B. AFAR OYMAK VE OBALARI121IV. BÖLÜMKÜRTLEEN AVAR OBALARI VE AVARLARDA ALEVLK-BEKTALKA. TÜRKMENLERN KÜRTLEMES OLAYI VE AVAR TÜRKMENLER2121. KÜRTLERLE LGL GENEL BLGLER2132. KÜRT OLARAK TANINAN AFARLAR220B. ALEVLKLE LGL GENEL BLGLER2251. TÜRK TARHNDE ALEVLK2262. AVARLARDA ALEVLK KONUSU228V. BÖLÜMTÜRKYE DIINDA AFARLARA. KIBRIS234B. SURYE235C. IRAK235D. RAN236E. AZERBAYCAN239F. ERMENSTAN240G. ÇERKES CUMHURYETLER241H. AFGANSTAN242. BALKANLAR243SONUÇ245
  3. 3. EKLER247KAYNAKÇA268 SUNU Bir ulusu ulus yapan unsurlar dili, kültürü, vatan ve en önemlisi tarihidir. Bugüne kadar yaplan tariharatrmalarna sayg duymakla birlikte bu çalmalarn yeterli olmad ortadadr. Büyük Önderin, Kurtulu ava’ndanhemen sonra inasna balad Cumhuriyetin ve onu kuran Türk Ulusunun tarihinin aratrlmas için balattseferberlik unutulamaz. Bu amaç için Türk Tarih Kurumunu kurmu, Türk Tarih Kongrelerine ise bizzatkatlmtr. Atatürk büyük uluslarn güçlerini tarihlerinden aldklarn bilincinde olan bir liderdi. Atatürk ilebirlikte Türk Tarihinin Osmanl ve slam tarihinin çok ötelerine tanmas gayreti de ulusumuzun ve yeniCumhuriyetin derin tarihi köklerinin olduunu dünyada kabul ettirme amacna yöneliktir. Dizi izleGünümüzde ise gerek batl çevrelerde gerekse bu çevrelerden fonlanan dahili odaklarda Türk Ulusununyapay olarak, Kemalizmin zorlamasyla yaratld vb.. iddialar seslendirilmektedir. Bu tür çevrelerin veamaçlarnn iyi bilinmesinin yannda bu iddalara bilimsel, somut cevaplar vermekte yine bizlere dümektedir.te ufalayarak, küçülterek yok edilme gayretine girilen Türk Ulusunun önemli parçalarndan Türkmenlerin(Ouzlarn) ve bir o kadar önemli boyu olan Avarlarn tarihinin gün na çkarlmasnn Türk tarihçiliine katksolaca kansndaym.Kitabn içerii ve balklar dikkate alndnda, günümüz Türkiye’sinde bir çok bilinmeyeni aydnlatt görülecektir.Kitabmz kanmca okura sunulduktan sonra gelen bilgilerle zenginleecek, özellikle Avarlarn Anadolu’da veyaAnadolu dnda bulunduklar alanlar ve kültürel özellikleri açsndan yeniden ele alnmay zorunlu klacaktr.Dadalolu Dernei’nin amaçlar dorultusunda, ulusal ve boy tarihine katk amacyla yaynlanan kitabmzn ortayaçkarlnda yazarmzn özverili çalmas, bu çalmasnn derneimiz adna yaynlanmas konusundaki açk yüreklilii
  4. 4. övgüye deerdir.Türkmenler ve Avarlar konusunda özgün çalmalarn snrll ve kitabevlerinde bulunmamas dikkate alndnda bukitabn, konunun merakls çevreler tarafndan çok iyi deerlendirileceine inanyoruz.Bata yazarmz olmak üzere kitab okuyucu ile buluturan basmevi çalanlarna ve tüm emei geçenlere derneimizadna teekkürlerimizi sunmay borç biliyorum. Dizi film izleDaha nice çalmalarda birlikte olmak dileiyle... Av. H.brahim YILDIRIMDadalolu Dernei Bakan ÖNSÖZ Bu aratrma, en önemli Ouz boylarndan biri olan Avar Türkmenleri’ni incelemektedir. Avarlar,XI.yy’dan itibaren slami dönem Türk tarihinde kesintisiz olarak önemli roller oynayan ve bu sayede adngünümüze kadar yaatabilen tek boydur. Onlar slam öncesi Türk-Ouz tarihinde de güçlü ve etkin bir boyolarak kendini göstermektedir. Nitekim eski Ouz rivayetlerinde hükümdar çkaran 5 boydan biri olarak adgeçer. Anadolu’nun fetih ve iskannda birinci derecede rol oynayan ve Selçuklu Devri’nde faaliyetleri ileakis yapm 3-4 boydan birisi olan Avarlar, sadece siyasi sahada deil ayn zamanda kültürel yönden de önemliizler brakm bir Türk boyudur. Ancak, Türk tarihinde önemli bir mevkide olduuna inandmz Avar Türkmenleri hakkndaki bilgilerinyeterli ve tatmin edici olmadn ve bu bilgilerin dank olduunu müahede ettik. Avarlar’a dair bir çok konuda dailim adamlarmzca zt görüler ortaya atldn gördük. Bu sebeple Avar boyunu konu alan müstakil bir eservücuda getirilememitir. Üstelik Avarlar, kendi boy tarihlerini bilmedikleri gibi dar ve ksr bir döneme(Dadalolu’nun da yaad al-vur devri) taklp kalmlard. Bu durum çocukluumdan beri beni rahatsz etmitir. Buyüzden kendi airetim olan Avar Türkmenleri hakknda bilgiler derlemeye baladm. Amacm airetimin elindedönüp müracaat edebilecei derli toplu bir boy tarihi oluturmakt. Bu eser bu çabalarn ürünüdür. Biz bu aratrmamzda genel olarak Avar Türkmenlerinin tarihini sunmaya çaltk. Bunun yannda Avarlardagörülen baz özel ve önemli konular da (Alevilik, Kürtleme Olay, Türkiye dndaki Avarlar gibi) buraya aldk.Dier taraftan asl mesleimiz olmad ve derin bilgi ve aratrma gerektirdii için folklor ve etnorafik konularkitabn dnda tuttuk. Avarlarn sadece Kayseri ve yöresinde olmadklarn, hemen her ilimizde Avarlara rastlandn biliyorduk.Bu amaçla saha aratrmas yapmamz gerekmekteydi. Bunun için Kayseri bata olmak üzere Çanakkale’denUrfa’ya dein bir çok ili, ilçeyi, kasaba ve köyü gezdik. Yüzlerce kiiyle görütük. Bizim için çok faydal olanbu görümelerde enteresan sonuçlar ortaya çkmtr. Bu gezimizde baz illere arlk verdik. Bunun sebebi bu gibiillerin barndrd Avar nüfusunun miktaryla ilgilidir. Ancak unu belirtmeliyiz. Avarlarn bulunduu bir çok ilede gidemedik. Takdir edersiniz ki zaman ve maddiyat sorunlar bizi bu açdan snrlamtr. Açk yüreklilikle söyleyelim ki bizim bu çalmamz iddial bir çalma deildir. Kaynaklara yeterli derecedeulaamamamz bilgilerin dank ve görülerin oldukça farkl olmasnn bu çalmay eksik brakt kanaatindeyiz. Gerekoba adlarnn gerekse yer adlarnn farkl okunmu olmalar bizi hayli zorlad. Buna ramen Avar Türkmenleri’nedair düzenli, derli - toplu bir çalma yaptmz inancndayz. Böyle bir çalma yapmakla bundan sonra yaplacakdaha kaliteli ve kapsaml çalmalara bir yol açtmza ve onlara belirli konularda temel tekil edeceimizeinanyorum.
  5. 5. Aratrma alt bölümden olumaktadr. I. Bölümde; Avarlar’n mensup olduu Ouz Türkleri hakknda tantcbilgi verilmitir. II. Bölümde; Avar boyuna ait özel bilgiler, gerek slam öncesi gerekse slami devirdekifaaliyetleri ve kurduklar kimi devlet ve beylikler, ksacas Avarlar’n siyasi tarihleri anlatlmaktadr. III.Bölümde; Osmanl egemenliine giren Avarlarn Osmanlnn uygulad iskan politikas sonucu durumlar elealnmaktadr. Bu bölümde Kayseri ve civarna yerleen Avarlar detayl incelenmitir. IV. Bölümde; AvarTürkmenlerine ait oymak ve oba tasnifi yaplmtr ki bu Avarlara dair yaplan ilk tasnif çalmasdr. V. Bölümde;Türkiye’de yaanan önemli bir sorun olan Kürt meselesine ksaca temas edilerek, Kürtleen Avar oymak veobalarna ilikin bilgiler aktarlmtr. Türk Devletinin bütünlüü açsndan gerekli gördüümüz bu konuda Kürt adaltnda bizden koparlmaya çallan vatandalarmzn önemli bir bölümünün Türk kökenli olduklar ve bunlarn birksmnn da Avar Türkmeni olduklar gösterilmitir. Dier bir balk ise Alevilik konusudur. Bir Türk Kültür deeriolan Alevilik hakknda ksa bilgiler verilmi ve Alevi inançl Avarlara deinilmitir. VI. ve son bölümde iseTürkiye’den baka çevre baz ülkelerde bulunan Avarlarla ilgili bilgiler verilmeye çallmtr. Kitabn sonuna isebaz belgeler eklenmitir. Uzun bir ura sonucu hazrladmz Avar köy listesini ise baz eksiklikleritamamlanamadndan kitaba almay uygun bulmadk. Bu listeyi u an hazrlk aamasnda olan internetteki websayfamzda yaynlayacaz. Burada bir meseleye daha deinmek istiyorum. Avar Türkmenleriyle ilgili yaplan çalmalardan bazçevreler rahatsz olmaktadr. Ülkemizin mikro milliyetçilikle uratn göz önüne alrsak bu rahatszl bir nebzeanlayabiliriz. Ancak, Kürtleme olay ile Alevilik konusundaki görülerimiz dikkatle okunacak olursa bizimamacmzn ayn zamanda milli birlii salamak olduu görülecektir. Bir Avar büyüü olan sayn Prof. Dr. MustafaKafal hocamz, Kayseri’de düzenlenen III. Türk Boylar ve Dadalolu Sempozyumunda verdii teblide“Avarlmz, Türklüümüze bir hüccettir. Yani salam Türk oluumuzun bir delilidir” demiti. Bunun üzerine birsöz söylemeye gerek yok sanrm. Dizi izle Bu çalmamda bana destek veren bütün herkese teekkür ediyorum. Özellikle saha aratrmas amacylayaptm gezilerde engin hogörüsü ve misafirperverliiyle hiçbir çkar beklemeden bana yardmc olan asil TürkMilletine ükranlarm sunuyorum. Ayrca basm aamasnda kitab okuyarak yapc eletirilerde bulunan ve baznoktalar görmemizi salayan Dadalolu Dernei bakan dost insan avukat sayn Halil brahim Yldrm’a ve yeradlar konusunda ciddi çalmalar olan aratrmac-yazar, tarihçi sevgili arkadam Sefure Deveci’ye minnettarm.Son olarak bu eserin fikir olarak ortaya çkmasnda ve olgunlamasnda büyük katks olan Frat Ün. letiim Fak.Öretim Üyesi can dostum Memduh Yamur’a sevgiler yolluyorum. dizi film izle Adnan Menderes KAYA Mays 2004, Kayseri
  6. 6. KISALTMALARa.g.e.Ad geçen esera.g.m.Ad geçen makaleAÜTADAnkara Üniversitesi Tarih Aratrmalar DergisiBTTDBelgelerle Türk Tarihi DergisiDBDiyanet leri BakanlDTCFDDil Tarih Corafya Fakültesi DergisiEÜSBEErciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler EnstitüsüAslam AnsiklopedisiÜEFTDstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih DergisiKAYTAMKayseri ve Yöresi Tarih Aratrmalar MerkeziSADSelçuklu Aratrmalar DergisiS.Says.SayfaTDADTürk Dünyas Aratrmalar DergisiTDAVTürk Dünyas Aratrmalar VakfTDKTürk Dil KurumuTDTDTürk Dünyas Tarih DergisiTDVTürkiye Diyanet VakfTDVATürkiye Diyanet Vakf slam Ansiklopedisi
  7. 7. TKTürk KültürüTKAETürk Kültürünü Aratrma EnstitüsüTTKTürk Tarih KurumuGROUZ TÜRKLER A. Ouz Adnn Kökeni Eski eserlerde Ouz adnn manas hakknda bilgilere rastlanlmyor. lhanllar zamannda Uygurca yazlm olanOuz Kaan Destannda ilk süt anlamna gelen az, oguz biçiminde yazld için Ouz’un bu anlama geldiinidüünenler olmusa da bunun bir imla hatas olduu vurgulanmtr.1 Ayn destanda Ouz Han dünyaya geldiktensonra konuarak “sarayda doduum için adm Ouz konulsun” demi. Çadrda domakla Ouz arasnda ne gibi biriliki olduu üphelidir. Zamanmzdaki bilginlerin bir çou Ouz’un meneini tespite çalm. J. Marquart Ouz kelimesinin ok(ok) +uz (adam) ‘dan geldiini ileri sürmütür. Ancak Türkçe’de adam anlamnda (uz) kelimesi yoktur. D. Sinor iseOuz’u öküz ile ilgili buluyor. Halbuki Toharca okus/ökes, Türkçe’ye öküz olarak geçmi ve günümüze kadargelmitir. L. Bazin Ouz’un tosun manasna geldiini söyler. Türk lehçelerinde tosun anlamnda ouz kelimesiyoktur.2 J. Hamilton ise kelimeyi Ogu ’tan getiriyor. Fakat Ogu ve Ouz kelimeleri Orhun Kitabelerinde ayncümlede geçmektedir. 3 Görüldüü gibi Ouz adnn menei ile ilgili çeitli görüler ileri sürülmüse de Gy. Nemeth tarafndan izahedilen görü doru olandr. Buna göre Ouz Ok + z ’den türemi bir kelimedir. (Ok) oymak, (z) ise çoklukekidir. Ouz kelimesinin Çince’ye “kabileler” diye tercüme edilmesi de bu görüü destekler.4 Böylece Ouzkelimesinin Ok (ok ve oymak) + z ekinden türediini kabul etmi oluyoruz ki ; Ouz (oymaklar) anlamnagelmektedir.5 B. Ouzlar’n Tarihi Ouzlar, Gök Türk Devleti’ne mensup Türk boylarndan biri olup, dokuz boydan oluuyor ve VII ve VIII.Yy’da Tula rma boylarnda yayorlard. Onlar, devletin dayand önemli boylar arasnda idiler. OrkunKitabelerinde yerli-yabanc, göçebe-yerleik bütün siyasi ve kavmi topluluklar için “budun” kelimesikullanlmtr. Bu topluluklar ise kaç boydan oluuyorsa o sayyla anlyorlard. Bu yüzden bu dönemlerde Ouzlar,
  8. 8. “Dokuz Ouz budun” adyla tannmlardr. Bu dokuz boydan ikisinin ad biliniyor (Kun ve Tonra). Gök-Türk devleti yklm (630) ve Türkler 50 yllk bir esaret hayat yaamlard. Geçen bu süre zarfndabamszlk için bir çok ayaklanma meydana gelecektir (en mehuru Kür ad syan’dr. H. Nihal Atsz, bu olayBozkurtlarn Ölümü ve Bozkurtlar Diriliyor adl romanlarnda ölümsüzletirmitir). En nihayetinde KutlukKaan, baarya ulaarak devleti yeniden kurmutur. l-Teri unvanl Kutluk Kaan, Türk devletini yeniden kurmakiçin urarken karsnda en güçlü budun olarak Ouzlar bulmutu. Ötüken merkezli Tula rma boylarnda yaayan(imdiki Moolistan) ve Kaan unvanl bir hükümdar taarfndan idare olunan Ouzlar ile 5 kez savald ve sonuncusavata hükümdarlar Baz Kaan yenilerek itaat altna alndlar. Fakat bir çok buduna yapld gibi, balarnakendilerinden biri geçirilmedi ve dorudan doruya Kaana balandlar. Nitekim Orkun Kitabelerinde “Türk, OuzBeyleri, budun iitin” deniliyor. Hatta Bilge Kaan “Dokuz Ouz budunu kendi budunum idi” demek suretiylebu balla iaret etmitir. Bu zaferden sonra Ötüken merkez olmak üzere Gök-Türk Kaanl tekrar kurulacaktr(682). Kapgan Kaan zamannda bir çok budun gibi Ouzlarn da devlete isyan ettikleri görülüyor (715-16). Bir yliçinde Ouzlar ile 4 kez savald ise de tam bir netice alnamad. Kapgan Kaan’n 716’da ölümü üzerine çkan tahtkavgalarnda baz boylar yurtlarn terk edip uzak yerlere gittiler. Bilge Kaan i bana geldikten sonra OuzlarÇin’e sndlar (717-18). Ancak daha sonra Ouzlar tekrar yurtlarna dönüp Gök-Türk Kaanlna balanacaklardr.Nitekim Orkun Kitabelerinde “Ouz budun”dan bahsedilmektedir. Bilge Kaan’n ölümünden sonra (734)balayan iç çekimeler sonucu Gök-Türk devleti çok zayflad. Bunun üzerine Uygur, Karluk ve Basmllar’danoluan üçlü ittifak Gök-Türklere saldrd. Yaplan mücadeleler sonras Gök-Türk Kaanl yklp yerine UygurKaanl kuruldu (745). Bu dönemde Ouzlardan baz bölüklerin dier baz boylar gibi Çin’e gittikleri biliniyor. Uygur devletinin kurulma aamasnda Ouzlarn Uygurlar safnda Gök-Türklere kar savatklarn görüyoruz.Ancak devletin kurulmasndan ksa bir süre sonra Ouzlar, isyan ederek devlete cephe alacaklardr (749).Uygur metinlerinde bunlara Sekiz Ouz deniliyor ki bu sadece bir boyun devlete bal olduunu dier sekizboyun ise kar çktn gösteriyor. Uygur Kaan Moyun Çor, Ouzlar üzerine seferler düzenleyerek onlar itaataltna ald. Bu tarihten itibaren Ouzlar, Uygur devletinin aynen Gök-Türkler de olduu gibi en önemli boylararasna girdiler. Ancak bu tarihten itibaren onlardan herhangi bir bilgi alamyoruz. Dokuz Ouzlarn sonu neoldu bilinmiyor. Bu Dokuz Ouzlardan ayr olarak bir de Bat Göktürklerinden olan Ouzlar vard ki onlar On Ok’laramensup idiler. Seyhun kylarnda yaayan bu Ouzlar baka bir Türk eli kendisiyle mukayese edilemeyecekderecede dünya tarihinde pek mühim bir rol oynamtr. Onlar Selçuklu ve Osmanl mparatorluklarn kurmularve Mool istilasndan sonra kavmin varln, tarihini, hatralarn ve kültürünü korumak bakmndan TürkAlemi’nin yegane kavmi olmak vasfn tamlardr. Seyhun Ouzlar Boz-ok ve Üç-ok diye iki kola ayrlyorlard. Yurtlar Hazar Denizinden, Seyhun Irmaboylarndaki Farab ve sficap yörelerine kadar olan yerler ile bu rman kuzeyindeki bozkrlar idi. BalarndaYabgu unvanl bir hükümdarlar bulunan Ouz Yabgu Devleti X. Yy ’n birinci yarsnda müstakil ve kudretlibir devlet idi. Yiit ve savaç olan Ouzlar, hiç bir zaman baka bir devlete tabi olmadlar. Ouzlarn komular ileilikileri pek dostça olmamtr. Özellikle batlarnda bulunan Peçenekler ve Hazarlarla devaml surette mücadeleetmilerdir. Bu mücadeleler esnasnda çounlukla yurtlarn brakp kaçan Peçeneklerden az bir grubun Ouzbirliine katlarak onun bir boyunu oluturduunu biliyoruz. Ouzlarn Bulgarlarla ilikileri ise tersine dostçayd.Ouzlarn güney snrlarnda ise oldukça rahat ve zengin olan Müslümanlar bulunuyordu. Ouzlar, dou komularKarluklar ile de sürekli savamlardr. Hatta bu savalardan birinde Ouz Yabgusu dahi ölmütü. Ouzlarn kuzey
  9. 9. komular Kpçaklar ile ilikileri ise bazen sava bazen bar eklinde sürüyordu. X. yy ’da gelien iktisadi hayat veticari younluk Ouz yurtlarnda zenginliin artmasna ve buna bal olarak ehir hayatnn gelimesine sebep olmutur.Böylece yeni ehirler kurulmu ve yüksek bir kültür meydana gelmitir. Yine bu sralardaki ticari münasebetlervastasyla slamiyet’te hzl bir ekilde Ouzlar arasnda yaylmaya balamtr. Ouz Devleti’nin ne zaman ve nasl ortadan kalkt bilinmiyor. Ancak iç çekimeler sonucu XI. yy balarndaykld tahmin ediliyor (1003’ten az önce). Bu iç çekimelerden dolay baz Ouz boylar yurtlarn terk edipdalmlardr. Bu dalanlardan birisi Dukak beyin olu Selçuk ve airetidir. ç çekimeler srasnda öldürüleceinianlayan Ouz Devleti’nin Sü Bas (ordu komutan) Selçuk, airetini alarak Cend ehrine geldi (985). Bunlar, birmüddet sonra slam dinini kabul etmilerdir. Saman-Oullar devletini diriltmek isteyen El-Muntasr, 1003’teyardm için Ouzlarn yanna gelmiti. te bu Ouzlar Selçuk Beye bal Ouzlar idi. Bu Ouzlar 1040 ylndaDandanakan Savayla Gaznelileri yenip kendi devletlerini kurdular. Selçuklu Devleti’nin kurulmas üzerineOuz ülkesinden dalgalar halinde Selçuklu topraklarna göçler balad. Selçuklular, bu nüfusu iyi kullanarakBizans snrna uzanan geni bir mparatorluk kurdular. 11. yüzylda slam dini artk Ouzlarn dini haline gelmiti.Türkmen adyla da anlan Ouzlar, Bizans karsnda savunmasz kalan ve manen çürümü olan slam Alemi’ninde yeni ve tükenmez kuvvet kayna olmulardr. slamln etkisiyle çounlukla yerleik hayata geçen Ouzlar, göçebe kavimdalar tarafndan yatuk (tembel)diye aalanmtr. Göçebe Ouzlarn sürekli yer deitirerek yama yapmalarna karlk, ehirlerde yaayan Ouzlar, Moolistilas ile birlikte çounlukla yerlerinden kalkarak Horasan ve ran’n baz yerlerine kaçtlar. Moollarn ran’agelmesiyle de Anadolu’ya geldiler. Bu göçlerin ilerde Anadolu’nun fethiyle sonuçlanacak ve OsmanlDevletinin kurulmasna yol açacak önemli olaylara kaynaklk ettiini biliyoruz. Ouz Yabguluunun dalmasyla bir ksm Ouz boylar ise göç ederek Karadenizin kuzeyine gelmilerdi(1054). Ruslarn Tork dedikleri bu Ouzlar, 1055 ylnda ise batdaki Dnyeper (Özü) nehrine ulamlard. Ancakbunlar 1060 ylnda Ruslarla yaptklar sava kaybederek Aa Tuna’ya göç ettiler. Burada da fazla kalmayarak1065’te Tuna’y geçip Balkanlar’a aknlara baladlar. Bizans kaynaklarnda bunlara Uz (yani Ouz) denilmitir.Bu Ouzlarn sonu felaketle sonuçland. Eski dümanlar Peçeneklerin saldrlar, souklar, salgn hastalklar ve açlkyüzünden bir ksm yok oldu. Neticede bir güç olmaktan çktlar ve birliklerini koruyamayarak bazlar Bizans’asnd, bazlar ise Ruslarn emrine girdi. Bizans kendisine snan Ouzlar özellikle Makedonya’da iskan etti. BuOuzlar, Peçeneklerle beraber Bizans ordusunda görev almlar ve Malazgirt Savana katlmlardr. Sava srasndaise babular Tam önderliinde Selçuklu safna geçip sava Selçuklularn kazanmasn saladlar. Bu onlarnHristiyan olmalarna ramen Türklüklerini muhafaza ettiklerini gösteriyor. Rus prenslerinin emrine girenlerise 13. yüzyla kadar varlklarn sürdürdüler. Ama zamanla bunlar Hristiyanlaan dier Türk boylar gibi millikimliklerini kaybedip maalesef yerli rklar arasnda erimilerdir.6 C. Ouz – Türkmen likisi Bilindii gibi Ouz Türklerine kaynaklarda “Türkmen” ad da verilmitir. Ancak, Türkmenler, Ouzlardantamamen ayr bir Türk Eli ’dir. Türk adnn gerçek sahibi bu boydur.7 Tevrat’n Yunanca’ya çevrildiiSeptuagenta (Yetmiler) nüshasnda ad geçen Togarma’lar (Torg’lar), kuzeyden kalkp gelen bir kavim olarakanlr. lk slam hadis ravilerinden Vehb b. Münebbih, Türkistan’da Zülkarneyn’in karlat Torgumanllardanbahseder. El-Beyruni ’de Türkmen sözünün izahnda “Ouzlar, bu ad Türgüman biçiminde telaffuz ederler”diyor.8 Kagarl Mahmut ise 24 Ouz boyunun Zülkarneyn ’in Türkistan seferi srasnda Türkmen adn aldklarnadair bir hikaye anlatr.9 M.Ö. 6. asrda (525-522) Msra gelen Akhamenli ordular arasnda Harezm Birlikleri
  10. 10. sfatyla Dargmanlarn bulunduu Elefanti ’de (Msr’da) bulunan papirüs vesikalarnda okunmaktadr. Yine BatHunlar çanda M.Ö. 5. Asrda Aral Gölü bölgesinde ülke ve kavim ad olarak Çin kaynaklarnda Tü-kü-mön adgeçmektedir.10 Ayrca M.S. 286-330 yllar olaylarn anlatan Romal Agathangelos ’tan M.S. 925 ylnda ölenKatolikos VI. Ohannes ’e kadar ki bütün kronikçiler imdiki Ermenistan ve çevresini Torkomyan Eli vehalkn da Torkomyan ve Akenaz rk olarak anarlar.11 slami dönemde nüfuslar az olduundan Türkmenlerden sadece Mukaddesi bahsetmi; sficap ile Balasagunarasnda yaadklarn, krallarnn Ordu ehrinde oturduunu ve korkudan Müslüman olduklarn yazmtr. TürkmenlerMüslümanl kabul etmi ilk Türk boyudur. slamiyet Orta Asya’da yaylmaya balaynca Ouzlardan da bazbölümler X. Yy ‘n ilk yarsnda Müslümanl kabul etmeye balad. Ayn yüzyl sonunda artk çounluk slam dininegirmi idi. Ouzlardan Müslümanl kabul edenlere slam olmam Ouzlardan ayrmak için Mavera Müslümanlartarafndan Türkmen deniliyordu. Türkmenler Müslümanl kabul eden ilk Türk topluluu olduu için Türkmenad Müslüman anlamna da kullanlyordu. Böylece Ouzlardan Müslüman olanlara Türkmen denmeye baland.Ouzlar ise kendilerine Türkmen demiyorlard ve bu ad uzun zaman benimsemediler. XIII. yy balarnda iseartk Türkmen ad her yerde Ouz’un yerini ald.12 Balangçta Ouz etnik, Türkmen ise siyasi bir anlamtarken13, Türkmen ad zamanla Müslüman konar göçerleri, hem yerleiklerden, hem gayrimüslim Türklerdenayran bir isim olmutur.14 Türkmen ad eski-yeni birçok bilgini megul etmitir. Bu konuda iki görü vardr : Birincisi Türkmen adTürk + man (Farsça manend) ekinden olumu ve Türk’e benzer demektir.15 kinci görüe göre Türkmen Türk+ iman ‘dan gelir.16 Günümüzde Jean Deny tarafndan ileri sürülen görüe göre sondaki –men eki mübalaaeki (koca-man, i-man, deir-men, az-man vs..) olup Türkmen ad Öz-Türk anlamna gelmektedir. D. Boylar Ouzlar 24 boydan oluan büyük bir topluluktur. Onlar Boz-ok ve Üç-ok olarak iki ana kümeye ayrlmtr.Daha XI. Yy ’da Seyhun bölgesinde bu tekilatn var olduunu görüyoruz. Ouz boylarna ait iki ana liste vardr. Bunlar; Kagarl ve Reideddin listeleridir. Dier listeler (H. Müstevfi,Yazc olu, Neri, Ebulgazi...) Reideddin’den aktarmadr. Yalnzca Ayni Kagarl ’dan faydalanmtr. Kagarl ’da Ouzlar 24 boy olarak gösterilmitir. O, iki boyu Halaç adyla anp, Ouzlardan saymad gibiadlarn da vermemitir. Ayrca o listesinde boylar o zamanki öhretlerine göre sralamtr. Kagarl, 24 boyunZülkarneyn’in Türkistan seferi srasnda Türkmen adn aldklarna dair bir hikaye anlatr. Ona göre bu boylar birçok obadan olumutur ki, Ouzlarn boylarndan hiçbirinin obas kesinlikle bilinmiyor. Ouz boylarna ait tam liste XIV. yy balarnda Reideddin tarafndan verilmitir. Buna göre Ouzlar 24boydur ve Boz-Ok, Üç-Ok olarak iki ana kola ayrlmtr. Kagarl ’da ise böyle bir ayrm söz konusu deildir.Reideddin listesini hazrlarken Ouzlarn eski siyasi ve sosyal mevkilerine sadk kalmtr. Buna göre Ouz Han 6çocuundan 4’er tane torun sahibi olmutur ki Ouz boylar bu 24 torundan gelmektedir. Boz-ok, Üç-ok ayrm daiki ayr kadndan geldikleri içindir. Reideddin’e göre Ouzlarn hakim kolu Boz-oklardr. Bu sebeple Boz-oklarn alameti yay, Üç-oklarnalameti ise tabilii ifade ettiinden dolay ok idi. Eski Türkler sisteminde ve ordusunda ikili düzen bir kurald.Sa ve Sol sfatlar ile anlan bu düzende Sa kol daha erefli saylyordu. Böylece Boz-oklar da hakim kololduklarndan sa kol saylmlardr. Boz-oklarn hakim kol saylmas, slamiyet’ten önce siyasi üstünlüün bu koldaolmasna balanyor. Ouz Yabgular Kay, Yazr, Avar, Bedili ve Eymür boyundan çkmtr ki yalnz Eymür boyuÜç-oklardan idi. Dede Korkut destanlarnda ise üstünlük Üç-oklardadr. slami dönemde de Üç-oklar büyük
  11. 11. bir varlk göstermitir. Kagarl listesinde olan Çaruklug boyu Reideddin listesinde yoktur. Reideddin listesinde ise Kagarl ’daolmayan u isimler vardr: Yaparl, Kzk, Karkn. Bunlardan Kzk ve Karkn (Yldz Han Oullar), Kagarl’nnlistesine almad iki boydur. Yaparl ise adnn ne manaya geldii yazlmayan tek boydur. Ayrca ne Yaparl ne deÇaruklu ’ya ait tarihi bir kayda, bir yer adna veya teekküle rast gelinmitir. Böylece Reideddin deki Yaparl’nn Kagarl’daki Çaruklu’nun yerini tuttuu görülüyor. Dier taraftan ayr bir Türk eli olan Peçenekler, Ouzsaldrlarna maruz kalm ve bu sebepten batya göç ederek Balkanlara gitmilerdi. Peçeneklerden baz gruplarngöç etmeyerek Ouzlar arasnda kald ve onlarn bir boyunu tekil ettii anlalyor. Kagarl ve Reideddin boylara ait damgalarn da göstermilerdir. Bu damgalar hayvanlara vuruluyor,paralara konuluyor, yaplan eserlere, vesikalara ve hatta bayraklara da ileniyordu. Reideddin de fazla olarakOngunlarda görülmektedir. Ongunlar eti yenmeyen avc kulardr ve kutsal kabul edilirler. Yine Reideddin ’inlistesinde, eski zamanlarda boylarn toylarda yiyecei koyun etinin ksmlar da bir kaideye balanmtr. Anlalacagibi bu gelenekler boyun kendi eli içindeki siyasi ve sosyal hukukunu tayin etmektedir.17 E. Anadolu’da Yerleim Ouz Yabgu Devleti’nin yklmas ile Ouzlarn bir ksm Karadeniz Kuzeyine gitmilerdi. Bir bölümü ise1035’te Horasan’a gelmiti. Gazneliler ’e ait olan bu bölgede Selçuklu idaresi altnda yaayan Ouzlar,Gazneliler’i uzun süren mücadelelerden sonra yenerek devletlerini kurdular (1040). Ksa zamanda Bizanssnrna kadar topraklarn genilettiler. Seyhun ’daki ana Ouz kitlesinden kopan parçalar da sürekli ran’a geliyorve devlete katlyorlard. slamiyet’i kabul eden bu Ouzlar ayn zamanda slam dünyasnn koruyucular oldular. Böylece slamiyetyeni ve güçlü bir unsura kavumu oldu. Ouzlar, Bizans karsnda slam’ savunmakla kalmam, onlar geri atarakAnadolu’yu almlar yeni ve ebedi bir vatan yapmlardr. Araplarn uzun yllar, muazzam ordular tarafndan fethedemedii Anadolu 1071 Malazgirt Sava’n takiben8-10 yl gibi bir sürede Türklerin eline geçti. Böylece Anadolu’nun her taraf Ouz kümeleri ile doldu. Bunlarran ve Türkistan’dan gelenlerce devaml besleniyor ve nüfuslar artyordu. Fetihten sonra Anadolu ileTürkistan arasnda bir göç kanal kurulmutu. Bu kanal 13.yy’daki Mool istilas ile daha da hareketlendi.Anadolu’ya daha kalabalk Ouz gruplar gelmeye balad. Anadolu’nun Türklemesini esasen Mool istilasnaborçluyuz. Mool stilasndan sonra Anadolu’da be Türkmen topluluu varlk gösteriyordu. Bunlar, Mara-Malatyabölgesinde Aaç-Eriler, Sinop-Samsun civarnda Çepniler, Malatya’da iken Kütahya’ya gelen Germiyanllar,Denizli-Uak bölgesindeki Türkmenler ile Ermenek-Mut-Silifke-Anamur’da yaylm olan Karamanllar idi.18 Bu istila sonras (XIII. yy. ortalar) Anadolu’dan Suriye’ye önemli miktarda Türkmen kaçt. Bunlar oradada Boz-ok, Üç-ok tekilatn muhafaza ettiler. Kuzey Suriye ve Osmanl döneminde Halep Türkmenleri diyetannan grup ite bunlardr. Bu Türkmenler daha sonra Anadolu ve ran’a büyük ölçüde göçerek yerlemitir.Anlaldna göre Boz-ok, Üç-ok tekilatn en son tayan Ouz kümesi bunlardr. Mool basksyla Seyhun boylarnda oturan yerleik Ouzlar da Anadolu’ya aktlar ve Ouzlarn ezici çokluuAnadolu’da topland. Böylece XI. Yy ’dan XIV. yy sonlarna kadar süren bu göçlerle Anadolu Ouz ülkesihaline geldi. Ouzlarn bir bölümü ise yerlerinde kald ki bugün Türkmenistanllar onlarn torunudur. lk fetihlerle gelenler Dou ve güneydou Anadolu’da yerlemiler ve buralarda beylikler kurmulardr. Moolistilasyla birlikte Ouzlarn önemli ksm ise Bat Anadolu’ya gelmilerdir. Bu tarihlerde Denizli bölgesinde
  12. 12. 200.000 çadr Türkmen’in yaamas buna güzel bir örnektir. Dou ve Güneydou Anadolu corafi ve iklim artlar yüzünden Orta ve Bat Anadolu’nun aksine Türkyerleimine daha az elverili idi. Buna ramen bu bölgelerde ehir hayatnn gelitiini ve Türklerin bu bölgelereyerletiini görüyoruz. Bunlar Akkoyunlu ve Karakoyunlular idi. Fakat onlarn çounun ran’a gitmesiyleburalarn bugünkü kavmi yaps Osmanl döneminde olutu. Ebu Said Bahadr Han’n ölümü üzerine Moollarn içmücadeleye girmeleri ile Anadolu’daki Türkmenler tam bir istiklal ve huzura kavutular. Anadolu Beylikleribundan sonra Türk birliini kurmak için mücadeleye sarlacaklardr. Selçuklulardan sonra beylikler dönemindeise Anadolu gerçek bir Türk ülkesi halini ald. Selçuklular zamannda alnamayan yerlerin fethi, Türk nüfus vekültürünün bata ehirler olmak üzere her yerde tam hakimiyet kurmas, Türkçe’nin resmi ve edebi dil olarakkullanlmas ve hakim olunan yerlerin mamur edilmesi, halkn müreffeh yaamas bu devirde gerçekleti. Osmanllar tarih sahnesine çktnda Anadolu’daki Türkler her eye sahip bir topluluk haline gelmiti.Osmanllarn yapt i Bursa’dan stanbul’a kadar olan yeri fethetmek oldu. Her ey olgunlamt ve ortam müsaitti.Osmanllar Anadolu’ya tamamen ancak Kanuni döneminde sahip oldular. Tahrir defterlerine göre yaplanincelemeler, Ouzlardan 23 boyun Anadolu’ya geldiini kesin olarak ortaya koymutur. Kagarl’nn Alka-bölük,Reideddin’in Alkaravl (Alka-evli) diye and boya gelince böyle bir yer adna rastlanmamakla beraber baz köyadlar bununla ilgili gözüküyor. Halka evli, Halka avlu, Halka havlu köy adlar Alka evli’nin deimi ekilleriolabilir. Hatta Halkal köy adlar dahi bu boyla ilgili olabilir. Salur, Çavundur, dir, Yazr, Eymür ve Karkn boylar Hazar Ötesi Türkmenlerinin olumasnda birinciderecede emil olduklar gibi; bunlardan Salur, Eymür ve Karknlar Anadolu’nun iskannda da önemli roloynamlardr. Hazar Ötesi Türkmenlerini oluturan Kay, Bayndr ve Bedililer’den Kaylar Anadolu’nun fetih veiskannda en önemli rolü oynayan boy olma özelliini tamaktadr. Bayndrlar da önemli ölçüde iskan olmulardr.Beydililer’den ise göçebe ve yerleik kalabalk teekküllerin yaadklarn görüyoruz. Anadolu’da dier boylaranazaran daha zayf bir durumda görülen boylar ise, Peçenek, Yva, Bügdüz, Dodurga, Kzk, Alayundluboylardr. Eski zamanlardan beri Ouz boylarnn nüfuslar arasnda farklar vard. Baz boylar kalabalk, bazs iseaz nüfuslu idiler. Afar’a gelince; 16.yy’a ait Ouz boylarnn yer adlar srasnda Kay boyundan (94 yer ad) sonra ikinci sradagelen (86 yer ad) ve Anadolu’nun Türklemesinde birinci derecede rol oynayan büyük bir boydur. Türkiyeve ran’da kalabalk oymaklar bulunan Afarlar, hükümdar çkarm 5 boydan birisidir. Afar’dan sonra Knk (81yer ad) gelmektedir. Anadolu’nun fethi ve iskannda Kay, Afar, Knk, Bayndr ve Salurlarn birinci derecede rol aldklaranlalmaktadr.19
  13. 13. I.BÖLÜMAVAR TÜRKMENLER TARH A. Avar Ad, Manas Avar boyunun ad Kagarl Mahmut (XI. yy) ve Fahrettin Mübarek ah (XIII yy) listelerinde Afar;Reidüddin (XIV. yy ba) ile ona dayanan Yazc-olu (XV. yy) ve Ebulgazi Bahadr Han (XVII. YY) listelerindeAvar olarak geçer. Mool istilasndan önceki Vakayinamelerde de Avar eklinde rastlamak mümkündür. XIVve XVII. Yy ’larda Anadolu’da her ikisi de görülmekle beraber Avar ad daha çok yaygndr ve telâffuz eklizamanmzda ülkenin her yerinde Afar’n yerini almtr. Buna karlk XVI. Yy ’dan beri ran kaynaklarnda Afareklinde yazlr ve halen de bu boya mensup oymak ve köylülerce Afar olarak söylenir.20 Kagarl Mahmut kabile olarak dier Ouz boylar ile birlikte 6. srada Afar olarak bahseder.21 Reidüddin’egöre Avar, hükümdar çkarm 5 boydan (dierleri Kay, Yazr, Bey dili, Eymür. Bunlardan sadece Eymür Üç-Ok’lardandr) birisidir.22 Manas ise “çevik ve vahi hayvan avna hevesli”dir.23 Yazc olu Ali’de “cüst-ü çalakve ava, canavara ve kua hevesli” manasn vermektedir.24 Ebulgazi Bahadr Han’da manasn “iini ldam(çabuk) ileyici” olarak verir.25 Çada bilginlerden Wambery ise Avar adna bir yerde “toplayc” dier bir yerde ise “zaptiye neferi,mübair” manasn vermektedir. G. Nemeth’de Avar’n “Av” fiilinden geldiini bunun da Krm-KazakTürkçe’sinde “müsaade etmek ve itaat etmek” manasna geldiini, dolaysyla Afar’n “itaatli” manasndaolduunu söylemektedir.26 Zeki Velidi Togan’da Avar’n “Avc + er” den geldiini söylemekte, Tomaschek’in“av=kam” demek olduunu ve bunun mümkün olamayacan belirtmektedir.27 Ancak Avar sözünde “ava hevesli” manasndan balarsak, kelimenin kökünü “Av” sözünde aramaklazmdr. Buna göre av kökünden ( - - ar ) ekleri ile meydana gelmi olmas gerekir. Biz böylece Avar’n “av”isminden geldiini kabul etmi oluyoruz ki, söyleyi ve anlama bu yöndedir.28 Burada bir hususu belirtmekte fayda vardr. Eski Türkçe’de (f,v) sesleri yoktu ve Türkçe kökenli
  14. 14. kelimelerde bu sesler (p,b) sesleriyle karlanyordu. (eb-ev, bermek-vermek, bar-var, öpke-öfke vb..) Busebeple Afar/Avar ad gerçekte Abar/Apar eklinde olmaldr. Avar adnn kayna olan (av) sözünün asl da(ab/ap) olmal. Aparmak fiilinin anlam da bu görüü desteklemektedir.29 Bu açdan baknca Afar ismine ilk defa M.Ö. 500’lü yllarda rastlanmaktadr. Artvin’in Hopa lçesi’ninyerinde bulunan kasaba ve yaknndaki rmak bu dönem yazarlarnca Absaros diye tantlmtr. M.Ö. 508-500yllarnda kitabn yazan Skylax buradaki kasaba ve rma Apsaros, M.S. 79’da ölen Plinius Absarus, M.S.131’de bölgeyi gezen Arrianos Apsaros diye tantr. Yunanca’da (c,ç,) sesleri olmadndan dolay ve tekilbelirten “os” son ekini çkarnca bu kelimenin en eskiden Apar diye söylenen Boz ok kolu Avar olduunuanlyoruz.30 Ayn yllarda çevre yer isimleri arasnda Karkn’et (Karkn boyu), Azgur (Yazgur=Yazr boyu), Tumanis(Tuman=Duman), Kalarç’et (Kalaç=Halaç boyu), Paçan’k (Peçenek boyu) gibi yer adlarnn bulunmas dikkatçekicidir.31 Görüldüü üzere Avar adnn manas hakknda çeitli görü ve açklamalar var. Anadolu halk aznda ise Avarkelimesi deiik anlamlarda kullanlyor.32 Afar : 1. Bir eyin zdd, aksi (Eskipazar - Çankr). 2. Çabuk i gören, çevik (Lice, Hani – Diyarbakr, Sivas,Ereli, Ilgn, Haremi Yörükleri ve Aziziye – Konya). Afar / Afar : Bel bça, kama, ucu sivri bçak (Idr köyleri). Afarsz : Geliigüzel (Bahçeli, Bor - Nide). Avar: 1. Cuma günü (Çalt-Gelendost - Isparta). 2. Bir Ouz Boyu (Pnarba - Kayseri; Kadirli, Kozan,Saimbeyli - Adana). 3. Süvari jandarma (Bereketli, Tavas - Denizli, Artova, Dodurga, Zile, Çamlbel veköyleri - Tokat, Çakrlar - Konya). 4. Hamarat, becerikli (Cebelibereket - Adana, Gavurda - Gaziantep). 5.Yular (Gemlik - Bursa). 6. Pekmezin pimeden önce iddetle kaynamas (Konya). 7. Tarhana yaparken piirilensoan, biber ve yourt karm (Eme civar - Uak). Avara gelmemek : Memeli hayvann sam güç olmak (Kars ve çevresi). Avarlan(dr)mak / Avarlamak : Kzdrmak, ii büyütmek, hiddetlenmek (Elmal – Antalya). Avar samak : Koyunu Avar usulü samak (Kars ve çevresi). Oyar 33 : ri hayvan memesi (rili-Bayburt, Selim ve Sarkam - Kars). Oyarramak : Hayvan hzl hzl ara vermeden sama (rili-Bayburt, Selim ve Sarkam - Kars). Bunun yannda günümüzde Çuva Türkleri arasnda “Yapar” eklinde bir kelime vardr ki; bu Avar ileayndr. Bana bir “y” harfi eklendii görülen kelimenin manas da “eli açk ve cömert”tir.34 Kazak Türkçe’sindede Apsar kelimesi vardr ve anlam “biraz delimsi,delice,atak”tr.35 B. Ongunu, Damgas, Protokol Yeri Türklerin, baz hayvanlar ve yrtc kular kutsal sayarak, onlar kendilerine sembol edinmeleri bir inant.Ouzlarda ise her dört boyun ortak bir yrtc ku (doan kuunun türleri) sembolü vard. Bunlara Ongun denirdi.36Ancak Ongunlarn Mool tesiriyle olutuunu anlyoruz.37 Çünkü Kagarl’da ongunlar yoktur ve ilk kezReideddin bunlardan bahseder.38 Avar boyunun ongunu da (Bey-dili, Kzk, Karkn ile birlikte) Reidüddin veYazcolu’na göre tavancl kuu (kartala benzeyen fakat daha küçük ve kahve renkli bir ku)39, Ebulgazi BahadrHan’a göre ise çure-laçin kuudur.40
  15. 15. Ouz boylarnn hepsinin ayn zamanda kendilerine has bir damgalar vardr. Bu damgalar hayvanlaravurulmakta, hal ve kilim motifi olarak kullanlmakta, a boyas ile evlerin duvarlarna resmedilmekte, nazardememesi ve uur getirmesi için baz giyim eyalarna konulmakta, hatta mezar talarna, abidelere, yaplara vekayalara kazlmakta, devletlerin bastrd paralarda Boy’un belirtisi olarak kullanlmaktadr.41 Bu damgalarsayesinde yaplarn, eserlerin hangi boy tarafndan ina edildiini, kimi beylik ve devletlerin hangi boy tarafndankurulduunu ve kimi ünlü ailelerin hangi boya mensup olduunu anlyoruz ki tarih açsndan çok büyük biröneme sahiptir. Afar Boyu damgasnn ters çevrilmi ekline benzeyen imler, Anadolu’nun çeitli yerlerindebereket sembolü olarak kullanlmakta, mezar talarna da ilenmektedir. Afarlarn “kemgöz” için kullandklarmezarlk imi ise, Altn-Orda payzasna benzemektedir.42 Avar boyunun damgalar ;Kagarl Mahmut’taReideddin’deEbulgazi’deYazcolu Ali’de eklindedir. Ayrca, Avarlar gamal haç eklindeki damgalar da çounlukla kullanmlardr.43 Eski zamanlarda Ouz boylarnn toylarda yiyecei koyun etinin ksmlar da belli bir kaideye balanmtr. Buksmlara sünük (kemik) denir. Ongunlar gibi her dört boyunda müterek sünüü vardr. Yldz Han Oullar’nn(Afar, Bey-dili, Karkn, Kzk) sünüü de sa umaca yani kalça (sar) kemii ksmdr.BOY’UNBABASIBOY’UNADIOuz OlanBALI BOYLAR(Eti Dorayan)Ouz OlmayanBALI BOYLAR (Atlar Tutan)Kün HanKün HanAy HanAy HanYulduz HanYulduz Han
  16. 16. Kök HanKök HanTa HanTa HanTengiz HanTengiz HanKayAlka EvliYazrDodurgaAvarBe DiliBayndrÇavuldurSalurAla YuntluIdrYvaBayatKara EvliYparDöerKzkKarknPeçenekÇepniEymürÜreirBügdüzKnkSorkLalaKumMurdauyTorumçKaraçukKazgurtKangl
  17. 17. KalaçTekeKarlukKpçak Ebulgazi Bahadr Han öyle anlatmaktadr. “Altn çadrn ba köesinde Kün Han oturdu. Koyunun ban vearkasn, kuyruk sokumunu ve barn önüne koydular. Her kim Hakan olursa pay bu olsun dediler. ç eiinde IrklHoca oturdu, gösünü pay verip vezirlerin pay bu olsun dediler. Sa kolda birinci çadrda Kün Han’n büyük oluKay’y oturttular, sa akl ilii pay verdiler, Bayat onu dorad, Sork atlarn tuttu. kinci çadrda Alka-evli’yioturttular, sa kol iliini pay verdiler, Kara-evli onu dorad, Lala atlarn tuttu. Üçüncü çadrda Ay Han’n büyükolu Yazr’ oturttular, sa yanba pay verdiler, Ypar onu dorad, Kum atlarn tuttu. Dördüncü çadrda Dodurga’yoturttular, sa uyluu pay verdiler, Döer onu dorad, Murdauy atlarn tuttu. Beinci çadrda Yulduz Han’n büyükolu Avar’ oturttular. Sa uyluu pay olarak verdiler. Kzk onu dorad, Torumç atlarn tuttu vd...” 44 Görüldüü gibi Ouz töresinde protokol bakmndan Avar önde gelen boylardandr. 24 boy arasndahükümdar çkarm 5 boydan birisi olmas ve henüz slam öncesi dönemlerde Ouz rivayetlerinde Avarlardan“El” (devlet kurma gücü) olarak bahsedilmesi onlarn Türk tarihindeki önemini ortaya koymaktadr. C. Eski Kaynaklarda Avarlar Afarlar, slamiyet öncesi de varlklarn hissettirebilen büyük ve geni bir boy olarak karmza çkmaktadr. Eneski Ouz rivayetlerinde, Afarlar hakknda u bilgiler vardr : “Ouz li’nin Hakan Köl Erki’nin bir kz vard. Çok güzel, baba ve anasnn bütün ilerine muktedir. Korkut,Köl Erki ile Tuman’a söyleyip yedi gece-gündüz düün yapp padiahlara layk esbap ve çeyiz ile Köl Erki’ninkzn Tuman’a verdi. Ayn zamanda Ayna Han diye Avar li’nin Han’ vard. Ayna Han bu kz oluna istemiti. Köl Erki’de kabuledip kz verecek olmutu. Ayna Han kz Tuman’a verdiini iittikten sonra asker çekip Köl Erki’nin üzerineyürüdü. Köl Erki de büyük bir ordu ile kar varp vuruup Ayna’y malûp etti. Ayna’nn olunu öldürdü veAvar’n askerini krd. Ayna’y kovalayp yurduna vard. Yurdunu alp alt ay orada oturdu. Ayna kaçp baka birile gitti. Köl Erki ant içip, Ayna’ya adam gönderip dedi ki; “Bu kötülüü yapan sen deildin, olun idi. O dacezasn buldu. imdi seninle kardeiz, gel yurduna sahip ol, ben dönüyorum”. Elçi varp bu sözlerin hepsinisöyledi. Ayna inanp gelip, Köl Erki’yi gördü. Köl Erki’de yurdunu teslim edip dönüp kendi yurdunaindi.”45 Bir baka yerde de öyle bir hadise anlatlmaktadr : “Bura Han evlenmek istemektedir. Beyler “Han’a münasip odur ki evlensinler” deyince Han oluna;“öyle münasip hatun nereden bulunur ki gelip annenin yerini tutsun” dedi. Kuz Tekin “annem gibi olmazsaondan daha aa olsun” dedi. Han “katiyen evlenmem” dedi ama olu Kuz Tekin onun arzusuna brakmad. Avarilinde Erençe denilen zatn görülecek iyi, yurtta ün yapm güzel bir kz vard. Onu Han’a alverdi. O bedbaht kzn gönlüne bu fikir geldi ki: “Kuz Tekin’in bana meyli var. Onun için beni babasna bahaneile alyor, ta ki kendisi benimle gizlice sevisin. Yoksa ihtiyar adama benim gibi güzellie sahip bir kz niçinalversin” dedi. Bir gün Kuz Tekin babasn göreyim diye gelince, Han uyumu, kadn oturmutu. Kadn KuzTekin’in yanna gelip yüzünü ve gözünü elleyip okamt. Kocas ile oynarken kadnlar nasl yaparlarsa öyleyapmaya balad. Kuz Tekin gönlünden bu annem yerinde olup bana muhabbet gösteriyor dedi.
  18. 18. Yine birkaç gün sonra yalnz kalmak frsat bulup Kuz Tekin’e “Hiç benim halimden haberin var m ? Bensana am, geceleri uykum ve gündüzleri kararm yok. Benim halime bakmazsan niçin beni ihtiyar adamaalverdin” dedi. Kuz Tekin “sen benim annemsin bu huyunu brakmazsan seni parça parça edip her parçan biryere koyarm” dedi. Kadn olanlar kendi karde karlarna dannca onlar “Kuz Tekin bu sözü Han’a, halkasöylemeden önce söylemek gerek. Yoksa ölüme gidersin” diyerek bir kadn gönderdiler. O kadn varp KuzTekin’in evinden çizmesini çalp, Bura Han’n evine geldi, sonra dönüp gidip çizmeyi yerine koydu. O gece Han evde yoktu, ava gitmiti. Seher vakti kadn barmaya, yüzünü yrtp her yerini kanatmaya balad.Halk toplanp vard, kadn “Bu gece Kuz Tekin gelip koynuma girdi. Sana am, babama aldm ki gündüzbabamn olursan gece benim olacaksn, yoksa yal babam kadn ne yapsn. Anasna böyle i nerde var diye bardmo da kaçp gitti” dedi. Dier kadnlar ahitlik ettiler. Gece kar yamt yerde ayak izleri vard. Kuz Tekin’i çarpayak izine baktlar, ayn. Bura Han avdan gelince ona da söylediler. Han, beyleri de toplayp Kuz Tekin’i çard.Bu ne i, gece ne yapmsn ? dediler. Kuz Tekin kadndan görüp iittiklerini anlatt. “Kadn babama ben almtmutandm ve halk içinde rezil olmayalm dedim kadn önce davrand” dedi. Halk ikiye bölündü. Kimi KuzTekin’e, kimi de kza inanyordu. Han Kuz Tekin’i dinleyip kadnn yannda kalan hizmetçileri iddet kullanpsktrnca gerçek ortaya çkt. Bura Han bunun üzerine “bu kadn istemiyordum, fitne çkar diye, beni kendiarzuma brakmadn imdi ne yapacan sen daha iyi bilirsin” dedi. Kuz Tekin be yabani tay getirtip kz iki eli, ikiaya ve boynunu balayarak, parçalayp öldürdü.”46 Bu rivayetlerden anlaldna göre Afarlar, slam öncesinde de Ouz Eli içerisinde büyük ve kuvvetli bir boyolarak görülmektedir. Çok kalabalk ve müstakil bir yurtlarnn olduu, balarnda da kendi soylarndan birhanlarnn bulunduu anlalyor. Afar ili hannn asker çekip, Ouz ili han ile savaabilecek kadar güçlü ve cesaretliolduklar ve bu gücün bir göstergesi olarak Ouz Han’nn kzn istemesi önemlidir. Burada u hususu dabelirtelim, eski çalarda kz istemek güç gösterisi demekti. Eer kral kzn verirse muhatab bir güç olarak kabulediyor, vermiyorsa dikkate almyor anlamna gelirdi. Göktürk Devleti de böyle bir olayla kurulmutur. BumunKaan, emrinde yaad Avar Hakannn kzn istemi vermeyince de savaarak Avarlar ykp, yerine kendi devletinikurmutu. Yukarda Avar adna ilk defa miladdan önceki asrlarda Kafkasya civarnda rastlandndan bahsetmitik.Bunun geliimine baktmzda u bilgilere ulayoruz. M.Ö. 680 ylnda Kimmerler’i yurtlarndan atan Sakalar,Kafkasya, Dou Anadolu ve Bat ran’a hakim oldular. Fetihlerini genileterek bir ara Msr’a kadar dayanmlarsada M.Ö. 624’te Alp Er Tunga’nn haince öldürülmesiyle zayflayarak tekrar Kafkasya’ya çekildiler. Bu fetihesnasnda Saka Türk birliine dahil bir çok Türk boyu vard ve bunlar buralarda yurt tutarak yerlemilerdir.47Buralarda yurt tutan boylar arasnda Salur, Döer, Yazr, Karkn, Peçenek, Bügdüz, Afar gibi Ouz boylarvardr.48 Afarlar da Saka Türk Birlii’ne dahil olarak M.Ö. 680’li yllarda Kafkasya’ya gelerek, Gürcistan,Azerbaycan ve Van bölgesine yerlemilerdir. Avar ismine ilk defa M.Ö. 500’lü yllarda rastlandn yukardabelirtmitik. Artvin’in Hopa lçesi’nin yerinde bulunan kasaba ve yakndaki rman bu dönem yazarlarncaAbsaros diye tantldn anlyoruz. M.Ö. 249 ylnda devlet kuran Ouzlar, Saka Türk Birliine bal boylarla birleerek Arsaklar (Partlar) adylaran tahtna geçtiler. Dou Anadolu, Bat ran ve Kafkasya’da hakim oldular. M.Ö. 53 ylnda Harran civarndaRomallar yenerek, anlan bölgelerde Büyük Arsakllara bal Küçük Arsakllar devletini kuran Val-Arsak,Kafkaslardan ve Bizans’tan gelecek saldrlara kar perde vazifesi görüyordu.49 M.S. 226 ylnda Sasanlsülalesinin kurucusu I. Ardeir, Büyük Arsakl Devletini yktktan sonra Azerbaycan ve Dou Anadolu’daki
  19. 19. Küçük Arsakllar’a saldrd. Romallarn yardmyla ancak 60 yl sonra (287’de) ülkelerine tamamen hakim olanKüçük Arsakllar, III. Tridat zamannda (305-10) resmen Hristiyanl benimsediler. 337’de yine Sasanllarnistilasna maruz kaldlar. Hz. Ömer’in Sasanllar ykna kadar (642’de) 300 yl ranllar (Sasanl), Gürcüler veBizansllar ile savaan Küçük Arsakllar M.S. 429 ylnda ykld.50 Bu devlet ykldktan sonra 16 beylie ayrld kibunlardan birisi de Dede Korkut hikayelerinde geçen Avar Bey (Gence, Cavat bölgesi)51 sülalesindenArdzer-uni (Kartal Tama Hanedan - Küçük Arsakllarn kurucusu Val-Arsak (M.Ö. 147-129) tarafndandevletin avcbal vazifesi verilip Ardviz = Av kartal tama, Uni = Hanedan unvan verildii için böyle anlan)beyliidir ki topraklar Van-Urmiye aras idi (Bu bölgenin eski ad Vaspurakan’dr. Urmiye ehrinin yeni ad iseRzaiye’dir).52 908 tarihinde Abbasilerin Azerbaycan valisi Türk komutan Sac-olu Yusuf, Ardzer-uni Kral HaçikGagk’a (908-938) taç giydirerek Melik unvan ile kendisine balamtr.53 Ardzer-uniler, eski Türk sistemi olankili Sistemi uyguluyorlard. Ülkenin dousunda Gurgen Haçik, batsnda ise kardei Senekerim hükümsürüyordu. Haçik’in 1004’te ölümü üzerine ülkenin tamam Senekerim’in eline geçmiti.54 Van ile Vastan(Geva) kalelerini çifte bakent (Eski Türk Töresi) olarak kullanan Gagk’n torunu Kral Senekerim Hovhannes(1003-1021), 1018 ylnda Selçuklu Babuu Çar Beyin aknlarnda55, “uzun saçl” atl kuvvetinin “geniyaylar”ndan attklar oklarn karsnda klçla bir ey yapamadan iki kez yenilen askerlerinin bozgunluunuPeygamber Yeua ile Partl Aziz Katolikos Büyük Nerses’in okuyup inand kehanetlerine balam, yurdunukoruyamayacan anlayp zaten bu bölgeleri ele geçirmek ve hakimiyetini pekitirmek için büyük bir orduylayola çkan Bizans Kral II. Basil ile anlaarak 1021’de Van bölgesini Sivas ile deimiti. Ancak bu prenslik,1080 ylnda Anadolu’yu fetheden Selçuklular tarafndan kesin olarak ortadan kaldrld.56 9. Yy sonu ile 10. Yybalarnda yaam olan Kuzey Kafkasya’da geziler yapan Ermeni tarihçisi rahip Artsrunili Thomas, bu soydangelir. Arran-Albanya-Avganya bölgesinde Afar Cevanir kabilesinin hakim olduunu görüyoruz ki Gürcistan dabunlarn snrlar içindeydi. Hatta Müslüman-Arap ordular Gürcistan’ fethe geldiklerinde (642 yl) tahttaHristiyanlam bir Türk olan Prens Cevanir vard (681’de öldü- Cevanirler adn bu hükümdardan almtr).57Yine bu dönemlerde Hazar Kaanl’nn Kafkaslara aknlar yaptn görüyoruz ki bu aknlarda bir çok Kafkas dalkavmi itaat altna aldktan sonra 683-689-693 senelerinde Gürcistan ve Ermenistan’a saldrmlardr. GürcüKrallar Yuvan ve Cevanirler zamannda (718 senesini takiben) Hazar Hakan, Gürcü Kral Cevanir’in hemiresiSuzan ile evlenmeye talip oldu ancak muvafakat cevab alamaynca Blucan adl ba komutann Kaheti veKartaln mntkasna sevk etti. Civanir, bu saldrlara karlk vermi ancak yenilmi, kz kardei Suzan ile birlikte esirdümü ve dönerken yolda Daryal’a geldiklerinde Suzan ölmü Prens Cevanir ise 7 yl esaret altnda kalmtr.58 Görüldüü üzere Afar’lar özellikle Arran (Karaba) bölgesini yurt tutarak, Selçuklu fethine kadar buradakalmlardr. Buradaki Cevanirler, lhanl hükümdar Hülagu Han zamannda Anadolu’ya getirilen ve Timurzamannda ise Karaba nakledilen Avarlar’la birleerek bölgede güçlü bir konuma yükseleceklerdir. Dahasonra bu Avarlar, baz Türk boylarna mensup teekkülleri de bünyesine alarak Otuz-ki Cevanir (32 boydanmüteekkil) adn almlardr.59 Osmanl ariv belgelerinde Cevanirlerin bölgedeki varlnn slamiyetten öncekidönemlere kadar uzand açkça belirtilmektedir.60 Henüz slam öncesi dönemlerde anlan bölgelerde yerleen ve 305-10 yllarnda Aziz Greguvar Lusavoriç(Dede Korkut) tarafndan Hristiyanln Gregoryen mezhebine dahil edilen bu Türklerin ve tabii olarak bunlararasnda bulunan Avarlarn, özellikle Aran (Karaba) civarnda yaadklarn ve Aranyan Ermenileri olaraktanndklarn ve varlklarn son yllara kadar devam ettirdiklerini görmekteyiz. 1721-30 yllarnda Rus istilasnda,
  20. 20. Ruslara din birliinden dolay yardm eden bu Hristiyan Türkler, Zengezur’da Karaçorlular ve ardndanCevanirlerle savatlar. 250 kiilik bir çete ile savaa katlan Papas Avar, bunlardan biriydi. Bu Hristiyanlarnadlar da Türkçe idi (Avan, Saruhan, Kaplan, Bayndur, Dilençi, ah-kulu olu Bagri, Parsadan, Aslamaz-kulu,Vardan, Bali, Karagöz, Kc, Turunç, Sar vs..).61 D. slami Dönemde Faaliyetleri - Kurduklar Devletler, Beylikler, Hanedanlar slamiyet’in çkt ve yayld dönemlerde (570-750) Afarlar, Idr ve Ardahan’a yerlemilerdir.62 Göçtenevvelde Ouz Eli içerisinde kalabalk ve önemli bir boy olan Afar’lar hakknda X. yy gezginlerinden olan ElMakdisi, Türk snrnda Avar isimli bir köyden bahsetmektedir.63 Kagarl Mahmut’ta “Sir-derya bölgesinde vebu bölgelerin kuzeyinde yaayan Türkmenlerden, rmak kysnda yerleik hayat süren, çiftçilik ve tüccarlklauraan, yatuk (tembel) ad verilen Ouzlardan bir ksm Afarlardandr” demektedir.64 Avar Türkmenleri de, dier Ouz - Türkmen boylaryla birlikte Müslümanl kabul etmiler, XI. yy’ daSelçuklu mparatorluunun kuruluundan sonra Orta Asya’dan tamamen koparak 1130 ylnda Salurlar ilebirlikte ran, Irak, Suriye ve Anadolu’ya göç ederek yurt tutmulardr. Afarlarn bu göç olay sonucuAnadolu’da yer ad olarak Kay’dan sonra ikinci srada olmas (86 yer ad) Anadolu’nun fetih ve iskannda enönemli boylardan biri olduunu gösterir. Nitekim, Erzurum’un güneydousunda bulunan Cunni maarasnda 12Ouz boyuna ait damgalar bulundu ki bunlardan birisi Afar boyuna aittir.65 Afarlar bu fetih srasnda sadeceaskeri deil, dini yönden de mücadele vermiler ve Anadolu’yu bir slam beldesi yapmlardr. Ahmet Yesevi’ninmüritlerinden olan ve Niyazabat’ta (ran) türbesi bulunan Avar Baba 66 isimli Yesevi eyhini tanyoruz kiAnadolu’da da Afarlara mensup bu dervi-gazilerden bulunduunu kolayca tahmin edebiliriz. Selçuklular zamannda faaliyetleri ile kaynaklara geçmi 3-4 boy vardr ki birisi Afarlardr. Afarlarn kitlehalinde Ön Asya’ya gelmeleri Aksungur ve olu madeddin Zengi ile XI. yy sonlarna dorudur ve kuzeydeSuriye ve Irak’ta hakim olmulardr. Dier bir kitle de XII. yy balarnda Arslan ve Kütogan idaresinde ran’nHuzistan bölgesinde 40 yldan fazla beylik sürmülerdir.67 Harzemahlar zamannda da Afarlarn çok kalabalkve zengin bir kabile olduunu ve Hemedan-Ahlat bölgelerinde yaadklarn Celaleddin Harzemah’n bunlardanyüklü ganimet aldn görüyoruz.68 Adyaman’n Besni ilçesi ve çevresine ilk gelip yerleenler de bu Avarlardanbir gruptu ki (1200 civar) hala ilçe merkezinde yaayan Afarlar ile çevre baz köylerde yerlemi olan HüveydiAireti bunlarn torunudur.69 Bunun yannda Afarlardan baz gruplarn ise hemen güneydeki Gaziantep’inAraban ilçesinde yerletiini biliyoruz. Bunlar halen youn olarak Araban’da varlklarn sürdürmektedirler.70 Celaleddin Harzem-ah ile birlikte Anadolu’ya gelen Avarlardan bir boy da Malatya’da yerlemi, sonrabatya göç ederek Kütahya’da Germiyan Beyliini kurmutur. Germiyanllarn henüz Malatya civarnda iken,Elaz ve Tunceli bölgesine de yerletiklerini anlyoruz. 71 Günümüzde Elaz’a bal Keban, Baskil ve Anilçelerinde yaplan dil çalmalar da bölgede Afar dil özelliklerinin etkin olduunu göstermektedir.72 Malatyabölgesinde yaplan dil çalmalar ise Afar dil özelliklerinin birinci srada olduunu ortaya koymutur. Bu bölgedeDulkadrl Avarlarnn da yerletiini söyleyelim.73 1560’l yllarda Malatya yöresinde baz Avar obalarna ait yeradlarna tesadüf edilmesi bu açdan önemlidir. Eslemez (Kiçik Hacl), Bahri (Cubas, Muar, Kederbeyt veKeysun. Sonuncu köy halen Besni ilçesinde varln sürdürüyor), Avar (Argavun ve Panik), Delüler(Karahisar), Recep (Panik), Selman- Süfla ve Ulya (Kiçik Hacl).74 Anadolu’da kurulan Danimentli Beylii75 ile Artuklu beyliklerinde de76 Afarlar faaliyet göstermilerdir.Zengilerin yklmasyla Anadolu’nun güneyine göç eden Afarlar burada Karaman-oullar Devletini kurmu vebir ksm Dulkadrl Beylii’nin kuruluuna da destek vermilerdir.77 Giresun’u 1397’de fetheden Bayram Beyin
  21. 21. torunu Süleyman zamannda Ordu yöresine önemli miktarda Avarnda yerletiini görüyoruz.78 Dier taraftanAfar oymaklar Giresun, Alucra (Giresun), iran (Gümühane), Suehri (Avar ve Akar köyleri ile havalisine veTamzara bölgesine) civarna önemli ölçüde iskan edildi.79 Nitekim, ebinkarahisar’da bulunan Afar Tepe ileHerek Da adlarn buradan almtr. Giresun türkülerinden biri de Avarl adn tar. Ramazan-oullar Beyliininkurucusu Ramazan Bey, Çukurova bölgesindeki Afarlar Uzun yayla ve Rum Nahiyesine yerletirmiti.80Afarlar, Kara-koyunlu ve Ak-koyunlu Devletleri içerisinde önemli roller oynadlar.81 Akkoyunlularn Frathavzasna inmesiyle (1350’li yllar) aralarnda bulunan Afarlar, Malatya ve Adyaman’da yerletiler.Adyaman’n Besni ilçesine yerleenlerin bir ksm basklar sonucu kaçarak Bafra’dan gemilerle Kafkasya’yagitmilerdir. Anadolu Afarlar, Safevi Devleti’nin kurulmasn müteakip kalabalk bir ekilde ran’a gitmi ve büyük birgüç kazanmlar, neticede bunlardan Nadir ah, Safeviler’in yerine Afar hanedanln kurmutur. 16.yy’da Mu,Ahlat, Malazgirt, Dou Beyazt hattna da önemli miktarda Afar yerlemitir.82 Denilebilir ki, bu zamanlardaAnadolu, ran, Kafkasya, Irak-Suriye ve dier bölgelerde Afar Türkmenlerini görmemiz mümkün olduu gibi,bulunduklar devletlerin siyasi yaplarn da etkilemekteydiler. Avarlarn özellikle Bat Türkleri arasnda bu kadaretkili olmas Türk müziine de yansmtr. Türk halk müziinde üç büyük tarz vardr. Bunlardan biri kuzey sahasniçine alan (Krm-Kafkas) Kereyli, dieri dou bölgelerini kapsayan (ran-Azerbaycan-Irak) Bayat ikenAnadolu’da söylenen tarza Avari denilmektedir. Üstelik Anadolu’da halk müzii düzenine Türkmen Düzeniyada Avar Düzeni denilmektedir. Avarlar bu bilgilerden anlalaca üzere, rahmetli Faruk Sümer’in ifadesiyle tarihimizde devaml rol oynamtek Ouz boyudur. Bu bakmdan hiç bir Ouz boyu onunla mukayese edilemez. Afarlarn Ön Asya’ya yerlemede nüfuslarnn çok ve etkinliinin devaml olduunu görüyoruz. Böyle biryapya sahip bir boyun devlet kuramamas düünülemez. te Afarlarda muhtelif zaman ve mekanlarda bir çokdevlet, beylik ve hanedanlklar kurmular, bir çok mühim olaylara karmlar ve adlarn zamanmza kadaryaatmlardr. 1. Musul Atabeyleri (1127-1262) Afarlar ilk olarak XI. yy sonlarna doru Aksungur idaresinde Suriye’ye gelmilerdir.83 Aksungur OuzlarnAfar boyu beylerinden Alturgan Bey’in oludur.84 Aksungur’un Kpçak asll olabilecei söylenirken85,kesinlikle Afar olmad da iddia edilmektedir.86 Büyük Selçuklu Sultan Melik-ah’n memluku olan Aksungur,idaresindeki Afarlarla birlikte önce Alparslan’a ve onun ölümüyle Melik-ah’a bal bulundu. Melik-ah’nSuriye seferine katld. 1085 ylnda Musul’u ele geçirerek Ukayli Hanedanl’na son verdi. Halep’in fethisonucu Kasmü’d-devle unvan ile Halep valiliine getirildi (1087). Melikah Suriye’nin yönetimini kardeiTutu’a brakarak onu Msrdaki Fatmilere kar seferle görevlendirdi. Aksungur ile Urfa emiri Bozan’nkuvvetleriyle Tutu’a katlmalarn istedi. Ancak, ordu Trablus-am’a gelince Tutu ile aras açlan Aksungurordudan ayrld. Tutu ise seferden vazgeçip geri dönmek zorunda kald. Melik-ah’n ölümüyle (1092) saltanatmücadelesine atlan Tutu önce Halep üzerine yürüyerek Aksungur’u itaat altna ald. Fakat Tutu’la aras bozukolan Aksungur, Bozan ile birlikte Selçuklu tahtnn asl varisi olan Berkyaruk’un tarafna geçti. Tutu,Berkyaruk ile sava göze alamayp Suriye’ye döndü. Bir müddet sonra Halep’e gelerek kritik bir zamandakendisine ihanet ettiini düündüü Aksungur’a sava açt. Berkyaruk’tan yardm göremeyen Aksungur yenilerekTutu tarafndan öldürüldü.87 Aksungur’un ölümüyle yerine olu Musul Atabeylii’nin kurucusu olan Zengi’nin geçtiini görüyoruz. Irak
  22. 22. Selçuklu Sultan Mahmut, Zengi’yi 1127’de Musul Valisi ve iki oluna Atabek tayin etti. Zengi bundan sonramade’d-Din lakabyla anlmaya baland. Zengi Musul’a hakim olunca büyük ve güçlü bir Türk devletikurmaya çalt.88 Bu dönemde slam dünyas Haçl Seferleri ile urayordu. Zengi, Haçllar ile tesirli mücadeleninancak siyasi birlik ile mümkün olacan idrak eden ilk Türk devlet adamdr.89 Bu sebeple Sincar, Habur veçevresini, Nusaybin ve Harran’ ardndan da Halep’i ele geçirdi (1128). 1130’da Hama’y ald. Ayn yl,Artuklular yenerek Kuzey Suriye ve Güney Dou Anadolu’da hakimiyetini salamlatrd. Daha sonraTürkmenlerin yaad ehr-i Zor (Kerkük) bölgesini (1139) ve Kürt reislerini yenerek Hakkari civarn egemenliialtna ald. Günümüzde Irak’n kuzeyinde snrmza yakn olan madiye ehrini o kurmutur. Artuklular tekrar yenerek Amid’e (Diyarbakr) girdi ve adna hutbe okunmak suretiyle ehri geri verdi(1141). Akabinde Böri Atabeyliine de hakimiyetini kabul ettirdi. Haçllar ile mücadelesine gelince, 1130’daKudüs Kralnn da olduu Haçl kuvvetlerini yenerek Esarib kalesini zaptetti. Savar komutasndaki ordusuKudüs Kral Foulque idaresindeki Haçllar ikinci kez malup etti (1137). Ardndan ülkesini ikiye ayran veönemli ticaret yollar üzerinde bulunan Urfa Haçl Kontluunu fethetti (24 Aralk 1144). Urfa’nn dümesi II.Haçl Seferi’nin yaplmasna sebep oldu. Zengi, Selçuklular ve Abbasi halifeleriyle de zaman zaman bozumuolsa da genelde iyi ilikiler kurmutur.90 Görüldüü gibi o bir taraftan Mezopotamya ve Kuzey Suriye’yi tekhakimiyet altnda birletirirken, bir taraftan da Haçllara kar baarl savalar yapt. Bu yolda slamln zindekuvvetleri olan Türkmenlerden geni ölçüde faydalanmasn bildi. Zengi Ukayliler’in elinde olan Caberkalesini kuatp teslimini bekledii srada muhafzlardan biri tarafndan öldürüldü (1146).91 Ölümünden sonraülkesi ikiye bölündü. Halep merkez olmak üzere Suriye’de Nureddin Mahmut, Musul merkez olmak üzereEl-Cezire de Seyfettin Gazi hükümdar oldular. Ailenin üçüncü bir ubesi ise elli yl kadar Sincar’da hükümsürmütür. Musul Kolu : Zengi’nin ölümüyle olu Seyfeddin Gazi Atabey oldu. Halep’teki kardei Nureddin Mahmutile anlaarak gerek iç meselelerde gerekse Haçllar ile mücadelede ortak hareket ettiler. Seyfeddin 1149’daöldü. Yerine kardei Kutbeddin Mevdud geçti. Bu arada Nureddin Mahmut ile anlamazlk çktysa da Humusve Rakka Nureddin’e verilerek sorun çözüldü. Bundan sonra iki karde Haçllarla mücadele ettiler. Nureddin,Haçllar Harimde yendiinde (1164) Mevdud yanndayd. Mevdud, 1167’de Haçllar üzerine yürüdü veNureddin’in yardmyla bir çok yeri ele geçirdi. Mevdud’un 1170’te ölümü üzerine (mezar Mardin’in Cizreilçesindedir) olu Zengi II yerine geçmek istedi. Ancak Seyfeddin Gazi II karsna çkt. Nureddin Mahmut’unaraya girmesiyle Musul Seyfeddin Gazi II’ye, Sincar ise Zengi II’ye verildi. Nureddin de Nusaybin veHabur’u ald. Seyfeddin Gazi II, Nureddin’in Haçllarla yapt seferlere katld. Nureddin’in ölümünden sonraSelahaddin Eyyubi’nin ne gibi bir tehdit oluturduunu görüp onunla savatysa da yenildi (1176). Çokgeçmeden de öldü. Kardei zzeddin Mesut Atabek oldu. Halep hakimi smail’in ölümüyle buray ald, ancakSincar hakimi Zengi II’nin teklifi ile Halep’i Sincar ile deiti. Selahaddin’in Halep’i alma gayretleri ve Urfa,Humus, Rakka, Suruç ve Nusaybin’i ele geçirmesi, ardndan Musul’u kuatmas, 1182’de Sincar’ almasüzerine Artuklu ve Ahlat-ah’larla ittifak yapt. Fakat Selahaddin Amid’i (Diyarbakr) ele geçirdi. Halep’eyürüdü. ehrin hakimi Zengi II, bir anlama yapp, Halep’i Selahaddin’e brakt yerine Sincar ve çevresini ald.Selahaddin 1185’te Musul’u iki kez daha kuattysa da alamad. zzeddin Mesut, Selahaddin’le baedemeyeceini anlayarak onunla anlama yoluna gitti ve ehr-i Zor (Kerkük) ve yukarsn Selahaddin’e brakpona tabi oldu. Mesut, 1193’te Selahaddin Eyyubi’nin ölümünden ksa bir süre sonra öldü ve yerine oluNureddin Arslan-ah geçti. Arslan-ah, Zengi II’nin Nusaybin çevresini zaptetmesi üzerine onunla ve onunölümünden sonra yerine geçen olu Kutbeddin Mehmet ile mücadele etti ve Nusaybin’i ele geçirdi.
  23. 23. Eyyubilerin yardma gelmesiyle ehri terk edip Musul’a döndü (1198). Eyyubi emiri Adil de Mardin’i kuatt.Arslan-ah, Kutbeddin Mehmet ile Artuklulara yardma geldi ve Eyyubileri yendi (1199). Ardndan Kutbeddinile Nusaybin için tekrar savaan Arslan-ah, yenilerek Musul’a çekildi (1204). Arslan-ah, daha sonra bölgedeTürkmen beyleriyle baz olaylara kartysa da 1211’de öldü. Yerine geçen Kahir zamannda önemli olay olmadgözüküyor. Bu dönemde devlet ilerine Bedreddin Lu’lu’ bakyordu. Kahir’in 1218’de ölmesiyle yerineArslan-ah II geçti. 1219’da bir ksm topraklarn ele geçiren Sincar hakimi Zengi III’ü Eyyubilerden MelikEref sayesinde yendi ancak ayn yl öldü. Yerine Lu’Lu’ tarafndan üç yandaki kardei Nasreddin Mahmutgetirildi. Bundan sonra Lu’lu’ dümanlarna kar Eyyubi Eref’in yardmlarn ald. Eref, 1220’de Sincar’ alarakburadaki Zengi hakimiyetine son verdi. Mahmut’un 1222’de ölümüyle Bedreddin Lu’lu’ bölgeye Atabekolarak atand ve Zengilerin Musul’daki kolu da yok oldu.92 Halep Kolu : Ortaça Türk-slam dünyasnn en parlak simalarndan olan Nureddin Mahmut, Haçllara karbaarl savalar yapt. O Haçllar ile mücadelesinde Musul hakimi kardei Seyfettin Gazi ve yerine geçenMevdud ile birlikte hareket etmi ve Haçllara kar slam cephesini birletirmek için çok çalmlardr. Nureddin,Haçllarn eline geçen Urfa’y 1146’da tekrar fethetti. Ertesi yl da Artak ve civarn ele geçirdi. II. HaçlSeferinde kardei Seyfeddin ile birlikte Dmk’ (am) kuatan Haçllar ile savat. Arima kalesini ele geçirdi,Haçllar Yara’da bozguna uratt. 1149’da Antakya Prensi Raymond’u öldürdü. Daha sonra Famiya kalesinizaptetti. Börilerin elinden Dmk’ ald.93 Yukar Mezopotamya, Güneydou Anadolu ve Suriye’yi tek hakimiyetaltnda toplayarak sultanln ilan eden (1153) Nureddin Mahmut’un prestiji Selçuklu Hanedan’n gölgedebrakacak kadar artt.94 O Selahaddin Eyyubi’yi Msr’a göndererek Selçuklularn hayali ve slam dünyasndaikilie sebep olan Fatmi Halifelii’nin yklmasn salamtr.95 Kudüs Kral III. Baudouin’i yenilgiye uratt (1157).1158’de Haçllara yenildiyse de onlar Harim’de ar bir bozguna uratt (1164). 1173’te Mara ve Göksun’uSelçuklulardan ald, ancak II. Klç Arslan ile anlaarak ehirleri geri teslim etti. Nureddin 1174’te Dmk’ta öldü.Yerine olu smail geçti. Bu dönemde Selahattin Eyyubi ülke topraklarn yava yava ele geçirmeye balad.Selahaddin ile mücadele eden Zengiler baarl olamad. smail, hastalannca ülkesinin Musul hakimi zzeddinMesut’a verilmesini vasiyet etti. 1181’de ölünce Halep kolu sona erdi.96 Musul Atabeylii’nin kurulmas ile Afarlar kitle halinde birleerek bal bana bir güç oluturmulardr. Buzamanda Afarlar devletin üst kademelerinde görev almlardr. Halep’te Türkmen Pazarnda saylar 15’i bulanmescitlerden biri Avar Mescidi adn tar, yine Yaruklu Türkmenlerinden zzeddin Avar’n yaptrd AvariyeMedresesi de bölgede Avar varln gösterir.97 Ayrca Selahaddin Eyyubi gibi bir ahsiyet yetitirerekkendilerinden sonra da bölgenin Haçllara kar ayakta kalmasn salamlardr. Nureddin Mahmut’un 1173’teMara ve Göksun’u almasyla Avarlardan önemli kitlelerin Mara ve Sivas taraflarna yerletiklerini tahminediyoruz ki 1250’li yllarda Mara civarnda yaayan ve ç-El’e doru sarkan Afarlar98 bunlardr. AyrcaKaramanllarn da önceleri Sivas taraflarnda yaadklarn biliyoruz.99 Mool istilas sonucu buradaki Avarlar,Anadolu’nun güneyine göç ederek dier Türkmen oymaklarnn da yardmyla Karaman oullar Beylii’nikuracaklardr.100 Ayrca Zengilerin, Artuklu Beylii (Mardin merkez olmak üzere Güneydou Anadolu’dakurulmutur) bünyesinde faaliyet gösterdiklerini de anlyoruz.101 Bugün Dou ve Güneydou Anadolu ile Orta Anadolu kesimlerinde Zengi adn tayan köyler bu Avarlarnbir hatrasdr. 2. umla ve Devleti (1155-1195) XI. yy sonlar ile XII. yy balarnda Avarlar, Arslan kumandasnda ran’n Huzistan bölgesine
  24. 24. gelmilerdir.102 Onlar buraya Mool Kara-Htaylarn Türkistan’da egemenlik kurmalar ve bask yapmalarsonucu Det-i Kpçak’tan (Seyhun boylar) buraya (Salurlar ile beraber) göç etmilerdi. 1135-36 yllarndaHuzistan’da kalabalk sayda Türkmen yaamakta idi ve içinde büyük bir Avar topluluu vard. Avarlarn bandaArslan olu Yakup bulunuyordu. Avarlarla birlikte gelmi olan ve Kuh-Giluye’de yaayan Salurlardan Mevdudolu Sungur 1149’da iraz’ alarak Salgurlu Devletini kurdu.103 Yakup Bey, Sungur’un elinden Fars bölgesinialmak ve O’nu kendisine tabi klmak için bir kaç kez Sungur’un üzerine yürümüse de bozguna uramt. YakupBey’in ölümünden sonra Afarlarn banda umla’y görüyoruz. umla’nn asl ad Ay-Dodu, babas ise Kü-Toganidi. umla, Yakup Bey zamannda Huzistan ile Luristan’n bir ksmn idare ediyordu.104 Onun zamanndaAfarlar önemli bir güç haline geldi. Öyle ki; ünlü emirlerden, Selçuklu sultan Mesut’un hacibi (beylerbeyi)Has Be, Azerbaycan’da oldukça güçlü olan Afarlarn desteini alabilmek için, umla ile dostluk kurmu vekonumunu güçlendirmeye çalmt.105 umla’da O’nun emiri olmutu. Has Be öldürüldüü zaman zekasylakendini kurtard ve tekrar Huzistan’a geldi. Ancak, yokluunda Selçuklulardan Melik-ah bölgeyi ele geçirmiti.Üstelik Abbasi halifesi de buray almak istiyordu. umla hemen harekete geçti. Önce Halife ordusunu yenipkumandann esir ald. Ardndan Badat’a elçi gönderip özür diledi. Abbasilerle meseleyi hallettikten sonraMelik-ah’ bölgeden çkararak tek bana egemen oldu.106 umla, Lur denilen Kürtleri (Bu Kürtler kendilerineGüllü derlerdi. Türkistan’n Lolan kentinden gelmilerdir. Lurlarn içinde Afar, Bedili, Çaatay, Karabal gibiTürkler de vardr) destekleyerek Kuzey ve Bat Luristan’da küçük bir Atabeyliin (1184-1597) temellerini attve bu bölgeyi hakimiyeti altna ald.107 1156’da Selçuklu Sultan Muhammet halifeyle bozuup Badat’ kuatnca, Halifenin çabalaryla Melik-ahisyan etti ve Hemedan’da bamszln ilan etti. umla, Melik-ah taraftar olarak Hemedan’a geldi. Ertesi yl umlahalifenin emiri Kaymaz’ yenerek tutsak etti ve O’nu Sultan Muhammet’e gönderdi. Bunun üzerine Halifeumla üzerine ordu sevk ettiyse de umla bu orduyla savamad. 1159’da ülkesiz kalan Melik-ah, Huzistan’agirerek umla’y yendi ve ardndan Fars’a girip Zengi’yi de (Salgurlu) teslim ald. umla ve Zengi Melik-ah’abalanarak en yakn emirleri oldular. Ayn yl Sultan Muhammet’in ölümüyle tahta çkmak için umla ve Zengiile birlikte Isfahan’a gelen Melik-ah, zehirlenerek öldürüldü. Selçuklu tahtna Arslan-ah geçti umla, Zengi ile birlikte Arslan-ah’ metbu tand ve Melik-ah’n olununAtabei oldu. umla’nn yeeni enka-Olu, dünürü olan Basra valisinin halifece öldürtülmesine kzarak Basra veVast’ yamalad (1166). Halifenin Vast valisi Kutlu-Pars enka-Olu’nun üzerine yürüdüyse de yenildi veöldürüldü. enka-Olu ertesi yl Basra’y tekrar yamalad. umla da Badat civarna gelip halifeden toprak istedi.Ancak yeeni Klç’n halife kuvvetlerine yenilip esir olmas üzerine geri döndü. 1169’da Salgurlu Zengi’ninaskerlerine kötü davranmas sebebiyle askerler umla’y ülkeye çardlar. umla Zengi’yi yenip Fars’a sahipolduysa da halka kötü davranmas ve yeeni enka-Olu’nun ülkeyi yamalamas üzerine tepki çekti ve Fars’ terketmek zorunda kald.108 Huzistan ve Ahvaz’a hakim olan umla Nihavend’i de ele geçirmek istiyordu. Selçuklu Atabei l-Deniz’den para karl buray istedi ancak alamad. 1175’te l-Deniz’in ölümü sonras enka-Olu Nihavend’izaptetti. Ertesi yl enka-Olu Badat taraflarnda halife kuvvetlerine yenilip öldürüldü. Ksa bir süre sonra umlabaz Türkmenler üzerine yürüdü. Atabek Pehlivan’dan yardm alan Türkmenler umla’y yenip kardei ve yeeniile birlikte esir ettiler. umla birkaç gün sonra ald yaralarn tesiriyle öldü (1176). umla cesur, zeki ve dirayetli bir ahsiyet idi. O bu meziyetleriyle Huzistan ve komu baz yörelerdeLuristan’n bir ksmn da içine alan bir beylik kurmutu. umla’dan sonra yerine olu erafeddin Emiran geçti.Selçuklu sultan Arslan-ah’n ölümü üzerine kardei Muhammet, Emiran’n tevikiyle tahta çkmak için
  25. 25. Isfahan’a gitti. Kaymaz olu Kavut ve baz emirler Muhammet’i destekledilerse de Atabek PehlivanMuhammet’i yendi. O da Emiran’n yanna kaçt ancak Pehlivan’dan çekinen Emiran O’nu ülkeye almad. Buhareketiyle Pehlivan’n memnuniyetini kazand. Onun döneminde uzun bir süre umla oullar ile ilgili birbilgiye rastlanmyor. Bu, ülkenin sakin bir bar dönemi yaamas ve siyasi olaylara karmamas ile ilgiligözüküyor. Emiran’dan sonra baa geçen Su-syan’n ölmesiyle (1194) oullar Ali ve Nasreddin arasnda çkantaht kavgasnda Ali baa geçti. Kardeinin halifeden yardm istemesi beyliin sonunu getirdi. 1194-95’te Halifeordusu Huzistan’ igal etti ve umla ailesini toplayp Badat’a götürdü. Böylece bu beylik tarihe kart. AfarlarnHuzistan ve Luristan’da 42 kaleleri vard. umla oullar’nn para kestirdikleri de biliniyor.109 3. Karaman-Oullar Devleti (1250-1487) Ouzlarn Afar boyundan olan110 Karaman aireti ve Karaman-Oullar, Orta Anadolu’nun güneyindekurulmu olup, Anadolu Türkmen beyliklerinin Osmanllardan sonra en büyüü ve devamlsdr. Karaman tahtbeylikten ziyade bir devlet saylmtr. Ana kütlesi Afarlara dayanan devlet, Üç-Oklardan Turgut, Bayburt,Kusun, Gögüz, Varsak, Salur ve Kaçarlar ile Türklemi Samagar, Çaygazan ve Barmbay gibi Mooloymaklarn da çevresine toplamt.111 Karaman oymann bir ksmn 12. Asr ortalarnda Maveraü’n-nehir’ de, bir ksmn da Kara-koyunlu obasolarak Azerbaycan bölgesinde (Arran, Gence, Berdaa) görmekteyiz 112 ve varlklar günümüze kadargelmitir. Dier bir ksm ise Mool istilasndan kaçarak Anadolu’ya gelmi ve Selçuklu sultan Alaaddin Keykubattarafndan (1228) Ermenek tarafna yerletirilmitir. Bu srada uçlarda bulunan Türkmenlerin çounluunuKaramanllar oluturuyordu.113 Karamanllar bundan önce Sivas tarafnda bulunuyorlard.114 Bu sradaKaraman Airetinin reisi olan Sadeddin olu Nureddin (Nure Sofi 1230-55), Babai tarikatna girmi veSelçuklular ile savamt. (Selçuklu ve Osmanl tarihçileri düman olduklar Karamanllar kötülemek ve aalamakmaksadyla Nure Sofi’yi Ermenek’te kömürcülük yapan Ermeni dönmesi olarak tantmlardr. Bu iddiay ilksöyleyen ise Selçuklu tarihçisi bn-i Bibi’dir. Halbuki biz Nure Sofi’yi aristokrat bir Türkmen beyi olaraktanyoruz.115) Bir Babai eyhi olarak Türkmenler üzerinde nüfuzunu artrm; Hristiyanlardan Ereli’yi alarakbakent yapm ve Silifke’ye saldrarak tekfurunu öldürmütür.116 Bu tarihlerde (1254) Karamanllara mensup olan Afar Beyi slam Beyin Silifke-Mersin arasndaki Craccaehrini (Kz kulesi) yama ettiini onun ölümünden sonra da Sarum Beyin tekrar ehre aknlar düzenlediinigörüyoruz ki117 bu Afarlar, Karamanllara mensup veya 1250 ylnda Mara Dalarnda sakin olan ve ç-Eltaraflarna doru yama hareketlerine girien Avarlardan118 olabilirler. (Mara bölgesi Türkmeni olan Aaç-Eri’lerin de 1258 ylnda Mara’tan ç-El ve Antalya’ya doru akn yaptklarn görüyoruz). Nure Sofi, tahmini1255’te ölünce yerine Karaman Bey geçmitir. Karaman Bey, Ermenek, Mut, Gülnar ve Silifke’ye saldrd,Ermenek’i alarak burasn bakent yapt. Karamanllarn etki alanlarnn genilemesi Selçuklu Sultan IV. KlçArslan’ rahatsz etti. Onlarla akrabalk kurarak Larende (Karaman) kalesini verdi. Ancak, uç beylerindenbazlarnn cezalandrlmasndan dolay endieye kaplan Karaman Bey, kardeleri Zeyne’l-hac ve Bunsuz ilebirlikte 20.000 kiilik bir kuvvetle Konya üzerine yürüdü. Muinüddin Pervane komutasndaki Selçuklu ordusuKaramanllar Gevele kalesi önlerinde yendi. Karaman kaçtysa da kardeleri yakalanp Konya’da idamedildi.119 Karaman Bey, yaklak 1262’de öldü ve yerine olu Mehmet geçti. Selçuklular ise Karaman veErmenek bölgesine vali olarak Bedrettin Huteni’yi atadlar. Mehmet Bey, bu esnada isyan eden Hatirolu ile birleerek Selçuklulara kar faaliyete geçti ve üzerlerine
  26. 26. gönderilen Huteni idaresindeki Selçuklu-Mool ordusunu ani basknla Göksu civarnda yendi. Emir-i SevahilHoca Yunus ta Mehmet Bey’e yenilmekten kurtulamad.120 1273 ylnda Baba lyas’n olu Muhlis Paa’yadestek vererek Konya’y ele geçirmesini salam, Muhlis Paa alt ay hüküm sürdükten sonra hakimiyetiKaramanllara devretmitir.121 Mehmet Bey, Anadolu’nun Mool igalinden kurtulmas için Memluk Sultan Baybars’ Anadolu’ya çaranve onun yannda yer alan beylerden birisiydi.122 Baybars, vezir Pervane’nin iki yüzlü siyasetinden dolayülkesine dönünce, Mehmet Bey, Mentee ve Eref-Olu Türkmenleriyle birlikte Konya üzerine yürüdü. 13Mays 1277’de Konya’y igal ettiinde, yaynlad mehur ferman ile Türkçe’yi resmi dil ilan etmitir. Bufermanda ”Bugünden sonra divanda, dergahta, bargahta, mecliste, meydanda, çarda ve pazarda Türkçe’denbaka bir dil konuulmayacak ve kullanlmayacaktr” diyerek, resmi devlet ilerinde kullanlan Arapça veFarsça’nn hakimiyetine büyük bir darbe vurmutur. Bu ferman Türk kültür tarihinin en büyükhadiselerindendir ve her yl 13 Mays günü Karaman’da Dil Bayram olarak kutlanmaktadr. Erol Güngör, bufermann Mehmet Beyin milliyetçiliinden deil de cahilliinden kaynaklandn söyler. Ona göre, Mehmet Beyokur-yazar olmad için eksiklik duymu, Arapça-Farsça konuulan devlet makamlarnda olup biteni anlamak,tahsilli kesimin etkinliini ortadan kaldrmak için bu yola ba vurmutur.123 Ancak dilin bir milletin hayatndakiyerini düünürsek bu suçlamann haksz olduunu söyleyebiliriz. Mehmet Bey, akabinde II. Keykavus’un oluolarak tantt Alaaddin Siyavu’u Selçuklu tahtna çkard ve kendisi de vezir oldu (15 Mays 1277). AncakAkehir civarnda aralarnda Germiyanllarn da bulunduu Sahip-Ata Oullar idaresindeki bir orduyu yendiklerisefer dönüü Konyallar Karamanllar ehre sokmadlar.124 Bunda Siyavu’un kendini bir lider olarak halkakabul ettirememesi yatar. Bunun üzerine Mehmet Bey, Ermenek’e çekildi. Cüveyni idaresindeki bir Selçuk-Mool ordusu bölgeye geldi. Mehmet Bey, bu ordu karsnda yenildi ve yakalanarak kardeleri ile beraberöldürüldü (1277). Bu olay bir süre Karamanllar sindirdi.125 Mehmet bey, Mool igali altnda olan Anadolu’nun kurtulmas için isyan bayra açan ve bu sebepleSelçuklu ve Mool ordular ile ölene kadar çarpan bir mücadele insandr. Moollarla bir kaç defa savam ve ikidefasnda da yenmitir. Gazan Han’n öyle söyledii rivayet olunur : “u Türkmenler ve Karamanllar olmasa idi,Mool atllar günein batt yere kadar giderlerdi”.126 Mehmet Bey’den sonra Karamanllarn bana kardei Güneri geçti. Selçuklular arasndaki taht kavgasnakart ve bir süre sonra Ermenilere ait Tarsus’a sefer yapp buray tahrip etti (1286). Ancak Ermenilere yardmagelen Moollar karsnda tutunamayp dalara çekildi. Güneri Bey’in 1300’de ölümü üzerine yerine kardeiNecmeddin Mahmut, onunda 1308’de Ermenilerle çarprken ölmesiyle Yahi Bey geçti. 1308’de Anadolu Selçuklularnn çökmesi ile Karaman-Oullar Anadolu’da en kuvvetli beylik olarakortaya çkm ve Selçuklularn yerine geçmek için büyük mücadeleler vermitir.127 Yahi Bey’in Konya’y igalederek bakent yapmas üzerine Emir Çoban idaresinde bir Mool ordusu Anadolu’ya gelip Konya’y geri ald.Yahi Bey’in ölümünden sonra Mahmut’un olu brahim Bey oldu. Onun zamannda tekrar Konya ele geçirildi.1319’da Tarsus Ermenileri üzerine sefer yapt. 1328’de Mool lhanllarn Anadolu valisi Timurta ölünceTürkmenler rahat bir nefes ald. lhanllarn çökmeye balamas üzerine Karamanllar topraklarn geniletmeyebalad. Beyehir alnd. Gevele kalesine kadar olan yerler ele geçirildi. brahim’in ölümünden sonra yerinegeçen olu Fahreddin Ahmet Moollar ile savarken öldü (1350). Ondan sonra kardeleri Süleyman ve emseddinksa süreli hükümdar oldular (1352). Daha sonra Burhaneddin Musa bey oldu. Bu dönemde bakent Mut’atand. Musa’nn yerine Seyfeddin Süleyman geçtiyse de öldürüldü (1361). Böylece Karaman tahtna AlaaddinAli geçti.
  27. 27. 1362’de baa geçen Alaaddin Ali Bey zamannda, ilk Osmanl-Karaman münasebetleri balad. Selçukluvarisi olarak kendilerini gören her iki tarafn menfaatlerinin kesimesi, Ali Beyi Osmanllara kar Eretna ve dierTürkmen beyleriyle ittifaka zorlad. Ancak Osmanl sultan I. Murat, bu giriimi engelledi.128 Ali Bey, dahasonra Kbrsllarn elindeki Gorigos (Kz kulesi) üzerine yürüdüyse de geri çekilmek zorunda kald ve Kbrs Krallile antlama yapt (1367). Çevredeki beyliklerin topraklarndan baz yerler zaptetti ve Kayseri’ye baskn yaparakEretnallardan Ali’yi Sivas’a kaçrtt. (1375). Ancak, Kad Burhanettin, Ali Beyi geri çekilmeye mecbur brakt(1376). Bu srada Osmanllar ile Karamanllar ilk kez kar karya geldi (1381). Ali Bey, Kaynbabas Murat I.’inRumeli’de olmasndan yararlanarak Beyehir’i ald. Murat I., Karamanllar üzerine yürüyerek Ali Beyi yendi.Aldklar yerleri geri vererek sulh yapld (1387). Murat I.’in Kosova’da ehit dümesiyle antlamay bozarakOsmanl’ya saldrd (1389). Ancak Bayezid I., Konya’y muhasara etti ve Çaramba Suyu snr olmak üzeretekrar anlama yapld (1390). Timur’un Dou Anadolu’da görünmesiyle Ali Bey, ona tabi oldu (1394).1396’da Kad Burhanettin ile uraan Ali Bey, Bayezid I.’in Rumeli’de bulunmasn frsat bilerek Osmanltopraklarna girdi. Bunun üzerine Bayezid I., Karaman Seferine çkarak Akçay’da Ali Beyi yendi. SonraKonya’y alarak Ali Beyi öldürttü, oullar Ali ve Mehmet Beyleri de Bursa’ya gönderdi. Böylece KaramanDevleti ortadan kalkm oldu (1397). Bayezid I., Timur ile yapt Ankara Sava’n kaybedince, Ali ve Mehmet Beyler Bursa’da hapistençkartldlar. Timur, onlara Karaman ülkesini ve Alaehir’i vererek beylii tekrar diriltti (1403). Mehmet Beytahta çkarken, Ali Bey, Nide emiri oldu. Mehmet Bey, Fetret Devri’nde Osmanllarn arasndaki tahtkavgasndan yararlanarak Afyon ve Kütahya’ya girdi (1411).129 Germiyanllara saldrp Bursa’y tahrip etti(1413). Bunun üzerine Çelebi Mehmet Karamanllar üzerine yürüyerek onlar Konya önünde yendi (1414).Tekrar savalmasna ramen 1415’te sulh yapld. Mehmet Bey, 1417’de Memluk Sultan eyh adna kestirdii paralarla Kahire’ye gelerek Memluklereitaatini bildirdi. Ancak, Mehmet Bey, Ramazan-Oullaryla birlikte Memluk topra olan Tarsus’a saldrncaMemluklerle aras açld. eyh, Türkmenlere gözda vermek ve onlar itaat altna almak için Divrii’ye kadaruzanan Suriye Seferine çkt. Tarsus ele geçirildi. Ardndan Darende’de dütü. Esirler arasnda Mehmet Beyinolu Davut’ta vard. 6 ay sonra Mehmet Bey, Ramazan-Olu brahim ile birlikte Tarsus’u kuatt ancak alamad(1418). Bir müddet sonra Tarsuslular Memluk valisi ahin’den memnun olmadklar için Karamanllar davetettiler ve ehri teslim ettiler. Bunun üzerine eyh, Karaman üzerine ordu gönderdi. Bu ordu Nide, Ereli,Larende’yi ald (1419). Karaman Beylii ise Ali Bey’e verildi. Mehmet Bey, Kahire’ye gönderildi.Osmanllarn yardmyla Mehmet Bey’in olu brahim Karaman tahtna geçti. Ali Bey, Nide’ye çekildi. Bununüzerine Memlukler Mehmet Beyi serbest braktlar. Mehmet Bey, tekrar Karaman tahtna çkt. 130 Hamid-Oullar ile birlikte Osmanl topra olan Antalya’y kuatt srada öldü (1423). Yerine brahim II. geçti. brahim Bey,Memluk nüfuzuna son verdi. Osmanl aleyhine Srp ve Macarlarla ittifak yapt. 1433’te Macarlar Osmanl’yasaldrnca brahim Bey de Beyehir’i ald. Osmanllar Macarlar yenince Karamanllar üzerine yürüyüp Konya’yakadar ilerledi. Bir daha Osmanl aleyhinde çalmamak kouluyla sulh yapld (1435). Ardndan Kayseri’yi ald vetekrar Osmanl’ya saldrd. Macarlarla tekrar ittifak yapt. Karaman kuvvetlerinin Osmanl topraklarnda yaptzararlar yüzünden Murat II., slam alimlerinden Karamanllar aleyhine fetva ald ve Macarlarla SegedinAntlamasn imzaladktan sonra (1444) Karaman Seferine çkt. Çaresiz kalan brahim Bey, ar artlar altndaanlama yapt. II. Kosova Savanda (1448) Osmanl’ya yardm gönderdi. Ayn yl Kbrsllardan Gorigos’u ald.Osmanl tahtna Fatih’in geçmesiyle ümitlenen brahim Bey, stanbul Muhasarasnda Venedik ile bir anlamayapt. 1456’da Tarsus, Adana ve Gülek’i almak istediyse de Memlukler Karaman ülkesini tahrip ettiler.
  28. 28. Fatih’in Kastamonu ve Trabzon Seferlerine yardm için ordu gönderdi (1461). sfendiyar-oullarn ortadankaldrmasyla Osmanllarn son büyük rakibi olarak Karamanllar kald. brahim Beyin ölümünden sonra oullarPir Ahmet ve shak taht kavgasna tutuunca Osmanl, Memluk ve Ak koyunlular iç ilerine kartlar. Pir AhmetOsmanllarn yardmyla tahta geçince onlara Akehir, Beyehir ve Ilgn’ verdi (1465). Bu arada bakenti tekrarKonya’ya tad. Ancak, Pir Ahmet Akkoyunlu ve Venediklilerle anlama yapnca Karaman seferine çkan FatihKonya ve Karaman’ alarak, olu Mustafa’y Karaman Beylerbeyi yapt. Pir Ahmet Tarsus’a kaçt. Akkoyunlu,Venedik ve Türkmenler uzun mücadeleler verdiler. Osmanlnn Akkoyunlular 1473’te Otlukbelinde yenmesiüzerine Gedik Ahmet Paa önce Ermenek sonra Mennan Kalesini ald (1474). Pir Ahmet Bayburt’ta öldü.Yerine geçen Kasm Bey, Fatih’in ölümüyle birlikte Beyazt -Cem ihtilafnda ortaya çkarak, Cem’i destekledive Karaman Beylii’ne tekrar egemen oldu. Cem, Rodos övalyelerine snnca II. Beyazt’tan aman diledi.Osmanl himayesinde küçük bir beylik halinde bakenti Silifke olmak üzere ç-El’de hüküm sürmesine izinverildi.131 Kasm Bey ölünce (1483) Karamanllarn en önemli yardmclar olan Turgutlu airetinden MahmutBey baa geçti. Ancak Mahmut Bey Osmanl Memluk savanda Memluklar tutunca beylie son verildi (1487). Arab tarihçisi bn-i Fazlillah, 1332 senesine ait Anadolu ile ilgili bilgilerinde Karaman-Oullar’nn, 750bin nüfusa sahip olduunu belirtmiti. Karaman oullar en geni ekliyle Karaman, Konya, Nide, Kayseri,Ankara, Nevehir, Krehir, çel illerinin tamam ile Antalya’nn dousu (bu topraklar, 146.000 km2’dir) ve zamanzaman Antalya’nn bats, Isparta ve Afyon bölgelerinde hüküm sürmütür. Bu bölgelerde o zamanlar, 2 milyonnüfus olduunu tahmin edebiliriz.132 Türklük tarihi için çok önemli olan Karaman sahas, gerek Karaman-Oullar devrinde, gerekseKaramanllarn çöküünden sonra Osmanl devrinde ve Kurtulu Sava srasnda hemen her alanda çok deerliahsiyetler yetitirerek Türklüe hizmete devam etmitir. Büyük Türk velisi ve airi Yunus Emre, Osmanllarnmanevi kurucusu eyh Ede Bal, Dursun Fakih, Osmanllarn mehur Kaptan- Deryas Kemal Reis ve onun yeeniünlü Türk denizcisi Piri Reis, Kurtulu Savann Dou Cephesi komutan büyük insan Kazm Karabekir Paa,Redd-i lhak Cemiyetinin lideri Hacim Muhittin Çarkl bunlardan sadece bir kaçdr.133 a. Alaiye Beylii (1293-1471) Alaiye (Alanya) 1223 ylnda Türkiye Selçuklu sultan I. Alaaddin Keykubat tarafndan zapt edilmiti.Türkiye Selçuklularn son yllarnda Alaiye, Karaman oullar Beyi Mecdeddin Mahmut’un eline geçti (1293).Bundan sonra ad geçen ehirde ve yöresinde Karaman oullarna bal beyler hakim olmutur. Alaiye Beyleriburada önce Karaman oullarnn bir kolu olarak, daha sonra da Memluklu Devleti’nin hakimiyeti altndahüküm sürmülerdir. Kbrs Krall 1366’da ehri almak istedi ise de Karamanllarn yardma gelmesi ehrin kaybnönledi.134 Alaiye’nin deniz ve kara ticareti için çok müsait bir yerde bulunmas sebebiyle Memluklular ve KbrsKrall burayla yakndan ilgileniyorlard. Bazen dostça ve bazen dümanca gelien ilikiler sebebiyle AlaiyeBeylii bu gibi devletlerle sk bir iliki içerisine girmilerdir. Memluklularn Kbrs’ almak için sefere çktklarnda(1426) Kbrs ordusunda ücretli Karamanllar görmemiz bunun bir sonucu olsa gerek.135 Alaiye Beyi Karaman b. Savc 1427 ylnda ehri be bin altn karlnda Memluk Devleti’ne satt. Bundansonra Alaiye ehrinde, Memluk hakimiyeti altnda Karaman olu Mahmut Bey’in torunlar hüküm sürdüler.Bunlardan Klç Arslan zamannda Gedik Ahmet Paa Alaiye’yi alarak Osmanl Devleti’ne katt (1471). BöyleceAlaiye Beylii ve buradaki Karamanl hakimiyeti sona erdi.136
  29. 29. b. Trablusgarp Karamanl Hanedan (1711-1835) Osmanl Devletinin Trablusgarp Eyaletini idaresi altnda bulunduran Karaman asll bir aile. Karaman’daözellikle Ermenek’te bu ailenin kendileriyle akraba olduunu, hatta Msr ve Libya’da dedelerinden kalmatapulu arazilerinin olduunu söyleyen bir çok aileye rastladk. Bu ailenin kurucusu Ahmet Bey’dir. Babasveya dedesinin Trablusgarp Ocanda hizmet etmek için bu bölgeye geldii tahmin ediliyor. Baz tarihçiler,atalarndan birinin Osmanl denizcisi Turgut Reis ile buraya geldiini ileri sürerler. Ahmet Bey’in çadaTrablusgarpl tarihçi bn Galbun, onun soyunu öyle sralar. Ahmet b. Yusuf b. Muhammet b. Mustafa. 1710’da Müniye ve sahil bölgesinin amili olan ve halkn sevgisini kazanan Ahmet Bey, Yeniçeriler veKuloullar ile Arap ileri gelenleri arasndaki rekabetten doan karkla son vermek için Trablusgarp ehrinemüdahaleye karar verdi. Kuloullar’na kar Araplarn desteini alarak Trablusgarp eyaletinin yönetimini elegeçirdi (29 Temmuz 1711). Bir süre sonra Padiah tarafndan gönderilen Halil Paa’y ve çok sayda Türkaskerini öldürttü. Ardndan stanbul’a bu davranlarn hakl göstermek için elçi gönderdi. Padiah III. Ahmet iseonu beylerbeyi unvanyla Trablusgarp eyaletinin valisi olarak tand.137 Paa unvann 1722’de alan Ahmet Bey,Yeniçerilere güvenmedii için yerli halktan bir milis kuvvet oluturdu ve korsanlar himaye altna ald. 1713-23yllar arasnda Bingazi ve Fizan’da çkan isyanlar zor kullanarak bastrd. Bu arada baz devlet adamlar, ilerigelenleri ve dönemin tarihçisi bn Galbun’u öldürttü, böylece hakimiyetini bütün ülkeye yayd. ngiltere veFransa bata olmak üzere batl devletlerle iyi geçindi, onlarla bar ve ticaret anlamalar yapt. 16 Mays 1733’tePadiah tarafndan görevi yenilendi. Trablusgarbn surlarn onartt cami ve medrese yaptrd. Ahmet Paa 60 yanda(1 Kasm 1745) öldü. Yerine geçen olu Mehmet, I. Mahmut tarafndan vali olarak tannd. Zamannda bar devam etti. Yaplananlamalar yenilendi. Ancak korsan faaliyetlerinin artmas Venedik ve Napoli ile anlamazlklar çkmasna sebepoldu. Mehmet Paa 1754’te öldü. Onun yerine olu Ali Bey geçti. 1754-93 yllar arasnda valilik yapan Ali Paa, ilk yllarnda Müniye veSahil bölgelerinde çkan isyanlarla urat. 1758’den sonraki yllar genellikle sakin geçtiyse de son yllarndaciddi ayaklanmalar çkt. Oullarndan Hasan öldürüldü (1790), Ahmet ise Bey olduysa da Araplarn desteinialan kardei Yusuf yüzünden idareyi tam olarak ele geçiremedi. Durumun ciddiyeti üzerine ileri gelen erafstanbul’dan yeni bir vali istediler. Yusuf kendisini 1793’te vali tayin ettirerek Trablusgarb kuatt. O sradaCezayir’den çkan Ali Bulgur, Padiah tarafndan kendisinin vali olduunu ileri sürerek Trablusgarba girince,Karamanl ailesi Tunus’taki Hammudi Paaya snd. Hammudi Paann sayesinde Karamanllar tekrarTrablusgarba sahip oldular. Ali Paa olu Ahmet lehine valilikten çekildi (1795). Ancak, Yusuf ertesi ylTrablusgarb zaptederek valiliini ilan etti. Ahmet Paa ise Malta’ya kaçt. III. Selim, Yusuf’un valiliinionaylad. Yusuf Paa iç karklklara son verirken, korsanlar himaye etti. ehrin surlarn salamlatrd. NapolyonBonapart’n Msr’ igali srasnda ngilizlerin ve Osmanl’nn basksna ramen Fransa ile ilikilerini kesmemi hatta1799’da bir antlama bile imzalamt. 1800 ylnda ABD’den daha fazla vergi isteyince iki devletin aras açld veABD’ye (tarihte ilk kez) sava ilan etti. Amerikallar, Malta’dan Ahmet Bey’i getirip vali yapmak istedilersede Yusuf Paa ngilizlerin destei ile Ahmet Bey’i Msr’a kaçrtt. ABD geri adm atarak 1805’te Trablusgarpladostluk, ticaret ve seyr-i sefain antlamas yapt. 1810’da Gedamis bölgesi Trablusgarba baland. 1813’teFizan’ tekrar ald. 1819’da Fransz-ngiliz donanmas Trablusgarp limann ablukaya alp Hristiyan esirlerinserbest braklmasn salad. 1823-26 yllarnda Mora Savalarna Trablusgarp donanmas da katld. Trablusgarptakingiliz-Fransz çekimesi üzerine 1830’da Franszlarla yeni bir antlama imzalad. 1832’de Müniye ve Sahil
  30. 30. halkna ar vergiler konunca isyan çkt ve Yusuf Paann yerine olu Mehmet’i vali ilan ettiler. Yusuf Paa ise dierolu Ali lehine valilikten feragat etti. Padiah meseleyi halletmesi için merkezden Mehmet akir Efendiyibölgeye gönderdi. Ancak bir uzlama salanamad. akir Efendi 1834’te Ali Bey’in valiliini gösteren bir fermangetirdiyse de ngilizler ve isyanclar bunu tanmad. Franszlarn Karamanllar üzerindeki arl ve Cezayir’dekiigalleri sebebiyle Osmanl bölgede kesin egemenlik kurmak istiyordu. Yerli ahalinin de Karamanllardanikayetçi olmas üzerine 1835’te Mustafa Necip Paa komutasndaki donanma ve birlikler bölgeye geldi ve AliBey dahil bir çok kiiyi tutuklatt, kendisi de vali oldu. Karamanllardan Mehmet Bey intihar ederken kardeiAhmet Malta’ya kaçt. Dier fertler ise stanbul’a gönderildi. Yusuf Paa çok yal olduu için Trablusgarptakalmasna izin verildi. Yusuf Paa 1838’de öldü. Böylece Trablusgarptaki Karamanl Hanedan sona erdi.Osmanl Devleti muhtaç duruma dümemeleri için aileye maa balad ve maddi sknt içinde olmasna ramenKaramanllarn ngiliz ve Fransz tüccarlara borcunu ödedi. Bu hanedan Tunus’taki Türk asll Hüseyni hanedangibi olmamakla beraber milli bir özellik gösterememi ve mahalli bir görünüm sergilemitir.138 4. Germiyan-Oullar (1260-1429) Germiyanllar, Ouzlarn Avar Boyu’na mensuptur. 139 Her ne kadar Germiyanllarn kökenleri ile ilgilifarkl görüler ortaya atlmsa da 140 bölgede yaplan dil çalmalar, Avar dil özelliklerinin 2. srada olduunu (1.srada Knk) ve Avar tezinin daha makul olduunu göstermektedir.141 Germiyanllar, Anadolu’ya Celalettin Harzemah maiyetinde142 Fars ve Kirman dolaylarndan Malatyayöresine gelerek yerlemilerdir.143 Yerletikleri Pütürge-iro bölgesinin o dönemlerde Germiyan olarakadlandrld ve bu Türkmen topluluunun adn buradan aldklar tahmin edilmektedir.144 unu da belirtelim,Türkistan’da Germ ehri145 vardr ki Germiyanllarn buradan geldikleri için bu ad aldklar ve yerletikleribölgeye (Pütürge-iro) Germ ehrinden mülhem Germiyan adn verdikleri de düünülebilir. YineAfganistan’daki Özbek Türklerinin Belh civarndaki uruu Möyten’in Germisili oymann bulunmas146 dailginçtir. Çünkü Germiyanllarn Elaz, Tunceli ve Çemikezek taraflarnda da yerletiklerini yer adlarndananlyoruz147 ki, Çemikezek’e bal Germili, Germikar ve Germisik adl köyler vardr. Germiyanllar ile ilgili ilk bilgilere Baba shak syan (1240) srasnda rastlyoruz. II. Gyasettin Keyhüsrevzamannda Selçuklularn Malatya subas olan Ali-ir olu Muzafferüddin, Kürt ve Germiyanllardan topladaskerlerle Babailere kar harekete geçmise de iki kez yenilerek Malatya’ya çekilmitir.148 Bir müddet sonraGermiyanllar, 1243 Köseda Sava (bu savatan sonra Selçuklular Mool egemenliine girdiler) sonras balayanMool istilas ve basks sebebiyle Muzafferüddin’in olu Kerimüddin Ali-ir bakanlnda batya gelmi olmaldrlar(1258-60’ta).149 IV. Klç Arlan zamannda Selçuklu veziri Muinüddin Pervane, zzeddin Keykavus taraftarolan Selçuklu emirlerini Konya’da toptan öldürtmütü (1264’de). Bunlar arasnda Kerimüddin Ali-ir’devard.150 Bu olaydan sonra Germiyanllar artk Bat Anadolu’da (Kütahya, Afyon, Denizli) görünmekte veSelçuklularn Bat Uç Beylerbeyliini yapan Sahip-Ata Oullarnn emrinde bulunmaktadrlar (1276’dan hemenönce). Memluk Sultan Baybars’n Moollar yendii Elbistan Savanda (1277) esirler arasnda Emir ihabüddinGazi Ali-ir’de vard.151 Yine Konya’da Sadreddin Konevi’nin müdavimleri arasnda Seyfeddin Ali-irbulunmaktayd.152 Karaman-Olu Mehmet Bey, II. zzeddin Keykavus’un olu olarak tantt Alaaddin Siyavu’u (Cimri)Selçuklu tahtna çkarmak ve etkinliini artrmak istemiti. Bu sebeple meydana gelen Selçuklu (Mool destekli) -Karaman çekimesinde Germiyanllar, Selçuklu hizmetinde aktif rol aldlar. Bu hadiseler esnasnda Cimri’yiyakalayp Selçuklu Sultan III. Gyaseddin Keyhüsrev’e teslim eden (1279’da) Germiyan-Olu Hüsameddin
  31. 31. Ali-ir idi.153 Germiyanllara bu hizmetlerinin karl olarak Kütahya ve civar ikta olarak verilmi ve Bat UçBeylerbeyliine getirilmilerdir. Bundan sonra Bat Anadolu’daki en güçlü beylik haline gelmeyebalamlardr.154 Germiyanllarn daha sonra II. Gyaseddin Mesut ve Moollara kar savatklarn (bu savalarda Germiyanllarnkomutan Bozku Bahadr idi. Biz Uak bölgesinde büyük bir oymak olan Boz-Ku’larn varln biliyoruz) ancakyenildiklerini ve kzlar tarafndan akrabalar Bedreddin Murat’n öldürüldüünü görüyoruz. Ayrca Selçukluveziri Sahip-Ata ile Denizli için savamlar ve buray ellerinde tutmulard. 1289 ylna kadar devam eden bumücadelelerde Germiyanllarn banda Hüsameddin Ali-ir vardr. 1299’a gelindiinde hakimiyetlerini Ankara’yakadar yaymlard. Germiyanllarn ilk müstakil beyleri Yakup Bey’dir. Onun dönemi Germiyanllarn en güçlü dönemidir.1300’de bamsz olan beylik (Bakent Kütahya), ayrca XIV. Yy ’n ilk çeyreinde Bat Anadolu beyliklerini de(Aydn, Mentee, Saruhan, Karas ve Denizli Beylikleri) itaati altnda bulunduruyordu.155 Ayrca Bizans her ylmuayyen bir vergi ve hediyeler gönderiyordu. Yakup Bey, II. Gyaseddin Mesut’a tabi olmayarak lhanllarn hakimiyetini tand. Aydnolu Mehmetkumandasnda gönderdii ordu ile Selçuk ve Birgi’yi ele geçirdi. Daha sonra Tripolis ve Simav’ zaptetti.Alaehir muhasarasnda (1304) Bizans’a yardma gelen Katalanlar karsnda geri çekildiyse de 1314’te Alaehir’ivergiye balad. Yerine geçen olu Mehmet Bey, Kula ile Simav çevresindeki yerleri ald. Mehmet Beydensonra Süleyman-ah Germiyan tahtna oturdu. Süleyman-ah’n Karamanllara kar Hamidoullarna yardm etmesi, Karamanllarla arasn açt. Karamanllarntehdidi üzerine beyliinin muhafazas için, Osmanllarla anlamak istedi. Bu maksatla kzn I. Murat’n oluBeyazt’a verip akrabalk kurdu ve çeyiz olarak da Kütahya, Simav, Erigöz (Emet) ve Tavanl’y Osmanllaraverdi (1381). Kütahya gibi merkezin verilmesi Osmanl nüfusunun tesisi açsndan ilk ciddi adm kabul edilir.Süleyman-ah’n ölümüyle tahta çkan II. Yakup Bey, I. Murat’n Kosova Savanda (1389) ehit dümesi üzerineOsmanllara braklan yerleri geri almak için Osmanllara kar savatysa da, Yldrm onu yenerek hapsetti ve bütünülkesini topraklarna katt (1390). Hapisten kaçarak Timur’un yanna giden Yakup Bey, Ankara Sava’ndan(1402) sonra topraklarna tekrar sahip oldu. Fetret Dönemi’nde yeeni Çelebi Mehmet’i destekleyen YakupBey, Karamanllara kar da tahta çkan Çelebi Mehmet ile ibirlii yapmtr. Çelebi Mehmet’ten sonra bir ara II.Murat’a kar tavr almsa da tekrar Osmanlyla dost olmutur. Yakup Bey, ya sekseni am olduu halde Edirne’deII. Murat ile görümü, erkek çocuu olmad ve devletini kz kardelerinin çocuklarna brakmak istemedii içinölümünden sonra Beyliinin Osmanllara geçmesini vasiyet etmitir. 1429’da vefat ettikten sonra GermiyanBeylii Osmanl idaresine girerek sona ermitir.156 Arab tarihçisi bn-i Fazlillah, 1332 senesine ait Anadolu ile ilgili bilgilerinde Germiyan-Oullar’nn, 800bin nüfusa sahip olduunu belirtmiti. En geni ekliyle Beylik, Kütahya, Uak, Afyon, Denizli illerinin tamamile Manisa’nn dousunu kaplyordu (bu topraklar, 44.000 km2’dir).157 Germiyan sülalesi bu tarihten sonra Osmanl hizmetinde bulunmu ve soylar günümüze kadar gelmitir. II.Abdülhamit devrinin ünlü veziri Nureddin Abdurrahman Paa ve yine padiahn damad Arif Hikmet Paabunlardan bir kaçdr. Mevlevilik tarihinde de Germiyanllarn önemi büyüktür. Bal Mehmet Çelebi ve BalSultan olarak ta tannan Abapui Veli (ölümü 1485), Mevleviliin Konya’dan ikinci büyük merkezi saylanAfyonkarahisar dergahnn eyhiydi.158 Yerine brakt olu Divane Mehmet Çelebi ise MevlevilikteMevlana’dan sonra ikinci Pir saylmtr.159

×