trienal apeldoorn

1,918 views

Published on

trienal 2008 apeldoorn

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
1,918
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
7
Actions
Shares
0
Downloads
3
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

trienal apeldoorn

  1. 1. Bloemlezing Internationale Triënnale Apeldoorn 2008 Bloemlezing Apeldoorn 2008 Internationale Triënnale
  2. 2. Inhoud
  3. 3. Voorwoord 04 De balans 06 Tentoonstellingen 14 CODA Museum 16 Radio Kootwijk 20 Park Berg en Bos 22 Museum Paleis Het Loo 24 Nettenfabriek 26 Hoge Veluwe 32 Kröller-Müller Museum 34 De winst voor Apeldoorn 36 Voor en door Apeldoorners 38 Code Groen 40 Premie op Groen 44 Educatie programma 46 Tentoonstellingen 52 Kunst- en Tuinenroute 54 De Triënnale Prijs 56 De winst voor Apeldoorn 60 Debatten en congressen 62 De winst voor Apeldoorn 78
  4. 4. Voorwoord door wethouder Michael Boddeke 100 dagen Louter Landschap Met trots presenteer ik de gemeentelijke evaluatie van de eerste editie van de Triënnale Apeldoorn. De gemeenteraad heeft bij het akkoord geven de wens uitgesproken goed te worden geinformeerd over het verloop van dit grootschalige evenement. Dit rapport probeert in vogelvlucht én beeldend een indruk te geven van de impact voor Apeldoorn. Dat is ook de reden dat we hebben gekozen voor de speelse naam Bloemlezing: een volledig overzicht geven en een prettig gepresenteerd boekje gaan niet samen. Voor de informatie in dit boek is veelvuldig gebruik gemaakt van de onderzoeksresultaten die zijn geleverd door de Stichting Economie en Cultuur uit Rotterdam. Zij ondervroegen op degelijke en onafhankelijke wijze de bezoekers van de Triënnale. Ook hebben zij met de sponsoren en subsidiënten gesproken. De gemeente Apeldoorn is initiatiefnemer van de Triënnale, maar heeft de bestuurlijke verantwoordelijkheid overgelaten aan de Stichting Triënnale. Deze Stichting zal een eigen verslag verzorgen. Deze effectmeting gaat vooral in op wat er is bereikt met de Triënnale, en de betekenis daarvan voor Apeldoorn. In het eerste hoofdstuk, de Balans, wordt uitvoerig op een rij gezet wat winst- en verliespunten zijn geweest. Het geheel overziend, vindt het college van B & W dat de Triënnale 2008 Apeldoorn vooral veel goeds heeft opgeleverd. Dát, en de wetenschap dat het succes van elk grootschalig evenement toeneemt in de loop der jaren, brengt het college dan ook tot de overtuiging dat de volgende edities van de Triënnale in 2011 en 2014 er zeker moeten komen. Een welgemeend woord van dank voor iedereen die heeft meegeholpen om de Triënnale 2008 tot een succes te maken! In het bijzonder noem ik hier toch even de provincie Gelderland, de Apeldoornse Woningcorporaties en de hoofdsponsoren Centraal Beheer Achmea en het Kadaster. Michael Boddeke Wethouder Triënnale 4 Voorwoord
  5. 5. De heer Esmeijer, gedeputeerde provincie Gelderland, over de Triënnale Ik ondersteun het idee van de Triënnale van harte en ben van mening dat het tot iets moois kan uitgroeien. De onderwerpen passen mooi bij een stad als Apeldoorn met veel parken, tuinen en groen. Wij als provinciebestuur vinden de Triënnale belangrijk omdat het de specifieke kwaliteit van Gelderland als groene provincie met een hoogwaardig woonklimaat, nadrukkelijk onder de aandacht brengt. De Triënnale is een goed initiatief en de potentie van het onderwerp is voldoende aangetoond. De Provincie heeft ruim 1 miljoen bijgedragen, meegedaan aan de tentoonstelling Canon van het Nederlandse Landschap en zich ook ingezet om andere provincies hiervoor te interesseren. De eerste editie van de Triënnale is, ondanks een moeilijke aanloop, ver gekomen. Met tentoonstellingen zoals in de Nettenfabriek, CODA en Radio Kootwijk is een internationale standaard gehaald: ze waren van hoog niveau. Ook qua bezoekers- aantallen heeft het evenement hoge ogen gegooid. Natuurlijk waren er zaken voor verbetering vatbaar, maar we moeten een dergelijk evenement ook de kans geven om te rijpen. De heer Esmeijer Gedeputeerde provincie Gelderland Voorwoord 5
  6. 6. Triënnale 2008: De balans Inleiding De Triënnale 2008 zit erop. Op 11 juni opende Hare Majesteit Koningin Beatrix het evenement in het voormalig zendgebouw Radio Kootwijk. Honderd dagen was Apeldoorn het podium voor een scala aan activiteiten rond het thema landschap en tuinen. De Triënnale 2008 was een evenement dat vele doelgroepen iets te bieden had. Er waren grote attracties voor het cultureel-recreatieve publiek uit het hele land. Voor de eigen inwoners werd een reeks kleinere activiteiten op buurtniveau en een educatief programma op de scholen georganiseerd. Vooraanstaande professionals uit binnen- en buitenland namen deel aan een serie wetenschappelijke en beleidsmatige bijeenkomsten. Langs die drie lijnen: de tentoonstellingen, de activiteiten voor en door Apeldoorners en de Debatten en congressen, is dit boek opgebouwd. Het geeft u daarin een overzicht van de Triënnale 2008: wat is er gebeurd, welke resultaten zijn daarmee geboekt en vooral, wat is de blijvende toegevoegde waarde daarvan voor Apeldoorn? De Triënnale 2008 was zeker niet van de gemeente alleen: het evenement is tot stand gekomen in samenwerking met vele partijen. Zij leverden met de inzet van hun specifieke vaardigheden, betrokkenheid, financiële ondersteuning of anderszins ieder voor zich een onmisbare bijdrage. Ook zij komen aan het woord over hun beleving van en waardering voor de Triënnale 2008. 6 De balans
  7. 7. Een breed en aansprekend programma Bij de gevestigde culturele instellingen als het Kröller- De Triënnale 2008 kende een breed programma. De diverse Müller Museum en Paleis Het Loo, konden de Triënnale onderdelen trokken ieder voor zich een behoorlijk publiek, tentoonstellingen op een hoge waardering van het publiek dat bovendien goed te spreken was over de kwaliteit van het rekenen. De invloed op de omvang van de al bestaande, gebodene. aanzienlijke bezoekersstromen, was hier betrekkelijk gering. De Triënnale trok ruim 210.000 bezoekers*. Daarnaast namen 28.000 Apeldoorners actief deel aan het programma Radio Kootwijk en de Nettenfabriek waren de absolute dat op scholen en in de buurten was georganiseerd. Een verrassingen van de Triënnale: deze toevoegingen aan de mooie score voor een evenement in zijn eerste editie. culturele infrastructuur van Apeldoorn konden zich verheugen in een grote belangstelling. Naast de faam van Bij The Royal Mile en de tentoonstellingen in CODA Museum, de exposities, speelden de historische en emotionele lading Kröller-Müller, Museum Paleis Het Loo, Radio Kootwijk en van beide gebouwen, die ieder voor zich een uniek stukje de Nettenfabriek werden 211.000 bezoeken geregistreerd. plaatselijke en landelijke geschiedenis vertegenwoordigen, Apeldoornse inwoners vertegenwoordigden twintig procent daarbij een niet te onderschatten rol. van alle culturele bezoekers. Verreweg de meeste mensen (69%) kwamen van buiten de regio. Regiobezoekers waren Een hoogwaardige kwaliteit was de constante in deze er relatief weinig (7%), amper meer dan het publiek uit het programma onderdelen. Dat komt naar voren uit de buitenland (5%). waardering van de bezoekers, die het evenement in zijn geheel beoordelen met een 7,5. Van de individuele Ruim de helft van deze bezoekers (55%) kwam specifiek tentoonstellingen kregen de Canon van het Nederlandse voor de Triënnale. De Triënnale heeft zo een forse impuls Landschap en de Ontdekking van Nederland de hoogste gegeven aan het totale aantal museumbezoeken in waardering: ruim een 8. Ook de publicaties in de landelijke Apeldoorn: dat was in 2008 beduidend hoger dan in en regionale media zijn over het algemeen lovend. In de voorgaande jaren. gevestigde culturele kringen heeft Apeldoorn met de Triënnale eveneens indruk gemaakt, getuige ook de De impact van de Triënnale verschilde overigens per locatie: toekenning van de Dutch Design Award voor Onzichtbaar het CODA Museum kende dit seizoen bezoekersaantallen Werk van landschapsarchitect Michael van Gessel. die ruim driemaal zo hoog waren als voorgaande jaren. De sterke programmering van dit jaar is een doorbraak geweest Tenslotte blijkt dat de Triënnale ook economische potentie die het museum heeft gepositioneerd in museaal Nederland. heeft. Zoals gezegd, kwam de meerderheid van de bezoekers van buiten de regio. De meeste mensen kwamen The Royal Mile trok een publiek dat ongeveer overeenkomt met hun partner of met vrienden, het zwaartepunt lag in de met dat van de zandsculpturen, het eerste seizoen. Dat is leeftijdsgroep 50 tot 60 jaar. Die groep is onder de toeris- minder dan verwacht en gehoopt. tische bezoekers die Apeldoorn altijd al trekt, minder sterk vertegenwoordigd. Het bezoekersonderzoek bevestigt dit: bijna één op de drie bezoekers van buiten de regio gaf aan * Bezoekers staat hier gelijk aan het aantal bezoeken, er is niet gecorrigeerd voor dubbelingen De balans 7
  8. 8. dat zij zonder de Triënnale Apeldoorn niet zo snel zouden Zo’n 6.000 leerlingen van Apeldoornse scholen en hun hebben bezocht. Juist dit gerichte Triënnalepubliek bezocht leerkrachten hebben in het kader van de Triënnale relatief veel tentoonstellingen en spendeerde meer dagen deelgenomen aan het educatieve programma dat speciaal aan het evenement. Hun bestedingen in de gemeente zijn hiervoor was samengesteld. Naast de activiteiten in de dus relatief hoog. En het is deze groep die in groten getale lokalen, lieten kinderen hun ideeën de vrije loop over het zegt zeker (47%) of misschien (46%) over drie jaar weer te ideale schoolplein en verwezenlijkten onderdelen hiervan komen naar een volgende editie. door hun eigen schoolplein op te fleuren. In enkele gevallen mocht ook de buurt meegenieten, bijvoorbeeld door het Toch zijn er wel degelijk kritiekpunten te benoemen. Teveel plaatsen van bloembakken. De presentatie van het Agrarisch mensen kregen een indruk van versnippering, en misten Onderwijs Centrum Oost op het stallencomplex van Paleis een zichtbare samenhang tussen de Triënnale ten- Het Loo, en de tentoonstelling Nieuwe Oogst in Nettenfabriek toonstellingen. Het concept achter het evenement werd niet gaven iedereen de kans om de resultaten van het altijd begrepen, en had meer toelichting verdiend. Nu werd educatieproject te bekijken. dat pas gaandeweg duidelijk: na één tentoonstelling bezocht te hebben, was 30 procent van de mensen zich meer bewust De Triënnale fungeerde als leer- en werkplek voor circa 60 van de betekenis van tuin- en landschaparchitectuur, dat mensen die, onder begeleiding van de Feluagroep, effect verdubbelde na drie of meer tentoonstellingen. werkervaring opdeden als conciërge, schoonmaker of Bezoekers die per trein arriveerden moesten de weg zoeken suppoost bij The Royal Mile, de Nettenfabriek en Radio naar het evenement, omdat een informatie- en documen- Kootwijk. tatiepunt ontbrak. Ook was er onduidelijkheid over transport- en prijsarrangementen. Het gebruik van de Triënnalebus viel Onder de noemer Premie op Groen gingen in 82 buurten en zwaar tegen omdat de meeste bezoekers met de auto straten, verspreid over de hele stad, groepen bewoners aan kwamen. Die lessen moeten ter harte worden genomen. de slag met hun omgeving. Hun activiteiten waren gevarieerd, en hadden naast groene ook sociale, artistieke Triënnale 2008: en cultuurhistorische aspecten. Het ging bijvoorbeeld om Voor en door Apeldoorners een bloementribune, schapen in de straat, tuinonderhoud Het was uitdrukkelijk de bedoeling om de stad en de dorpen bij oudere bewoners, en een nieuwe groene aankleding van bij de Triënnale te betrekken. En dat is gelukt! Niet alleen de buurt. brachten veel Apeldoorners een bezoek aan de tentoonstellingen: inwoners, scholen, bedrijven, woning- Veertig particuliere tuinen waren elke zondag geopend voor corporaties, kunstenaars en particuliere organisaties uit het publiek. In een aantal van die tuinen was ook de hand Apeldoorn zijn ook massaal aangehaakt met eigen van Apeldoornse kunstenaars zichtbaar, die daar één van activiteiten in het kader van de Triënnale. Het toont de hun werken exposeerden en soms zelfs van de tuin een betrokkenheid bij de eigen gemeente, het belang dat alle kunstwerk hadden gemaakt. Voor veel mensen, uit de buurt, partijen hechten aan groen, tuinen en de openbare ruimte, elders uit Apeldoorn maar ook vanuit de omliggende regio, en de creatieve en sociale kwaliteiten die in onze lokale bleek dit een buitenkansje: rond de 9.000 mensen stapten samenleving schuilen. tijdens hun wandel- of fietstochten even de wereld “achter de heg” van hun stad- en dorpsgenoten binnen. 8 De balans
  9. 9. Ook de woningcorporaties leverden een belangrijke Ondanks de korte termijn waarop deze activiteiten tot stand bijdrage. Een voorbeeld daarvan is Code Groen, de titel moesten komen, is het een geslaagd gebeuren geworden. waaronder zij, in samenwerking met kunstenaars, bewoners Met meer tijd en rust in de voorbereidingen kan het wellicht en ondersteund door Wisselwerk, een keur aan kunstzinnige nog beter uit de verf komen. Nu moest een groot beroep uitingen lieten groeien in de dorpen en buurten van worden gedaan op de flexibiliteit en inventiviteit van Apeldoorn. Op honderd verschillende manieren zetten zij deelnemende partijen. Zo konden bijvoorbeeld de bewoners en hun buurt letterlijk, figuurlijk en artistiek in kunstenaars vaak pas kort tevoren worden benaderd om het teken van groen. Hoewel veel van deze projecten tijdelijk een inbreng te leveren. Ook het beslag op het ambtelijke van aard waren, zijn de ideeën, materialen en vaardigheden apparaat was groter dan voorzien. die daarin zijn overgedragen, blijvende waarden waarvan wellicht ook in de toekomst de effecten te zien zijn. Debatten en congressen Tegelijkertijd was Apeldoorn deze zomer het (inter)natio- De Triënnale Prijs heeft tien inzendingen opgeleverd voor nale platform voor het debat over de Toekomst van het blijvende verbeteringen van de woonomgeving. Het winnen- Landschap. Ruim vierhonderd landschapsarchitecten van de ontwerp, de Natuurlijke Ontmoeting, zal komend jaar over de hele wereld kwamen naar Orpheus voor het Congres worden uitgevoerd in het woonzorgcentrum Sainte Marie. van de International Federation of Landscape Architects (IFLA). Apeldoornse bedrijven droegen als sponsor bij aan de A Wider View on Landscape Challenges in Europe bracht realisatie van een aantal grotere groenprojecten in de stad, honderden professionals en studenten uit Europese landen zoals de verfraaiing van rotondes en de entreewegen tot de samen en resulteerde in de Radio Kootwijk Frequency, een stad, en de aanleg van een boombunker voor de nieuw oproep om de kwaliteit van het Europese landschap expliciet geplante honingboom op het plein voor de Oranjerie. te ondersteunen die is aangeboden aan de Raad van Europa en het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedsel- De Vereniging Groei & Bloei is niet alleen een belangrijke kwaliteit. partner geweest in de publiciteit rond de Triënnale, maar organiseerde ook een serie activiteiten rondom The Royal Ook het Landschapsakkoord Apeldoorn en de Canon van Mile. Vrijwel wekelijks waren er lezingen of workshops, het Nederlandse Landschap hebben beleidsmakers vanuit waar veel liefhebbers op afkwamen. Het Nationaal heel Nederland in de gemeente samengebracht, en zijn Kampioenschap Bloemschikken was een hoogtepunt en goed voor de naamsbekendheid van Apeldoorn. Zelden waardige afsluiting van dit programma. zagen wij zoveel hoogwaardigheidsbekleders in zo korte tijd Dat de Triënnale is gaan leven onder de inwoners van bijeen in onze gemeente. Dat heeft de gemeente nadrukkelijk Apeldoorn, bleek wel uit de enorme opkomst bij de verde- onder de aandacht gebracht in bestuurlijke kringen op ling van de vogelhuisjes aan het slot van het evenement. provinciaal en landelijk niveau. Apeldoorn heeft daarmee Tweeduizend kleurige nestkastjes zijn zo als aandenken op ambitieuze wijze onderstreept dat het groen en aan de Triënnale uitgezwermd over de gemeente. landschappelijk schoon tot zijn kernwaarden rekent. De balans 9
  10. 10. Daarnaast waren er tal van kleinere bijeenkomsten waarin De gemeente heeft zich met de Triënnale uitstekend duurzaamheid, groen en ruimtelijke kwaliteit centraal geprofileerd in cultureel Nederland. Het CODA Museum stonden. Stuk voor stuk thema’s die Apeldoorn hoog in het heeft een naam gevestigd in museaal Nederland. Veel vaandel heeft. Het netwerk van wetenschappers, mensen vanuit het hele land hebben de weg naar Apeldoorn bedrijfsleven en overheden dat bij de debattenreeks was gevonden. betrokken, is van waarde voor de verdere invulling van deze thema’s in de komende jaren. De naamsbekendheid van Apeldoorn en de contacten met bestuurders, wetenschappers, beleidsmakers en bedrijven Soms was het allemaal ook wat veel van het goede: vooral die zijn aangeknoopt en verdiept tijdens de Triënnale, in de laatste maand waren er zoveel bijeenkomsten dat een hebben de positionering van Apeldoorn als stad met degelijke informatievoorziening aan potentiële deelnemers ambities, kwaliteit en daadkracht versterkt. er wat bij inschoot. En de relatie met de Triënnale was niet altijd even duidelijk gearticuleerd. De Triënnale heeft duizenden tuinliefhebbers vanuit het hele land naar Apeldoorn gebracht, en de kwaliteiten van de Positieve effecten, nog veel te leren gemeente ook bij die groep onder de aandacht gebracht. Apeldoorn is met het organiseren van de Triënnale een grote uitdaging aangegaan. Eigenlijk was het een sprong in Het zijn allemaal effecten die de profilering van Apeldoorn het diepe: het was de eerste keer dat een evenement van versterken, en die zich in de toekomst ongetwijfeld op de die omvang, met een dergelijk complex concept, is een of andere manier zullen uitbetalen. georganiseerd in de gemeente. En dat moest ook nog eens in een hele korte tijd vorm worden gegeven. Dat was te Daarnaast is de gemeente er mooier op geworden dankzij merken in tal van onvolkomenheden die zich hebben de Triënnale. Niet alleen gedurende de afgelopen zomer, voorgedaan. Toch meent het College dat de Triënnale op ook de komende jaren profiteert men daar van. De entree veel manieren positief heeft bijgedragen aan onze van het Park Berg & Bos is verfraaid met de vaste border, gemeente. die gerenommeerde tuinarchitecten aanlegden als onderdeel van The Royal Mile. Schoolpleinen zijn opgeknapt. De Triënnale heeft op diverse manieren de identiteit en het De binnentuin van Sainte Marie, de Golf aan de Laan van imago van Apeldoorn versterkt. De Triënnale is niet Kuipershof, de bomen in bakken langs de Deventerstraat, ¨ ongemerkt voorbij gegaan aan de inwoners. Uit het de mozaiekbanken en bloembakken die in verschillende onderzoek dat de Stentor in juli hield, bleek dat het overgrote buurten zijn geplaatst, de sculptuur van gevlochten deel van de inwoners op de hoogte was dat het evenement wilgentenen aan de Laan van de Mensenrechten, het plaatsvond. En, minstens zo belangrijk, de meerderheid kunstwerk de Watervogel, de bloemenweide aan de stond daar ook positief tegenover. Dat wordt onderschreven Waltersingel die is geadopteerd door de bewoners: het zijn door de uitkomsten van het bezoekersonderzoek: meer dan blijvende verbeteringen in de openbare ruimte die de de helft van de Apeldoorners was trots op de Triënnale, en Triënnale nalaat. voor drie van de tien versterkte het de binding met hun woonplaats. 10 De balans
  11. 11. De succesvolle ervaringen die zijn opgedaan met de Ook is de binnenstad te weinig uit de verf gekomen in het Nettenfabriek en met Radio Kootwijk, bieden aan- Triënnale programma. Weliswaar is er het nodige gebeurd, knopingspunten voor de toekomst. Zo is de Triënnale een zoals de bloemenmanden die door de hele binnenstad heen vliegwiel geweest voor onderzoek naar continuering van het waren opgehangen, het project Kunst in de kroeg, en de cultureel-maatschappelijk gebruik van deze complexen. landschapsfoto’s bij het station, maar het was te mager. Het stadscentrum was geen overtuigend visitekaartje van De Triënnale is ook een impuls geweest om de sociale een stad die in het teken van cultuur, tuin en landschap samenhang in Apeldoorn te versterken. De honderden stond, en dat is een gemiste kans. activiteiten die door en met buurtbewoners zijn uitgevoerd, de bezoeken aan opengestelde tuinen in de buurt, het zijn Tenslotte was er te lang onduidelijkheid over de allemaal bijdragen waardoor buurtbewoners elkaar beter prijsarrangementen, en is de transportbehoefte slecht hebben leren kennen en waarderen. ingeschat. Zo zijn er meer belangrijke, maar niet tastbare waarden van Kortom, uit de ervaringen van dit jaar valt veel lering te de Triënnale 2008 te noemen: de inspiratie en kennis die trekken, en op het gebied van organisatie is een volgende schooljeugd, hun leerkrachten en bewoners hebben keer een forse slag te maken. opgedaan, de exposure die Apeldoornse kunstenaars hebben gehad rond hun inbreng in het Triënnale programma, en de leerervaring die is opgedaan door werkzoekenden. En dan heeft de Triënnale natuurlijk een groot aantal partijen binnen de gemeente weten te mobiliseren om samen iets moois tot stand te brengen. Dat is een prestatie die niet valt te onderschatten. Belangrijk is ook dat vrijwel iedereen er met een gevoel van voldoening op terugkijkt, want dat is een absolute vereiste om over drie jaar met zijn allen een volgende Triënnale neer te zetten. Natuurlijk zijn er, luisterend naar de reacties, ook verbeterpunten. Met name op het gebied van logistiek, communicatie en organisatie heeft de Triënnale veel commentaar gekregen. Teveel mensen kregen een indruk van versnippering, en misten een zichtbare samenhang tussen de attracties van de Triënnale. De ambitie om het evenement gemeentebreed neer te zetten, leidde tot een ruimtelijke spreiding die ten koste ging van concentratie en bundeling die de beleving en zichtbaarheid ten goede komen. De balans 11
  12. 12. 12 De balans
  13. 13. Hare Majesteit de Koningin knipte een klimop door en wandelde met de burgemeester naar binnen. Ze bezocht de tentoonstelling A Wider View en praatte nog een lange tijd met de organisatoren van de Triënnale. De balans 13
  14. 14. “Ik heb nu méér bewustzijn van de betekenis van tuin- en landschaps- architectuur…” Een bezoeker 14 Tentoonstellingen
  15. 15. Tentoonstellingen het landschap als muze Koningin Beatrix opende in het voormalige zendgebouw Radio Kootwijk de eerste Internationale Triënnale Apeldoorn. Tijdens de Triënnale van 11 juni tot en met 28 september 2008 vond onder andere een aantal bijzondere tentoonstellingen plaats. De rode draad door alle tentoonstellingen heen? Het landschap als muze. Deze tentoonstellingen brachten vele bezoekers langs het CODA Museum, het Kröller-Müller Museum, de Nettenfabriek, Museum Paleis Het Loo en Park Berg en Bos. In totaal werden 211.000 bezoeken geregistreerd: een mooie score voor een evenement in zijn eerste editie. Tentoonstellingen 15
  16. 16. ”Door deze tentoonstelling zagen de bezoekers Holland met totaal andere ogen!” Carin Reinders, producent 57.800 bezoekers! CODA zet de toon met De Ontdekking van Nederland! Het CODA Museum bracht in het kader van de Triënnale de tentoonstelling De Ontdekking van Nederland. Meesterverteller Henk van Os heeft een record aantal mensen naar CODA getrokken: 57.800, onder wie Koningin Beatrix en Prinses Máxima. Ook vond een aantal fototentoonstellingen plaats in het CODA Museum. 16 Tentoonstellingen
  17. 17. Programma: De Ontdekking van Nederland Locatie: CODA Museum Curator: Henk van Os De Ontdekking van Nederland: Producent: CODA, Carin Reinders een succes om op terug te kijken Bezoekers Triënnale tentoonstelling: 57.800 Gerichte Triënnale bezoekers: 54% De Ontdekking van Nederland bleek een hit tijdens de Waardering: 8,4 Triënnale. De insteek? Het landschap verbeeld tot kunst- werken van Hollandse meesterschilders. Gouden duinen, strand met schepen, grazige weiden en molens onder een wolkenlucht. Nederlandse schilders ontdekten als eersten in Magistraal… vier eeuwen topkunst! Europa de schoonheid van hun eigen landschap. Henk Van Os Vier eeuwen topkunst met duinlandschappen met ruiters, liet de bezoekers van het CODA Museum genieten van de stranden in zomerlicht, pittoreske dorpjes tussen het groen, schoonheid van het Nederlandse landschap. Hij liet zien dat boerenland, dobberende zeilbootjes en idyllische bleek- kunstenaars een onmisbare schakel zijn in het leren veldjes. Samen brachten ze een ode aan het landschap en ontdekken van de schoonheid van het landschap. aan een Nederland dat voor iedereen herkenbaar is. Tentoonstellingen 17
  18. 18. Fototentoonstellingen in het CODA Museum Tijdens de Triënnale bood het CODA Museum plaats aan vijf foto- tentoonstellingen, elk met een eigen, inspirerende insteek. De exposities werden door de bezoekers gewaar- deerd met een 7,7. Paul Huf Huf in Hoenderloo In 1951 reisde de jonge fotograaf Paul Huf regelmatig heen en weer tussen Amsterdam en Hoenderloo. In opdracht van de Hoenderloo Stichting fotografeerde hij het wel en wee op het Jongenshuis. Saskia de Boer Sub Rosa Saskia de Boer exposeerde de hele maand september haar foto’s bij CODA in de Centrale Bibliotheek. Onderwerpen die bij haar telkens terugkeren zijn landschappen, natuur en begraafplaatsen. Walter van Os Natuurlijk Apeldoorn Walter van Os exposeerde foto’s van verschillende natuur- momenten. Zijn fotografische insteek? Vooral het vastleggen van zijn belevenis van de momenten. Els van der Monde De Schepping Doorgelicht De Amsterdamse fotografe Els van der Monde houdt er een zeer speciale techniek op na. Zonder camera maar gewoon door stukjes van bloemen, bladeren of andere plantenonder- delen in grootbeelddia’s te klemmen, laat ze de natuur zich als het ware zelf op de gevoelige plaat vastleggen. Elja Tepper Metaal Anders, Natuur Anders Bekeken De onderwerpen van de fotografie van Elja Tepper zijn heel verschillend, Metaal Anders en Natuur Anders Bekeken. Met haar fotografie haalt ze een klein deel uit een groot geheel. 18 Tentoonstellingen
  19. 19. “Vijf fotografen met vijf verschillende visies, een verademing.” Een bezoeker Tentoonstellingen 19
  20. 20. “Eindelijk, eindelijk hebben we voet gezet in deze mysterieuze hal. Ik denk dat de Triënnale letterlijk en figuurlijk de sleutel was die de Kathedraal van het slot draaide.” Een bezoeker Radio Kootwijk: een locatie als een tentoonstelling Koningin Beatrix opende in het voormalige zendgebouw Radio Kootwijk de eerste Internationale Triënnale Apeldoorn. In de slipstream kwam er eveneens veel aandacht voor de vaktentoonstelling De Toekomst van het Europese Landschap. Er klonk kritiek op de Engelstaligheid van de panelen, tegelijkertijd was er veel waardering voor de inrichting van de tentoonstelling. 20 Tentoonstellingen
  21. 21. Programma: A Wider View Locatie: Radio Kootwijk Curator: Eric Luiten Producent: Stichting A Wider View, Murk Vlietstra Bezoekers Triënnale tentoonstelling: 37.020 Gerichte Triënnale bezoekers: 50% Waardering: 7,3 Het immer gesloten Radio Kootwijk opende haar deuren voor een breed publiek. Vanaf 2 juli werden met de tentoon- stelling European Cultural Landscapes 30 Europese land- schappen in beeld gebracht. Murk Vlietstra: “Aan de hand van deze landschappen werd het krachtenveld tussen enerzijds de natuurlijke omstandigheden en anderzijds de menselijke ingebruikname inzichtelijk gemaakt.” “A Wider View heeft ook mijn ogen geopend.” Een bezoeker Tentoonstellingen 21
  22. 22. “Mooie variatie in tuinen. Erg inspirerend!” Een bezoeker Park Berg en Bos: statig, centraal, natuurrijk en inviterend Park Berg en Bos, met zijn lommerrijke landschap, bood een fraaie thuishaven voor The Royal Mile. Wellicht waren de verwachtingen hiervoor iets te gespannen. Het kostte tijd om de gang erin te krijgen: het bezoek per dag bleek sterk afhankelijk van de weersomstandigheden. Tuinliefhebbers spraken alom voor The Royal Mile hun bewondering uit. Eén daarvan schreef erover: ”Een blikvanger van Koninklijk formaat!” 22 Tentoonstellingen
  23. 23. Programma: The Royal Mile Locatie: Park Berg en Bos Curator: Jacqueline van der Kloet Producent: gemeente Apeldoorn, Jos van Nuenen Bezoekers Triënnale tentoonstelling: 33.640 Gerichte Triënnale bezoekers: 85% Waardering: 7,6 The Royal Mile The Royal Mile betrof een koninklijke border van 1609,34 meter. Ingericht door een tiental van de beste borderontwer- pers in Europa. Een kleurrijke bron van inspiratie voor ieder- een met gevoel voor tuinieren en planten. In totaal telde The Royal Mile 38.000 eenjarige zomerbloemen en 4500 eenjarige zomerbollen in de borders. Het bijzonder actieve Groei & Bloei organiseerde iedere woensdag een uitgebreid programma bij The Royal Mile, met als klapstuk de Neder- landse kampioenschappen bloemschikken. Tentoonstellingen 23
  24. 24. “Omdat ik hier meer kennis over heb keek ik door een heel andere bril naar de tuinkaarten.” Een bezoeker Museum Paleis Het Loo: koninklijk cachet voor de Triënnale Het ruim 300 jaar oude Museum Paleis Het Loo vormde met de geboren locatie voor de tentoonstelling Landschappen van Verbeelding. Deze tentoonstelling bood een fraai overzicht van unieke werken die soms zelden het archief zijn uit geweest. Ook ‘Zwierig binnen de perken’ trok de nodige aandacht. Eén op de zes bezoekers van Museum Paleis Het Loo bezocht de tamelijk vakinhoudelijke tentoonstellingen. 24 Tentoonstellingen
  25. 25. Programma: Landschappen van Verbeelding Locatie: Museum Paleis Het Loo Curator: Eric A. de Jong en Michel Lafaille Producent: Museum Paleis Het Loo, Johan ter Molen Bezoekers Triënnale tentoonstelling: 20.280 Gerichte Triënnale bezoekers: 46% Waardering: 7,1 Landschappen van Verbeelding Aan de hand van originele ontwerptekeningen, hedendaagse foto- en filmbeelden en maquettes ontstond een intrigerend overzicht van vierhonderd jaar tuin- en landschapsarchitec- tuur in Europa (1600-heden). Een bezoeker noteerde: “Het betrof met recht een wereldpremière omdat voor het eerst via zelden of nooit vertoond materiaal de historische betekenis, kracht en traditie van landschappelijke wereld- monumenten in Europa werd getoond.” Een uniek aspect was dat de tentoonstelling plaatsvond in een van die wereldmonumenten, Paleis Het Loo. Deze tentoonstelling werd ondersteund door lezingen en debatten en een voor een breed publiek geschreven publicatie. Zwierig binnen de Perken Op 30 mei 2008 werd de uitgebreide reconstructie van de 17e eeuwse Boventuin van Paleis Het Loo voltooid. In de afgelopen maanden vonden de meest ingrijpende herstel- “Een goede vondst: werkzaamheden plaats, sinds de opening van het paleis als museum in 1984. De presentatie Zwierig binnen de Perken de aansluitende gaf een overzicht van deze reconstructie. lezingen en debatten.” Met getekende, gedrukte en geschilderde afbeeldingen Een bezoeker daterend uit de periode 1692-2008, liet de tentoonstelling Zwierig binnen de Perken de geleidelijke veranderingen van de Boventuin zien. Tentoonstellingen 25
  26. 26. “Er is veel te zien. Prachtig! Van genoten. Vooral van Onzichtbaar Werk.” Een bezoeker 26 Tentoonstellingen
  27. 27. Nettenfabriek: de geslaagde metamorfose naar moderne expositieruimte De Apeldoornse Nettenfabriek, een aloude fabriek, draaide in juni 2007 nog productie. Visnetten van de Veluwe, om precies te zijn. Voor de Triënnale werd deze opmerkelijke locatie getransformeerd tot moderne expositieruimte. Thuishaven voor vier* exposities rondom het landschap. Later werd illustratiemateriaal van de fabriek toegevoegd. Opmerkelijk: canonbillboards werden gebruikt door de buitenlandse gasten om zich te laten portretteren voor verschillende Hollandse vergezichten. * Expositie De Nieuwe Oogst staat vermeld bij het hoofdstuk Voor en door Apeldoorners. “Wat ik mooi vond? De canonbillboards met Hollandse vergezichten waarvoor buitenlandse gasten zich lieten portretteren.” Een bezoeker Tentoonstellingen 27
  28. 28. “Onzichtbaar Werk heeft veel mensen zichtbaar verrast.” Michael van Gessel, curator Programma: Onzichtbaar Werk Onzichtbaar Werk Locatie: Nettenfabriek Curator: Michael van Gessel en Patrick McCabe Michael van Gessel staat bekend als een landschapsarchitect Producent: Michael van Gessel die als geen ander het landschap met al zijn zintuigen Bezoekers Nettenfabriek: 26.970 waarneemt. Dat waarnemen zet hij met sensibiliteit en Gerichte Triënnale bezoekers: 84% realiteitszin om in krachtige, bijna vanzelfsprekende Waardering: 7,4 ontwerpen. Zijn werk illustreert de professionalisering van het vak van landschapsarchitect. “Ik hoop dat we weer mensen Zolang er niemand in de hal was, was de expositie letterlijk interesseren zodat zij ook handen onzichtbaar. De zaal was leeg en op het eerste gezicht was uit de mouwen steken om te werken er niets te zien. Totdat iemand de hal betrad. Door middel van sensoren werden projectoren in werking gezet die vanaf aan het landschap. Om samen een een hoogte van 3,5 meter op de vloer waren gericht. Terwijl prachtige basis te leggen voor onze de bezoeker de zaal inliep, rolde het ‘landschap’ zich als het samenleving in de toekomst.” ware onder zijn voeten uit. Minister Gerda Verburg 28 Tentoonstellingen
  29. 29. “De Rijksadviseur voor het landschap, Dirk Sijmons, heeft van de inzendingen een evenwichtig geheel gemaakt.” Een bezoeker Canon van het Nederlandse Programma: Canon van het Nederlandse Landschap Locatie: Nettenfabriek Landschap Curator: Dirk Sijmons In Nederland treden vooral de provincies op als hoeders Producent: Henk van Blerck van de natuurlijke en culturele landschappelijke waarden. Bezoekers Nettenfabriek: 26.970 Iedere provincie had voor deze tentoonstelling vijf tot tien Gerichte Triënnale bezoekers: 84% van zijn landschappen genomineerd. Waardering: 8,2 De Canon van het Nederlandse Landschap betrof een samenwerkingsproject van de twaalf provincies en de Internationale Triënnale Apeldoorn 2008. De beelden van Tentoongesteld op 60 grote billboards de landschappen in de canon zijn tot stand gekomen door Tijdens de Triënnale werd de canon van landschappen een intensieve creatieve uitwisseling tussen fotograaf tentoongesteld op 60 grote billboards in een gestileerd Michiel Pothoff en landschapsarchitect Henk van Blerck. landschap van water, moeras en land op het terrein van de Daarmee is deze canon ook een document over de Nettenfabriek. verhouding tussen twee disciplines. Tentoonstellingen 29
  30. 30. Programma: Power of Place Power of Place Locatie: Nettenfabriek Curator: Huib Haye van der Werf Het Fonds voor beeldende kunsten, vormgeving en bouwkunst Producent: Het Fonds voor beeldende kunsten, nam met de tentoonstelling Power of Place deel aan de vormgeving en bouwkunst Internationale Triënnale Apeldoorn. De tentoonstelling lag in Bezoekers Nettenfabriek: 26.970 het verlengde van de landschapsstudiereis door de Verenigde Gerichte Triënnale bezoekers: 84% Staten die het Fonds BKVB vorig jaar organiseerde. Waardering: 7,0 Landschap vanaf de snelweg De enorme ruimte werd verdeeld in verschillende zones. Zo zagen de bezoekers het door Ester van de Wiel ontworpen binnenlandschap dat zich uitspreidde over een grote oppervlakte in de fabriekshal. Maar ook was er een door kunstenaarsgroep Het Observatorium ontworpen podium waar debatten, presentaties en discussies plaatsvonden. Geinspireerd door de Amerikaanse parkways en vanuit de gedachte dat het landschap vaak vanaf de snelweg wordt ervaren, liet Het Observatorium 250 ton aan brokken asfalt storten. 30 Tentoonstellingen
  31. 31. “De Nettenfabriek werd omgetoverd tot een plek waar vele facetten van het onderwerp landschap vertegenwoordigd waren.” Een bezoeker Tentoonstellingen 31
  32. 32. “Het was gewoon gezellig, dat mag toch ook tijdens de Triënnale.” Een deelnemer Hoge Veluwe als locatie: één van de vele startpunten voor landschapsbeleving Wellicht de meest voor de hand liggende locatie voor een deel van de Triënnale: Nationaal Park de Hoge Veluwe. Maar daarom niet minder uniek. Tijdens de Triënnale zijn in Het Nationaal Park De Hoge Veluwe speciale fiets- en wandelroutes uitgezet: de Triënnale Tochten. Een kort verslag. 32 Tentoonstellingen
  33. 33. “Wandelend? Dán pas ontdek je een landschap!” Een deelnemer Programma: Triënnale tochten De kunst van het wandelen Locatie: Nationaal Park de Hoge Veluwe Tijdens de Triënnale is er een speciale wandelroute uitgezet: Producent: Park de Hoge Veluwe ‘Wandelgeesten’ van stichting Wolf. De begeleidende wandel- Bezoekers: 2.140 gids bevatte teksten die geschreven waren door de bekende Gerichte Triënnale bezoekers: n.b. columnist Martin Bril van de Volkskrant en audiovisueel werk Waardering: 8,0 van beeldend kunstenaar Nathalie Bruys. Het bewaarde landschap De familiefietstocht ‘het bewaarde landschap’ nam deelne- mers mee naar de mooie landschappen van Het Nationaal Park De Hoge Veluwe. Tentoonstellingen 33
  34. 34. “Bij het Kröller-Müller Museum vloeiden de tentoonstelling en de locatie eigenlijk samen in één belevenis!” Een bezoeker 34 Tentoonstellingen
  35. 35. Kröller-Müller Museum: de kunst van het landschap Het Kröller-Müller Museum. Een locatie die misschien wel geboren is voor de Triënnale. Met de voorstelling Nature as Artifice kreeg de bezoeker van het Kröller-Müller Museum een moderne kijk op het landschap van nu door de kunstenaars van nu. De media die de tentoonstellingen vertolkten? Eigentijdse fotografie en video. Naar schatting één op de drie bezoekers aan het museum bezocht Nature as Artifice: een magneet binnen een magneet! Nature as Artifice Programma: Nature as Artifice Curator Maartje van den Heuvel wilde met de tentoonstelling Locatie: Kröller-Müller Museum Nature as Artifice een nieuw en eigentijds beeld van het Curator: Maartje van den Heuvel Nederlandse landschap plaatsen tegenover het nog altijd Producent: Kröller-Müller, E. van Straaten dominante beeld uit de oude Hollandse schilderkunst: de Bezoekers Triënnale tentoonstelling: 33.550 boerenidylle en de ongerepte natuur. Gerichte Triënnale bezoekers: 21% Waardering: 7,6 Nature as Artifice toonde verstedelijking, industrialisatie, mobiliteit en een onderliggende notie van kunstmatigheid. De kunstenaars van Nature as Artifice vervallen niet in een nieuwe schoonheid. Nadat Nature as Artifice in het Kröller- negatieve boodschap. Ze kijken met open blik naar wat er in Müller Museum was gepresenteerd, is de tentoonstelling het Nederlandse landschap gaande is en zoeken daarin naar doorgereisd naar Duitsland, de Verenigde Staten en Canada. “Prikkelend en dwingend ook. Je ziet je eigen land toch anders.” Een bezoeker Tentoonstellingen 35
  36. 36. De winst voor Apeldoorn Terugblikkend mag Apeldoorn concluderen dat het onderdeel Tentoonstellingen zowel het imago als de identiteit van Apeldoorn heeft versterkt. Onderzoek wijst uit dat lokale inwoners trots zijn op de Triënnale van Apeldoorn. Daarnaast trok de Triënnale veel bezoekers (69%) van buiten de regio. Zij keerden met een gevoel van waardering weer huiswaarts. Een derde van hen zou Apeldoorn zónder de Triënnale niet zo snel hebben bezocht. Hun waardering voor de Triënnale was hoog, en veel bezoekers denken een volgende Triënnale weer te bezoeken. 58 procent van de gerichte Triënnale bezoekers bezocht het evenement twee of meer dagen Blijvende aanwinsten Hoewel de Triënnale 2008 op zich voorbij is, kunnen we een aantal blijvende aanwinsten vaststellen, sommige tastbaar, andere wat minder materieel. Neem Park Berg&Bos. Daar blijft de border langs de entreelaan gehandhaafd. Een prachtig visitekaartje in een verder ook al zo mooie omgeving. Daarnaast bieden de succesvolle ervaringen met het cultureel-maatschappelijk gebruik van de Nettenfabriek en Radio Kootwijk aanknopings- punten voor de toekomst. Een bijzondere winst was het profiel dat het CODA Museum zich verwierf tijdens de Triënnale. 36 Tentoonstellingen
  37. 37. “Door de exposure rondom de Triënnale is Apeldoorn in staat zich op den duur te profileren als dé stad voor landschap.” Subsidiënt Tentoonstellingen 37
  38. 38. 38 Voor en door Apeldoorners
  39. 39. Voor en door Apeldoorners De Triënnale wilde nadrukkelijk de bewoners van de gemeente in het feest betrekken. En dat is gelukt: naar schatting 22.000 bewoners en 6.000 leerlingen, studenten en leerkrachten hebben meegedaan aan de activiteiten die voor en door Apeldoorners zijn georganiseerd in het kader van het evenement. De stad en de dorpen zijn nadrukkelijk bij de Triënnale betrokken geweest. Buurtbewoners, scholen, bedrijven, woningcorporaties en kunstenaars ondernamen tal van activiteiten die Apeldoorn letterlijk en figuurlijk kleur gaven. Zoals Code Groen, Premie op Groen, Educatie Programma, diverse tentoonstellingen, de Kunst- en Tuinenroute en de Triënnale Prijs. Voor en door Apeldoorners 39
  40. 40. Code Groen: een grote, groene paraplu van events Onder de titel Code Groen gingen kunstenaars op 100 verschillende locaties in de gemeente aan de slag. Samen met buurtbewoners hebben zij het groen in de buurt op de kaart gezet, verfraaiden zij de woonomgeving met kunst of deden aan straattheater. De Apeldoornse woningcorporaties leverden een belangrijke bijdrage aan Code Groen. 40 Voor en door Apeldoorners
  41. 41. Kunstenares Françoise Braun, verantwoordelijk voor de artistieke invulling van Code Groen: “Code Groen was een onderdeel van de Triënnale, duurde 100 dagen, bestond uit 100 locaties en werkte met de thema’s benoemd in de Triënnale. Het uitgangspunt? Apeldoorn en de dorpen tot één grote tuin maken. Ontzettend leuk om zoiets in je eigen stad te mogen doen.”Alle activiteiten in het kader van Code Groen zijn inmiddels verzameld in een fotoboekje. Naar schatting 2.000 inwoners waren erbij betrokken. Voor en door Apeldoorners 41
  42. 42. 42 Voor en door Apeldoorners
  43. 43. “Wat heeft groen toch veel schakeringen!” Een deelnemer Voor en door Apeldoorners 43
  44. 44. “Onze straat kreeg iets wat het al heel lang niet meer had: kleur!” Een buurtbewoner Premie op Groen: buurtinitiatieven beloond Onder de noemer Premie op Groen gingen in 82 buurten en straten, verspreid over de hele gemeente, groepen bewoners aan de slag met hun omgeving. Hun activiteiten waren gevarieerd, en hadden naast groene ook sociale, artistieke en cultuurhistorische aspecten. Het ging bijvoorbeeld om een bloementribune, schapen in de straat, tuinonderhoud bij oudere bewoners, en een nieuwe groene aankleding van de buurt. 44 Voor en door Apeldoorners
  45. 45. Tijdens de Triënnale konden inwoners van Apeldoorn, samen met hun buren en bewoners van de straat of buurt, een kleurrijke ontmoetingsplek maken. Zo’n 4.000 bewoners, verspreid over 82 buurten, grepen de gelegenheid aan om iets moois in hun woonomgeving tot stand te brengen. De actie Premie op Groen leverde een keur aan initiatieven op voor het mooier en leefbaarder maken van straten en buurten. Aansprekende voorbeelden waren er genoeg. Zoals… …Kliko’s beschilderen aan de Veenhuizerweg. …De Eetbare Tuin. …Tuinconcert Wenum Wiesel. …Het verhaal van onze straat. …Vonken in “de Donken”. “Er is nogal wat kritiek op de Triënnale gespuid; qua organisatie is dit wel enigszins terecht hier en daar, maar ik – als geboren en getogen Apeldoornse – vind ’t een geweldig initiatief: particulieren die hun tuin openstellen, de Nettenfabriek, CODA, de buurtinitiatieven: vaak verrassend, hele leuke contacten: ik zeg: geweldig!” Een bewoner Voor en door Apeldoorners 45
  46. 46. “Ik heb met veel plezier meegewerkt en de opdrachten gebruikt tijdens de lessen. Ik denk ieder jaar gebruik te maken van de producten.” Docent AOC Twello Educatie programma van Triënnale: jong geleerd… Ook de jeugd werd bij de Triënnale betrokken met een Educa- tie programma. Daarvoor stelde partner de IJsselgroep zelfs een complete map samen met daarin het Educatie Programma Primair Onderwijs voor de Triënnale 2008. Het programma was een groot succes: bijna 50 scholen uit het basis-, voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs deden mee en werden gaan- deweg steeds enthousiaster. Een volgende keer zouden ze wel graag wat meer voorbereidingstijd hebben. 46 Voor en door Apeldoorners
  47. 47. Zo’n 6.000 leerlingen van Apeldoornse scholen en hun leer- krachten hebben in het kader van de Triënnale deelgenomen aan het Educatie programma dat speciaal hiervoor was samengesteld. Naast de activiteiten in de lokalen, lieten kinderen hun ideeën over het ideale schoolplein de vrije loop. Onderdelen hiervan brachten ze op hun eigen schoolplein in de praktijk. In enkele gevallen mocht ook de buurt meegenieten, bijvoorbeeld door het plaatsen van bloembakken. De presentatie van het Agrarisch Onderwijs Centrum Oost op het stallencomplex van Paleis Het Loo, en de tentoonstel- ling Nieuwe Oogst in Nettenfabriek gaven iedereen de kans om de resultaten van het Educatie programma te bekijken Circa 6.000 leerlingen deden mee De deelnemers waren 40 basisscholen, waaronder ook het speciaal onderwijs, 8 middelbare scholen, waaronder 2 praktijkscholen en het Agrarisch Onderwijs Centrum Twello (MBO). In totaal deden circa 6.000 leerlingen/ studenten mee. Blijvende toegevoegde waarden Een keur aan educatiematerialen Map met Educatie programma basisonderwijs, met binnen- en buitenopdrachten voor elke groep. Boek ‘Vrijspel voor Natuur en Kinderen’. Musical ‘Hortus en Fleur’ met bijbehorende CD. DVD ‘Kijken naar het landschap’. En daarnaast: Kennis, bewustzijn en inspiratie bij kinderen voor de inrichting van de buitenruimte en natuur. Leerkrachten met kennis van en ervaring die het lespakket de komende jaren kunnen gebruiken in het onderwijs- programma. Blijvend verbeterde schoolpleinen, bijvoorbeeld bij de Lugtmeijerschool, en veel basisscholen met plannen om hun schoolpleinen te verbeteren. Voor en door Apeldoorners 47
  48. 48. “Het was erg leuk om hieraan mee te doen, goed opgezet en goed uitgevoerd.” Slotreactie deelnemende basisscholen 48 Voor en door Apeldoorners
  49. 49. Leerlingen van basisschool De Bongerd in De Maten plantten 26 maart bloemzaden en wilgen- takken in het perk naast hun school. Daarmee verrichtten zij de aftrap van het Educatie programma van de Triënnale. Diverse winnaars Een greep uit enkele activiteiten met daaraan verbonden een prijs… De prijswinnaar van de wedstrijd Fleurigste School van Apeldoorn was PCBS De Sjofar uit Apeldoorn. En de winnaar van de publieksprijs voor de wedstrijd Ontwerp je de lucht in is de Koninklijke Scholengemeenschap Apeldoorn. De jury- prijs ging naar het Edison College uit Apeldoorn. Werk van de prijswinnaars en de andere scholen was te zien in de tentoonstelling Nieuwe Oogst. Voor en door Apeldoorners 49
  50. 50. “Deze expositie was niet alleen interessant voor de Apeldoorners.” Een bezoeker 50 Voor en door Apeldoorners
  51. 51. Programma: Nieuwe Oogst Locatie: Nettenfabriek Producent: IJsselgroep Aantal bezoekers: 27.000 De Nieuwe Oogst liet zien wat de leerlingen van primair, voortgezet en middelbaar beroepsonderwijs hebben ge- maakt in het kader van de Triënnale. Er waren maquettes, kijkdozen, collages en schilderijen te zien. Alles ontworpen door leerlingen. Deze expositie was niet alleen interessant voor de Apeldoorners. De werkstukken werden in een hoogwaardig tentoonstellingsontwerp gepresenteerd, zodat deze presen- tatie zich voor wat betreft vormgeving kon meten met de andere exposities in de Nettenfabriek. Voor en door Apeldoorners 51
  52. 52. Tentoonstellingen: rijp en groen door elkaar Vier tentoonstellingen vielen op door hun uitzonderlijke karakter en zijn hier gezamenlijk vermeld: Artificial Nature, Ontbos, de resultaten van de ontwerpwedstrijd voor ecologische verblijven en Beleving van de Groene Stad. Artificial Nature, tentoonstelling Apeldoornse Ecologische tijdelijke verblijven kunstenaars, galerie Loolaan 49 Architectuurcentrum Bouwhuis organiseerde voor de In ons land en onze cultuur lopen we, wanneer we het Triënnale voor Tuin- en Landschapsarchitectuur een hebben over tuin en landschap, al snel aan tegen het ontwerpwedstrijd onder Apeldoornse architecten voor een kunstmatige karakter van wat wij natuur noemen: de mens ecologisch tijdelijk verblijf: “De opdracht aan de heeft de natuur in cultuur gebracht. Artificial Nature gaf Apeldoornse architecten was een ontwerp te maken dat hiervan op het scherpst van de snede een overzicht. zowel aan de buitenkant als aan de binnenkant volledig tot stand kwam door middel van duurzame materialen, Ontbos hergebruik en energiebesparing. Dit is perfect opgepakt Het CBK Apeldoorn organiseerde tijdens de Triënnale een door de deelnemers, met een heel mooi resultaat”, tentoonstelling met Apeldoornse kunstenaars. “Het betrof concludeert Architectuurcentrum Bouwhuis. Het aantal een platform voor kunstenaars uit de stad en het gaf be- bezoekers? 2.000. zoekers van de Triënnale inzicht in het kunstklimaat van Apeldoorn”, aldus het enthousiaste CBK Apeldoorn. Beleving van de Groene Stad Voor de expositie Beleving van de Groene Stad werd een beeldentuin aangelegd, verspreid over de hele Vellertheuvel in Zuidbroek, met panelen in de vorm van dieren. Hier werd het verhaal van de groene en duurzame ambities van de gemeente Apeldoorn in de wijk Zuidbroek verteld. 52 Voor en door Apeldoorners
  53. 53. “Kijk toch eens, wij hebben de natuur gemáákt!” Een bezoeker Voor en door Apeldoorners 53
  54. 54. “Verzin het maar eens: de tuinen van Apeldoornse burgers met een uniek kunstwerk erin, écht Triënnale!” Een tuinbezoeker Kunst- en Tuinenroute: kriskras door de kunst Tijdens de Triënnale is een bijzondere tuinenroute gerealiseerd. Een deelnemer: “Ik ontdekte een spannende route van kunst en tuinen langs bijzondere particuliere tuinen, kunsttuinen, en andere bijzondere locaties. Daarbij werden ook andere elementen ingebracht, zoals kleine tuinconcerten, workshops of tentoon- stellingen. Deze compleetheid heeft mij prettig verrast.” 54 Voor en door Apeldoorners
  55. 55. De tuin van een ánder, altijd spannend Veertig eigenaren van particuliere tuinen openden het tuinhek met plezier voor vele bezoekers. Elke zondag, tijdens de periode van de Triënnale, was het publiek welkom. Een extra stimulans om te komen kijken was het feit dat in enkele van deze tuinen een Apeldoornse kunstenaar zijn of haar gevoel bij de Triënnale had verbeeld. Zo stonden er kunstwerken en in andere gevallen was de tuin zelf tot een kunstwerk getransformeerd. Van heinde en verre, maar ook uit de straat zelf waar zo’n tuin aan lag, was er belangstelling. In totaal liep de teller door naar rond de 9.000 oprecht geinteresseerden die de tuin van een buurt- of stadgenoot bezochten. “Stil genieten van de stilte in een omgeving waar met liefde en aandacht is gewerkt aan de harmonie van “natuur - cultuur”. Ook de gedachte, dat je verwacht werd deed goed. Dank voor deze ervaring en tot de volgende keer.” Bezoekster kunsttuin Tuinen Spelderholt Vier tuinen nabij Spelderholt bij Beekbergen deden mee aan de Internationale Triënnale Apeldoorn 2008. Deze tuinen lagen voor wat betreft historie en natuur in een zeer bijzonder gebied aan de enk tussen de oorsprong van de Oude Beek en de stuwwalrand van de Veluwe. Kunst in de Stad Onder de paraplu van het thema Kunst in de Stad vonden er de Prelude 2007 en diverse kunstuitingen plaats. Van de acht kunstuitingen van de Prelude 2007 zijn er vier blijvend opgenomen in het stadsbeeld. Voor en door Apeldoorners 55
  56. 56. De Triënnale Prijs Bewoners die plannen hadden voor hun leefomgeving konden deze indienen bij de Stichting Triënnale. Ideeën die de leef- omgeving opfleurden, door bijvoorbeeld het plaatsen van een kunstwerk in de openbare ruimte of het creëren van een bijzondere ontmoetingsplek voor de buurtbewoners. Voor het winnende idee was een budget van 20.000 euro beschikbaar. 56 Voor en door Apeldoorners
  57. 57. Op zaterdag 27 september was de feestelijke afsluiting van de Triënnale in het Centrum voor Beeldende Kunst. Een goed moment om de winnaar van de Triënnale Prijs bekend te maken, gekozen uit tien inzendingen. De winnaar van de Triënnale Prijs is Woonzorgcentrum Sainte Marie en het winnende ontwerp wordt het komende jaar daadwerkelijk uitgevoerd. Naam idee: De Natuurlijke Ontmoeting Locatie: binnentuin woonzorgcentrum Sainte Marie Met dit idee wordt een ontmoetingsplek voor buurt- bewoners gecreëerd in de binnentuin en kan men gezamenlijk tuinieren in een groene omgeving. De aan- passing van de binnentuin bestaat uit het maken van een veranda en een verhoogde moestuin. Men kan samen tuinieren en genieten van de groene omgeving. Hierdoor kunnen buurtbewoners kennismaken met de ouderen in de directe leefomgeving. Mensen kunnen elkaar ontmoeten in een laagdrempelige omgeving. Voor en door Apeldoorners 57
  58. 58. “Met plezier veertig minuten in de rij voor een herinnering aan de eerste Triënnale.” De Stentor 58 Voor en door Apeldoorners
  59. 59. 2000 vogelhuisjes ‘vlogen uit’ over de stad In 2007 hingen twee Duitse kunstenaars Wolfgang Bunt- rock en Frank Nordiek maar liefst 2.000 vogelhuisjes in een kleurverloop op in de bomen langs de Loolaan. Een blikvanger met de naam Birdland die de aandacht trok. Een gelukkige ontvanger van één van de vogelhuisjes: “Het gerucht ging rond dat tijdens de feestelijke afsluiting van de Triënnale deze huisjes zouden worden verdeeld onder de inwoners van Apeldoorn. Ik had er mijn oog al op laten vallen. Ik bleek een van de gelukkigen die een huisje wist te bemachtigen! Zo nam ik een stukje Triën- nale mee naar huis.” De vier woningcorporaties uit Apeldoorn hebben uiterst constructief meegedaan met de Triënnale. Gratis bloembollenpakketten namens woningcorporaties 21.000 huurders konden op diverse locaties in de stad een bloembollenpakket ophalen, geschonken door de vier samenwerkende woningcorporaties. Ook konden zij een Triënnale pas aanvragen, 5.000 huurders hebben hiervan gebruik gemaakt. “Ik heb een klein balkon, maar met het bloem- bollenpakket heb ik het omgetoverd tot mijn mini-Triënnale!” Een bewoner Voor en door Apeldoorners 59
  60. 60. De winst voor Apeldoorn Resultaat Naar schatting 22.000 bewoners uit Apeldoorn en 6.000 leerlingen, studenten en leerkrachten hebben actief meegedaan aan het Triënnale programma in de buurten en dorpen. Zo mochten de Triënnale tuinen 9.000 bezoekers verwelkomen en de Tuinen in Spelderholt 2.000 bezoekers. De tentoonstellingen Artificial Nature, Ontbos en Beleving van de Groene Stad trokken 3.000 bezoekers. De ecologische verblijven in Park Berg en Bos trokken 2.000 bezoekers. En 4.000 inwoners haalden zelf de Triënnale naar hun buurt toe met een Premie op Groen actie. Tot slot waren er diverse kunstprojecten binnen Code Groen, op 100 verschillende locaties in de gemeente. Naar schatting 2.000 inwoners deden hieraan mee. 60 Voor en door Apeldoorners
  61. 61. Blijvende waarden De initiatieven die voor en door Apeldoorners zijn ontplooid, hebben bijgedragen aan de sociale cohesie in de buurten: samen dingen ondernemen brengt buurtbewoners met elkaar in contact, en schept een band. Veel activiteiten hadden een tijdelijk karakter, van andere blijft Apeldoorn ook de komende jaren nog profiteren. Zo hebben twee tijdelijke ecologische verblijven een blijvende bestemming gevonden: ‘de kleurrijke cabine’ van architect Wim Westinga is naar de basisschool de Schakel gegaan en krijgt een prominente plaats op het schoolpein. Het verblijf ‘bomen over ecologie’ van Bettina Regeling-Cabrera gaat in de Apenheul als verblijfplaats voor de papegaaien dienen. Diverse artistieke werken bljiven overeind in de openbare ruimte zoals de golf langs de Laan van Kuipershof, de auto en schep aan de Arnhemseweg, de muurkunst Betongroei bij het buurtje Geleen, het kasje aan de Kooikersplaats, een deel van de cartoons Groene Stad op de Vellertheuvel, het kunstwerk de Watervogel en de Levende sculptuur van wilgentakken aan de Laan van Mensenrechten. Verder zijn er veel bloembakken en andere bloeiende accenten in de buurten terecht gekomen. Ook blijft de collectie de Canon van het Nederlandse Landschap in het bezit van Apeldoorn. Voor en door Apeldoorners 61
  62. 62. “De vele discussies betekenden de ambitieuze onderstreping van landschappelijke kernwaarden” Een deelnemer 62 Debatten en congressen
  63. 63. Debatten en congressen Verrommeling van het landschap, klimaatverandering en de gevolgen daarvan voor het landschap en vele andere actuele vraagstukken waren tijdens de Triënnale Apeldoorn 2008 onderwerp van debat. De Triënnale bood een (inter-)nationaal platform voor debatten over de toekomst van het landschap en huisvestte daarvoor diverse congressen en symposia in Radio Kootwijk, Orpheus, Kröller-Müller Museum en elders in de stad, zoals de Nettenfabriek en het CODA Museum. Debatten en congressen 63
  64. 64. “Er is inhoudelijk goed en veelzijdig gediscussieerd.” Een deelnemer Successen binnen de reeks Debatten en congressen waren het mondiaal toonaangevende IFLA congres en A Wider View on Landscape Challenges in Europe. Maar een aanwezige beleidsmaker tekende ook dit op: ”Vooral het Akkoord van Apeldoorn heeft beleidsmakers vanuit heel Nederland in onze gemeente samengebracht, uiteraard goed voor de naamsbekendheid van Apeldoorn.” Tal van kleinere bijeenkomsten Daarnaast waren er tal van kleinere bijeenkomsten waarin duurzaamheid, groen en ruimtelijke kwaliteit centraal stonden. “Stuk voor stuk thema’s die Apeldoorn hoog in het vaandel heeft staan”, aldus de organisatoren van de Triënnale. 64 Debatten en congressen
  65. 65. IFLA congres Transforming with Water: een mondiale magneet voor landschapsarchitecten Datum: 30 juni t/m 3 juli 2008 Locatie: Congrescentrum Orpheus Regie: Erik de Jong De International Federation of Landscape Architects (IFLA) organiseerde haar 45ste editie van het IFLA congres tijdens de Triënnale 2008. Ruim vierhonderd landschapsarchitecten van over de hele wereld kwamen naar Orpheus. Mondiale aantrekkingskracht De deelnemers kwamen van over de hele wereld, waaronder veel studenten en young professionals. Eén daarvan conclu- deerde: “Het programma was gebalanceerd en bood een enorme variatie en keuzevrijheid voor de deelnemers.” De ochtenden van dit driedaagse congres waren gereserveerd voor befaamde keynote-sprekers: Adriaan Geuze, Anne Whiston Spirn en Herbert Dreiseitl. Gedurende de middag konden deelnemers kiezen uit workshops, talkshops, films en excursies door het hele land. Het inhoudelijke accent Highlights van het IFLA congres Schouwburg Orpheus fungeerde als internationaal is geslaagd: het faciliteren meeting point. van de brede discussie over Paleis Het Loo was de locatie voor diverse sociale aangelegenheden. de mogelijkheden om Het congres werd op de derde dag afgesloten met met water te ontwerpen, een feest in de Nettenfabriek. in relatie tot landschappen. Debatten en congressen 65
  66. 66. “De kracht van deze conferentie? Theorie en praktijk werden vergelijkend naast elkaar geplaatst.” Een deelnemer A Wider View on Landscape Challenges in Europe: prikkelend en praktisch A Wider View on Landscape Challenges in Europe bestond uit een internationale conferentie, zomeruniversiteit, tentoonstelling en vakgesprekken in zowel Radio Kootwijk als in de Nettenfabriek. 66 Debatten en congressen
  67. 67. Kansen voor de toekomst De centrale vraag van A Wider View was hoe het eeuwen- oude Europese cultuurlandschap een levend landschap kan blijven: hoe essentiële, historisch bepaalde kwaliteiten In de zomer van 2008 zette de kunnen worden behouden en hoe tegelijkertijd actuele pro- blemen, voortkomend uit onder meer klimaatverandering, internationale manifestatie A Wider verstedelijking, toerisme en ontvolking, kunnen worden View het Europese cultuurlandschap opgelost, maar ook hoe kansen voor de toekomst zijn te op de agenda. Regisseur Eric Luiten: benutten. “In het kader van de Internationale Triënnale Apeldoorn 2008 plaatste A Wider View nationaal en internationaal erkende cultuurland-schappen met Datum: 16 – 18 juni 2008 een onbetwiste historische betekenis Locatie: Radio Kootwijk Regie: Eric Luiten en projectbureau A Wider View in een dynamisch perspectief. Ook bracht ze deze binnen het domein Conferentie van ruimtelijke planning en ontwerp.” A Wider View on Cultural Landscape Locatie was Radio Kootwijk, een Challenges in Europe monumentale groep gebouwen, temidden van de Veluwe. A Wider View was in 2008 hét platform voor een kritische conferentie. Projectbureau A Wider View: “Deze driedaagse sessie op 16, 17 en 18 juni werd gewijd aan de filosofische, sociaal-culturele, politieke en operationele aspecten bij het vaststellen van een ontwikkelingsbenadering voor erfgoed in Europese culturele landschappen.” “De centrale vraag van A Wider View “Letterlijk en figuurlijk blikverbredend.” hoe het eeuwenoude Europese Een deelnemer cultuurlandschap een levend landschap kan blijven is beantwoord.” Datum: 20 – 29 juni 2008 Locatie: Radio Kootwijk Regie: A Wider View Zomeruniversiteit A Wider View - Herontwerp van historische landschappen Voor de Zomeruniversiteit werden zo’n 47 deelnemers uit 15 verschillende EU landen uitgenodigd om actief erva- ring op te doen op het gebied van zorgvuldige interventies in historische landschappen. De studenten werkten in kleine groepen aan de transformatie van drie unieke Nederlandse cultuurlandschappen met een UNESCO- Werelderfgoedstatus. Debatten en congressen 67
  68. 68. 68 Debatten en congressen
  69. 69. Datum: 18 september 2008 Datum: 10, 17 en 24 september 2008 Locatie: Radio Kootwijk Locatie: Nettenfabriek Regie: TCN Regie: Eric Luiten Congres Het Rituele Landschap: Geslaagde reeks vakgesprekken over plek van bezinning de landschapsarchitectuur in Europa Dit congres had een bijzonder karakter, georganiseerd In samenwerking met Fieldwork, het Europese jaarboek op initiatief van projectontwikkelaar TCN: “Congres Het voor landschapsarchitectuur, organiseerde A Wider View Rituele Landschap ging over de veranderende rol van in het kader van de Internationale Triënnale Apeldoorn het landschap: als laatste rustplaats en als plek om te 2008 drie internationale vakgesprekken op woensdag- herdenken en te bezinnen. Uiteenlopende bijdragen avonden in september. werden geleverd vanuit de wetenschap, trendwatching, ontwerpers en de begrafenissector.” ”Deze gesprekken genereerden inzichten en standpunten over de betekenis en het belang van geschiedenis en erfgoed in de landschapsarchitectuur.” Eric Luiten, curator A Wider View Elk vakgesprek had een eigen thema. Eén van de deelnemers: ”Deze gesprekken genereerden inzichten en standpunten over de betekenis en het belang van geschiedenis en erfgoed in de landschapsarchitectuur. Op een meer abstract niveau werd de mate van Europese coherentie of diversiteit in de praktijk van de landschaps- architectuur bevraagd. Vertegenwoordigen Europese landschaps-architecten een discipline of meer een verzameling van landschapsgeëngageerde individuen? Die vraag stond centraal en dat was voor mij heel leerzaam.” Datum: donderdag 18 september 2008 Locatie: Nettenfabriek Regie: Bomenstichting Het debat onder leiding van dagvoorzitter Debat Bomen over bomen: Jos Jansen heeft geleid tot actiepunten voor “Gerichte actiepunten als resultaat” de aanwezige stedebouwkundigen, planologen, bouwondernemers, landschapsarchitecten, Het bomendebat op donderdag 18 september 2008 werd boomspecialisten en beleidsambtenaren. georganiseerd door de Bomenstichting in samenwerking met de NVTL. Doel was de trends, kansen en de bedrei- gingen voor bomen binnen de ruimtelijke ontwikkelingen scherp te stellen. Na de lunch was er de mogelijkheid deel te nemen aan een boomexcursie waar duurzame groeiplaatsen centraal staan. Binnen de Nettenfabriek waren diverse tentoonstellingen te zien. Debatten en congressen 69
  70. 70. “Ontwerpers, opdrachtgevers en ecologen inspireerden elkaar tot een veelzijdig openbaar debat.” Een deelnemer 70 Debatten en congressen
  71. 71. Datum: vrijdag 19 september 2008 Datum: dinsdag 23 september 2008 Locatie: CODA Museum Locatie: Radio Kootwijk Regie: AtelierOverijssel Regie: Eneco Inspirerend debat Ruimtelijke Kwaliteit Werkconferentie Het Energieke Land- van Water en Natuur schap: meeting point voor deskundigen AtelierOverijssel is in 2006 opgericht door de Provincie Meer dan 100 ambtenaren, adviseurs, (landschaps-)archi- Overijssel vanuit het besef dat er meer moet worden gein- tecten, bouwers, energiedeskundigen, kunstenaars, onder- vesteerd in de ruimtelijke kwaliteit in de provincie. Een zoekers, projectontwikkelaars en stedebouwkundigen togen woordvoerder van AtelierOverijssel vertolkte het als volgt: op 23 september 2008 naar Radio Kootwijk voor een uitda- ”In deze onafhankelijke werkplaats werkt de provincie nu al ging van formaat: het schetsen van een aantrekkelijke, bijna twee jaar intensief samen met het Architectuurcen- energieneutrale Kanaalzone. trum Twente, Dienst Landelijk Gebied, het Oversticht, Landschap Overijssel en Kunst & Cultuur Overijssel. Het “Het Energieke Landschap ging over energie- project Water en Natuur van AtelierOverijssel is een oefe- neutrale gebiedsontwikkeling. Doel was om ning om nieuwe natuur te benaderen vanuit ruimtelijke deskundigen uit verschillende disciplines bij kwaliteit.” elkaar te brengen. Kleine groepen ontwikkelaars, landschapsarchitecten, energieleveranciers, Tijdens de Triënnale presenteerde architecten, stedenbouwkundigen, kunstenaars AtelierOverijssel het project ‘Water en Natuur’ en overheden werkten op dinsdag 23 september aan professionals en belangstellenden uit bij Radio Kootwijk diverse innovatieve ideeën uit.” heel Nederland. Eneco Toonaangevende sprekers Deze werkconferentie kende enkele inspirerende sprekers: Dirk Sijmons, voormalig rijksadviseur van het landschap, en nu actief met een studie voor minister Cramer over windenergie. Ed Nijpels: voorheen minister van VROM. Momenteel is hij onder andere voorzitter van het ONRI, en voorzitter van de Stichting Energieprestatie Keur en Milieucentraal. Debatten en congressen 71
  72. 72. “Het doel? Komen tot een gezamenlijke kennisagenda met een werkprogramma cultuurhistorie voor de Nationale Landschappen.” RACM 72 Debatten en congressen
  73. 73. Datum: donderdag 12 juni 2008 Locatie: Radio Kootwijk en Kröller-Müller Museum Regie: Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap en Monumenten (RACM) Werkconferentie Het Verhaal van het Landschap levert gezamenlijke kennisagenda op De Triënnale bood op 12 juni 2008 gastvrij plaats aan de werkconferentie Het Verhaal van het Landschap. Georga- niseerd door de Rijksdienst voor Archeologie, Cultuur- landschap en Monumenten (RACM), in nauwe samenwer- king met de ministeries van LNV en VROM. Deze werkconferentie vond plaats in Radio Kootwijk. Een deelnemer: ”Aan de hand van de begrippen ‘kennis’, ‘bewustzijn’ en ‘handelen’ ging de RACM in gesprek met vertegenwoordigers van de 20 Nationale Landschappen. Het doel? Komen tot een gezamenlijke kennisagenda met een werkprogramma cultuurhistorie voor de Nationale Landschappen.” Data: 5, 12, 19 en 26 september 2008 Locatie: Nettenfabriek Regie: Fonds voor beeldende kunsten, vormgeving en bouwkunst Debattenreeks Een Verloren Dimensie? Datum: vrijdag 19 september 2008 De sociale functie van het landschap Locatie: Kröller - Müller Museum Regie: Rijksdienst voor Archeologie, Cultuurlandschap Het Fonds voor beeldende kunsten, vormgeving en bouw- en Monumenten (RACM) kunst (Fonds BKVB) organiseerde in het kader van de Inter- nationale Triënnale Apeldoorn 2008 een debattenreeks over RACM Middagdebat de sociale betekenis van het landschap. Diverse sprekers uit Het Erfgoed van de Toekomst binnen- en buitenland onderzochten wat de sociale dimen- sie van het landschap kan zijn. “Dit debat nam mij mee in de wereld van het hedendaagse landschap.” “Ik heb genoten van de gevarieerde opzet: Een deelnemer lezingen, presentaties, excursies en debatten!” Een deelnemer Welke elementen in het huidige landschap vormen het erfgoed van de toekomst? Deze vragen stonden op vrijdag Ingebed in tentoonstelling Power of Place 19 september 2008 centraal tijdens het zogeheten RACM De lezingen en debatten vonden plaats temidden van de ten- middagdebat getiteld Het Erfgoed van de Toekomst. toonstelling Power of Place waarin onder andere werk van enkele reisdeelnemers was te zien die het Amerikaanse Vanaf het perspectief van het jaar 2099 werd teruggekeken landschap als bron van hun inspiratie gebruikten. Een door op een eeuw vol dynamische ontwikkelingen in het kunstenaarsgroep Observatorium ontworpen tribune land- landschap. Wat hebben we tot erfgoed van de 21ste eeuw schap van 250 ton aan brokken asfalt deed dienst als podium verklaard? En hoe is dat erfgoed ontstaan? voor de lezingen en debatten. Debatten en congressen 73
  74. 74. “Bestuurlijk hoogtepunt van de LandschapsTop was de gezamenlijke ondertekening van het Akkoord van Apeldoorn.” Een ondertekenaar 74 Congressen en Debatten Debatten en congressen
  75. 75. Datum: zaterdag 27 september 2008 Locatie: Radio Kootwijk Regie: Landschapstop De LandschapsTop accordeert het Landschapsakkoord Tijdens de LandschapsTop op zaterdag 27 september 2008 kwamen circa 150 topbeslissers bijeen in de ‘Kathedraal’ van Radio Kootwijk. Zij vertegenwoordigden de verschil- lende overheden, de private sector, maatschappelijke organisaties en professionals op het gebied van landschap. Bestuurlijk hoogtepunt van de LandschapsTop was de gezamenlijke ondertekening van het Akkoord van Apeldoorn. De LandschapsTop was tevens het feestelijke hoogtepunt van drie jaar samenwerken in het Landschapsmanifest. “Ik ben in gesprek met provincies over de beperking van nieuwe bedrijventerreinen en de ontwikkeling van meer groene gebieden nabij steden.” Minister Jacqueline Cramer De ministers Gerda Verburg van LNV en Jacqueline Cramer van VROM gaven acte de présence, evenals bestuurlijke vertegenwoordigers van provincies, het Interprovinciaal Overleg en de Vereniging Nederlandse Gemeenten en be- stuurlijke vertegenwoordigers vanuit de Raad van Europa en de Europese Commissie. Minister Cramer zei in haar toespraak in gesprek te zijn met provincies over de be- perking van nieuwe bedrijventerreinen en de ontwikkeling van meer groene gebieden nabij steden. Heldere spel- regels, innovatie in het landschap en groene sleutel- projecten zijn belangrijke lijnen om de verrommeling tegen te gaan, zo zei Cramer. Datum: 27 september 2008 Locatie: Radio Kootwijk Regie: A Wider View De Radio Kootwijk Frequency: een manifest als een monument A Wider View sloot haar 100 dagen programma van internationale conferentie, zomeruniversiteit, tentoon- stelling en vakgesprekken in 2008 af met de presentatie van de Radio Kootwijk Frequency in het voormalige zendgebouw van Radio Kootwijk. Een enthousiaste deelnemer: “Deze Frequency bracht een helder signaal ten gehore over de toekomst van het Europese cultuurlandschap: wat zijn de actuele thema’s en hoe ziet de agenda eruit voor de komende jaren?” Congressen en Debatten 75 Debatten en congressen
  76. 76. Paleis Het Loo vormde het decor voor een vierdaagse cursus in augustus georganiseerd door de TuinAcademie. 76 Debatten en congressen
  77. 77. Diverse aanpalende activiteiten Triënnale Tal van organisaties, naast de gemeente, zagen in de Triënnale terecht een goed medium om aandacht te krijgen voor aspecten die te maken hebben met landschap en natuur. Waterschap Veluwe verzorgde vier excursies op avonden in juni en september langs de unieke Veluwse koppelsprengen in Ugchelen met aandacht voor beheer en onderhoud daarvan. Op initiatief van Het Geldersch Landschap en Geldersche Kasteelen zijn er lunchtime lectures georganiseerd in de Royal Village in park Berg & Bos. Zo ging het op zondag 29 juni over het onderwerp ‘de restauratie van boomgaarden’. Er werd vroeger veel aandacht besteed aan de juiste plek en de juiste omstandigheden van boomgaarden of moestuinen. De landschappelijke en cultuurhistorische waarde ervan wordt nog steeds vaak onderschat. De Vereniging Groei en Bloei bood tijdens de Triënnale veel interessante activiteiten aan bij The Royal Mile. Iedere woensdag was er voor de tuinliefhebbers van alles te doen. Een greep: rondleidingen door speciaal door Jacqueline van der Kloet opgeleide gidsen, een doorlopende presentatie met onder andere mooie foto’s en tuingedichten, leuke kinderactiviteiten tijdens de schoolvakantie, bloemschikdemonstra- ties en lezingen, workshops en kwekersdagen. Zo vertelde woensdag 30 juli Hans Kramer van alles over de toepassing van vaste planten en vond het Nederlands Kampioenschap Bloemschikken plaats. Paleis Het Loo vormde in augustus het decor voor een vierdaagse cursus georganiseerd door de Tuin- Academie. Michel Lafaille (niet alleen actief als curator voor de tentoonstellingen Landschappen van Verbeelding, maar ook actief als docent, fotograaf, schrijver en tuinontwerper) stelde het programma samen. De Nederlandse Tuinenstichting organiseerde in het laatste weekend van augustus wandelingen door de Apeldoornse parkenbuurt. Apeldoorn heeft vijf 19de eeuwse stadsparken die onlangs, met de huizen en de tuinen, tot beschermd stadsgezicht zijn benoemd. De wandelingen, onder andere met de historicus Huub Ummels, leidden langs goede en slechte voorbeelden van parkbeheer. Debatten en congressen 77
  78. 78. De winst voor Apeldoorn Het onderdeel Debatten en congressen heeft aantoonbaar bijgedragen aan de profilering van Apeldoorn als stad met ambities op het gebied van groen, landschap en duurzaamheid. Vooral de prominente naamsverbinding met de Canon van het Nederlandse Landschap en Het Akkoord van Apeldoorn heeft de gemeente in de landelijke media op de kaart gezet. Wel waren er verbeterpunten voor wat betreft de programmering. Door de veelheid van seminars in de maand september, zag men soms door de bomen het bos niet meer… 78 Congressen en Debatten Debatten en congressen
  79. 79. Het netwerk van wetenschappers, bedrijfsleven en overheden dat bij de Debatten en congressen was betrokken, is van waarde voor de verdere invulling van de Apeldoornse landschappelijke thema’s voor de komende jaren. Congressen en Debatten 79 Debatten en congressen
  80. 80. Met dank aan Gemeente Apeldoorn Kadaster Ministerie OCW Ministerie VROM Provincie Gelderland Centraal Beheer Achmea EU/EFRO Ministerie VWS Ministerie LNV Hoofdsponsors Nationaal Bureau voor Toerisme en Lokale sponsors Centraal Beheer Achmea Congressen Rabobank Apeldoorn Kadaster Vereniging Groei en Bloei Hunink & Holtrigter Makelaars Woningcorporatie Ons Huis Van Rooyen Tuinen Subsidiënten Woningcorporatie De Goede Woning Hoveniersbedrijf Stip Elspeet Gemeente Apeldoorn Woningcorporatie De Woonmensen Menkveld Boomkwekerij Provincie Gelderland Woningcorporatie Beter Wonen Hoveniersbedrijf Apola Ministerie VROM IJsselgroep D.R.A.I. displays Ministerie OCW EDUART BTL Bomendienst Ministerie LNV Architectuurcentrum stichting Bouwhuis Groenbedrijf GNL Ministerie VWS Centrum voor Beeldende Kunst Apeldoorn Nijhuis Bouw Europese Unie (CBKA) Baltus Bloembollen Natuureducatiecentrum Natuurhuis Bilderberg de Keizerskroon Fondsen Stichting Veldwerk Nederland AGOVV Apeldoorn Prins Bernhard Cultuurfonds ROC Aventus Monuta Cultuurfonds van de Bank NAi Uitgever Modus Link Nederlandse Gemeenten VVV Apeldoorn Hanos Fonds voor Beeldende Kunsten, Staatsbosbeheer Circulus Vormgeving en Bouwkunst Provincie Drenthe Nawijn en Polak Mondriaan Stichting Provincie Flevoland Nikkels Bouwbedrijf Stimuleringsfonds voor Architectuur Provincie Friesland Bemog Provincie Gelderland Ernst & Young Partners Provincie Groningen BAM Infra Kröller – Möller Museum Provincie Limburg Autohaas CODA Museum Provincie Noord-Brabant Waterschap Veluwe Nationaal Museum Paleis Het Loo Provincie Noord-Holland, Loostad Het Nationale Park de Hoge Veluwe Provincie Overijssel Ufkes Kroondomeinen Het Loo Provincie Utrecht Max.nl International Federation of Landscape Provincie Zeeland ICC Schoonmaak Architects (IFLA) Provincie Zuid-Holland De Wilde Pieters Projectbureau Belvedere Vigilat beveiliging Rijksdienst voor Archeologie, Cultuur- Sponsors Ontwikkelings Maatschappij Apeldoorn landschappen en Monumenten (RACM) ARCADIS ROC Aventus Nederlandse Vereniging voor Tuin en Accres Apeldoorn bv De Bie Reclame Landschapsarchitectuur (NVTL) TCN Felua-Groep Interstap BV Landschapsmanifest Advies – en ingenieursbureau DHV Geldersch Landschap Grontmij Geldersche Kasteelen Oranjewoud Dienst Landelijk Gebied ENECO Interprovinciaal Overleg Koninklijke Talens Apenheul Bouwfonds Nederlandse Spoorwegen Wegener ANWB Woonbedrijf Ieder1 Veluws Bureau voor Toerisme Van den Berk Boomkwekerijen Colofon Tekstredactie: Lucienne Berenschot, Ernst Jan Peters, Erik van der Veen en Paul Spendel Fotografie: o.a. Rob Feber, Maarten Sprangh, Luc Jacobs, Reneé Krijgsman en Ernst Jan Peters Vormgeving: Kompaan // centrum voor communicatie Opdrachtgever: Gemeente Apeldoorn Oplage: 1500 exemplaren

×