management Groen vastgoed                                   juni 2011special in samenwerkinG met nUOn
80% van alle                                       Inhoud                                                              col...
voor                                                                                                                      ...
cOmmercieel vastGOed:                                                                                                     ...
tnt Green Office HOOfddOrp fotografie koen suyk                                                                           ...
analyse                                                                                                                   ...
Inter                                                                                                                     ...
‘HET TEMPO                                  ° 	 Bent	 u	 van	 mening	 dat	 de	 over-    nodig om de gebouwen duurzaam te  ...
columngeval voor dat het energieverbruik niet       iets algemeen door te voeren, geloof ik         ook over nadenken hoev...
ronde tafel‘Het is een kwestievan fatsoen’                                                                                ...
Management Scope Special Vastgoed Juni 2011
Management Scope Special Vastgoed Juni 2011
Management Scope Special Vastgoed Juni 2011
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Management Scope Special Vastgoed Juni 2011

1,310 views

Published on

De (on)mogelijkheden van verduurzaming van commercieel vastgoed.

Published in: Technology, Business
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
1,310
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
5
Actions
Shares
0
Downloads
9
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Management Scope Special Vastgoed Juni 2011

  1. 1. management Groen vastgoed juni 2011special in samenwerkinG met nUOn
  2. 2. 80% van alle Inhoud colofon juni 2011bedrijven wilslimmer energie 05 voorwoord shootMEdiainkopen, maar 06 MANAGEMENT SCOPE A meeting of minds, is een uitgave van Scope Business Media. Kerkstraat 54, 06 commercieel vastgoed in cijfersweet niet hoe. 1191 JB Ouderkerk a/d Amstel dirECTEur/uiTGEvEr 10 analyse Walter vesters investeren in groene HOOfdrEdACTiE huisvesting loont. irene Schoemakers (a.i.) EiNdrEdACTiE Nicole Gommers, Jacqueline Hoefnagels 12 interview koEn suYk 08 hans Pars, bestuursvoorzitter van rEdACTiECOÖrdiNATiEDaarom hebben Wereldhave, meent dat de overheid de teugels strakker mag aantrekken Chantal doezie BASiSONTWErP/ArT dirECTiONwij Christiaan. als het gaat om regels voor Marjolein rams verduurzaming van vastgoed. vOrMGEviNG thielenpeters BEELd COvErChristiaan helpt bedrijven met hun energiezaken. Aad Goudappel 17 column Wubbo OckelsNet als Marleen, Wouter en onze andere AdMiNiSTrATiE Marjolein van Leeuwenaccountmanagers. Want elke grootzakelijke klant MichaEl koorEn 18 ronde tafelheeft bij Nuon zijn eigen accountmanager.Een vast aanspreekpunt. Iemand die uw bedrijf 12 Een wetenschapper, een adviseur MEdEWErKErS Leonard van den Berg, Paul Groothengel, rita Jager, Suzanne Karsters, Michael Kooren, robert Minnaard (Shootkent. Dus wilt u slimmer energie inkopen? en een man uit de praktijk kruisen Media), Manon van Poelwijk, Koen Suyk, Nicole de vriesEén telefoontje naar uw accountmanager en u verbaal de degens. Wie neemtweet wat de mogelijkheden zijn. Weten wie uw het voortouw als het gaat om het AdMiNiSTrATiE EN rEdACTiE Postbus 23, 1190 AA Ouderkerk a/d Amstel,persoonlijke accountmanager is of kan worden? realiseren van energiezuinige T 020 311 37 99, f 020 696 48 74Kijk op nuon.nl/zakelijk of bel 088 098 15 61. gebouwen? © 2011 Niets in deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie of op welke Erik van dEr Burgt 18 andere wijze dan ook, zonder schriftelijke toestemming van de uitgever. suzannE karstErs 17
  3. 3. voor woord EnErgiEk Privé reizen geheel conform wErkEn aan duurzaamhEid uw eigen wensen • KENIA Een energiemaatschappij die lezers een special • TA N Z A N I A aanbiedt over het belang van duurzaam • OEGANDA commercieel vastgoed – dat roept vragen op. • ETHIOPIË Immers, hoe duurzamer een kantoorgebouw, • SEYCHELLEN hoe minder energie er wordt verbruikt. • MAURITIUS • MADAGASKAR • • • MOZAMBIQUE ZAMBIA MAL AWI t och is dit minder vreemd dan op het eerste gezicht lijkt. nuon wil op een verantwoorde en duurzame manier omgaan met de hulpbronnen die nodig zijn voor de energievoorziening. Wij voelen die verant- minder huur op dan ‘groene’ gebouwen, zo blijkt uit onderzoek van dtz zadelhoff. En dan laten we de besparingen op de energiekosten nog buiten be- schouwing. Maar er is meer. Bedrijven moeten niet alleen de • BOTSWANA woordelijkheid. En als energiemaatschappij is feiten kennen, ze moeten ook bereid zijn er iets aan • NAMIBIË nuon bij uitstek in staat om – met inzet van onze te willen doen. dat betekent dat de circle of blame, • ZUID -AFRIKA kennis en expertise – een bijdrage te leveren aan waarbij de ene partij van de andere verwacht dat de overgang naar een meer duurzame energie- die het initiatief neemt, moet worden doorbroken. voorziening. die kans grijpen wij graag aan. tnt is daar een goed voorbeeld van. Eerder dit jaar opende dit bedrijf haar green office in hoofddorp Safari in Afrika? duurzaamheid begint bij het vaststellen van dat onderdeel uitmaakt van het ambitieuze pro- de feiten. Meten is ook in dit geval weten. Wie gramma Planet-Me. hiermee wil tnt het eerste het probleem kent, kan immers maatregelen tref- post- en expresbedrijf ter wereld worden dat emis- fen. in deze special proberen wij een deel van die sievrij opereert. En ook Wereldhave heeft nadruk- feiten zichtbaar te maken. nederland heeft bij- kelijk het initiatief naar zich toegetrokken. in het in- voorbeeld een fors overschot aan kantoorruimte. terview dat topman hans Pars in deze special geeft, Dé Afrika Bij Jambo Safari Club zijn de leegstand is groot en wordt de komende jaren wordt duidelijk dat duurzaamheid voor Wereldhave specialist de mogelijkheden eindeloos! alleen maar groter. zo’n zeven miljoen vierkante meter kantoorruimte wordt momenteel niet ge- geen vraag maar een voorwaarde is voor een gezon- de bedrijfvoering. Bedrijven als deze laten zien dat bruikt. naar schatting behelst de leegstand in duurzaamheid en ondernemerschap hand in hand 2015 maar liefst tien miljoen vierkante meter, gaan. We wensen u duurzaam leesplezier toe! Vraag de gratis 252 pagina’s tellende brochure aan op www.jambo.nl ofwel tien vierkante kilometer. We weten ook dat tel.: 020-2012740 | e-mail: js@jambo.nl | www.jambo.nl het verduurzamen van kantoorpanden veel op- levert. niet-zuinige kantoren (energielabelklas- Marc heijnis sen d of lager) brengen gemiddeld 6,5 procent directeur sales zakelijke markt bij nuon.04 . manage m e nt scope Nuon special / juni 2011 . 05
  4. 4. cOmmercieel vastGOed: Bronnen: Factsheet kantorenmarkt dtz zadelhoff ; Jones lang lasalle (vastgoedmarkt, speciale editie Beleggers september 2010, pagina 7 en 8) ; rijksgebouwendienst (2009) en Jones lang lasalle (2009). de stand van zaken infographics shootmedia Top 3 van gemeenten met Hoe groot is de voorraad? Hoe groot is het aanbod? + Welke steden bieden de meeste kantoorruimte? leegstand kantoren sinds 1990 is de voorraad aan kantoren hoewel de leegstand van kantoren de afge- 16% het aanbod is verreweg het hoogst in amsterdam. Eind 2010 werd hier een totaal 1. leidschendam-voorburg met 70 procent toegenomen tot lopen jaren steeds groter is geworden, blijft aanbod van ruim 1,1 miljoen vierkante meter geregistreerd, een stijging van 2. rijswijk 46,5 miljoen vierkante meter. het aanbod stijgen. Eind 2009 bedroeg het 2,1% ten opzichte van 2009. het aanbod is in den haag, rotterdam en utrecht 3. almere aanbod van kantoorruimte in nederland significant lager. hier wordt respectievelijk 525.000, 437.500 en 332.000 vierkante 5,6 miljoen vierkante meter. in 2010 steeg meter aangeboden. het aanbod met 16 procent tot ruim + 70% 6,5 miljoen vierkante meter. 2010: 6.500.000 m² den haag: rotterdam: utrecht: sinds 1990 525.000 m² 437.500 m² 332.000 m² 18% 2009: 5.600.000 m² 24% 27% 24% Hoeveel staat er leeg? 16% het aandeel leegstaande kantoren is door de jaren heen steeds groter geworden en bedraagt op dit moment 15 procent van het totaal aan kantoorgebouwen. zo’n zeven miljoen vierkante meter kantoorruimte wordt momenteel niet gebruikt. dat zijn met name kantoren uit de periode 1960- 7% 1980, waarvan de helft langer dan drie jaar leeg staat. naar schatting behelst de leegstand in 2015 3% maar liefst tien miljoen vierkante meter, ofwel tien vierkante kilometer. dat is even groot als het geschatte amsterdamse stadsdeel geuzenveld-slotermeer, en vijf keer de oppervlakte van de staat Monaco. leegstand 2015: 10 miljoen m² 26% 11% = oppervlakte amsterdam geuzenveld- 10% Bijna 40% aan Percentage Slotermeer o.a. verlichting leegstand naar 4% wereldwijd 9% soort vastgoed 10% 4% 9% 15% van het totaal aantal Hoeveel energie kost 8% kantoorgebouwen een kantoorgebouw? staat op dit gebouwen zijn energievreters. Bijna 40% van de kantoren 7% moment leeg Het aandeel van de overheid wereldwijde energiebehoefte gaat op aan verlichting de percentages in de kaart laten het aandeel van bedrijfsgebouwen en kantoren, aan verwarming, vastgoed van de overheid zien ten opzichte van ventilatie en het gebruik van liften. door het instal- 18% leren van slimme meters, energiezuinige verlichting en 6% de totaal bezette kantorenvoorraad in de grootste nederlandse steden en agglomeraties. gebruik van zonnecollectoren kan de energierekening flink omlaag. 5% Winkels 4% Groen scoort beter Energiezuinige gebouwen zijn makkelijker 3% Woningen te verhuren dan niet-zuinige gebouwen. groene kantoren (energielabelklassen a, B +6,5% of c) brengen gemiddeld 6,5 procent meer 2% huur op dan gebouwen met een minder zuinig label (d,E, F of g). ook de locatie 1 km Bedrijfsgebouwen is bepalend voor de huurprijs. Wanneer 1% bijvoorbeeld de afstand tot een station met een kilometer toeneemt, daalt 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 de huurprijs met circa 13 procent. a B C d E F g -13%06 . manage m e nt scope Nuon special / juni 2011 . 07
  5. 5. tnt Green Office HOOfddOrp fotografie koen suyk 2 1 3 6 8 4 5 7 9 Materiaal- gebruik • Emissie-arme materialen • ruim 40% van Toekomstvast regionale herkomst • ontworpen als multi- • ruim 20% gerecycled tenant gebouw • ranke gebouw- • Maximale flexibiliteit constructie be- door kolomvrije over- staande uit t-frames en spanning kanaalplaten • geen dragende gevel • alleen fsc- (het op termijn kunnen gecertificeerd hout vervangen van de toegepast bouwschil) 1 3 5 En verder: • goed geïsoleerde Cascadetrap Ventilatie Duurzaam opgewekte energie bouwschil. Een centraal in het atrium geplaatste cascadetrap gebruikers kunnen zelf ramen openen voor Bio-warmte krachtkoppeling voorziet het gebouw • optimale gebouw- stimuleert trapgebruik en faciliteert horizontale en natuurlijke ventilatie. van 100 procent duurzaam opgewekte energie oriëntatie door volledig verticale verkeersstromen optimaal. (co2-emissie vrij). transparante noord- gevel voor maximale daglichttoetreding, lamellen op zuid- en westgevel t.b.v. warmte- wering. 8 • lage energieprestatie- coëfficiënt (EPc). • lage temperatuur- Parkeren verwarming en hoge Meervoudig temperatuurkoeling grondgebruik door (klimaatplafond). halfverdiept parkeren • groene, onderhouds- onder het gebouw. arme inrichting van 2 4 de buitenruimte (geen irrigatie d.m.v. drink- Mos-sedum Verlichting 6 7 water). dak de verlichting is intelligent en • Warmtepomp met CO² - Water- warmte- en koude Mos-sedum isoleert, energiezuinig. intelligent omdat filtert regenwater en het lichtvervuiling voorkomt. monitoring besparende opslag. vervangt het groen Energiezuinig omdat het dankzij een ventilatie in ver- maatregelen • lEEd Platinum dat plaats moest daglichtschakeling en aanwezigheids- gaderruimten en het voor toiletten (waar- 9 certificering restaurant op basis • 1000 greencalc punten maken voor het detectie alleen aan is wanneer dit onder waterloze kantoor. nodig is. van co2-monitoring. urinoirs) en douches. Energieopwekkende tourniket8 . manage m e nt scope Nuon special / juni 2011 . 09
  6. 6. analyse Imago OrGanIsaTIEs denk aan de lange termIjn Er zijn meer redenen die de toene- Een tweede factor is het beleid van de mende aandacht voor verduurzaming WIllEn MEEr verhuurder of huurder: omdat eenma- van commercieel vastgoed rechtvaardi- bETalEn lige acties weinig zin hebben moet deze gen. om te beginnen de fundamenteel kiezen voor een planmatige aanpak, VOOreen investerinG stijgende energieprijzen: wie zuinig met goede afspraken maken over het ener- energie omgaat, bespaart direct flink DuurzaME giemanagement, en deze afspraken ook op zijn energierekening. ook de steeds nakomen. dat lijkt een open deur, maar strengere milieuwetgeving en -regel- HuIsVEsTInG schiet er in praktijk vaak bij in. Binnenmet een GOUden geving vanuit de Europese unie nood- dit duurzaamheidbeleid past ook het zaakt organisaties in toenemende mate adequaat opleiden van betrokkenen als serieus werk te maken van duurzame faciliteitenmanagers: nieuwe duurzaam- huisvesting. heidtechnieken worden steeds ingewik-randje Een andere factor waardoor de vraag naar duurzame vastgoedprojecten de komende jaren verder zal stijgen, is het beleggingsbeleid van institutionele be- leggers. zij willen – vanwege hun stre- het beter isoleren van vloeren, ramen en daken of het verbeteren of vervangen kelder en vergen ook van de gebruikers grondige kennis. Wie een kantoor- of winkelpand toe- komstbestendig wil renoveren of trans- formeren, moet niet alleen denken in ven maatschappelijk verantwoord te van verwarmings- en koelinstallaties? termen van kosten en baten, maar ookVerduurzaming van commercieel vastgoed heeft de ondernemen – een steeds groter deel ook hier geldt het adagium: meten is de langere termijn in de overweging be-toekomst. Eigenaren, verhuurders en huurders varen er van hun vastgoedportefeuille duurzaam weten, gissen is missen. Een keuze voor trekken. stel, een verhuurder investeert beleggen. En ze weten dat duurzaam verstandig energiemanagement begint nu het nodige kapitaal in een elektro-wel bij, zowel qua kostenefficiency als imagotechnisch. vastgoed op termijn relatief meer ren- bij systematische energiemonitoring, technische installatie, dan is het wellichttekst perry verberne en Hans schelvis dement oplevert omdat een groeiend het constant meten en registreren van goed om tegelijk ook voorbereidingen aantal bedrijven daadwerkelijk bereid de energiestromen. die data bieden voor het plaatsen en aansluiten van zon- is meer huur te betalen voor duurzame gedetailleerd inzicht in ondermeer het nepanelen te treffen: als zonne-energie huisvesting. En dan is er nog de factor energieverbruik en zijn daarmee het over bijvoorbeeld tien jaar ruim voor- pr. voor zowel beleggers en verhuurders richtsnoer om doeltreffend energie – en radig en relatief goedkoop is, kan de als huurders geldt: hoe duurzamer het daarmee kosten – te besparen. door te gebruiker van het pand te zijner tijd vastgoed dat je bezit, verhuurt of huurt, monitoren maak je bovendien de ef- gemakkelijk overschakelen. Bovendien des te beter dat is voor je imago. fecten van genomen maatregelen meet- levert een dergelijke investering een ook in onze praktijk zien we dat baar. meerwaarde op voor het pand. steeds meer organisaties hun vastgoed Wie maatregelen wil treffen om een in het commercieel vastgoed zetten willen verduurzamen, of kiezen voor kantoor- of winkelpand te verduurza- verschillende partijen momenteel grote oe duurzaam is ons kantoor kan een hogere huurprijs vragen, zo het huren van louter duurzame kan- men, kan zich niet beperken tot louter stappen in het verduurzamen van hun nou precies? En hoe duur- blijkt uit onderzoek. vanwege de stil- toorpanden. trendsetter is de overheid, technische oplossingen. Er zijn nog vastgoedportefeuille. Maar we zijn er zaam willen we het hebben? stand in nieuwbouw is het logisch dat verreweg de grootste huurder van ne- twee belangrijke factoren. ten eerste het nog lang niet. Wij verwachten dat de Met die uitdaging zijn steeds partijen nu extra focussen op verduur- derland, die begin 2010 aankondigde gedrag van gebruikers: mensen moeten technologie de komende jaren verder meer verhuurders en huur- zaming, met name op momenten dat ze alleen nog maar vastgoed te willen hu- zich realiseren hoe ze met energie om- zal verbeteren en nieuwe kansen zal bie- ders bezig. ook voor hun bestaande kantoor- en winkelpan- ren met een (energiezuinig) a-, B- of c- gaan. dat is vaak niet al te zorgvuldig. den. vastgoedeigenaren en den renoveren of deze een nieuwe func- label. dat is een veelzeggend en baan- als een afdeling overwerkt op zaterdag, beleggers is verduur- tie geven (transformeren). Belangrijke brekend initiatief. wordt van tevoren de instelling van de zaming van commercieel vastgoed een speerpunten hierin zijn bijvoorbeeld verwarming aangepast, zodat de men- onderwerp dat kansen biedt. verbetering van de isolatie van gebou- sluIpverbruIk sen niet in de kou zitten te werken. de huidige malaise in het commer- wen en het verbeteren en verduurza- steeds meer (ver)huurders overwe- Maar wie zet daarna de instelling weer cieel vastgoed (leegstand van tien tot men van bestaande verwarmings- en gen te investeren in technieken om hun terug in zijn oude stand? niemand, en vijftien procent, stagnatie van nieuw- koelinstallaties. daarbij streven partijen pand te verduurzamen; vroeger focus- dan staat de verwarming vervolgens bouwprojecten) is nog lang niet voorbij. naar maximale efficiency: een lager ten ze daarbij sterk op de terugverdien- iedere zaterdag aan. dergelijk ‘sluip- duurzaam innoveren en renoveren is energieverbruik, minder uitstoot van tijd – uiteenlopend van drie tot acht jaar verbruik’ kan men terugdringen door een effectieve manier om weer waarde co2 en minder kosten. Met als ‘onder- – maar dat argument is de laatste jaren een betere bewustwording; ook iemand aan een kantoor- of winkelpand toe te grens’ het behoud van comfort voor de niet meer zaligmakend. specifiek verantwoordelijk stellen voor Perry Verberne is algemeen voegen, ongeacht of dat pand leegstaat gebruiker van het pand. simpel gezegd: Waar moet je als huurder of verhuur- het volledige energiemanagement (in directeur bij ingenieursbureau of verhuurd wordt: de waarde van het medewerkers willen in een prettig kli- der beginnen als je aan de slag wilt met praktijk vaak de faciliteitenmanager) Ebatech, hans Schelvis is Manager vastgoed neemt toe en de verhuurder maat werken. die verduurzaming, bijvoorbeeld met werkt goed. Ontwerp & realisatie bij Ebatech.10 . manage m e nt scope Nuon special / juni 2011 . 11
  7. 7. Inter vIew snakken naar meer reGeltjes De overheid mag de regie veel strakker voeren als het gaat om de verduurzaming van vastgoed, vindt bestuursvoorzitter Hans Pars van Wereldhave. ‘De overheid heeft een grote klont boter op het hoofd.’ interview felix Gruijters tekst rita jager fotografie michael kooren assaulaan, den haag. ken, maar veel meer met de omgeving.’ Een statige laan uit het En juist die kwaliteit van locatie en om- begin van de negentien- geving wordt gemakkelijk vergeten als de eeuw. aan de ene kant het gaat om duurzaamheid. Pars: ‘Je van de laan staan grote, moet vooral een gebouwde omgeving oude paardenkastanjes. creëren die een lange levensduur tege- aan de andere kant goed moet gaat. dan is het duurzaam. Je kunt onderhouden gebouwen je voorstellen dat dit specifieke gebouw die dateren uit vroeger jaren en veelal in in deze omgeving er over honderd jaar gebruik zijn als kantoorgebouw of am- nog staat.’ bassade. op de hoek, bij de kruising met hans pars (48) de Javastraat, bevindt zich het gebouw van Wereldhave, een internationaal be- ° Dus de locatie van een gebouw is belangrijker dan het gebouw zelf? Want legger in vastgoed die veel belang hecht een gebouw kun je altijd wel weer ver- Opleiding aan duurzaamheid. Bestuursvoorzitter duurzamen. ‘dat klopt. kijk maar naar vastgoedkunde, universiteit van Amsterdam hans Pars vertelt in zijn ruime werk- de kantoorontwikkelingen langs de Bouwkunde, Technische kamer met ouderwetse dubbele ramen snelweg, van die monoculturen die na universiteit Eindhoven dat dit pand dateert uit de negentiende tien, vijftien jaar al niet meer in zwang Loopbaan eeuw. het heeft geen moderne snufjes, zijn. Mensen willen daar niet meer zit- 2009-heden, ceo Wereldhave er is geen mechanische ventilatie, laat ten. Een kantoorgebouw is niet zomaar 2003-2008 cio vastNed Groep 1993-2003 verschillende staan koeling – ‘als het warm is moet iets: de omgeving is belangrijk, de be- managementfuncties bij je maar gewoon het raam open doen’. reikbaarheid van de locatie en wat er in rodamco Europe slechts in enkele ruimtes is wat koeling de nabije omgeving te beleven valt. 1989-1993 portfolio-manager mogelijk. ‘het is een heel traditioneel duurzaamheid en kwaliteit hebben Stichting Pensioenfonds gebouw, maar absoluut duurzaam als je in die zin ook iets met elkaar te maken. Hoogovens 1987-1989 commercieel kijkt naar de tijd dat het er al staat, de Maar in de ruimtelijke ordening is dat beheerder Zadelvast beheer locatie en naar hoeveel er aan veran- een tijdlang niet meegewogen. in de nevenfuncties derd is. het is nu een kantoorgebouw, jaren tachtig en negentig, met de opko- Geen maar het zijn ooit woningen geweest, mende zakelijke dienstverlening, was Vrije tijd het is geloof ik ooit een bank geweest en er veel vraag naar kantoren. Een stad Zeilen, mountainbiken Thuis je zult er ooit ook wel weer iets anders als amsterdam had in de binnenstad Hans Pars is getrouwd mee kunnen doen’, zegt Pars. ‘En dat te beperkte mogelijkheden, dus lag het en heeft drie kinderen heeft niet zoveel met het gebouw te ma- voor de hand om vooral aan de rand te12 . manage m e nt scope Nuon special / juni 2011 . 13
  8. 8. ‘HET TEMPO ° Bent u van mening dat de over- nodig om de gebouwen duurzaam te heid meer de regie in handen moet ne- maken. het terugdringen van energie- Van VErDuur- men? ‘Ja, als het gaat om belangrijke verbruik in winkelcentra staat nog in de zaMInG zaken zoals de gebouwde omgeving. kinderschoenen. ik denk dat we wat dat sommige dingen zijn simpelweg niet te aangaat pas een eerste golf hebben ge- WOrDT liberaliseren. het openbaar vervoers- zien bij nieuwe kantoorgebouwen.’ bEPaalD systeem in nederland is ook een zwaar DOOr DE door de overheid gestuurde aangelegen- heid. dat kan ook bijna niet anders, je ° Wat doen jullie dan aan duur- zaamheid bij de winkelcentra? Ikea in OVErHEID’ kunt zoiets niet aan de markt overlaten.’ Amerika pakt elke dag een moment om even de lichten te dimmen. Hebben we ° Hoe ver mag de overheid gaan? hier in Nederland al over nagedacht? Amsterdam wil eigenaren verplichten ‘nee, zoals ik al zei staan we hier echtzoeken naar nieuwe kantoorlocaties. het te melden als een pand zes maan- nog aan het begin. Wij zijn met duraalleen zijn we daar wat in doorgeslagen. den leegstaat, zodat ze het kunnen her- vermeer en unica een pilotproject ge- naast de circle of blame, waarbij nie- bestemmen. Niet melden betekent een start om te kijken hoe je een winkel-mand de verantwoordelijkheid op zich boete. ‘het is chiquer als gemeenten en centrum kunt verduurzamen. Eggert inneemt voor de duurzaamheid en maar provincies de hand eens wat meer in Purmerend, een van de centra uit onzenaar elkaar blijft wijzen, heb je eenzelfde eigen boezem steken. veel van de kan- portefeuille, gebruiken we om dat eenssoort wiel van de projectontwikkeling. toorgebouwen die nu leegstaan – mo- grondig te analyseren. Wat gebeurt erEen politicus heeft altijd plannetjes, menteel is dat al vijftien tot twintig pro- eigenlijk op het gebied van energie,maar geen financiering. die financie- cent – waren al niet duurzaam vanwege wat zijn de materiële aspecten en watring vindt hij door grond uit te geven. de locatie waarvoor de overheid grond zouden we daar eventueel aan kunnenEr is altijd wel een bouwer en een ont- heeft uitgegeven. de overheid heeft in verbeteren? Een supermarkt wordt bij-wikkelaar die daarop iets wil realiseren, die zin een enorme klont boter op het voorbeeld gekoeld, andere winkelierseen financier die het wil financieren en hoofd. zijn aan het verwarmen. Wat je ook ziet,een belegger die het wil kopen. op die ‘Met de maatregel die u noemt los is dat alle winkelunits hun eigen instal-manier hebben we een nieuw wiel op je het overaanbod van kantoorgebou- laties hebben.’gang geholpen.’ wen niet op. Met herbestemming al- leen kom je er niet. als je het echt wilt ° Kun je de ervaringen die jullie in ° En zo zijn er steeds meer kan- oplossen zijn rigoureuze maatregelen andere landen opdoen hier niet toepas-toorgebouwen gebouwd. Hoe kun je zo’n nodig. staat een kantoorgebouw na sen? ‘Een winkelcentrum in nederlandwiel voorkomen? ‘Er is een tijd geweest twee jaar nog leeg – zes maanden lijkt is niet heel anders dan een winkelcen-waarin er nog centrale regie was wat me voor kantoorruimte wat kort – lever trum elders. Maar in het ene land wordtbetreft planning van ruimte, maar in het dan maar in bij de gemeente tegen de ene energievorm meer gestimuleerdde jaren negentig moest je het vooral grondwaarde. die heeft de plicht om het door de overheid dan de andere. inaan de markt overlaten. op het gebied gebouw te slopen en kan de grond weer spanje bijvoorbeeld zijn er subsidiere-van winkelcentra is de regie veel strak- voor iets nieuws gebruiken, of er open- gelingen voor zonnecollectoren. neder-ker geweest dan bij kantoorgebouwen. baar groen van maken. ik geloof dat land loopt daar niet in voorop.daarom is er geen wildgroei. Er was gedeeltelijke sloop uiteindelijk de enige ‘onze ervaringen in specifieke geval-ooit een plan voor een megawinkelcen- oplossing voor het overaanbod is.’ len zijn ook niet simpelweg te kopiërentrum in geldermalsen, maar dat werd voor andere projecten, maar we pakkenafgeschoten. toen hebben de project- ° Hoe gaat Wereldhave zelf om met ze wel mee om te kijken hoe we zoietsontwikkelaars het nog een keer tever- dit probleem? Jullie hebben af en toe in een andere situatie kunnen toepas-geefs geprobeerd in venlo en ook nog toch ook wel panden die leegstaan? ‘in sen. We hebben in Parijs bijvoorbeeldin tilburg. dat wij in nederland zo nederland hebben we nog maar twee in een kantoorgebouw een miljoen eurozorgvuldig omgaan met grootschalige kleine kantoorgebouwen. We hebben geïnvesteerd in koude-warmteopslag,winkelprojecten, is omdat we de bin- een aantal jaren terug besloten ons in waardoor we het gebouw veel efficiënternensteden willen beschermen. die bin- nederland te richten op winkelcentra, en ook energetisch op een betere ma-nensteden functioneren over het alge- en bij winkelcentra speelt het probleem nier kunnen koelen. Een grote ijsma-meen vrij goed. dat komt ook door de van leegstand niet. de meeste centra die chine produceert vooral ’s nachts veelwerk-, woon- en horecafuncties die er wij hebben zijn al twintig tot dertig jaar ijs, om daar gedurende de dag mee tezitten. En dan heb je het weer over kwa- oud en liggen op een goede plek die zeer koelen. dan kun je zeggen: hoe duur-liteit van omgeving.’ in trek is. Er zijn nog wel investeringen zaam is dat? Maar je zorgt er in ieder14 . manage m e nt scope Nuon special / juni 2011 . 15
  9. 9. columngeval voor dat het energieverbruik niet iets algemeen door te voeren, geloof ik ook over nadenken hoeveel geld we mette veel piekt en uitgesmeerd wordt over in het nut van regelgeving van de over- zijn allen bereid zijn te betalen.’de dag. in Frankrijk wordt relatief veel heid.’ ° haPPy EnErgyverwarmd en gekoeld met elektriciteit. Jullie zijn niet bang dat bijvoor-in nederland verwarmen we meer mid-dels gas. Waar het in het ene land meer ° U benadrukt opnieuw die rol van de overheid, terwijl Wereldhave tien jaar beeld een pensioenfonds het belang in Wereldhave terugbrengt omdat het min-om koeling gaat, gaat het in een ander geleden juist uit de circle of blame is ge- der oplevert door de investeringen in gebied juist meer om verwarming.’ stapt en een voortrekkersrol heeft geno- duurzaamheid? ‘Wij hebben nogal wat u men. Jullie hebben toen gezegd: wij gaan pensioenfondsen die aandeelhouder bij ° Jullie hebben nooit gedacht: wij focussen op duurzaamheid en daarin kopen zonnecollectoren voor alle win- investeren. ‘Ja, maar dat doen we dan ons zijn en zij hechten grote waarde aan duurzaamheid. dat geldt vooral voor de realiseert het zich wellicht niet dagelijks, maar we leven in een fantastische tijd. Want ja, we zien om ons heen hoe door toe-kelcentra? Er is immers zoveel dakop- vooral bij nieuwe complexen. Bij een grote pensioenfondsen. Maar het is een doen van de mens het klimaat verandert. Maar tegelijkertijdpervlak. ‘Je kunt niet even zeggen: om nieuw gebouw is het relatief gemakke- dilemma. de zekerheid van pensioenen staan we aan de vooravond van de doorbraak van duurzaam werken,het duurzaamheidprobleem te tackelen lijk om aandacht te besteden aan duur- hangt immers in grote mate af van het wonen en leven.moet je dit of dat doen. het is een pro- zaamheid. Bij de bestaande voorraad is rendement. toch willen veel deelne- dat is goed nieuws, want mensen voelen zich prettiger als ze duur-ces. En je wilt ook niet te snel schakelen. dat nog niet zo evident. Je kunt invloed mers dat het rendement behaald wordt zaam werken en leven. dat komt doordat het streven naar balans inWant zonnecollectoren zijn wel leuk, uitoefenen op een aantal onderdelen op een maatschappelijk verantwoorde ons dna zit. Miljoenen jaren heeft de mens zich aangepast aan zijnmaar hoe duurzaam zijn ze eigenlijk? van een gebouw. dakisolatie is bij een manier. Men beseft dat duurzaamheid leefomstandigheden, in evenwicht met de natuur. Pas de laatste ander-dat valt tegen als je kijkt naar het fa- winkelcentrum bijvoorbeeld relevant niet overwaait. Je kunt je niet verschui- halve eeuw veranderde dat. We gingen kolen en olie gebruiken – ein-bricageproces, hoe lang ze meegaan en en gevelisolatie bij een kantoorgebouw. len achter het idee dat je er niets aan dige bronnen die het evenwicht verstoren. sindsdien leven we in hetwat de milieubelasting is als je ze kwijt We kunnen ook nog wel lichte druk kunt doen of dat het niet jouw pakkie- voortdurende besef dat we roofbouw plegen op onze aarde.moet. Je moet jezelf de tijd geven om uitoefenen op winkeliers om met duur- an is. de pensioenfondsen hebben tochslimme oplossingen te bedenken. zaamheid bezig te zijn en we kunnen ook te maken met die maatschappelijke Binnenkort wordt dat beter. We hebben de kennis en de techniek. ‘Wij zijn nu concreet bezig met een invloed uitoefenen op wie onze huur- realiteit.’ nu is het een kwestie van doen. Een voorbeeld: vanuit mijn werkkamerproject om van onze hele portefeuille ders zijn. Maar als een huurder lange op de tiende verdieping kijk ik uit op lege platte daken, al snel hon-– van amerika tot Finland en spanje – dagen werkt en ook in het weekend hethet energieverbruik in kaart te brengen. gebouw intensief gebruikt en daardoor ° Is het dan puur een imagokwes- tie? Uiteindelijk moeten beleggingen derdduizend vierkante meter. Wanneer we daar zonnecellen opzetten, dan krijg je genoeg stroom voor vierduizend (!) huishoudens. aard-daar worden we ook min of meer toe veel energie gebruikt, hebben wij daar toch geld opleveren. ‘ik vergelijk de si- warmte, koudeopslag, het kan allemaal. Ja, dat kost wat extra. Maar hetverplicht door allerlei benchmarks waar geen greep op. daarvoor heb je dan tuatie van nu vaak met de kwestie van is veel schoner èn verdient zich binnen een aantal jaren terug. let opwij mee te maken hebben, zoals de dow toch regelgeving nodig.’ brandveiligheid van gebouwen vroeger. mijn woorden: over vijftien jaar halen we wereldwijd meer energie uitJones sustainability index. We gaan be- We vinden het tegenwoordig heel ge- zonnecellen dan uit fossiele brandstoffen. happy energy noem ik dat,meteren met intelligente meters, zodat ° Je kunt wel allerlei investeringen we op elk moment het verbruik weten doen, maar uiteindelijk is toch de vraag: woon dat ieder gebouw brandveilig is. We stellen niet meer de vraag of een ge- in balans met de natuur. En die gaat niet voor kortetermijnwinst maar voor evenwicht op lange termijn.en ook kunnen vaststellen als er iets mis wie gaat dat betalen? ‘natuurlijk kun bouw brandveilig moet zijn en of je daaris. als het waterverbruik in het weekend je niet tot het oneindige in duurzaam- dan wel geld mee kan verdienen. die wubbo Ockels (65) Waarom gebeurt er dan nog zo weinig? simpel: omdat bedrijven ente hoog is, kan dat bijvoorbeeld komen heid investeren. de investering die we kosten calculeer je gewoon in. Je wilt zag in 1985 vanuit regeringen vooral kijken naar de korte termijn. snelle winst, snelle suc-omdat een closetpot doorloopt. dat hebben gedaan in het kantoorgebouw het immers niet op je geweten hebben de spaceshuttle cessen. drie, vier jaar - verder vooruit denken we niet. daarom bou- FotograFiE suzannE karstErskun je oplossen. En zo zijn er wel meer in Parijs hadden we niet hoeven doen, dat een gebouw afbrandt en er slachtof- Challenger met eigen wen projectontwikkelaars zo veel mogelijk woningen en kantoren persimpele winsten te behalen. verlichting maar we dachten dat we het zo sneller fers vallen. En nu is er eenzelfde soort ogen hoe kwetsbaar hectare, terwijl meer ruimte per gebouw veel beter is. Want wie ruimte de aardatmosfeergaat in de meeste gebouwen nog steeds konden verhuren. En dat bleek het ge- issue rond duurzaamheid. nu gaat het is. dat motiveert de heeft, kan straks zijn eigen energie opwekken. Wetend dat de wereldbe-handgeschakeld, terwijl je eenvoudig val. het elektriciteitsbedrijf EdF heeft om de vraag: als je met hetzelfde gemak hoogleraar duurzame volking explosief verder gaat groeien, tot tien miljard in 2050, is dat ietskunt overstappen op sensoren. om zo- het gebouw gehuurd voor negen jaar. energie kunt besparen, waarom zou je technologie aan om rekening mee te houden. deze mensen moeten straks allemaal wo- Een van de redenen daarvoor was puur het dan nalaten?’ de Tu delft nog nen en werken in panden die voor een groot deel nog gebouwd moe- de duurzaamheid. dus daar waar het dagelijks. Bekende ten worden. laten we dat in vredesnaam duurzaam doen. het kan, het projecten onder zich loont zullen we als investeerders zijn naam zijn de moet! wel actief zijn, maar ik denk uiteinde- ‘Er Is MEEr lijk dat het tempo voor ons, eigenaren elektrische Superbus en de Laddermolen rEGIE nODIG. en andere investeerders, wordt bepaald (energie producerende door de overheid. gebouweigenaren sOMMIGE gaan bovenop de voorschriften van de vliegers). Ockels is sterk betrokken DInGEn laTEn overheid niet zo snel nog eens wat ad- bij de Nuna ditionele voorschriften van zichzelf toe- zICH nIET passen, want daar hangt een prijskaartje Felix gruijters is zonnecelraceauto’s en de frysian Solar lIbEralIsErEn’ aan. En we moeten er als maatschappij manager sales bij Nuon Challenge.16 . manage m e nt scope Nuon special / juni 2011 . 17
  10. 10. ronde tafel‘Het is een kwestievan fatsoen’ e heren zijn aan elkaar ge- fices, co2-emissievrije bedrijfspanden. het logis- waagd. gedurende ander- tieke concern zoekt sinds vier jaar zelf financiers half uur kruisen weten- en projectontwikkelaars om die duurzame gebou- schapper nils kok, adviseur wen te ontwikkelen. Een van de resultaten is een albert hulshoff en praktijk- co2-emissievrij bedrijfsgebouw in veenendaal, man Flip verwaaijen verbaal dat in 2008 werd geopend. dit pand trok de nodige de degens. ze hebben veel te aandacht omdat het meer energie opwekt dan datHoe staat het met de verduurzaming van commercieel bespreken en te bediscussiëren, er verbruikt wordt. albert hulshoff, adviseur uti-vastgoed? Welke partijen nemen het voortouw, of vanuit een gedeelde passie voor ver- liteitsbouw bij agentschap nl, adviseert vanuit de duurzaming van vastgoed. overheid alle partijen in de vastgoedketen over ver-zouden dat moeten doen? Drie experts over koplopers en kok, die momenteel verbonden is aan de uni- duurzaming.achterblijvers, circles of blame en de nederlandse praktijk. versiteit van californië in Berkeley, doet wereldwijd onderzoek naar de waarde van energiezuinigheid en duurzaamheid op de commerciële vastgoed- ° Wat verstaan jullie precies onder de verduur- zaming van commercieel vastgoed?interview perry verbernetekst paul Groothengel markt. Flip verwaaijen, directeur van tnt real kok: ‘ik zie het vooral als een focus op beterfotografie erik van der Burgt Estate, leidt tnt in de zoektocht naar green of- omgaan met energie. Er zijn telkens nieuwe moge-18 . manage m e nt scope Nuon special / juni 2011 . 19

×