Successfully reported this slideshow.
NguyÔn Dîc (chñ biªn)      Trung H¶i




         Sæ tay

   ThuËt ng÷

                    ®Þa lÝ
(C¸c thuËt ng÷ dïng tro...
- 2001 -




                              ThuËt ng÷ ®Þa lÝ

                                      a

Agat : (m· n·o) kho¸...
Ami¨ng : kho¸ng vËt mÒm, cã d¹ng sîi, thuéc nhãm silicat canxi vµ manhª

   ngËm níc. Ami¨ng     cã mµu tõ x¸m ®Õn xanh vµ...
Antimon : kim lo¹i cøng, dßn, mµu tr¾ng b¹c h¬i xanh, tØ träng kho¶ng :

   6,8 , cã tªn khoa häc lµ Stibium (Sb). Antimon...
Atlat : tªn chung chØ c¸c tËp b¶n ®å ®Þa lÝ, lÞch sö, thiªn v¨n vv...v× trªn

   b×a cña nh÷ng tËp b¶n ®å xuÊt b¶n lÇn ®Çu...
- cã nhiÖt ®é trung b×nh c¸c th¸ng trong n¨m tõ 4oC ®Õn trªn
   20oC.
       - cã mïa ®«ng kh¸ l¹nh vµ cã thÓ cã b¨ng gi¸....
Èm KÕ : dông cô dïng ®Ó ®o ®é Èm cña kh«ng khÝ..¢m kÕ cã nhiÒu lo¹i.

   §iÓn h×nh lµ lo¹i Èm kÕ tãc,®îc cÊu t¹o theo nguy...
dïng lµm vËt liÖu x©y dùng. Khi bÞ ph©n huû, trë thµnh lo¹i ®Êt ®á
   ph× nhiªu, thuËn lîi cho
    viÖc trång c¸c lo¹i c©y...
- nÕu mÆt chia c¾t lµ mÆt ph¼ng xÝch ®¹o, th× nöa cÇu cã
   chøa cùc B¾c lµ b¸n cÇu B¾c,
   nöa cÇu cã chøa cùc Nam lµ b¸n...
thuû triÒu ë phÇn lín nh÷ng vïng biÓn më réng ra ®¹i d¬ng, kh«ng
   bÞ c¸c
   ®¶o vµ quÇn ®¶o che ch¾n.
B¶n §Þa : t¹i chç,...
b¶n ®å ®îc thuËn tiÖn,trªn b¶n ®å bao giê còng cã ghi tØ lÖ vµ b¶ng
   chó gi¶i.
         TØ lÖ b¶n ®å cã thÓ ph©n ra: tØ ...
Bao bap : (Adansonia digitata) c©y to ë vïng xavan nhiÖt ®íi ch©u Phi vµ

   ¤xtr©ylia. Th©n c©y
   cã chu vi tõ 20 ®Õn 30...
th«ng, ®i l¹i.
Bat«lit : khèi ®¸ x©m nhËp lín, thuéc lo¹i ®¸ granit, thêng kh«ng cã h×nh

   thï nhÊt ®Þnh, n»m
   xen gi÷...
cña b¨ng hµ rÊt kh¸c nhau, cã thÓ tõ 10 ®Õn 100m/n¨m. Tèc ®é lín
   nhÊt quan s¸t ®îc lµ tèc ®é
   cña mét sè b¨ng hµ trªn...
®Þa lu«n lu«n di chuyÓn tõ nh÷ng n¬i cao ë vïng trung t©m ra vïng
   ngoµi r×a, råi trên xuèng
   biÓn. Khi ®øt g·y, trë t...
hµng ho¸.
Bich bang : (Bigbang=tiÕng næ lín) thuyÕt vÒ sù h×nh thµnh vò trô,cho

   r»ng vò trô lóc ®Çu chØ lµ
   mét khèi...
®é cao nµo, th× hiÖn nay cha cã mét v¨n b¶n ph¸p lÝ nµo quy
   ®Þnh râ).
BiÕn chÊt : hiÖn tîng thay ®æi tÝnh chÊt ( c¶ vÒ ...
BiÓn tiÕn : hiÖn tîng níc biÓn trµn vµo ®Êt liÒn, phñ ngËp c¸c vïng ®Êt

   thÊp ven biÓn do
   nguyªn nh©n lôc ®Þa dÇn dÇ...
Bi«tit : kho¸ng vËt silicat mµu ®en, thµnh phÇn gåm cã c¸c «xyt silic,

   nh«m, s¾t, mangan vµ kali.
    Cßn gäi lµ mica ...
B«xit : lo¹i ®¸ trÇm tÝch cã mµu hång, n©u vv...Thµnh phÇn chñ yÕu gåm

   cã : hy®r«xit nh«m lÉn
    víi c¸c chÊt kh¸c nh...
tËp trung thÊp. Gi¶ thuyÕt vÒ sù h×nh thµnh Tr¸i §Êt cña O. Xmit ®·
   cho r»ng : Tr¸i §Êt lµ mét
    thiªn thÓ ®îc h×nh t...
cacao ®· trë thµnh mét c©y thùc phÈm cã gi¸ trÞ kinh tÕ cao, ®îc
  ®em sang trång ë nhiÒu vïng nhiÖt ®íi ch©u Phi vµ ch©u ...
nh÷ng s¶n phÈm míi,cã n¨ng suÊt cao,phÈm chÊt tèt , d) ph¸t triÓn
  nhanh vµ kh«ng ngõng hoµn thiÖn kÜ thuËt ®iÖn tö vµ ti...
c«ng tr×nh c¶i t¹o tù nhiªn. Tuy nhiªn, viÖc c¶i t¹o tù nhiªn ph¶i hîp lÝ,
  thuËn víi c¸c quy luËt tù nhiªn, nÕu kh«ng, t...
thêng ®îc biÓu hiÖn díi d¹ng mét b¶ng thèng kª ®èi chiÕu trong mét
  kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh.
       Khi gi¸ trÞ c¸c hµ...
C¶nh quan b¨ng tÝch : c¶nh quan cña mét bé phËn ®Êt ®ai trªn bÒ mÆt Tr¸i

  §Êt, tríc ®©y ®· bÞ b¨ng hµ bao phñ ( trong th...
®©y    ®· tõng bÞ Hoa K× cÊm vËn. ChØ tõ th¸ng 2 n¨m 1994, lÖnh
  nµy míi ®îc b·i bá.
C©n b»ng níc : t¬ng quan so s¸nh gi÷...
c©y b¸ h¬ng : (cÌdre) c©y lín thuéc líp Th«ng, mäc ë ch©u A vµ ch©u Phi,

  cã cµnh xoÌ ngang thµnh tõng tÇng. Gç b¸ h¬ng ...
c©y l¬ng thùc : c¸c lo¹i c©y trång cho h¹t, cñ, phÇn lín ®îc nghiÒn thµnh bét

  cung cÊp chÊt tinh bét dïng lµm l¬ng thùc...
chÊn tiªu : n¬i ph¸t sinh ra c¸c chÊn ®éng lµm rung chuyÓn mÆt ®Êt trong

  c¸c trËn ®éng ®Êt. ChÊn tiªu thêng n»m ë ®é s©...
chÕ ®é s«ng : ®Æc ®iÕm cña mét con s«ng vÒ mÆt níc ch¶y. ChÕ ®é

  s«ng phô thuéc vµo c¸c ®Æc ®iÓm tù nhiªn cña lu vùc, ch...
c©y l¸ kim thuéc «n ®íi, rõng rËm nhiÖt ®íi, cËn nhiÖt ®íi ®Òu cã chØ
  sè kh« h¹n nhá h¬n 1. ChØ sè lín nhÊt : 3 lµ ë vïn...
h×nh d¸ng thËt cña bÒ mÆt Tr¸i §Êt bÞ biÕn d¹ng. C¸c nhµ vÏ b¶n ®å
  ®· ph¶i dïng c¸c ph¬ng ph¸p to¸n häc ®Ó tÝnh to¸n sao...
chßm sao b¾c ®Èu : tªn kh¸c cña chßm sao GÊu Nhá, gåm cã 7 ng«i, trong

   ®ã cã ng«i sao B¾c Cùc. Gäi lµ chßm sao B¾c §Èu...
Sù chuyÓn dÞch c¬ cÊu vïng l·nh thæ thÓ hiÖn ë sù thay ®æi c¸c
  ®Þa bµn s¶n xuÊt t¬ng øng víi sù chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh...
gãc 66o33', nªn b¸n cÇu B¾c vµ b¸n cÇu Nam lu©n phiªn nhËn ®îc t-
  ¬ng ®èi nhiÒu ¸nh s¸ng vµ nhiÖt trong n¨m. KÕt qu¶ lµ ...
phÇn lín lµ nh÷ng ngêi së h÷u nhiÒu chøng kho¸n nhÊt. C¸c chøng
  kho¸n cã thÓ tù do mua, b¸n trªn thÞ trêng chøng kho¸n.
...
c«n c¸t : khèi c¸t lín thêng cã h×nh mãng ngùa, ®îc h×nh thµnh ë vïng bê

  biÓn hoÆc trong c¸c sa m¹c do giã. X. Backhan....
gåm c¸c ngµnh s¶n xuÊt ra c¸c s¶n phÈm kh«ng sö dông vµo môc
  ®Ých s¶n xuÊt, mµ phôc vô cho môc ®Ých tiªu dïng trùc tiÕp ...
céng ®ång kinh tÕ ch©u ©u (EEC) : European Economic Community) : tæ chøc

  tiÒn th©n cña Liªn Minh ch©u ¢u, ®îc thµnh lËp...
trong ®ã ho¹t ®éng cña toµn bé nÒn kinh tÕ ®ßi hái gi÷a c¸c ngµnh
  ph¶i cã nh÷ng mèi quan hÖ g¾n bã, phô thuéc lÉn nhau.
...
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Thuatngudialy
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Thuatngudialy

857 views

Published on

Published in: Education, Sports
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Thuatngudialy

  1. 1. NguyÔn Dîc (chñ biªn) Trung H¶i Sæ tay ThuËt ng÷ ®Þa lÝ (C¸c thuËt ng÷ dïng trong s¸ch gi¸o khoa ®Þa lÝ)
  2. 2. - 2001 - ThuËt ng÷ ®Þa lÝ a Agat : (m· n·o) kho¸ng vËt (SiO2 ë d¹ng Èn tinh) cã ®é cøng cao (6,5) vµ chÞu axit, thêng cã trong c¸c lo¹i ®¸ nói löa vµ ®îc dïng ®Ó chÕ t¹o c¸c bé phËn m¸y mãc, thiÕt bÞ chÞu ma s¸t. Agat thuéc lo¹i ®¸ quý, lo¹i ®Ñp cã thÓ dïng ®Ó lµm c¸c ®å trang søc. Ahaga : cao nguyªn xÕp tÇng ë trung t©m hoang m¹c Xahara Alit : thuËt ng÷ cã nhiÒu c¸ch hiÓu kh¸c nhau: 1. S¶n phÈm phong ho¸ ho¸ häc cã thµnh phÇn chñ yÕu lµ c¸c hydrat cña «xyt nh«m (Al2O3) (theo Haratx«vich 1927) 2. C¸c ®¸ trÇm tÝch cã t¬ng quan träng lîng c¸c thµnh phÇn AL2O3/SiO2 > 1. NÕu cã lîng Fe2O3 b»ng hoÆc lín h¬n Al2O3 th× gäi lµ Pheralit (theo Malapkina 1937) Alit ho¸ : kiÓu phong ho¸ ho¸ häc cña c¸c lo¹i ®¸ vµ ®Êt ë nhiÖt ®íi vµ cËn nhiÖt ®íi Èm, trong ®ã x¶y ra qu¸ tr×nh ph¸ huû c¸c lo¹i silicat, röa tr«i c¸c chÊt kiÒm, kiÒm thæ, silic,... tÝch tô c¸c «xyt nh«m, s¾t vµ titan. KÕt qu¶ cña kiÓu phong ho¸ nµy lµ sù h×nh thµnh mét líp vá phong ho¸ dµy vµ c¸c s¶n phÈm alit. Al¬rit : (®¸ bét) ®¸ trÇm tÝch cã cÊu tróc gåm nh÷ng h¹t (th¹ch anh, phenxpat, mica) mÞn, kÝch thíc tõ 0,1 ®Õn 0,05mm. Alumin«- silicat : kho¸ng vËt tham gia vµo cÊu tróc cña hÇu hÕt c¸c lo¹i ®¸ trong líp vá Tr¸i §Êt. Thµnh phÇn chñ yÕu gåm cã c¸c «xyt nh«m (Al2O3) vµ silic (SiO2). Aluvi : X. TrÇm tÝch s«ng
  3. 3. Ami¨ng : kho¸ng vËt mÒm, cã d¹ng sîi, thuéc nhãm silicat canxi vµ manhª ngËm níc. Ami¨ng cã mµu tõ x¸m ®Õn xanh vµng..., thêng cã trong c¸c lo¹i ®¸ phón xuÊt vµ trÇm tÝch. Nhê ®Æc tÝnh c¸ch ®iÖn, c¸ch nhiÖt, nen ®îc dïng phæ biÕn trong c«ng nghiÖp chÕ t¹o c¸c vËt liÖu x©y dùng (tÊm lîp ami¨ng), vËt liÖu c¸ch ®iÖn, c¸ch nhiÖt, quÇn ¸o cøu ho¶ vv... Cßn cã c¸c tªn gäi kh¸c: ®¸ sîi, th¹ch miªn, atbet... Amphib«n : nhãm kho¸ng vËt gåm cã c¸c silicat canxi, natri, manhª, s¾t, nh«m... Cã cÊu tróc tinh thÓ d¹ng kim, d¹ng sîi mµu xanh, n©u, ®en hoÆc d¹ng h¹t g¾n kÕt. Amphib«n lµ thµnh phÇn cña nhiÒu lo¹i ®¸ m¨cma vµ biÕn chÊt. Khèi lîng chiÕm kho¶ng 10% líp vá Tr¸i §Êt. Anbª®« : phÇn bøc x¹ cña MÆt Trêi do mÆt ®Êt hoÆc c¸c vËt thÓ kh¸c ph¶n x¹ l¹i kh«ng trung. Anbª®« ®îc tÝnh b»ng t¬ng quan (%) gi÷a lîng ph¶n x¹ cña mÆt ®Êt hoÆc cña c¸c vËt thÓ kh¸c so víi toµn bé lîng bøc x¹ cña MÆt Trêi. (A (%) = PX / BX ), trong ®ã PX lµ lîng ph¶n x¹, cßn BX lµ lîng bøc x¹. VÝ dô : ë ®Êt Èm ít A= 5 - 10%, ë líp tuyÕt phñ A= 70 - 90%. An®ªdit (Andezit) : lo¹i ®¸ phón xuÊt cã mµu xÉm, thêng thÊy ®i kÌm víi ®¸ badan ë nh÷ng vïng cã dung nham nói löa cæ vµ hiÖn ®¹i. Dïng lµm vËt liÖu x©y dùng, chÞu ®îc m«i trêng axit. Angl«- X¨cx«ng : (Anglo xaxons) tªn chung chØ c¸c bé téc Giecmanh tríc kia sinh sèng ë phÝa B¾c ®Õ quèc La M· (vµo thÕ kØ 6) ®· x©m nhËp ®¶o Anh (Grit Britªn) vµ trë thµnh tæ tiªn cña ngêi Anh hiÖn nay. Anh ®iªng : (Indien) tªn chØ ngêi d©n sinh sèng trªn l·nh thæ ¢n §é. Tõ cuèi thÕ kØ 15, thuËt ng÷ Anh®iªng cßn chØ ngêi d©n b¶n ®Þa ë ch©u MÜ. Khi C. C«l«mb« ®Æt ch©n lªn c¸c quÇn ®¶o Trung MÜ, chÝnh v× «ng tëng lµ ®Êt ¢n §é, nªn ®· gäi ngêi d©n b¶n xø lµ Anh ®iªng. Tªn ®ã tån t¹i ®Õn ngµy nay. Ngêi Anh ®iªng ch©u MÜ vèn cã da mµu vµng xÉm, nhng ngêi ch©u ¢u l¹i nhÇm tíng lµ mµu ®á xÉm, nªn còng gäi lµ ngêi da ®á. Anpha : tªn mét lo¹i cá gai ë B¾c Phi dïng lµm nguyªn liÖu cho ngµnh c«ng nghiÖp giÊy vµ ®an, dÖt c¸c ®å dïng gia ®×nh. Antimet : lo¹i khÝ ¸p kÕ hép (kim lo¹i) dïng ®Ó ®o ®é cao cña ®Þa h×nh, dùa trªn nguyªn t¾c ®o sù chªnh lÖch cña ¸p suÊt kh«ng khÝ gi÷a n¬i ®o vµ mÆt ®Êt hoÆc mÆt níc biÓn trung b×nh.
  4. 4. Antimon : kim lo¹i cøng, dßn, mµu tr¾ng b¹c h¬i xanh, tØ träng kho¶ng : 6,8 , cã tªn khoa häc lµ Stibium (Sb). Antimon ®îc dïng trong c«ng nghiÖp ®Ó chÕ t¹o c¸c chÊt mµu, c¸c mÜ phÈm. LÜnh vùc sö dông chÝnh cña Antimon lµ chÕ c¸c hîp kim ®Ó ®óc ch÷ in vµ ®óc c¸c ®å mÜ nghÖ, bëi v× ®Æc ®iÓm cña nã lµ khi ho¸ r¾n th× në ra, do ®ã c¸c mÉu ®óc ®îc t¸i t¹o l¹i víi nh÷ng chi tiÕt rÊt ®Çy ®ñ vµ râ nÐt. Antraxit : lo¹i than ®¸ giµ, cøng, mµu ®en, bãng, cã thµnh phÇn cacbon cao (90-98%), n»m thµnh tõng vØa gi÷a c¸c líp ®¸ trÇm tÝch. Antraxit lµ lo¹i than cã chÊt lîng tèt, hµm lîng níc thÊp, khi ch¸y cã ngän löa ng¾n vµ kh«ng khãi. NhiÖt lîng tõ 8.000 ®Õn 8.200 Kcal/kg. Níc ta cã nhiÒu Antraxit ë khu má Qu¶ng Ninh. Apacthai : (Apartheid) chñ nghÜa ph©n biÖt chñng téc mét c¸ch triÖt ®Ó ë Nam Phi. Theo chñ nghÜa nµy th× ngêi da mµu kh«ng thÓ b×nh ®¼ng ®îc víi ngêi da tr¾ng ë bÊt cø ®©u vµ trong bÊt cø lÜnh vùc ho¹t ®éng nµo (chÝnh trÞ, kinh tÕ, v¨n ho¸...) Apatit : kho¸ng vËt cã mµu kh¸c nhau : tõ xanh x¸m ®Õn hång nh¹t...,th- êng gÆp trong c¸c lo¹i ®¸ phón xuÊt. Tuy nhiªn, Apatit còng cã trong c¸c lo¹i ®¸ trÇm tÝch nh trong má Cam §êng (Lµo Cai) ë níc ta. Apatit lµ nguyªn liÖu chñ yÕu ®Ó chÕ t¹o ph©n l©n. Thµnh phÇn chÝnh cña kho¸ng vËt lµ ph«tphat canxi Ca5 [(PO4)3(F,Cl,OH)]. Arabuxta : gièng cµ phª lai cã ®Æc tÝnh th¬m,ngon cña cµ phª Arabica, nhng ®ång thêi còng cã søc ph¸t triÓn nhanh cña cµ phª R«buxta. Gièng cµ phª nµy tá ra cã nhiÒu triÓn väng tèt vÒ mÆt kinh tÕ. Nã ®îc t¹o ra trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y do c¸c nhµ n«ng häc Cap«t vµ §ubelin. Arian : (Aryen) tªn nh÷ng bé téc ngêi da tr¾ng ®· x©m nhËp miÒn B¾c ¢n §é vµo thêi Cæ §¹i. Cã lÏ hä lµ d©n c gèc ë vïng bê biÓn phÝa ®«ng §Þa Trung H¶i, gÇn gòi víi tæ tiªn nh÷ng ngêi sèng ë vïng nói Anp¬. Ng«n ng÷ thuéc nhãm ¢n-¢u. Sau nay,®«i khi thuËt ng÷ Arian còng ®îc dïng mét c¸ch kh«ng cã c¬ së ®Î chØ c¸c bé téc ngêi da tr¾ng nãi chung vµ tæ tiªn cña nh÷ng ngêi da tr¾ng ë B¾c ¢u nãi riªng. Tõ Arian cã nghÜa lµ "ngêi cao quý", v× vËy ph¸t xÝt §øc tríc ®©y ®· dùa vµo ý nghÜa nµy ®Ó tù coi lµ d©n téc thîng ®¼ng vµ biÖn hé cho hµnh ®éng tµn s¸t c¸c d©n téc kh¸c mµ hä cho lµ h¹ ®¼ng. Atbet : X. Ami¨ng
  5. 5. Atlat : tªn chung chØ c¸c tËp b¶n ®å ®Þa lÝ, lÞch sö, thiªn v¨n vv...v× trªn b×a cña nh÷ng tËp b¶n ®å xuÊt b¶n lÇn ®Çu tiªn cã vÏ tîng thÇn Atlat v¸c qu¶ ®Þa cÇu trªn vai (Trong thÇn tho¹i Hi L¹p, Atlat lµ con cña thÇn Titang §apª vµ lµ anh em ruét víi thÇn Pr«mªtª, ngêi ®· ®em ngän löa cho loµi ngêi. Do thÇn Atlat chèng l¹i D¬t, vÞ thÇn chóa tÓ thÕ giíi, nªn ®· bÞ trõng trÞ ph¶i gi¬ vai g¸nh ®ì c¶ bÇu trêi). TÊt c¶ c¸c tËp b¶n ®å in sau nµy, tuy b×a kh«ng vÏ tîng thÇn Atlat n÷a, nhng theo thãi quen, ngêi ta vÉn gäi chung lµ Atlat (kÓ c¶ mét sè tËp tranh ¶nh cña c¸c m«n khoa häc kh¸c, nh sinh häc vv...). Atm«tphe : ®¬n vÞ ®o khÝ ¸p, tÝnh b»ng ¸p suÊt g©y ra bëi mét cét thuû ng©n cao 760mm, (cã khèi lîng riªng b»ng: 13,5951 g/cm3,ë nhiÖt ®é 0o C vµ t¹i n¬i cã gia tèc träng trêng b»ng 980,665 cm/s2). At«n : (Atoll) ®¶o san h« cã h×nh vµnh kh¨n,thµnh h×nh trong c¸c vïng biÓn nhiÖt ®íi. §Þa h×nh t¬ng ®èi b»ng ph¼ng, chØ cao h¬n mÆt biÓn kho¶ng vµi mÐt. Chu vi ®¶o cã thÓ tõ 2 ®Õn 90km. §¶o ®îc h×nh thµnh do sù tÝch luü x¸c c¸c lo¹i san h«,sinh sèng ë vïng biÓn nãng, b¸m quanh sên nh÷ng ®Ønh nói ®¸ ngÇm díi ®¸y ®¹i d¬ng. Khi tråi lªn mÆt níc, c¸c ®¶o nµy bao giê còng cã h×nh vµnh kh¨n. Dõa lµ lo¹i thùc vËt sinh sèng phæ biÕn trªn c¸c at«n. Ax¬tªch : (azteques) d©n téc sèng ë vïng nói cao phÝa nam Mªhic«. Ng- êi Ax¬tªch ®· tõng cã mét tæ chøc chÝnh trÞ, mét nÒn v¨n ho¸ kh¸ cao vµ ch÷ viÕt riªng. Tõ thÕ kØ 16, quèc gia cña ngêi Ax¬tªch ®· bÞ bän thùc d©n T©y Ban Nha x©m lîc vµ tiªu diÖt. Nh÷ng di tÝch cña nÒn v¨n ho¸ nµy hiÖn nay cßn l¹i nhiÒu tîng ®¸, nhiÒu nÒn cò cña c¸c c«ng tr×nh x©y dùng trong vïng nói cao ë Trung MÜ. ¸m tiªu san h« : khèi san h« ngÇm h×nh thµnh ë díi mÆt níc biÓn, nhiÒu khi cã t¸c dông c¶n trë vµ g©y nguy hiÓm cho viÖc ®i l¹i cña tµu bÌ trªn biÓn ( nhÊt lµ ë ven bê c¸c ®¶o vïng nhiÖt ®íi). D¶i ¸m tiªu san h« dµi vµ lín næi tiÕng trªn thÕ giíi lµ: "D¶i ¸m tiªu ch¾n lín " ë ®«ng b¾c lôc ®Þa ¤xtr©ylia . ¸ nhiÖt ®íi : ®íi tù nhiªn phô cã nh÷ng ®Æc ®iÓm gÇn gièng nh nhiÖt ®íi, nhng thÊp h¬n mét bËc. §íi nµy cã nh÷ng ®Æc ®iÓm chung: - cã vÞ trÝ chñ yÕu n»m gi÷a kho¶ng c¸c vÜ ®é 30-40o B¾c vµ Nam, gi÷a «n ®íi vµ nhiÖt ®íi. - nhËn ®îc mét lîng bøc x¹ kh¸ lín : 70-100 Kcal/cm2 (kh«ng kÓ miÒn nói cao).
  6. 6. - cã nhiÖt ®é trung b×nh c¸c th¸ng trong n¨m tõ 4oC ®Õn trªn 20oC. - cã mïa ®«ng kh¸ l¹nh vµ cã thÓ cã b¨ng gi¸. Cßn gäi lµ: cËn nhiÖt ®íi (kh«ng coi lµ ®íi phô cña nhiÖt ®íi) X. §íi cËn nhiÖt. ¸p thÊp nhiÖt ®íi : khu vùc khÝ xo¸y cã ®êng kÝnh 200-300 km,thêng h×nh thµnh ë c¸c vïng biÓn nhiÖt ®íi,trong kho¶ng tõ vÜ tuyÕn 5o ®Õn chÝ tuyÕn. Ap suÊt khÝ quyÓn ë trung t©m khu vùc thêng xuèng thÊp díi 1000 mb .Giã tõ phÝa ngoµi thæi vµo t©m theo chiÒu ngîc kim ®ång hå ë B¾c b¸n cÇu víi tèc ®é cÊp 6. Ap thÊp nhiÖt ®íi th- êng g©y ra thêi tiÕt ©m u,cã giã, ma. Mét sè khu ¸p thÊp nhiÖt ®íi trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cã thÓ chuyÓn thµnh b·o, ngîc l¹i mét sè c¬n b·o khi ®æ bé vµo ®Êt liÒn, yÕu ®i còng cã thÓ chuyÓn thµnh c¸c khu ¸p thÊp nhiÖt ®íi. ¶nh hµng kh«ng : ¶nh chôp c¸c vïng ®Êt ®ai tõ trªn cao b»ng m¸y bay hoÆc trùc th¨ng chuyªn dông. ¶nh hµng kh«ng ®îc sö dông nhiÒu trong ngµnh qu©n sù, ngµnh vÏ b¶n ®å còng nh ngµnh ®iÒu tra tµi nguyªn, kho¸ng s¶n. ¦u ®iÓm chÝnh cña ¶nh hµng kh«ng lµ cung cÊp ®îc nh÷ng h×nh ¶nh chÝnh x¸c vµ chi tiÕt vÒ c¸c vïng ®Êt ®ai cã ph¹m vi réng lín còng nh c¸c vïng mµ con ngêi khã ®Æt ch©n tíi ®îc. ¶nh vÖ tinh : ¶nh chôp nh÷ng vïng ®Êt ®ai réng lín trªn bÒ mÆt tr¸i ®Êt b»ng c¸c vÖ tinh do con ngêi phãng lªn, ho¹t ®éng ë nh÷ng quü ®¹o kh¸c nhau, víi nh÷ng môc ®Ých nhÊt ®Þnh. ¶nh viÔn th¸m : ¶nh chôp tõ xa nhê nh÷ng ph¬ng tiÖn th¨m dß hiÖn ®¹i nh c¸c tªn löa, c¸c vÖ tinh, c¸c tµu vò trô vv... ¶o ¶nh sa m¹c : h×nh ¶nh kh«ng thùc, t¹o thµnh mét ¶o ¶nh,do hiÖn tîng ¸nh s¸ng bÞ khóc x¹ khi ®i qua c¸c líp kh«ng khÝ cã mËt ®é kh¸c nhau trªn sa m¹c. VÝ dô: nh÷ng ngêi ®i trªn sa m¹c cã thÓ nh×n thÊy ë xa xa tríc mÆt cã hå níc, cã lµng,xãm vv...nhng ®i m·i mµ vÉn kh«ng tíi ®îc, v× nh÷ng h×nh ¶nh nh×n thÊy ®ã chØ lµ nh÷ng h×nh ¶nh ph¶n x¹ cña nh÷ng ®èi tîng ë c¸ch ®ã rÊt xa. ¨n mßn : (Corrosion) hiÖn tîng ph¸ ho¹i ®¸ do t¸c ®éng ho¸ häc cña níc trong tù nhiªn (níc cã chøa CO2 ) . §¸ v«i vµ c¸c lo¹i ®¸ dÔ hoµ tan trong níc cã thÓ bÞ ho¹t ®éng ¨n mßn mµ h×nh thµnh nªn c¸c d¹ng ®Þa h×nh Cacxt¬ kh¸c nhau.
  7. 7. Èm KÕ : dông cô dïng ®Ó ®o ®é Èm cña kh«ng khÝ..¢m kÕ cã nhiÒu lo¹i. §iÓn h×nh lµ lo¹i Èm kÕ tãc,®îc cÊu t¹o theo nguyªn t¾c: sîi tãc cña ngêi cã kh¶ n¨ng thay ®æi chiÒu dµi rÊt nh¹y, phï hîp víi ®é Èm cña kh«ng khÝ. Trong Èm kÕ,sîi tãc ®îc g¾n víi mét kim chuyÓn ®éng trªn mÆt khung cã kh¾c ®é. Khi chiÒu dµi cña sîi tãc thay ®æi theo ®é Èm,th× kim còng quay theo, chØ vµo sè ®o ®é Èm t¬ng øng. Ên - ¢u : (indo-europeen) nhãm ng«n ng÷ hiÖn ®ang ®îc sö dông cña nhiÒu d©n téc sèng chñ yÕu ë ch©u ¢u vµ ë mét sè n¬i kh¸c thuéc ch©u A,nh ¢n §é, Iran vv... Nhãm d©n téc ®ang nãi ng«n ng÷ ¢n - ¢u còng ®îc gäi lµ nhãm d©n téc ¢n -¢u. B Bacba : (barbara) tríc ®©y,ngêi Hi L¹p gäi tÊt c¶ c¸c d©n téc kh¸c, kÓ c¶ ngêi La M·, cã nÒn v¨n minh kh¸c cña hä lµ Bacba. Trong lÞch sö, thuËt ng÷ Bacba dïng ®Ó chØ c¸c ®éi qu©n ®· x©m lîc vµ lËt ®æ ®Õ quèc La M· ( tõ thÕ kØ 4 ®Õn thÕ kØ 6). Nãi chung, thuËt ng÷ Bacba chØ c¸c d©n téc ngo¹i lai víi ý nghÜa khinh miÖt. Backhan : cån c¸t h×nh lìi liÒm, h×nh thµnh trong c¸c sa m¹c do t¸c ®éng cña giã. Bé phËn låi cña h×nh lìi liÒm bao giê còng quay vÒ híng giã thæi. Backhan cã hai sên kh«ng ®èi xøng: sên híng giã tho¶i h¬n sên khuÊt giã. Cån c¸t thêng cao tõ 30m trë lªn vµ cã thÓ di chuyÓn víi tèc ®é mçi n¨m vµi chôc hoÆc vµi tr¨m mÐt, lµm cho nhiÒu ruéng, vên, nhµ cöa bÞ vïi lÊp. Badan : lo¹i ®¸ phón xuÊt kiÒm, mµu xÉm, cã tinh thÓ mÞn, ®Æc trng cho nh÷ng vïng cã dung nham nói löa. §¸ badan thêng phñ nh÷ng diÖn tÝch réng hµng tr¨m, hµng ngh×n km2. §¸ ®îc
  8. 8. dïng lµm vËt liÖu x©y dùng. Khi bÞ ph©n huû, trë thµnh lo¹i ®Êt ®á ph× nhiªu, thuËn lîi cho viÖc trång c¸c lo¹i c©y c«ng nghiÖp quý nh: cao su, cµ phª, hå tiªu vv... B·i båi : bé phËn cña thung lòng s«ng do phï sa båi ®¾p, thêng bÞ ngËp níc vµo mïa lò. KÝch thíc cña b·i båi réng hÑp, tuú thuéc vµo vÞ trÝ cña nã trong thung lòng s«ng vµ chiÒu réng cña c¸c dßng s«ng. ¥ gÇn cöa s«ng vµ trong c¸c thung lòng lín, b·i båi cã thÓ dµi, réng hµng chôc km. §Êt trªn c¸c b·i båi thêng ph× nhiªu, cã thÓ canh t¸c ®îc vµo mïa níc c¹n. B·i triÒu : d¶i ®Êt thÊp ven biÓn bÞ ngËp níc lóc triÒu lªn vµ lé ra lóc triÒu xuèng. B·i triÒu thêng lµ n¬i cã ®Çm lÇy hoÆc rõng ngËp mÆn. B.A.M. : (Baikal-Amour-Magistral) tªn viÕt t¾t chØ ®êng xe löa ch¹y ®iÖn trªn l·nh thæ Liªn bang Nga (ë phÝa b¾c ®êng s¾t cò xuyªn Xibia) nèi vïng hå Baican víi vung s«ng Amua, dµi trªn 4.000km. §êng ®îc hoµn thµnh vµo n¨m 1987. Däc theo ®êng nµy, cã tíi 4.000 c«ng tr×nh x©y dùng lín, trong ®ã cã kho¶ng trªn 150 cÇu dµi hµng tr¨m mÐt. Ban tu : tªn chØ c¸c téc ngêi da ®en sèng ë phÝa nam vïng xÝch ®¹o ch©u Phi, hä cã ng«n ng÷ gÇn nhau, nhng thuéc nhiÒu d©n téc kh¸c nhau. Ngêi Ban tu cã tãc qu¨n, th©n h×nh cao lín (tõ trung b×nh trë lªn), sinh sèng chñ yÕu vÒ s¨n b¾n, ch¨n nu«i tr©u, bß. Mét sè Ýt còng lµm n«ng nghiÖp. B¸n b×nh nguyªn : kh¸i niÖm cò chØ lo¹i b×nh nguyªn ®îc h×nh thµnh do ho¹t ®éng x©m thùc cña níc ch¶y, lµm cho ®Þa h×nh h¹ thÊp. KÕt qu¶ lµ ®Þa h×nh cã d¹ng t¬ng ®èi b»ng ph¼ng, mÒm m¹i víi nh÷ng thung lòng s«ng më réng. HiÖn nay, ngêi ta dïng thuËt ng÷ bÒ mÆt san b»ng ®Ó chØ lo¹i ®Þa h×nh nµy. B¸n cÇu : (nöa cÇu) bé phËn cña §Þa cÇu khi chia ®«i thµnh hai nöa b»ng nhau.
  9. 9. - nÕu mÆt chia c¾t lµ mÆt ph¼ng xÝch ®¹o, th× nöa cÇu cã chøa cùc B¾c lµ b¸n cÇu B¾c, nöa cÇu cã chøa cùc Nam lµ b¸n cÇu Nam. - nÕu mÆt c¾t lµ mÆt ph¼ng chøa vßng kinh tuyÕn 20oT - 160o§, th× nöa cÇu trªn ®ã cã c¸c ch©u lôc ¢u, A, Phi, ¤xtr©ylia lµ b¸n cÇu §«ng, nöa cÇu trªn ®ã cã toµn bé ch©u MÜ lµ b¸n cÇu T©y. ViÖc ph©n chia hai b¸n cÇu §«ng, T©y theo vßng kinh tuyÕn 20oT , 160o§ cã thuËn lîi lµ b¶o ®¶m ®îc sù toµn vÑn cña l·nh thæ níc Anh khi biÓu hiÖn nã trªn b¸n cÇu §«ng. B¸n ®¶o : bé phËn ®Êt liÒn nh« ra biÓn hoÆc ®¹i d¬ng, cã 3 mÆt tiÕp gi¸p víi níc, cßn mét mÆt g¾n víi lôc ®Þa. VÝ dô: b¸n ®¶o §«ng D¬ng, b¸n ®¶o TriÒu Tiªn vv... B¸n hoang m¹c : 1.- kiÓu c¶nh quan ë c¸c vïng cã khÝ hËu kh« h¹n 2.- ®íi tù nhiªn trªn lôc ®Þa, cã vÞ trÝ gi÷a c¸c ®íi th¶o nguyªn vµ hoang m¹c (trong c¸c vßng ®ai «n ®íi vµ cËn nhiÖt) hoÆc gi÷a c¸c ®íi hoang m¹c vµ xavan (trong vßng ®ai nhiÖt ®íi). §íi b¸n hoang m¹c ®îc ph©n bè trªn kh¾p c¸c lôc ®Þa (trõ Nam Cùc), chñ yÕu ë c¸c vïng gi÷a vµ gÇn bê phÝa t©y vïng vÜ ®é thÊp, cã khÝ hËu lôc ®Þa kh« khan. Lîng ma hµng n¨m kh«ng qu¸ 300mm (Ýt h¬n lîng níc bèc h¬i 5 - 6 lÇn). Mïa h¹ nãng (nhiÖt ®é trung b×nh tõ 20 ®Õn 30oC), mïa ®«ng l¹nh (ë «n ®íi b¸n cÇu B¾c, nhiÖt ®é trung b×nh th¸ng 1 díi 0oC, ë cËn nhiÖt ®íi tõ 0 ®Õn 10oC, ë nhiÖt ®íi tõ 12 ®Õn 20oC). Thæ nhìng chñ yÕu lµ ®Êt x¸m nh¹t, ®«i chç cã ®Êt mÆn. Thùc vËt chÝnh lµ c¸c loµi c©y gai, c©y l¸ bãng hoÆc c©y bôi vµ cá. §íi b¸n hoang m¹c cã ë Trung A, ë ch©u Phi (phÝa nam Xahara), ë Nam MÜ vµ ë ¤xtr©ylia. B¸n nhËt triÒu : lo¹i h×nh níc triÒu lªn xuèng theo chÕ ®é mçi ngµy cã hai lÇn lªn vµ hai lÇn xuèng. VÝ dô : thuû triÒu ë bê biÓn phÝa §«ng miÒn Nam níc ta. ChÕ ®é b¸n nhËt triÒu lµ chÕ ®é ho¹t ®éng cña
  10. 10. thuû triÒu ë phÇn lín nh÷ng vïng biÓn më réng ra ®¹i d¬ng, kh«ng bÞ c¸c ®¶o vµ quÇn ®¶o che ch¾n. B¶n §Þa : t¹i chç, cã gèc ë ®Þa ph¬ng. VÝ dô : d©n b¶n ®Þa lµ d©n sinh sèng l©u ®êi t¹i ®Þa ph¬ng. B¶n ®å chuyªn m«n : b¶n ®å biÓu hiÖn sù ph©n bè nh÷ng hiÖn tîng vµ qu¸ tr×nh cã liªn quan ®Õn mét ngµnh chuyªn m«n,cã môc ®Ých vµ tÝnh chÊt chuyªn dông nh: b¶n ®å hµng h¶i, b¶n ®å hµng kh«ng vv.... B¶n ®å ®Þa lÝ : h×nh vÏ thu nhá bÒ mÆt Tr¸i §Êt hoÆc mét bé phËn cña bÒ mÆt Tr¸i §Êt trªn mÆt ph¼ng, dùa vµo c¸c ph¬ng ph¸p to¸n häc, ph¬ng ph¸p biÓu hiÖn b»ng kÝ hiÖu ®Ó thÓ hiÖn c¸c th«ng tin cÇn thiÕt vÒ ®Þa lÝ. VÒ néi dung, c¸c b¶n ®å ®Þa lÝ ®îc ph©n ra hai nhãm lín: b¶n ®å ®Þa lÝ tù nhiªn vµ b¶n ®å ®Þa lÝ kinh tÕ x· héi. Trong mçi nhãm l¹i cã nh÷ng b¶n ®å chuyªn ®Ò, thÓ hiÖn nh÷ng th«ng tin vÒ mét lo¹i yÕu tè hoÆc hiÖn tîng ®Þa lÝ nh: b¶n ®å ®Þa h×nh, b¶n ®å khÝ hËu, b¶n ®å thuû v¨n, b¶n ®å d©n c, b¶n ®å c«ng nghiÖp, b¶n ®å n«ng nghiÖp vv... C¸c b¶n ®å ®Þa lÝ chuyªn ®Ò rÊt phong phó vÒ ®Ò tµi vµ vÒ ph¬ng ph¸p thÓ hiÖn. Cã nh÷ng b¶n ®å ph©n tÝch chØ quan t©m ®Õn viÖc thÓ hiÖn mét mÆt cô thÓ nµo ®ã cña ®Ò tµi nh: b¶n ®å ph©n bè c¸c thµnh phÇn d©n téc, b¶n ®å mËt ®é d©n sè vv...,nhng còng cã nh÷ng b¶n ®å tæng hîp l¹i quan t©m t¬ng ®èi ®Çy ®ñ ®Õn c¸c mèi quan hÖ gi÷a c¸c yÕu tè (c¶ vÒ mÆt sè lîng còng nh chÊt lîng) nh: b¶n ®å s¶n xuÊt n«ng nghiÖp, b¶n ®å ®Þa lÝ c«ng nghiÖp vv... Trªn b¶n ®å, viÖc biÓu hiÖn c¸c l·nh thæ lín bao giê còng cã nh÷ng biÕn d¹ng vÒ ph¬ng híng, vÒ kho¶ng c¸ch vµ vÒ diÖn tÝch. C¬ së cña viÖc vÏ b¶n ®å lµ líi chiÕu (m¹ng líi kinh vÜ tuyÕn). §Ó gióp cho viÖc sö dông
  11. 11. b¶n ®å ®îc thuËn tiÖn,trªn b¶n ®å bao giê còng cã ghi tØ lÖ vµ b¶ng chó gi¶i. TØ lÖ b¶n ®å cã thÓ ph©n ra: tØ lÖ lín (> 1/200.000), tØ lÖ trung b×nh (tõ 1/200.000 ®Õn 1/1.000.000) vµ tØ lÖ nhá ( < 1/1.000.000). Sè lîng ®Þa danh vµ kÝ hiÖu ghi trªn b¶n ®å phô thuéc vµo tØ lÖ b¶n ®å, bëi v× khi biÓu hiÖn diÖn tÝch 1km2 mÆt ®Êt thùc tÕ lªn b¶n ®å, th× víi : - tØ lÖ 1/1.000, diÖn tÝch 1km2 trªn b¶n ®å lµ 1m2 - tØ lÖ 1/10.000 " " " " " 1dm2 - tØ lÖ 1/100.000 " " " " " 1cm2 - tØ lÖ 1/1.000.000 " " " " " 1mm2 TØ lÖ b¶n ®å cµng nhá, nh÷ng chi tiÕt ghi trªn b¶n ®å cµng bÞ h¹n chÕ, do ®ã sè lîng c¸c ®èi tîng lùa chän ®Ó ghi lªn b¶n ®å cµng ph¶i gi¶m bít. B¶n ®å häc : khoa häc nghiªn cøu vÒ lÝ luËn, ph¬ng ph¸p vµ c¸c biÖn ph¸p kÜ thuËt ®Ó x©y dùng b¶n ®å,sö dông b¶n ®å còng nh c¸c s¶n phÈm kh¸c cã liªn quan ®Õn b¶n ®å nh : qu¶ ®Þa cÇu, c¸c m« h×nh, l¸t c¾t... B¶n ®å t«p« : lo¹i b¶n ®å cã tØ lÖ lín (tõ 1/200.000 trë lªn) biÓu hiÖn mét c¸ch chÝnh x¸c vµ chi tiÕt mÆt ®Êt c¸c l·nh thæ. C¸c yÕu tè biÓu hiÖn bao gåm : vÞ trÝ, h×nh d¸ng l·nh thæ, c¸c ®Æc ®iÓm ®Þa h×nh (b»ng c¸c ®êng b×nh ®é), vµ nh÷ng ®èi tîng ®Þa lÝ cô thÓ cè ®Þnh trªn l·nh thæ (b»ng c¸c kÝ hiÖu) nh : ®êng x¸, thµnh phè, lµng xãm vv...Hai mÐp bªn ph¶i, bªn tr¸i b¶n ®å bao giê còng trïng víi híng cña c¸c ®êng kinh tuyÕn. B¶n ®å Xin«p : b¶n ®å phôc vô cho viÖc dù b¸o thêi tiÕt. Trªn b¶n ®å Xin«p cã ghi vÏ nh÷ng sè liÖu, nh÷ng kÝ hiÖu vÒ nhiÖt ®é,khÝ ¸p,®é Èm,vÒ híng di chuyÓn cña c¸c khèi khÝ,c¸c phr«ng vv.... B¶n s¾c d©n téc : tÝnh bÒn v÷ng vµ ®éc ®¸o cña d©n téc thÓ hiÖn trong truyÒn thèng vÒ ng«n ng÷, t duy,nghÖ thuËt,phong tôc,tËp qu¸n vv...
  12. 12. Bao bap : (Adansonia digitata) c©y to ë vïng xavan nhiÖt ®íi ch©u Phi vµ ¤xtr©ylia. Th©n c©y cã chu vi tõ 20 ®Õn 30m, dù tr÷ ®îc nhiÒu níc ®Ó sö dông trong mïa kh«. Qu¶ cã thÓ ¨n ®îc. C©y bao bap sèng ®îc tíi 4 - 5 ngh×n n¨m. B¸o : thó ¨n thÞt, thuéc hä MÌo, leo trÌo giái, cã l«ng mµu vµng ®èm ®en, sèng ë ch©u A,ch©u Phi vµ ch©u MÜ. Bµo mßn : (corrasion) t¸c dông lµm mßn c¸c líp ®Êt ®¸ khi bÒ mÆt c¸c líp nµy chÞu sù cä x¸t cña nh÷ng vËt liÖu r¾n do c¸c dßng níc ch¶y hoÆc b¨ng hµ mang theo. B¶o vÖ ®Êt : hÖ thèng nh÷ng biÖn ph¸p nh»m ng¨n ngõa c¸c hiÖn tîng : xãi mßn, ph¸ huû, « nhiÔm ®Êt...còng nh viÖc sö dông ®Êt kh«ng hîp lÝ, kÐm hiÖu qu¶. B·o : giã m¹nh kÌm theo ma rÊt to do sù xuÊt hiÖn vµ ho¹t ®éng cña c¸c khu ¸p thÊp rÊt s©u. Tèc ®é giã tõ 65km/h trë lªn. B·o thêng cã søc ph¸ ho¹i rÊt lín nh : lµm ®æ c©y cèi, ph¸ ho¹i nhµ cöa, g©y ngËp óng. B·o c¸t : hiÖn tîng giã m¹nh cuèn theo c¸t bôi mï mÞt, thêng x¶y ra ë c¸c vïng hoang m¹c vµ b¸n hoang m¹c. RÊt nguy hiÓm cho sù ®i l¹i cña ngêi vµ sóc vËt trªn sa m¹c. Khèi c¸t di chuyÓn nhiÒu khi cã thÓ vïi lÊp hµng ngh×n ha ®Êt trång trät ë nh÷ng vïng xung quanh. B·o tuyÕt : hiÖn tîng ma tuyÕt lín kÌm theo giã m¹nh, xuÊt hiÖn ë nh÷ng vïng cã khÝ hËu l¹nh. Batlen : (badland) thuËt ng÷ gèc tiÕng Anh, chØ lo¹i ®Þa h×nh bÞ x©m thùc rÊt m¹nh, nªn cã mét hÖ thèng khe r·nh dµy ®Æc, thêng gÆp ë nh÷ng miÒn tríc nói hoÆc ®åi thÊp cã phñ trÇm tÝch sÐt, sÐt pha, nhng kh«ng cã líp phñ thùc vËt ( do ®· bÞ ph¸ huû). Lo¹i ®Þa h×nh nµy kh«ng nh÷ng kh«ng thÝch hîp cho viÖc canh t¸c mµ cßn g©y nhiÒu khã kh¨n, trë ng¹i cho viÖc giao
  13. 13. th«ng, ®i l¹i. Bat«lit : khèi ®¸ x©m nhËp lín, thuéc lo¹i ®¸ granit, thêng kh«ng cã h×nh thï nhÊt ®Þnh, n»m xen gi÷a c¸c líp ®¸ trÇm tÝch vµ chiÕm nh÷ng diÖn tÝch réng hµng tr¨m km 2. B¾c cùc : khu vùc ë xung quanh cùc B¾c, phÝa nam ®îc giíi h¹n ë ®êng ®¼ng nhiÖt 10oC vÒ mïa h¹. N»m trong khu vùc B¾c cùc cã B¾c B¨ng D¬ng, vïng r×a phÝa b¾c cña c¸c ®¹i lôc ¢u - A, B¾c MÜ vµ c¸c ®¶o phô cËn. DiÖn tÝch khu vùc réng kho¶ng 25 triÖu km2 , trong ®ã 3/5 lµ biÓn vµ ®¹i d¬ng, thêng xuyªn bÞ b¨ng bao phñ. ChiÒu dµy cña líp b¨ng tõ 2 ®Õn 4m. Trong khu vùc B¾c cùc còng cã nhiÒu nói b¨ng tr«i, hÇu hÕt theo híng tõ ®«ng sang t©y. Khu vùc B¾c cùc cã khÝ hËu l¹nh gi¸, nhiÖt ®é trung b×nh th¸ng 1 ë bé phËn trung t©m vµo kho¶ng - 40oC .NhiÖt ®é thÊp nhÊt ghi ®îc lµ - 52oC ,cao nhÊt lµ +6oC . Lîng ma dao ®éng tõ 100mm ë trung t©m ®Õn 400mm ë r×a phÝa nam. §é bèc h¬i rÊt yÕu, v× vËy kh«ng khÝ ë ®©y lóc nµo còng b·o hoµ h¬i níc. §ªm cùc trong khu vùc kÐo dµi tõ vµi ngµy ë 66o33' B ®Õn 179 ngµy ë ngay ®iÓm cùc B¾c. KiÓu c¶nh quan chñ yÕu trong khu vùc lµ ®íi b¨ng tuyÕt vÜnh cöu vµ ®µi nguyªn. B¨ng biÓn : Líp b¨ng máng dµy tõ 2 ®Õn 4m h×nh thµnh ë líp níc trªn mÆt cña c¸c biÓn vµ ®¹i d¬ng, vÒ mïa ®«ng trªn c¸c vïng vÜ tuyÕn cao. VÒ mïa h¹, líp b¨ng nµy nøt vì thµnh tõng m¶ng, tr«i theo c¸c dßng h¶i lu, nhiÒu khi chêm ghÕch lªn nhau thµnh c¸c khèi b¨ng tr«i cao tíi 8 - 10m. B¨ng hµ : h×nh thøc di chuyÓn chËm cña c¸c khèi b¨ng lín tõ cao xuèng thÊp, doc theo c¸c sên hoÆc thung lòng nói ë c¸c miÒn nói cao cã b¨ng tuyÕt. C¸c khèi b¨ng nµy ®îc h×nh thµnh do qu¸ tr×nh tÝch tô vµ bÞ nÐn chÆt cña mét khèi lîng lín tuyÕt trªn c¸c nói cao. Tèc ®é di chuyÓn
  14. 14. cña b¨ng hµ rÊt kh¸c nhau, cã thÓ tõ 10 ®Õn 100m/n¨m. Tèc ®é lín nhÊt quan s¸t ®îc lµ tèc ®é cña mét sè b¨ng hµ trªn ®¶o Gr¬nlen (10 - 40m/ngµy). Trong qu¸ tr×nh di chuyÓn,ngay c¸c bé phËn trong néi bé mét b¨ng hµ còng cã tèc ®é kh¸c nhau, v× vËy b¨ng hµ thêng cã nhiÒu khe nøt, chiÒu réng ®«i khi ®¹t tíi vµi mÐt vµ chiÒu s©u tíi vµi chôc mÐt. C¸c khe nøt nµy thêng cã mét líp tuyÕt máng phñ kÝn, nªn rÊt nguy hiÓm ®èi víi nh÷ng nhµ th¸m hiÓm, nghiªn cøu b¨ng hµ. Trong qu¸ tr×nh di chuyÓn, b¨ng hµ còng bµo mßn c¸c líp ®¸, vËn chuyÓn theo nã c¸c khèi ®¸ t¶ng ë tríc lìi b¨ng, ë hai bªn sên hoÆc ë gi÷a (nÕu cã sù gÆp nhau cña hai b¨ng hµ) t¹o thµnh c¸c d¶i ®«i th¹ch ®Çu, ®«i th¹ch bê vµ ®«i th¹ch gi÷a. VÒ mïa ®«ng, dßng ch¶y cña b¨ng hµ bao giê còng kÐo dµi, lÊn xuèng díi ®êng giíi h¹n tuyÕt. VÒ mïa xu©n, khi bé phËn ®Çu cña lìi b¨ng hµ tan thµnh níc, b¨ng hµ l¹i rót lui vÒ phÝa trªn ®êng giíi h¹n tuyÕt. Níc b¨ng tan lµ nguyªn nh©n g©y ra c¸c trËn lò mïa xu©n cña c¸c s«ng b¾t nguån ë c¸c vïng nói cao. B¨ng hµ cã ë hÇu kh¾p c¸c ch©u lôc (trõ ¤xtr©ylia). B¨ng hµ häc : Khoa häc nghiªn cøu vÒ nguån gèc ph¸t sinh, sù ph¸t triÓn, c¸c ho¹t ®éng vµ sù ph©n bè ®Þa lÝ cña c¸c b¨ng hµ trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt. Hiªn nay, c¸c b¨ng hµ bao phñ kho¶ng trªn 10% diÖn tÝch c¸c lôc ®Þa vµ gi÷ l¹i mét khèi lîng níc ngät b»ng kho¶ng 240 triÖu km3. B¨ng kÕt vÜnh cöu : líp b¨ng phñ l©u dµi (tõ hµng chôc ®Õn hµng v¹n n¨m) ë trªn mÆt vµ c¶ ë trong c¸c líp ®Êt s©u cña nh÷ng vïng cã khÝ hËu rÊt l¹nh ( vïng hai cùc vµ trªn c¸c nói cao). B¨ng lôc ®Þa : líp b¨ng cøng vµ dµy ( tõ vµi tr¨m mÐt ®Õn 1500m) ,bao phñ nh÷ng diÖn tÝch réng lín trªn c¸c ®¶o vïng B¾c cùc ( Gr¬nlen, Bapphin vv...) vµ trªn lôc ®Þa Nam cùc. B¨ng lôc
  15. 15. ®Þa lu«n lu«n di chuyÓn tõ nh÷ng n¬i cao ë vïng trung t©m ra vïng ngoµi r×a, råi trên xuèng biÓn. Khi ®øt g·y, trë thµnh c¸c nói b¨ng tr«i. §é cao cña b¨ng næi trªn mÆt níc biÓn thêng tõ 30 ®Õn 50m. C¸c nói b¨ng nµy rÊt nguy hiÓm cho tµu bÌ ®i l¹i trong c¸c biÓn vµ ®¹i d¬ng vïng gÇn cùc. BËc thÒm : d¹ng ®Þa h×nh båi tô tr«ng gièng nh nh÷ng bËc thÒm, ®îc h×nh thµnh trong c¸c thung lòng s«ng, trªn c¸c d¶i bê biÓn, bê hå do kÕt qu¶ h¹ thÊp mùc níc cña lßng s«ng, cña biÓn hay cña hå, khi c¸c lo¹i ®Þa h×nh nµy bÞ n©ng cao. Becbe : téc ngêi sinh sèng tríc ®©y ë c¸c vïng nói thuéc B¾c Phi. T«n gi¸o chÝnh cña hä lµ ®¹o Håi. Ng«n ng÷ Becbe còng lµ ng«n ng÷ cæ nhÊt ë vïng nµy ( hiÖn nay cßn ®îc dïng ë mét sè vïng nói thuéc c¸c quèc gia Angiªri vµ Mar«c). Sau nµy ngêi Becbe chÞu ¶nh hëng cña v¨n ho¸ vµ ng«n ng÷ Ar¸p, nªn ®îc gäi lµ ngêi Becbe - Ar¸p. Bengali : ng«n ng÷ cña c¸c téc ngêi sinh sèng ë vïng Bengan, ë phÝa ®«ng b¾c b¸n ®¶o ¢n §é. Bent«t : thuËt ng÷ chØ chung c¸c loµi sinh vËt sinh sèng ë ®¸y c¸c biÓn, ®¹i d¬ng hoÆc ë ®¸y c¸c hå níc ngät. Bª®uin : (BÐdouins) thuËt ng÷ chØ c¸c téc ngêi Ar¸p sèng du môc trong c¸c hoang m¹c ë B¾c Phi vµ Trung §«ng. BÒ mÆt san b»ng : d¹ng ®Þa h×nh t¬ng ®èi b»ng ph¼ng trªn c¸c lôc ®Þa ®îc h×nh thµnh do t¸c ®éng bµo mßn cña c¸c ngo¹i lùc. D¹ng ®Þa h×nh nµy tríc ®©y ®îc gäi lµ b¸n b×nh nguyªn. X. B¸n b×nh nguyªn. BÕn c¶ng : kho¶ng bê biÓn, bê hå, bê s«ng ®îc che khuÊt sãng, giã vv...thuËn lîi cho viÖc ra vµo, tró Èn cña tµu, thuyÒn , x©y dùng c¸c c«ng tr×nh phôc vô cho viÖc giao th«ng, vËn t¶i vµ bèc dì
  16. 16. hµng ho¸. Bich bang : (Bigbang=tiÕng næ lín) thuyÕt vÒ sù h×nh thµnh vò trô,cho r»ng vò trô lóc ®Çu chØ lµ mét khèi vËt chÊt hÕt søc nhá bÐ,®Ëm ®Æc vµ v« cïng nãng goÞ lµ"nguyªn tö nguyªn thuû".C¸c nhµ thiªn v¨n häc còng gäi nã lµ "trøng vò trô."C¸ch ®©y 15 tØ n¨m,sau mét vô næ lín,vò trô ®îc h×nh thµnh.HiÖn nay nã ®ang gi·n në vµ lo·ng dÇn. Biªn ®é nhiÖt ®é : kho¶ng chªnh lÖch gi÷a nhiÖt ®é cùc tiÓu vµ nhiÖt ®é cùc ®¹i ghi ®î trong mét kho¶ng thêi gian (mét ngµy, mét th¸ng, mét n¨m...). VÝ dô : ë mét ®Þa ph¬ng, nhiÖt ®é cùc tiÓu vµ cùc ®¹i trong mét ngµy ®ªm lµ 280C vµ 330C, chóng ta nãi : biªn ®é nhiÖt ®é trong ngµy h«m ®ã lµ 50C, ë mét ®Þa ph¬ng kh¸c, nhiÖt ®é cùc tiÓu vµ cùc ®¹i trong mét th¸ng lµ: 180C vµ 250C , chóng ta nãi : biªn ®é nhiÖt ®é trong th¸ng ®ã lµ : 70C vv... Biªn giíi : ®êng ranh giíi ph©n chia l·nh thæ cã chñ quyÒn cña quèc gia nµy víi quèc gia kh¸c. Biªn giíi quèc gia bao gåm : ®êng biªn giíi trªn ®Êt liÒn ,®êng biªn giíi trªn biÓn vµ ®êng biªn giíi trªn kh«ng. §êng biªn giíi trªn ®Êt liÒn ®îc v¹ch ra trªn c¬ së tho¶ thuËn gi÷a c¸c quèc gia cã l·nh thæ tiÕp gi¸p, kÒ nhau. §êng biªn giíi qu«c gia trªn ®Êt liÒn thêng dùa vµo c¸c yÕu tè tù nhiªn nh: ®Þa h×nh (sèng nói, d¶i ®åi, thung lòng...), thuû v¨n (dßng ch¶y cña s«ng, suèi,...) hoÆc theo c¸c ®êng quy íc nh c¸c ®êng th¼ng nèi c¸c ®iÓm mèc, c¸c ®êng kinh tuyÕn, vÜ tuyÕn vv...§êng biªn giíi trªn biÓn lµ ranh giíi phÝa ngoµi cña vïng l·nh h¶i cña quèc gia ®ã ®îc quy ®Þnh ®óng theo luËt ph¸p vµ tËp qu¸n qu«c tÕ . Trong ®iÒu kiÖn l·nh h¶i cña c¸c quèc gia kÒ nhau hoÆc ®èi diÖn cã sù chång lÊn lªn nhau, th× ®êng biªn giíi trªn biÓn sÏ ®îc ho¹ch ®Þnh th«ng qua th¬ng lîng gi÷a c¸c bªn cã liªn quan. Cßn ®êng biªn giíi trªn kh«ng lµ ®êng chiÕu th¼ng tõ biªn giãi trªn ®Êt liÒn vµ trªn biÓn lªn kh«ng ( ®Õn mét
  17. 17. ®é cao nµo, th× hiÖn nay cha cã mét v¨n b¶n ph¸p lÝ nµo quy ®Þnh râ). BiÕn chÊt : hiÖn tîng thay ®æi tÝnh chÊt ( c¶ vÒ mÆt vËt lÝ vµ ho¸ häc) cña c¸c lo¹i ®¸ m¨cma vµ trÇm tÝch thêng trong ®iÒu kiÖn cã nhiÖt ®é cao vµ ¸p lùc lín. §iÌu kiÖn nµy chØ cã thÓ x¶y ra khi c¸c líp ®¸ bÞ vïi s©u trong lßng ®Êt hoÆc n»m c¹nh c¸c lß m¨cma nãng ch¶y cña nói löa. Mét sè lo¹i ®¸ biÕn chÊt thßng gÆp lµ: ®¸ g¬nai, ®¸ hoa,®¸ phiÕn th¹ch mica vv.... BiÓn : bé phËn cña ®¹i d¬ng, n»m ë gÇn hoÆc xa ®Êt liÒn,, nhng cã nh÷ng ®Æc ®iÓm riªng, kh¸c víi vïng níc cña ®¹i d¬ng bao quanh (nh vÒ nhiÖt ®é, ®é mÆn, chÕ ®é thuû v¨n, c¸c vËt liÖu trÇm tÝch ®¸y, c¸c sinh vËt vv...). Theo thãi quen, thuËt ng÷ biÓn cßn dïng ®Ó gäi nh÷ng hå cã diÖn tÝch rÊt lín nh: biÓn Aran, biÓn Caxpi, biÓn ChÕt vv...Tuú theo vÞ trÝ (n»m ë ven bê hoÆc ¨n s©u vµo c¸c lôc ®Þa) mµ biÓn l¹i ph©n ra: biÓn ven bê, biÓn néi lôc hoÆc biÓn kÝn .... BiÓn ven bê lµ nh÷ng biÓn n»m s¸t ngay bê c¸c lôc ®Þa . PhÇn lín c¸c biÓn nµy ®Òu réng, n«ng, cã chÕ ®é thuû v¨n riªng vµ thêng më réng ra ®¹i d¬ng. Còng cã khi phÝa ngoµi bi Ón cã ®¶o hoÆc quÇn ®¶o ng¨n c¸ch víi ®¹i d¬ng nh: biÓn NhËt B¶n, biÓn M¨ngs¬...BiÓn néi lôc hoÆc biÓn kÝn lµ nh÷ng biÓn n«ng,n»m lâm s©u vµo c¸c lôc ®Þa, chØ th«ng víi ®¹i d¬ng nhê nh÷ng eo biÓn hÑp nh BiÓn §en, biÓn Bantich vv...§Æc biÖt, còng cã biÓn n»m gi÷a ®¹i dong,nhê cã tÝnh ®éc ®¸o vÒ sinh vËt nh: biÓn Xacgat víi rõng t¶o næi ë gi÷a §¹i T©y D¬ng...... BiÓn tho¸i : hiÖn tîng níc biÓn rót ra xa bê lôc ®Þa, lµm cho diÖn tÝch ®Êt liÒn t¨ng lªn. Nguyªn nh©n cña hiÖn tîng nµy cã thÓ lµ do mùc n- íc cña ®¹i d¬ng thÕ giíi h¹ thÊp xuèng hoÆc do sù vËn ®éng n©ng lªn cña lôc ®Þa. HiÖn tîng nµy tr¸i ngîc víi hiÖn tîng biÓn tiÕn. HiÖn tîng biÓn tiÕn vµ tho¸i lµ nh÷ng qu¸ tr×nh x¶y ra rÊt chËm ch¹p, l©u dµi vµ kÕ tiÕp nhau trong suèt qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña c¸c lôc ®Þa.
  18. 18. BiÓn tiÕn : hiÖn tîng níc biÓn trµn vµo ®Êt liÒn, phñ ngËp c¸c vïng ®Êt thÊp ven biÓn do nguyªn nh©n lôc ®Þa dÇn dÇn bÞ h¹ thÊp hoÆc do mùc níc biÓn d©ng cao trong qu¸ tr×nh tan b¨ng trªn c¸c lôc ®Þa. BiÓn tiÕn lµ hiÖn tîng ngîc l¹i víi biÓn tho¸i. BiÓu ®å : h×nh thøc trùc quan ho¸ c¸c sè liÖu thèng kª trong c¸c mèi quan hÖ gi÷a sè lîng,thêi gian vµ kh«ng gian b»ng c¸c cÊu tróc ®å ho¹. VÝ dô: biÓu ®å c¬ cÊu c¸c ngµnh c«ng nghiÖp, biÓu ®å ph¸t triÓn d©n sè thÕ giíi, biÓu ®å mËt ®é d©n sè, biÓu ®å ph©n bè d©n c vv.... VÒ h×nh thøc biÓu hiÖn, biÓu ®å cã c¸c lo¹i : h×nh trßn, h×nh cét, h×nh vu«ng, ®êng biÓu diÔn vv... B×nh nguyªn : lo¹i ®Þa h×nh thÊp,réng, bÒ mÆt t¬ng ®èi b»ng ph¼ng, ®«i khi cã xen ®åi hoÆc gîn sãng. §é cao trªn mùc níc biÓn kh«ng qu¸ 200m lµ b×nh nguyªn thÊp hay vïng ®Êt thÊp. Tõ 200m ®Õn 500m lµ b×nh nguyªn cao hay vïng ®Êt cao, trªn 500m mµ bÒ mÆt vÉn t¬ng ®èi b»ng ph¼ng vµ cã sên dèc lµ cao nguyªn.( C¸ch ph©n lo¹i trªn ®©y phï hîp víi c¸c lo¹i ®Þa h×nh bÞ b¨ng hµ bµo mßn ë «n ®íi . §èi víi c¸c lo¹i ®Þa h×nh ë nhiÖt ®íi cã lÏ vÒ mÆt h×nh th¸i vµ ®é cao cã kh¸c, nhng cha ®îc nghiªn cøu kÜ). B×nh s¬n nguyªn : bé phËn réng lín cña ®Þa h×nh miÒn nói, cã bÒ mÆt t- ¬ng ®èi b»ng ph¼ng, ®«i khi gîn sãng vµ bÞ nhiÒu thung lòng s©u c¾t xÎ. §é cao tõ 500 ®Õn 1000m. ThuËt ng÷ b×nh s¬n nguyªn Ýt ®îc sö dông trong c¸c tµi liÖu ®Þa lÝ. PhÇn nhiÒu nã ®îc thay thÕ b»ng thuËt ng÷ cao nguyªn. VÝ dô : cao nguyªn Trung Xibia, cao nguyªn Iran vv...Thùc ra, kh¸i niÖm cao nguyªn cã kh¸c víi b×nh s¬n nguyªn ë chç : cao nguyªn bao giê còng cã sên rÊt dèc, cßn b×nh s¬n nguyªn th× kh«ng.
  19. 19. Bi«tit : kho¸ng vËt silicat mµu ®en, thµnh phÇn gåm cã c¸c «xyt silic, nh«m, s¾t, mangan vµ kali. Cßn gäi lµ mica ®en. Bom nói löa : khèi dung nham ®Æc qu¸nh hoÆc ®· ®«ng cøng ( cã ®êng kÝnh tíi vµi mÐt) ë miÖng nói löa bÞ ®Èy bËt lªn kh«ng trung, kÌm theo tiÕng næ khi nói löa ho¹t ®éng. Bora : lo¹i giã l¹nh, m¹nh nh giã b·o thêng xuÊt hiÖn trong nh÷ng th¸nh mïa ®«ng ë c¸c vïng bê biÓn gÇn c¸c d·y nói cao ven H¾c H¶i vµ §Þa Trung H¶i. Nguyªn nh©n chñ yÕu lµ do sù chªnh lÖch khÝ ¸p ®ét ngét gi÷a biÓn ( khÝ ¸p thÊp) vµ lôc ®Þa ( khi ¸p cao). Khi giã Bora thæi, thêng ®em theo ma tuyÕt lín, kÐo dµi tíi vµi ngµy. Bãc mßn : ( denudation) hiÖn tîng ph¸ huû c¸c lo¹i ®Êt ®¸ do ngo¹i lùc (níc, b¨ng hµ, giã v.v...) b»ng c¸ch bãc dÇn tõng líp máng trªn mÆt vµ vËn chuyÓn c¸c s¶n phÈm phong ho¸ ®i n¬i kh¸c. Bãn lãt, Bãn ph©n lãt : biÖn ph¸p kÜ thuËt trong n«ng nghiÖp ®îc thùc hiÖn b»ng c¸ch bãn ph©n tríc khi gieo h¹t hoÆc trång cÊy c¸c c©y trång, nh»m môc ®Ých cung cÊp ®Çy ®ñ c¸c chÊt dinh dìng cho thùc vËt trong giai ®o¹n ®Çu cña qu¸ tr×nh sinh trëng. Bãn Thóc, bãn ph©n thóc : biÖn ph¸p kÜ thuËt n«ng nghiÖp ®îc thùc hiÖn b»ng c¸ch bãn thªm ph©n, chuÈn bÞ cho thùc vËt bíc vµo mét giai ®o¹n quan träng cña qu¸ tr×nh sinh trëng, nh»m ®Èy m¹nh viÖc n©ng cao n¨ng suÊt. VÝ dô : bãn thóc cho c©y ®Ó chuÈn bÞ cho giai ®o¹n ra hoa, kÕt qu¶ vv... Bãng th¸m kh«ng : bãng b¬m lo¹i khÝ nhÑ, dïng trong c¸c tr¹m nghiªn cøu khÝ tîng ®Ó th¶ lªn c¸c tÇng khÝ quyÓn trªn cao. Bãng thêng mang theo mét m¸y ph¸t v« tuyÕn ®Ó chuyÓn vÒ mÆt ®Êt nh÷ng th«ng tin vÒ t×nh tr¹ng cña c¸c yÕu tè khÝ tîng trªn cao nh : nhiÖt ®é, khÝ ¸p, giã vv...
  20. 20. B«xit : lo¹i ®¸ trÇm tÝch cã mµu hång, n©u vv...Thµnh phÇn chñ yÕu gåm cã : hy®r«xit nh«m lÉn víi c¸c chÊt kh¸c nh : s¾t, silic ...Tõ b«xit cã thÓ t¸ch ra chÊt alumin ( Al2O3), nguyªn liÖu chÝnh ®Ó luyÖn nh«m trong c¸c lß ®iÖn ph©n. Båi tÝch : t¸c ®éng båi ®¾p vµ tÝch tô phï sa cña mét con s«ng. Bån ®Þa : ®Þa h×nh tròng, thÊp, d¹ng chËu hoÆc lßng ch¶o, h×nh thµnh do kÕt qu¶ cña nhiÒu qu¸ tr×nh ®Þa chÊt nh : sù sôt lón cña mét bé phËn vá Tr¸i §Êt, sù bµo mßn cña b¨ng hµ vv...Bån ®Þa thÊp nhÊt trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt lµ bån ®Þa Tu«cphan , n»m ë phÝa ®«ng d·y Thiªn S¬n thuéc ®Êt T©n C¬ng, Trung Quèc (154m díi mùc níc biÓn). Cã nh÷ng bån ®Þa bÞ ngËp níc, t¹o thµnh c¸c hå nh : hå Caxpi, hå Aran vv... Bån ®Þa cßn gäi lµ vïng tròng. Bê biÓn : d¶i ®Êt tiÕp xóc víi mÐp níc biÓn vµ chÞu t¸c ®éng qua l¹i gi÷a biÓn vµ ®Êt liÒn. Ph¹m vi cña d¶i bê biÓn ®îc giíi h¹n trªn ®Êt liÒn ë chç mùc níc biÓn trµn vµo xa nhÊt khi thuû triÒu lªn hoÆc khi cã giã b·o, cßn ë ngoµi biÓn lµ kho¶ng níc, mµ t¸c ®éng cña sãng kh«ng cßn ¶nh hëng g× ®Õn ®¸y biÓn. Bê lôc ®Þa : bé phËn cña r×a lôc ®Þa t¬ng ®èi b»ng ph¼ng, n»m ë phÝa ngoµi dèc lôc ®Þa, cã ®é dèc trung b×nh kho¶ng trªn díi 1/300, réng tõ 100 ®Õn 1000km., vµ chÊm døt ë mét vïng cã ®é s©u tõ 2000 ®Õn 5000m. Ngoµi bê lôc ®Þa lµ ®¸y ®¹i d¬ng. Bua : (Boers) d©n téc sinh sèng ë Nam Phi, vèn lµ dßng dâi nh÷ng ng- êi d©n gèc Hµ Lan di c ®Õn ®©y vµo gi÷a thÕ kØ 17. §· lËp nen hai quèc gia : níc Céng hoµ Tranxvan vµ níc tù trÞ ¤rªngi¬. bôi tinh th¹ch : ( Bôi vò trô) khèi vËt chÊt nhá, r¶i r¸c trong kh«ng gian vò trô víi mËt ®é
  21. 21. tËp trung thÊp. Gi¶ thuyÕt vÒ sù h×nh thµnh Tr¸i §Êt cña O. Xmit ®· cho r»ng : Tr¸i §Êt lµ mét thiªn thÓ ®îc h×nh thµnh tõ mét ®¸m m©y bôi tinh th¹ch. Nh÷ng h¹t bôi nµy, khi bÞ søc hót cña Tr¸i §Êt, r¬i vµo líp khÝ quyÓn, bèc ch¸y s¸ng rùc, trë thµnh c¸c ng«i sao sa. bïn lôc nguyªn : bïn trÇm tÝch ë thÒm lôc ®Þa cã nguån gèc tõ nh÷ng vËt liÖu trªn lôc ®Þa, bÞ x©m thùc vµ bÞ cuèn tr«i xuèng biÓn theo c¸c dßng ch¶y. bïng næ d©n sè : sù ph¸t triÓn d©n sè vît bËc vÒ sè lîng ®· x¶y ra ë c¸c níc ch©u ¢u vµo thÕ kØ 19, khi tØ lÖ sinh vÉn kh«ng thay ®æi, nhng tØ lÖ tö gi¶m xuèng rÊt thÊp, nhê nh÷ng tiÕn bé vÒ y tÕ, vµ nhê viÖc c¶i thiÖn nh÷ng ®iÒu kiÖn sinh ho¹t. HiÖn nay, hiÖn tîng bïng næ d©n sè vÉn ®ang x¶y ra, chñ yÕu trong c¸c níc ®ang ph¸t triÓn ë ch©u Phi, ch©u A vµ ch©u MÜ Latinh. bøc x¹ : qu¸ tr×nh to¶ n¨ng lîng cña mét vËt thÓ. Bøc x¹ mÆt trêi lµ qu¸ tr×nh to¶ n¨ng lîng cña MÆt Trêi ra kho¶ng kh«ng gian vò trô. Mét phÇn xuèng ®Õn mÆt ®Êt díi h×nh thøc nhiÖt n¨ng, lµm cho mÆt ®Êt nãng lªn. MÆt ®Êt ban ngµy tiÕp thu ®îc nhiÖt n¨ng cña MÆt Trêi, ban ®ªm l¹i bøc x¹ ra kh«ng trung, råi dÇn dÇn l¹nh ®i. Bng : (miÒn Nam) chç ®Êt tròng gi÷a c¸nh ®ång, mïa kh« kh«ng cã níc ®äng, mïa ma th× níc ®äng kh¸ s©u vµ cã cá l¸c mäc. Mïa níc ë bng thêng cã rÊt nhiÒu c¸ ®ång. C cacao : thuËt ng÷ cã gèc tõ tiÕng ®Þa ph¬ng cña thæ d©n Trung MÜ, chØ mét lo¹i c©y trång ë xø nãng, qu¶ cã nhiÒu h¹t nhá n»m trong mét vá cøng. Ngêi Ax¬tÕch xa kia dïng hét cacao rang vµng, t¸n nhá trén víi ng« (b¾p) vµ ít lµm thøc ¨n. Bét cacao hiªn nay ®îc dïng phæ biÕn trªn thÕ giíi ®Ó lµm thøc uèng, lµm kÑo vµ s«c«la. Ngµy nay,
  22. 22. cacao ®· trë thµnh mét c©y thùc phÈm cã gi¸ trÞ kinh tÕ cao, ®îc ®em sang trång ë nhiÒu vïng nhiÖt ®íi ch©u Phi vµ ch©u A ( kÓ c¶ ë miÒn Nam níc ta). cacbon §i«xit : X. khÝ cacb«nic cacbon phãng x¹ : tªn gäi cña chÊt ®ång vÞ C14 . ChÊt nµy cã ®Æc tÝnh tù ph©n huû trong mét kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh. Ngêi ta nghiªn cøu tÝnh chÊt tù ph©n huû cña C14 ®Ó cã thÓ x¸c ®Þnh ®îc tuæi cña c¸c ho¸ th¹ch chøa nã. C¸ch m¹ng c«ng nghiÖp : cuéc thay ®æi lín vÒ kÜ thuËt s¶n xuÊt tõ lao ®éng thñ c«ng sang lao ®éng c¬ giíi víi m¸y mãc.Cuéc C¸ch m¹ng c«ng nghiÖp b¾t ®Çu tríc tiªn ë níc Anh víi ngµnh dÖt vµo nh÷ng n¨m 60 cña thÕ kØ 18 vµ c¬ b¶n hoµn thµnh vµo nh÷ng n¨m 30 cña thÕ kØ 19. Cuéc C¸ch m¹ng c«ng nghiÖp kh«ng chØ hoµn toµn thay ®æi kÜ thuËt s¶n xuÊt, t¹o ra c¬ së vËt chÊt cho chñ nghÜa t b¶n ë ch©u ¢u,mµ cßn më ®Çu cho thêi ®¹i §¹i c«ng nghiÖp c¬ khÝ, më réng sù ph©n c«ng lao ®éng x· héi, lµm xuÊt hiÖn nhiÒu ngµnh s¶n xuÊt míi, xóc tiÕn sù h×nh thµnh c¸c ®« thÞ vµ c¸c trung t©m c«ng nghiÖp. TiÒn ®Ò cña cuéc C¸ch m¹ng c«ng nghiÖp lµ nh÷ng tiÕn bé lín lao vÒ lÜnh vùc khoa häc kÜ thuËt trong thÕ kØ 18 vµ th¾ng lîi cña cuéc c¸ch m¹ng x· héi chèng phong kiÕn cña giai cÊp t s¶n ë Anh vµ Ph¸p trong c¸c thÕ kØ 17-18. C¸ch m¹ng khoa häc-kÜ thuËt hiÖn ®¹i : thuËt ng÷ dïng ®Ó chØ cuéc c¸ch m¹ng khoa häc kÜ thuËt b¾t ®Çu tõ gi÷a thÕ kØ 20, ph©n biÖt víi cuéc c¸ch m¹ng khoa häc kÜ thuËt ®· x¶y ra vµo gi÷a thÕ kØ 19. TiÒn ®Ò cña cuéc C¸ch m¹ng KHKT hiÖn ®¹i lµ nh÷ng ph¸t minh vÒ KHKT tõ cuèi thÕ kØ 19 ®Õn ®Çu thÕ kØ 20. Cuéc C¸ch m¹ngKHKT hiÖn ®¹i cã 2 giai ®o¹n: giai ®o¹n 1 tõ n¨m 1940 ®Õn n¨m 1970 vµ giai ®o¹n 2 tõ n¨m 1970 ®Õn nay. §Æc trng c¬ b¶n cña giai ®o¹n ®Çu lµ: sù ph¸t triÓn m¹nh mÏ c¸c ngµnh khoa häc kÜ thuËt,phï hîp víi thêi k× kh«i phôc vµ ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ thÕ giíi ®· bÞ kiÖt quÖ sau chiÕn tranh, tËp trung vµo bèn híng chñ yÕu : t¨ng cßng khai th¸c c¸c nguån n¨ng lîng míi, më réng c¸c c¬ së nguyªn vËt liÖu, n©ng cao n¨ng suÊt lao ®éng vµ ®Èy m¹nh ph¹m vi nghiªn cøu ra c¸c ®¹i d¬ng vµ kho¶ng kh«ng vò trô. §Æc trng cña giai ®o¹n hai lµ tËp trung vµo c¸c híng: a) thay thÕ vµ gi¶m bít viÖc sö dông c¸c nguån n¨ng lîng,nguyªn vËt liÖu truyÒn thèng, b) t¨ng cêng tr×nh ®é tù ®éng ho¸ trong c«ng nghiÖp, c) ph¸t triÓn m¹nh c¸c ngµnh c«ng nghÖ sinh häc ®Ó cã ®îc
  23. 23. nh÷ng s¶n phÈm míi,cã n¨ng suÊt cao,phÈm chÊt tèt , d) ph¸t triÓn nhanh vµ kh«ng ngõng hoµn thiÖn kÜ thuËt ®iÖn tö vµ tin häc. C¸ch m¹ng tr¾ng : thuËt ng÷ ®îc dïng ë ¢n §é ®Ó chØ sù thay ®æi lín lao trong ngµnh ch¨n nu«i, nhê ®ã mµ n¨ng suÊt s÷a tr©u, bß ®îc t¨ng vît bËc. C¸ch m¹ng xanh : thuËt ng÷ ®îc dïng ®Ó chØ sù thay ®æi lín lao trong n«ng nghiÖp, t¹o ra mét qu¸ tr×nh t¨ng trëng vît bËc vÒ s¶n xuÊt l¬ng thùc trong c¸c níc ®ang ph¸t triÓn, sau khi ®· ®a vµo s¶n xuÊt ®¹i trµ mét sè gièng lóa míi,cã n¨ng suÊt cao (chñ yÕu lµ lóa m× vµ lóa níc). Mªhic« vµ ¢n §é lµ nh÷ng níc ®· ®i ®Çu trong cuéc C¸ch m¹ng xanh vµ ®· tho¸t khái n¹n ®ãi trong nh÷ng n¨m gi÷a thÕ kØ 20. HiÖn nay,ë Philippin ®· thµnh lËp ViÖn Nghiªn cøu lóa quèc tÕ, chuyªn nghiªn cøu vÒ c¸ch lai t¹o ra nh÷ng gièng lóa míi, cã n¨ng suÊt cao. Nh÷ng gièng nµy ®· ®îc phæ biÕn vµ trång ë nhiÒu níc ch©u A. cacten : tæ chøc kÕt hîp nhiÒu xÝ nghiÖp ®éc lËp trong mét ngµnh c«ng nghiÖp ( nhiÒu khi thuéc c¸c níc kh¸c nhau) nh»m b¶o vÖ gi¸ b¸n c¸c s¶n phÈm b»ng c¸ch h¹n chÕ viÖc s¶n xuÊt hoÆc viÖc c¹nh tranh gi÷a c¸c xÝ nghiÖp víi nhau. cacxt¬ : lo¹i ®Þa h×nh ®éc ®¸o h×nh thµnh trong c¸c líp ®¸ v«i. Trong ®Þa h×nh cacxt¬ thêng cã nh÷ng hang ®éng, nh÷ng cöa biÕn, cöa hiÖn cña c¸c dßng ch¶y vv... ThuËt ng÷ cacxt¬ b¾t nguån tõ tªn mét ®Þa ph¬ng ë Nam T (cò), n¬i cã nh÷ng cao nguyªn ®¸ v«i, rÊt ®iÓn h×nh cho lo¹i ®Þa h×nh nµy. C¶i c¸ch ruéng ®Êt : sù thay ®æi cã tÝnh chÊt c¸ch m¹ng d©n chñ,chèng phong kiÕn vÒ chÕ ®é chiÕm h÷u vµ sö dông ruéng ®Êt. ¥ c¸c níc t b¶n,c¶i c¸ch ruéng ®Êt nh»m môc ®Ých thóc ®Èy sù ph¸t triÓn chñ nghÜa t b¶n trong n«ng nghiÖp vµ trong nÒn kinh tÕ nãÝ chung,cßn ë c¸c níc tiÕn hµnh qu¸ tr×nh c¸ch m¹ng d©n téc, d©n chñ vµ x· héi chñ nghÜa,c¶i c¸ch ruéng ®Êt nh»m môc ®Ých xo¸ bá chÕ ®é ruéng ®Êt phong kiÕn,®Þa chñ, thùc hiÖn khÈu hiÖu"ngêi cµy coa ruéng" b»ng c¸ch tÞch thu hoÆc trng thu ruéng ®Êt cña ®Þa chñ,quèc h÷u ho¸ ruéng ®Êt vµ chia cho n«ng d©n. c¶i t¹o tù nhiªn : tæ hîp c¸c biÖn ph¸p nh»m kh¾c phôc nh÷ng ®iÒu kiÖn tù nhiªn kh«ng thuËn lîi ®Ó phôc vô cho nh÷ng môc ®Ých nhÊt ®Þnh nh : b¶o vÖ s¶n xuÊt, b¶o vÖ søc khoÎ cho con ngêi...ViÖc ®µo hå chøa níc, lµm c¸c c«ng tr×nh thuû lîi, trång rõng vv....®Òu lµ nh÷ng
  24. 24. c«ng tr×nh c¶i t¹o tù nhiªn. Tuy nhiªn, viÖc c¶i t¹o tù nhiªn ph¶i hîp lÝ, thuËn víi c¸c quy luËt tù nhiªn, nÕu kh«ng, tù nhiªn sÏ "tr¶ thï con ngêi" vµ g©y ra nh÷ng hËu qu¶ xÊu kh«ng thÓ lêng hÕt ®îc. cambri : ( Cm) kØ ®Çu tiªn trong ®¹i Cæ sinh, kÐo dµi trong kho¶ng 80 triÖu n¨m. Trong kØ Cambri ®· cã sù ph¸t triÓn cña mét sè loµi sinh vËt ®¬n gi¶n. camp«t : (Campos) thuËt ng÷ cã gèc tõ tiÕng Bå §µo Nha chØ kiÓu xavan cã nh÷ng d¶i rõng hµnh lang trªn c¸c cao nguyªn ë Braxin. canguru : thó ¨n cá ë ch©u Uc, cã hai ch©n sau rÊt dµi. ChiÒu cao khi ®øng tíi 1,5m. Di chuyÓn chñ yÕu b»ng ®éng t¸c nh¶y. Canguru cã c¸i tói ë bông ®Ó ®ùng vµ nu«i con míi ®Î trong vßng 6 th¸ng. canh«n : thuËt ng÷ gèc tiÕng T©y Ban Nha chØ lo¹i thung lòng s«ng bÞ c¾t xÎ s©u, hÑp, cã sên lµ v¸ch ®¸ dèc ®øng. Næi tiÕng nhÊt trªn thÕ giíi lµ c¸c canh«n cña s«ng C«l«ra®« ë Hoa K× (dµi trªn 3.000km, s©u tíi 1.800m). Cßn gäi lµ hÎm s«ng. canxit : kho¸ng vËt mµu tr¾ng, vµng hoÆc hång nh¹t, cã thµnh phÇn chñ yÕu lµ cacb«nat canxi (CaCO3) nguyªn chÊt hoÆc lÉn manhª, s¾t, mangan, kÏm vv... c¸n c©n Èm : t¬ng quan so s¸nh gi÷a lîng níc r¬i (mm) vµ lîng bèc h¬i (mm) ë mét ®Þa ®iÓm, trong mét kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh (n¨m, th¸ng, vv...). C¸n c©n Èm lµ d¬ng, nÕu lîng bèc h¬i nhá h¬n lîng níc r¬i, lµ ©m nÕu lîng bèc h¬i lín h¬n lîng níc r¬i. c¸n c©n bøc x¹ : t¬ng quan so s¸nh gi÷a lîng bøc x¹ thu ®îc vµ mÊt ®i. Cã c¸n c©n bøc x¹ khÝ quyÓn vµ c¸n c©n bøc x¹ mÆt ®Êt. Tham gia vµo c¸n c©n bøc x¹ khÝ quyÓn, trong phÇn thu cã lîng bøc x¹ trùc tiÕp, lîng bøc x¹ t¸n x¹ cña MÆt Trêi, lîng bøc x¹ cña mÆt ®Êt. Trong phÇn mÊt ®i, cã lîng bøc x¹ cña chÝnh b¶n th©n khÝ quyÓn híng vÒ mÆt ®Êt vµ ra kho¶ng kh«ng gian vò trô. Tham gia vµo c¸n c©n bøc x¹ mÆt ®Êt, trong phÇn thu cã lîng bøc x¹ trùc tiÕp vµ t¸n x¹ cña MÆt Trêi, cña khÝ quyÓn. Trong phÇn mÊt ®i,cã lîng bøc x¹ nhiÖt cña chÝnh mÆt ®Êt. C¸n c©n bøc x¹ còng cã d¬ng (nÕu phÇn thu lín h¬n phÇn mÊt ®i) vµ ©m ( nÕu phÇn thu nhá h¬n phÇn mÊt ®i). C¸n c©n níc : X. C©n b»ng níc c¸n c©n th¬ng m¹i : t¬ng quan so s¸nh vÒ gi¸ trÞ hµng ho¸ (hoÆc gi¸ trÞ tiÒn tÖ) gi÷a viÖc nhËp khÈu vµ xuÊt khÈu cña mét níc. Sù so s¸nh nµy
  25. 25. thêng ®îc biÓu hiÖn díi d¹ng mét b¶ng thèng kª ®èi chiÕu trong mét kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh. Khi gi¸ trÞ c¸c hµng nhËp khÈu t¬ng ®¬ng víi gi¸ trÞ c¸c hµng xuÊt khÈu th× c¸n c©n th¨ng b»ng. NÕu gi¸ trÞ c¸c hµng nhËp khÈu nhá h¬n th× lµ xuÊt siªu, nÕu lín h¬n th× lµ nhËp siªu. C¶ng : khu vùc ë bê biÓn hoÆc ë bÕn s«ng cã c¸c c«ng tr×nh x©y dùng vµ trang,thiÕt bÞ phôc vô cho viÖc neo, ®Ëu c¸c tµu,thuyÒn, ®æ bé hµnh kh¸ch,bèc dì hµng ho¸ vµ thùc hiÖn c¸c dÞch vô söa ch÷a kÜ thuËt, b¶o qu¶n hµng ho¸, vµ qu¶n lÝ c¸c c«ng viÖc kh¸c thuéc ph¹m vi vËn t¶i ®êng thuû. C¶ng quèc tÕ : c¶ng lín, n»m trªn c¸c ®êng giao th«ng quèc tÕ, ®îc trang bÞ tèt,cã tr×nh ®é qu¶n lÝ cao, cã kh¶ n¨ng phôc vô cho c¸c tµu níc ngoµi ra,vµo ®Ó bèc dì hµng ho¸, söa ch÷a vµ tiÕp tÕ nhiªn liÖu. C¶ng tù do : c¶ng cã chÕ ®é u ®·i vÒ mÆt thuÕ quan. C¶ng tù do cã hai h×nh thøc : c¶ng tù do hoµn toµn vµ c¶ng tù do h¹n chÕ. C¸c c¶ng tù do hoµn toµn kh«ng chÞu sù kiÓm so¸t cña c¸c c¬ quan h¶i quan cña níc së t¹i, hµng ho¸ ra vµo c¶ng ®Òu ®îc miÔn thuÕ xuÊt, nhËp, cßn ®èi víi c¸c c¶ng tù do h¹n chÕ, th× mét sè hµng ho¸ ph¶i nép thuÕ nhËp khÈu vµ chÞu sù kiÓm so¸t cña h¶i quan, mét sè kh¸c ®îc miÔn vµ còng kh«ng chÞu sù kiÓm so¸t cña h¶i quan. canhkina : tªn mét gièng c©y th©n gç to, cã nguån gèc ë Nam MÜ, ®îc ®- a sang trång ë In®«nªxia ®Ó lÊy chÊt Quinin cã trong vá c©y, dïng lµm thuèc ch÷a sèt rÐt vµ chÕ rîu bæ. C¶nh quan : ( landshaft ) theo nghÜa réng cã thÓ hiÓu t¬ng tù nh thuËt ng÷ phong c¶nh. VÝ dô : c¶nh quan miÒn nói, c¶nh quan ®ång b»ng vv...§ã lµ c¶nh (nh×n thÊy ®îc) cña mét vïng, mét khu vùc trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt, cã nh÷ng ®Æc ®iÓm nhÊt ®Þnh vÒ thiªn nhiªn (®Þa h×nh, khÝ hËu, thuû v¨n, ®éng thùc vËt vv...) hoÆc vÒ nh÷ng c«ng tr×nh do con ngêi t¹o ra nh : nhµ cöa, ®ång ruéng, kªnh m¸ng vv...Trong c¸c tµi liÖu ®Þa lÝ, ngêi ta thêng nãi tíi c¸c c¶nh quan tù nhiªn, c¶nh quan v¨n ho¸ hay nh©n sinh vv...Theo nghÜa hÑp, c¶nh quan cã thÓ hiÓu lµ mét ®¬n vÞ c¬ b¶n cña sù ph©n chia c¸c t«ng hîp thÓ l·nh thæ trong hÖ thèng ph©n vÞ ®Þa lÝ tù nhiªn. §ã lµ mét bé phËn cña líp vá ®Þa lÝ,t¬ng ®èi thuÇn nhÊt trong cÊu tróc, kh¸c víi c¸c bé phËn kh¸c do tÝnh ®Æc thï cña sù kÕt hîp cã tÝnh quy luËt cña c¸c thµnh phÇn,c¸c mèi quan hÖ bªn trong vµ c¸c mèi liªn hÖ gi÷a nã víi c¸c ®¬n vÞ thÊp h¬n (c¶nh khu,c¶nh diÖn vv...)
  26. 26. C¶nh quan b¨ng tÝch : c¶nh quan cña mét bé phËn ®Êt ®ai trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt, tríc ®©y ®· bÞ b¨ng hµ bao phñ ( trong thêi k× b¨ng hµ). §Æc ®iÓm cña lo¹i c¶nh quan nµy lµ cã c¸c s¶n phÈm do b¨ng hµ t¹o ra nh- : c¸c d¶i ®«i th¹ch, c¸c ®åi ®«i th¹ch, c¸c hå b¨ng hµ, c¸c c¸nh ®ång b¨ng tÝch vv...C¶nh quan b¨ng tÝch rÊt phæ biÕn ë PhÇn Lan, ë §«ng ¢u vv... caolanh : ®Êt sÐt tr¾ng, cã thµnh phÇn chñ yÕu lµ kho¸ng vËt Kaolinit ( Al2OH2Si2O5). §îc sö dông trong c«ng nghiÖp ho¸ chÊt, c«ng nghiÖp giÊy, sµ phßng vµ lµm ®å sø. cao l¬ng : (Sorgho) c©y l¬ng thùc phô cho h¹t, cã nguån gèc ë ch©u Phi, ¢n §é vµ Trung Quèc. Th©n c©y cao, gièng c©y ng«, h¹t mäc thµnh chïm ë trªn ngän. Cao nguyªn : ®Þa h×nh thuéc miÒn nói,cã bÒ mÆt t¬ng ®èi b»ng ph¼ng, hoÆc gîn sãng, ®«i khi cã ®åi. §é cao tõ 500m trë lªn. Cao nguyªn bao giê còng cã sên rÊt dèc, nhiÒu khi trë thµnh v¸ch ®øng. VÒ nguån gèc, cao nguyªn cã thÓ h×nh thµnh do t¸c ®éng bµo mßn, san b»ng l©u dµi c¸c lo¹i ®Þa h×nh hoÆc do bÞ mét lãp ®¸ phun trµo dµy nh ®¸ badan phñ lªn trªn mÆt. ¥ níc ta, Méc Ch©u lµ mét cao nguyªn bãc mßn, cßn B¶o Léc lµ mét cao nguyªn bÒ mÆt cã phñ ®¸ badan. car : ®Þa h×nh ®¸ v«i bÞ c¾t xÎ m¹nh. Cßn gäi lµ ®Þa h×nh ®¸ tai mÌo. Nh÷ng chç ®¸ nh« lªn, s¾c, nhän cao tõ vµi cm ®Õn vµi chôc cm. Lo¹i ®Þa h×nh nµy nhiÒu khi cã diÖn tÝch rÊt réng, t¹o thµnh c¸c c¸nh ®ång car. catinga : kiÓu rõng tha gåm c¸c lo¹i c©y a h¹n ë Braxin. C¸t kÕt : lo¹i ®¸ trÇm tÝch ®îc h×nh thµnh do sù g¾n kÕt c¸c h¹t c¸t b»ng c¸c lo¹i xi m¨ng silic, canxi, «xit s¾t vv...Tuú theo c¸c lo¹i chÊt g¾n kÕt kh¸c nhau, mµ ®¸ cã c¸c mµu s¾c tõ x¸m s¸ng ®Õn hång,®á gan gµ vv...§¸ c¸t kÕt tríc ®©y vÉn gäi lµ sa th¹ch. C¸t kÕt ®îc dïng lµm ®¸ mµi dao, lµm cèi ®¸ hoÆc lµm ®¸ x©y dùng. CÊm vËn : chÝnh s¸ch ng¨n c¶n,h¹n chÕ,quan hÖ kinh tÕ,th¬ng m¹i cña céng ®ång c¸c quèc gia trªn thÕ giíi ®èi víi mét níc bÞ coi lµ cã ý ®å ®e do¹ hoµ b×nh,an ninh quèc tÕ. CÊm vËn cã thÓ tõng phÇn hoÆc toµn bé ®èi víi viÖc xuÊt, nhËp khÈu c¸c lo¹i vò khÝ, nguyªn vËt liÖu, ngo¹i tÖ, c¸c th«ng tin vÒ khoa häc-kÜ thuËt, c«ng nghÖ vv...HiÕn ch¬ng Liªn HiÖp Quèc còng thõa nhËn biÖn ph¸p cÊm vËn coi nh mét biÖn ph¸p phßng ngõa, b¶o vÖ hoµ b×nh thÕ giíi. ViÖt Nam tríc
  27. 27. ®©y ®· tõng bÞ Hoa K× cÊm vËn. ChØ tõ th¸ng 2 n¨m 1994, lÖnh nµy míi ®îc b·i bá. C©n b»ng níc : t¬ng quan so s¸nh gi÷a lîng níc ®îc cung cÊp,lîng níc mÊt ®i, lîng níc cßn l¹i trªn ph¹m vi toµn Tr¸i §Êt hay ë mét l·nh thæ ( mét vïng, mét lu vùc s«ng, mét hå níc,mét thöa ruéng vv...) trong mét kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh (n¨m, th¸ng, tuÇn...). C¸c ®èi tîng tÝnh to¸n bao gåm: toµn bé lîng níc r¬i,lîng h¬i níc ngng tô, lîng dßng ch¶y trªn mÆt vµ díi ®Êt, lîng bèc h¬i, lîng níc gi÷ l¹i trong thæ nhìng, trong c¬ thÓ sinh vËt vv... Còng gäi lµ : C¸n c©n níc. cËn nhiÖt ®íi : X. §íi cËn nhiÖt cÊu t¹o Tr¸i §Êt : theo dù ®o¸n cña c¸c nhµ khoa häc th× Tr¸i §Êt hiÖn nay lµ mét hµnh tinh ®ang trong qu¸ tr×nh nguéi dÇn. CÊu t¹o cña nã gåm cã nhiÒu líp ®ång t©m. Lâi n»m ë trong cïng cã b¸n kÝnh kho¶ng 3400km, ®îc cÊu t¹o do c¸c lo¹i ®¸ nãng ch¶y cã tØ träng gÇn 12. Ngoµi lâi lµ líp trung gian, cã ®é dµy 2900km vµ tØ träng gÇn 5. Bªn ngoµi líp trung gian lµ líp ®¸ qu¸nh. Líp nµy ®îc biÕt tíi nhiÒu h¬n, v× m¨cma bÞ nÐn ë ®ã cã thÓ trµo lªn mÆt ®Êt thµnh c¸c dßng dung nham nãng ®á. Trong líp ®¸ qu¸nh còng cã nh÷ng vËn ®éng chËm ch¹p cña m¨cma dÎo. Ngoµi cïng lµ líp vá máng gåm c¸c lo¹i ®¸ nguéi cøng. Líp vá Tr¸i §Êt l¹i ph©n ra hai líp : líp vá ®¹i d¬ng, chñ yÕu gåm c¸c lo¹i ®¸ nÆng thuéc nhãm badan vµ líp vá lôc ®Þa, dµy h¬n, nhng cã tØ träng nhá h¬n, chñ yÕu gåm c¸c lo¹i ®¸ nhÑ thuéc nhãm granit. CÊu tróc d©n sè : X. KÕt cÊu d©n sè CÊu tróc ®¸ : ®Æc ®iÓm vÒ sù s¾p xÕp nh÷ng kho¸ng vËt cã kÝch th- íc,h×nh d¸ng kh¸c nhau trong mét lo¹i ®¸. CÊu tróc ®¸ lµ mét c¨n cø ®Ó ph©n biÖt c¸c lo¹i ®¸. CÊu tróc ®Êt : ®Æc ®iÓm vÒ sù g¾n kÕt c¸c phÇn tö ®Êt thµnh c¸c khèi cã ®é bÒn, h×nh d¸ng, kÝch thíc, kh¸c nhau. CÊu tróc ®Êt cã ¶nh h- ëng ®Õn ®é tho¸ng khÝ vµ chÕ ®é lu th«ng níc trong thæ nhìng. cÇu vång : hiÖn tîng quang häc thêng xuÊt hiÖn trªn bÇu trêi sau nh÷ng c¬n ma vÒ mïa h¹. CÇu vång bao giê còng hiÖn ra ë phÝa ®èi diÖn víi MÆt Trêi, díi d¹ng mét vµnh cung ngò s¾c. Së dÜ cã hiÖn tîng nµy lµ v× ¸nh s¸ng MÆt Trêi khi chiÕu qua c¸c giät níc ma li ti cßn l¬ löng trong khÝ quyÓn ®· bÞ khóc x¹, ph¶n x¹ vµ ph©n tÝch ra thµnh quang phæ b¶y mµu, gièng nh khi ¸nh s¸ng ®i qua mét l¨ng kÝnh.
  28. 28. c©y b¸ h¬ng : (cÌdre) c©y lín thuéc líp Th«ng, mäc ë ch©u A vµ ch©u Phi, cã cµnh xoÌ ngang thµnh tõng tÇng. Gç b¸ h¬ng cã mïi th¬m. Tríc kia, nh÷ng khu rõng b¸ h¬ng réng lín ë LiB¨ng rÊt næi tiÕng thÕ giíi. Ngêi Ai CËp xa rÊt chuéng dïng gç b¸ h¬ng cña Li B¨ng ®Ó x©y cÊt cung ®iÖn. DÇu vµ nhùa b¸ h¬ng ®îc dïng ®Ó tÈm v¶i íp x¸c. c©y b¸nh m× : (Artocarpe) c©y mäc phæ biÕn trªn c¸c ®¶o thuéc ch©u §¹i D¬ng. L¸ gièng l¸ ®u ®ñ, qu¶ gièng nh qu¶ mÝt nhá, giµu chÊt bét. Khi níng, ¨n tùa nh b¸nh m×, v× vËy cã tªn "c©y b¸nh m×". ¥ miÒn Nam níc ta còng cã c©y b¸nh m× gäi lµ c©y xa kª. c©y b¾t s©u bä : (NÐpenthÌs) thùc vËt th©n cá, mäc trªn nh÷ng vïng ®Êt kh« ë vïng nhiÖt ®íi ch©u A vµ ë Madagaxca. Cã kh¶ n¨ng b¾t s©u bä nhê mét bé phËn èng bÉy cã n¾p ®Ëy, mäc ë tay cuèn ®Çu l¸. C©y bôi : c©y th©n gç, phÇn lín a s¸ng, thêng cao tõ 1 ®Õn vµi mÐt, lµ thµnh phÇn chÝnh trong th¶m thùc vËt tù nhiªn ë c¸c vïng kh« h¹n, nöa hoang m¹c hoÆc hoang m¹c trªn thÕ giíi.. Còng cã mét bé phËn c©y bôi kh«ng a s¸ng,thêng mäc trong rõng, thµnh mét tÇng thÊp, díi t¸n c¸c c©y to. c©y chµ lµ : c©y trång phæ biÕn ë vïng B¾c Phi vµ Trung §«ng. Qu¶ cã vÞ ngät, mäc thµnh chïm lín ë ngän c©y, gièng chïm qu¶ cä. Qu¶ chµ lµ ph¬i kh« lµ thøc ¨n dù tr÷ cho nh÷ng ngêi ®i l¹i trong hoang m¹c. c©y cä dÇu : c©y thu«c gièng cä cho dÇu ¨n vµ dÇu dïng trong c«ng nghiÖp s¸n xuÊt xµ phßng. Cã nhiÒu ë §«ng Nam A, ®Æc biÖt lµ ë In®«nªxia vµ Malaixia. c©y c«ng nghiÖp : c¸c lo¹i c©y trång cung cÊp c¸c s¶n phÈm lµm nguyªn liÖu cho c¸c ngµnh c«ng nghiÖp. C©y c«ng nghiÖp cã thÓ ph©n ra hai lo¹i dùa vµo thêi gian sinh trëng : c©y c«ng nghiÖp ng¾n ngµy vµ c©y c«ng nghiÖp dµi ngµy. Dùa vµo c«ng dông, c©y c«ng nghiÖp còng cã thÓ ph©n ra : c©y lÊy sîi ( b«ng, gai,®ay,lanh...), c©y lÊy nhùa ( cao su, th«ng...), c©y lÊy dÇu ( ®Ëu t¬ng, cä, « liu...), c©y lÊy chÊt th¬m (khuynh diÖp, mµng tang, x¶...), c©y lÊy ®êng ( mÝa, cñ c¶i ®êng, thèt nèt...), c©y lµm thuèc ( s©m, tam thÊt, quÕ...) vµ c©y cã chÊt kÝch thÝch ( thuèc l¸, thuèc phiÖn vv......) c©y híng d¬ng : (hÐlianthe) thùc vËt th©n th¶o cã nguån gèc ë ch©u MÜ, hoa to, mµu vµng, a ¸nh s¸ng nªn lu«n lu«n quay vÒ phÝa MÆt Trêi. Hoa chøa nhiÒu h¹t, khi Ðp cho mét lo¹i dÇu ¨n tèt. Cßn cã tªn : c©y quú.
  29. 29. c©y l¬ng thùc : c¸c lo¹i c©y trång cho h¹t, cñ, phÇn lín ®îc nghiÒn thµnh bét cung cÊp chÊt tinh bét dïng lµm l¬ng thùc, chñ yÕu cho ngêi vµ gia sóc. C¸c c©y l¬ng thùc chÝnh cã : lóa m×, lóa g¹o vµ ng«. Ngoµi ba lo¹i trªn, c¸c c©y kh¸c ®îc coi lµ l¬ng thùc phô cã : lóa m¹ch ®en, yÕn m¹ch, s¾n, khoai, cao l¬ng. c©y phong Ên : c©y ho¸ th¹ch, cao tíi 30m, cßn dÊu vÕt trong c¸c líp than ®¸ tuæi Cacbon. c©y såi : c©y to, cao tõ 20 ®Õn 40m, l¸ cã nhiÒu thuú sèng phæ biÕn ë vïng «n ®íi. c©y thùc phÈm : c¸c lo¹i c©y trång dïng lµm thøc ¨n, thøc uèng hµng ngµy cho con ngêi. VÝ dô : c¸c lo¹i rau, ®Ëu, hoa qu¶, chÌ vv...HiÖn nay, ranh giíi gi÷a c¸c c©y thùc phÈm vµ c©y c«ng nghiÖp rÊt khã ph©n biÖt, v× khi ngµnh c«ng nghiÖp thùc phÈm ph¸t triÓn, th× nhiÒu c©y tríc kia chØ lµ thùc phÈm nay ®· trë thµnh c©y c«ng nghiÖp, cung cÊp nguyªn liÖu cho ngµnh nµy. VÝ dô : mÝa, chÌ,... chanc«pirit : quÆng ®ång cã c¸c h¹t lãng l¸nh mµu vµng. Thµnh phÇn chñ yÕu lµ : sunphua kÐp s¾t vµ ®ång ( FeCuS2). ch¶y chÊt x¸m : thuËt ng÷ ®îc dïng phæ biÕn tõ n¨m 1963 trªn c¸c b¸o chÝ thÕ giíi ®Ó chØ hiÖn tîng di c cña mét sè lîng lín c¸c c¸n bé khoa häc-kÜ thuËt tõ c¸c níc nghÌo, cã nÒn kinh tÕ kÐm ph¸t triÓn sang c¸c níc giµu cã nÒn kinh tÕ ph¸t triÓn h¬n. VÝ dô : trong hai thËp niªn 60 vµ 70 cña thÕ kØ nµy, c¸c níc ®ang ph¸t triÓn ®· bÞ mÊt kho¶ng 10 v¹n c¸n bé khoa häc - kÜ thuËt. Ngoµi nguyªn nh©n kinh tÕ, c¸c nguyªn nh©n kh¸c n÷a cña hiÖn tîng ch¶y chÊt x¸m lµ : t×nh h×nh chÝnh trÞ thiÕu æn ®Þnh, ®êi sèng x· héi vµ ®iÒu kiÖn nghiªn cøu khoa häc-kÜ thuËt kÐm ph¸t triÓn ë c¸c níc nghÌo. ch¨n nu«i : mét trong hai ngµnh chÝnh cña n«ng nghiÖp bao gåm : ch¨n nu«i gia sóc, ch¨n nu«i gia cÇm, nu«i ong, nu«i t«m, nu«i c¸ vv...Ngµnh ch¨n nu«i ®· cung cÊp cho x· héi nhiÒu thùc phÈm ( thÞt, s÷a, trøng...), søc kÐo ( ngùa, tr©u, bß, voi, l¹c ®µ...) vµ nguyªn liÖu cho c¸c ngµnh c«ng nghiÖp nhÑ vµ c«ng nghiÖp thùc phÈm ( thuéc da, dÖt lôa, lµm ®å hép vv...) chÊn t©m : vÞ trÝ trung t©m cña c¸c sãng ®Þa chÊn ( trªn mÆt ®Êt), n»m ngay trªn ®êng th¼ng ng¾n nhÊt nèi tõ chÊn tiªu lªn mÆt ®Êt.
  30. 30. chÊn tiªu : n¬i ph¸t sinh ra c¸c chÊn ®éng lµm rung chuyÓn mÆt ®Êt trong c¸c trËn ®éng ®Êt. ChÊn tiªu thêng n»m ë ®é s©u vµo kho¶ng 15 - 30km díi mÆt ®Êt. chÊt dinh dìng : thuËt ng÷ chØ nh÷ng chÊt cã ý nghÜa hµng ®Çu ®èi víi sù sinh trëng cña thùc vËt vµ ®éng vËt, bao gåm c¸c chÊt v« c¬ vµ h÷u c¬. §èi víi thùc vËt, c¸c chÊt nµy ph¶i hoµ tan ®îc trong níc ®Ó rÔ c©y dÔ hÊp thu. Trong sè c¸c chÊt dinh dìng cã c¸c nguyªn tè ®¹i lîng ( gåm mét lîng lín nh: N, P, K, Ca, Mg, Si, Fe, S...) vµ c¸c nguyªn tè vi l- îng ( gåm mét lîng rÊt nhá, nhng rÊt cÇn thiÕt cho c¸c qu¸ tr×nh sinh ho¸ nh : ®ång, kÏm , c«ban....) chÊt míi sinh : ( trong thæ nhìng) chÊt cã h×nh thï vµ thµnh phÇn ho¸ häc kh¸c nhau míi sinh ra trong qu¸ tr×nh h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña thæ nhìng, do sù ph©n bè l¹i mét c¸ch cã quy luËt nh÷ng nguyªn tè ho¸ häc trong c¸c líp ®Êt. Sù tËp trung mét sè nguyªn tè cã thÓ t¹o nªn nh÷ng hîp chÊt míi, ®Æc biÖt kh¸c h¼n víi c¸c chÊt vèn cã trong ®Êt. VÝ dô : ®¸ ong trong ®Êt pheralit nhiÖt ®íi, c¸c h¹t kÕt von s¾t trong ®Êt p«td«n, c¸c h¹t cacb«nat mµu tr¾ng trong ®Êt th¶o nguyªn vv... ch©u lôc : bé phËn cña thÕ giíi bao gåm nhiÒu quèc gia n»m trªn c¸c ®¹i lôc vµ c¸c ®¶o phô thuéc. §¹i lôc lµ mét kh¸i niÖm vÒ tù nhiªn cßn ch©u lôc lµ mét kh¸i niÖm vÒ chÝnh trÞ-lÞch sö. §¹i lôc vµ ®¶o ®Òu lµ nh÷ng m¶ng ®Êt næi xung quanh cã ®¹i d¬ng bao bäc, nhng kh¸c nhau vÒ quy m« lín nhá, v× vËy ®¹i lôc cã thÓ bao gåm mét sè ®¶o xung quanh cã quan hÖ vÒ nguån gèc ph¸t sinh, cßn ch©u lôc lµ nh÷ng bé phËn lín ®Êt ®ai bao gåm nhiÒu quèc gia, nªn trong ch©u lôc cã c¶ c¸c ®¶o n»m ë xung quanh thuéc chñ quyÒn cña c¸c quèc gia ®ã. Trªn thÕ giíi cã 6 ®¹i lôc lµ : ®¹i lôc ¢u-¸, ®¹i lôc Phi, ®¹i lôc B¾c MÜ, ®¹i lôc Nam MÜ, ®¹i lôc ¤xtr©ylia vµ ®¹i lôc Nam Cùc, nhng chØ cã 5 ch©u lµ : ch©u ¸ (43,9 triÖu km2 ), ch©u ¢ô ( 10 triÖu km2), ch©u Phi ( 30 triÖu km2 ), ch©u MÜ ( 42 triÖu km2 ) vµ ch©u §¹i D¬ng (7,7 triÖu km2 ). ch©u thæ : ®ång b»ng phï sa, thÊp, b»ng ph¼ng do c¸c s«ng lín båi ®¾p ë cöa s«ng. VÝ dô : ch©u thæ s«ng Nin ë Ai CËp réng 24.000km2 ,ch©u thæ s«ng Amad«n ë Nam MÜ réng 100.000 km2 ,ch©u thæ s«ng Hång vµ Th¸i B×nh ë níc ta réng 15.000km2 vv...C¸c ch©u thæ cßn ®îc gäi lµ tam gi¸c ch©u hoÆc ®enta, bëi v× chóng ®Òu cã h×nh tam gi¸c hoÆc gièng ch÷ Hi L¹p cæ : ®enta.
  31. 31. chÕ ®é s«ng : ®Æc ®iÕm cña mét con s«ng vÒ mÆt níc ch¶y. ChÕ ®é s«ng phô thuéc vµo c¸c ®Æc ®iÓm tù nhiªn cña lu vùc, chñ yÕu lµ ®Þa h×nh vµ khÝ hËu. §Þa h×nh cã ¶nh hëng ®Õn ®é dèc cña lßng s«ng, tèc ®é níc ch¶y...,cßn khÝ hËu th× ¶nh hëng ®Õn sù biÕn ®æi cña lîng níc... ChÕ ®é s«ng biÕn ®æi theo mïa, trong n¨m vv...thÓ hiÖn ë sù biÕn ®æi vÒ mùc níc, lu lîng, nhiÖt ®é, lîng phï sa vµ vÒ hµm lîng c¸c chÊt hoµ tan trong níc... checn«diom : lo¹i ®Êt rÊt mµu mì, cã tÇng mïn dµy, mµu ®en, ph¸t triÓn ë miÒn th¶o nguyªn kh« phÝa ®«ng ch©u ¢u, chñ yÕu ë Liªn bang Nga, Ucraina,Hungari, vµ Rumani. Lîng mïn chiÕm tõ 4 ®Õn 15%. §©y lµ vïng ®Êt s¶n xuÊt nhiÒu lóa m× næi tiÕng. Tuy nhiªn, vïng ®Êt nµy còng hay bÞ h¹n, nhiÒu khi mÊt mïa hµng chôc n¨m liÒn nh ë níc Nga thêi Sa Hoµng. ViÖc cung cÊp níc tíi cho vïng nµy lµ hÕt søc cÇn thiÕt. chi lu : dßng ch¶y tiªu níc cho mét con s«ng chÝnh ë phÝa h¹ lu (chñ yÕu trong vïng cöa s«ng). VÝ dô : s«ng §¸y, s«ng §uèng,s«ng Luéc lµ c¸c chi lu cña s«ng Hång. chÝ tuyÕn : ®êng vÜ tuyÕn n»m ë 23o27' trªn c¶ hai b¸n cÇu B¾c vµ Nam. ¥ ®©y, lóc gi÷a tra, MÆt Trêi chØ xuÊt hiÖn trªn ®Ønh ®Çu cã mét lÇn trong n¨m. ¥ tÊt c¶ c¸c ®Þa ®iÓm trong khu vùc gi÷a hai chÝ tuyÕn, lóc gi÷a tra, MÆt Trêi ®Òu xuÊt hiÖn trªn ®Ønh ®Çu 2 lÇn trong n¨m. Ngoµi khu vùc nãi trªn, quanh n¨m lóc gi÷a tra, kh«ng n¬i nµo thÊy ®îc MÆt Trêi lªn ®Ønh ®Çu. Nh vËy lµ trong chuyÓn ®éng biÓu kiÕn cña MÆt Trêi trong n¨m, c¸c ®êng chÝ tuyÕn còng lµ nh÷ng ®êng giíi h¹n t©n cïng mµ MÆt Trêi cã thÓ ®¹t tíi. V× vËy cã tªn lµ chÝ tuyÕn. chØ sè kh« h¹n : chØ sè biÓu hiÖn t×nh tr¹ng thiÕu hoÆc thõa Èm cña mét ®Þa ph¬ng. §ã lµ t¬ng quan so s¸nh gi÷a c¸n c©n bøc x¹ cña mÆt ®Êt so víi tæng sè nhiÖt chi phÝ cho sù bèc h¬i lîng ma trong n¨m. ChØ sè nµy ®îc tÝnh theo mét c«ng thøc do M.I. Bu®c« ®a ra, nh»m ®¸nh gi¸ ®iÒu kiÖn kh«,Èm cña mét l·nh thæ, phôc vô cho s¶n xuÊt n«ng nghiÖp. NÕu chØ sè nhá h¬n 1 th× thiÕu ©m. Theo c¸ch tÝnh nµy, c¸c vïng ®µi nguyªn, rõng c©y l¸ réng, rõng c©y hçn hîp, rõng
  32. 32. c©y l¸ kim thuéc «n ®íi, rõng rËm nhiÖt ®íi, cËn nhiÖt ®íi ®Òu cã chØ sè kh« h¹n nhá h¬n 1. ChØ sè lín nhÊt : 3 lµ ë vïng hoang m¹c. ChØ sè ph¸t triÓn nh©n b¶n : (HDI) chØ sè do LHQ ®a ra ®Ó ®¸nh gi¸ møc ®é ph¸t triÓn cña c¸c quèc gia kh«ng chØ thuÇn tuý vÒ mÆt kinh tÕ,mµ cã chó träng ®Õn mÆt chÊt lîng cuéc sèng cña nh©n d©n trong quèc gia ®ã. ChØ sè nµy ®îc tÝnh dùa vµo ba chØ tiªu : - GNP hoÆc GDP tÝnh theo ®Çu ngêi - tØ lÖ ngêi biÕt ch÷ vµ ®îc ®i häc - tuæi thä trung b×nh ChiÕn lîc "®uæi b¾t" : (catching-up) chiÕn lîc kinh tÕ cña c¸c níc ®ang ph¸t triÓn nh»m ®uæi kÞp c¸c níc ph¸t triÓn,vÒ s¶n lîng vµ xuÊt khÈu s¶n phÈm (ë mét sè lÜnh vùc nhÊt ®Þnh) trong mét thêi gian ng¾n h¬n thêi gian mµ c¸c níc c«ng nghiÖp tiªn tiÕn ®· ph¶i tr¶i qua,dùa vµo u thÕ cña c¸c níc ®i sau ®· cã kinh nghiÖm cña c¸c níc ®i tríc. ChiÕn lîc "theo sau" : (follow-up) chiÕn lîc phï hîp víi ®iÒu kiÖn ban ®Çu cßn nhiÒu khã kh¨n cña c¸c níc ®ang ph¸t triÓn.Theo chiÕn lîc nµy th× c¸c níc ®ang ph¸t triÓn cÇn tËp trung vèn ®Çu t vµo c¸c ngµnh s¶n xuÊt hµng tiªu dïng,tèn Ýt vèn,quay vßng nhanh, sö dông nhiÒu lao ®éng nh»m t¨ng nhanh tèc ®é tÝch luü .C¸c quèc gia nµy hîp t¸c, nhËp kÜ thuËt cña níc ngoµi vµ b¾t chíc hä s¶n xuÊt c¸c s¶n phÈm cïng lo¹i (chñ yÕu vµ l¾p r¸p,gia c«ng). Còng cã khi dïng c¸c nh·n hiÖu cña n- íc ngoµi vèn ®· næi tiÕng ®Ó tiªu thô s¶n phÈm. ChiÕn lîc "vît tríc": (pass-over) chiÕn lîc ®îc c¸c c«ng ti t nh©n b¶n xø ë c¸c níc c«ng nghiÖp míi (NIC) ¸p dông,nh»m chiÕm u thÕ so víi c¸c c«ng ti ®a quèc gia,dùa vµo u thÕ vÒ luËt ph¸p dµnh cho ngêi b¶n xø,còng nh nh÷ng ®iÒu kiÖn thuËn lîi vÒ viÖc hiÓu râ nh÷ng truyÒn thèng vÒ v¨n ho¸ ng«n ng÷ d©n téc vv...Khã kh¨n chÝnh lµ ph¶i san b»ng ®îc nh÷ng yÕu kÐm vÒ mÆt kÜ thuËt,qu¶n lÝ s¶n xuÊt vµ vÒ mÆt tiÕp cËn thÞ trêng. chiÕn tranh l¹nh : t×nh tr¹ng c¨ng th¼ng trong c¸c mèi quan hÖ quèc tÕ, gi÷a c¸c quèc gia ®èi ®Þch nhau vÒ kinh tÕ hoÆc chÝnh trÞ mµ cha dïng ®Õn qu©n sù. chiÕu ®å : ph¬ng ph¸p biÓu hiÖn bÒ mÆt h×nh cÇu cña Tr¸i §Êt hoÆc cña mét bé phËn bÒ mÆt Tr¸i §Êt lªn mÆt ph¼ng cña giÊy. Ph¬ng ph¸p biÓu hiÖn chñ yÕu dùa vµo c¸ch vÏ hÖ thèng kinh,vÜ tuyÕn cña Tr¸i §Êt. Ph¬ng ph¸p chiÕu ®å nµo còng cã nhîc ®iÓm lµ lµm cho
  33. 33. h×nh d¸ng thËt cña bÒ mÆt Tr¸i §Êt bÞ biÕn d¹ng. C¸c nhµ vÏ b¶n ®å ®· ph¶i dïng c¸c ph¬ng ph¸p to¸n häc ®Ó tÝnh to¸n sao cho b¶n ®å vÏ ra cã sai sè Ýt nhÊt. chim c¸nh côt : loµi chim sèng thµnh bÇy ë vïng ven biÓn lôc ®Þa Nam Cùc. Chim thêng ®øng th¼ng, ®i trªn hai ch©n. C¸nh ng¾n kh«ng dïng ®Ó bay, mµ dïng lµm b¬i chÌo khi di chuyÓn díi níc. Khi ®øng, chiÒu cao cña chim trëng thµnh ®¹t ®Õn 1m. Chim §u«i ®µn : (MÐnure) loµi chim sèng ë lôc ®Þa Uc, to b»ng chim trÜ. Con ®ùc cã hai l«ng ®u«i dµi cong gièng nh chiÕc ®µn lia. chim Ðn : (hirondelle) loµi chim nhá, lng cã l«ng mµu ®en, bông cã l«ng tr¾ng, ®u«i xÎ thµnh hai nh¸nh. Chim Ðn ¨n s©u bä, b¾t måi trong lóc ®ang bay. En lµ loµi chim di tró, sèng ë c¸c vïng «n ®íi vµo c¸c mïa xu©n, h¹. Sang thu, ®«ng bay vÒ phÝa nam ®Ó tr¸nh rÐt. §Õn mïa Êm l¹i trë vÒ «n ®íi. chim ruåi : thuËt ng÷ chØ mét nhãm chim sÎ ë ch©u MÜ, cã th©n h×nh rÊt nhá, l«ng mµu sÆc sì, bay nhanh vµ cã má dµi ®Ó hót mËt hoa. chim thiªn ®êng : ( paradisier) loµi chim thuéc hä chim sÎ, sinh sèng ë trªn ®¶o Irian trong Th¸i B×nh D¬ng. Con ®ùc cã bé l«ng sÆc sì vµ bãng, ®Ñp, t¹o thµnh c¸c chïm b«ng ë bªn sên vµ trªn ®Çu. chim yÕn : ( salangane) loµi chim nhá sèng ë bê biÓn ch©u A vµ ch©u §¹i D¬ng trªn c¸c v¸ch nói ®¸ v«i. Tæ chim yÕn ®îc coi lµ mét mãn ¨n quý. Nã ®îc lµm b»ng rong biÓn g¾n kÕt víi níc r·i cña chim vµ thêng chØ cã ë trªn c¸c v¸ch nói ®¸ cheo leo. chã biÓn : ( h¶i cÈu) thó thuéc bé ch©n v©y, cæ ng¾n, tai kh«ng cã vµnh, th©n dµi tõ 1,5m ®Õn 2m. Chã biÓn sinh sèng ë vïng biÓn cùc B¾c, cùc Nam vµ c¶ trong c¸c vïng bê biÓn cã khÝ hËu Êm h¬n. chã d¬i : ®éng vËt cã vó to b»ng con mÌo,¨n s©u bä vµ biÕt bay, sèng trªn quÇn ®¶o X¬n®a vµ b¸n ®¶o §«ng D¬ng. §éng vËt nµy bay ®îc nhê cã nh÷ng mµng da ë hai bªn th©n dÝnh liÒn víi tø chi vµ ®u«i. Cßn gäi lµ chån bay. chßm sao : nhãm c¸c ng«i sao cã vÞ trÝ gÇn nhau, t¹o nªn mét h×nh thï nhÊt ®Þnh, thêng ®îc ®Æt tªn riªng theo trÝ tëng tîng cña con ngêi. VÝ dô : Chßm sao GÊu Lín, chßm sao ChiÕn SÜ, chßm sao ThÇn N«ng vv...
  34. 34. chßm sao b¾c ®Èu : tªn kh¸c cña chßm sao GÊu Nhá, gåm cã 7 ng«i, trong ®ã cã ng«i sao B¾c Cùc. Gäi lµ chßm sao B¾c §Èu, v× chßm sao nµy n»m ë ph¬ng B¾c, cã h×nh thï gièng nh mét c¸i ®Êu ®ong g¹o (®Èu) . chån bay : X. Chã d¬i chu tr×nh th¬ng m¹i : vßng lu©n chuyÓn cña mét s¶n phÈm trªn thÞ trêng qua c¸c kh©u trung gian gi÷a ngêi s¶n xuÊt vµ ngêi tiªu dïng. chñng téc : tËp hîp ngêi cã nh÷ng ®Æc ®iÓm tù nhiªn gièng nhau, di truyÒn tõ thÕ hÖ nµy sang thÕ hÖ kh¸c nh : mµu da, mµu m¾t, tãc, h×nh d¸ng x¬ng ®Çu, x¬ng sä vv... Trªn thÕ giíi, ngêi ta thêng ph©n ra 3 ®¹i chñng : ¥r«pª«it (da tr¾ng), M«ng«l«it (da vµng) vµ Nªgr«- ¤xtral«it (da ®en). (Còng cã tµi liÖu coi ®¹i chñng Nªgr«-¤xtral«it lµ hai ®¹i chñng riªng biÖt. NÕu nh vËy th× sÏ cã : kh«ng ph¶i 3 ®¹i chñng, mµ lµ 4 ®¹i chñng). chuèi giÎ qu¹t : c©y hä chuèi ë Ma®agaxca, thêng ®îc trång lµm c©y c¶nh v× nã cã h×nh d¸ng ®Ñp, th©n c©y cao, l¸ chôm l¹i ë cuèng, ngän xoÌ ra nh nh÷ng nan qu¹t. chuét nh¶y : (gerboise) loµi chuét nhá cã hai ch©n sau dµi h¬n hai ch©n tr- íc, thuËn tiÖn cho ho¹t ®éng nh¶y vµ ®µo ®Êt lµm hang trong c¸c ®ång b»ng ®Êt c¸t. chuét tói : X. Canguru chuyªn m«n ho¸ : h×nh thøc ph©n c«ng lao ®éng x· héi gi÷a c¸c ngµnh s¶n xuÊt kh¸c nhau cña nÒn kinh tÕ quèc d©n vµ trong néi bé mét ngµnh, thËm chÝ gi÷a c¸c xÝ nghiÖp ë nh÷ng giai ®o¹n kh¸c nhau cña qu¸ tr×nh s¶n xuÊt. ChuyÓn dÞch c¬ cÊu nÒn kinh tÕ : thuËt ng÷ trong lÜnh vùc kinh tÕ häc míi xuÊt hiÖn trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y ®Ó chØ sù thay ®æi dÇn dÇn,tõng bíc cÊu tróc cña nÒn kinh tÕ trong ph¹m vi c¸c ngµnh vµ c¸c vïng l·nh thæ ®Ó thÝch nghi víi hoµn c¶nh ph¸t triÓn cña ®Êt níc. Sù chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh thÓ hiÖn ë sù thay ®æi tØ träng gi÷a c¸c ngµnh n«ng nghiÖp, c«ng nghiÖp, dÞch vô vµ c¶ gi÷a c¸c ngµnh nhá trong néi bé c¸c ngµnh kinh tÕ nh: gi÷a trång trät vµ ch¨n nu«i trong n«ng nghiÖp, gi÷a khai th¸c vµ chÕ biÕn trong c«ng nghiÖp vv...
  35. 35. Sù chuyÓn dÞch c¬ cÊu vïng l·nh thæ thÓ hiÖn ë sù thay ®æi c¸c ®Þa bµn s¶n xuÊt t¬ng øng víi sù chuyÓn dÞch c¬ cÊu ngµnh. ThÝ dô: viÖc h×nh thµnh c¸c vïng s¶n xuÊt c©y c«ng nghiÖp ë T©y Nguyªn, ë §«ng Nam Bé,viÖc h×nh thµnh vµ x©y dùng khu c«ng nghiÖp dÇu khÝ ë Vòng Tµu, c¸c ®Æc khu kinh tÕ ë ngo¹i vi c¸c thµnh phè Hå ChÝ Minh, Hµ Néi, H¶i Phßng vv... chuyÓn ®éng biÓu kiÕn cña mÆt trêi : chuyÓn ®éng kh«ng cã thùc cña MÆt Trêi, nhng l¹i biÓu hiÖn ra tríc m¾t ngêi quan s¸t nh cã thùc. VÝ dô : chuyÓn ®éng cña MÆt Trêi tõ §«ng sang T©y trong ngµy, chuyÓn ®éng cña MÆt Trêi gi÷a hai chÝ tuyÕn trong n¨m. Thùc ra, nh÷ng nhËn thøc nµy chØ lµ sù lÇm lÉn cña thÞ gi¸c con ngêi. MÆt Trêi kh«ng chuyÓn ®éng tõ §«ng sang T©y trong ngµy, mµ Tr¸i §Êt tù quay quanh trôc tõ T©y sang §«ng. MÆt Trêi trong n¨m kh«ng di chuyÓn gi÷a hai chÝ tuyÕn mµ Tr¸i §Êt chuyÓn ®éng tÜnh tiÕn quanh MÆt Trêi trong ®iÒu kiÖn trôc cña nã nghiªng 66033' so víi mÆt ph¼ng quü ®¹o, nªn con ngêi trªn Tr¸i §Êt thÊy MÆt Trêi di chuyÓn gi÷a hai chÝ tuyÕn. chuyÓn ®éng cña tr¸i ®Êt : Tr¸i §Êt cã rÊt nhiÒu chuyÓn ®éng, trong ®ã cã hai chuyÓn ®éng chÝnh lµ : chuyÓn ®éng quanh trôc vµ chuyÓn ®éng quanh MÆt Trêi. ChuyÓn ®éng quanh trôc lµ sù vËn ®éng tù quay cña Tr¸i §Êt quanh trôc theo híng tõ T©y sang §«ng. Thêi gian Tr¸i §Êt tù quay trän mét vßng lµ mét ngµy ®ªm. HiÖn tîng ngµy ®ªm kÕ tiÕp nhau ë kh¾p n¬i trªn Tr¸i §Êt vµ hiÖn tîng MÆt Trêi, MÆt Tr¨ng, c¸c v× sao mäc lÆn hµng ngµy trªn bÇu trêi, mµ con ngêi quan s¸t ®îc chÝnh lµ nh÷ng kÕt qu¶ quan träng nhÊt cña sù chuyÓn ®éng ®ã. V× Tr¸i §Êt h×nh cÇu, cho nªn tèc ®é vËn chuyÓn cña c¸c ®Þa ®iÓm trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt trong mét ngµy ®ªm rÊt kh¸c nhau. C¸c ®Þa ®iÓm n»m trªn ®êng xÝch ®¹o cã tèc ®é lín nhÊt (gÇn 1.700km/h). Cµng ®i vÒ phÝa hai cùc, tèc ®é ®ã gi¶m dÇn. ¥ hai ®iÓm cùc, tèc ®é b»ng 0, v× hai ®iÓm nµy chØ quay t¹i chç, mµ kh«ng thay ®æi vÞ trÝ. ChuyÓn ®éng quanh MÆt Trêi lµ sù chuyÓn ®éng cña Tr¸i §Êt theo mét quü ®¹o ellip (h¬i bÇu dôc) mµ MÆt Trêi n»m ë mét trong hai tiªu ®iÓm. Tèc ®é vËn chuyÓn trung b×nh cña Tr¸i §Êt trªn quü ®¹o vµo kho¶ng 30km/s. Thêi gian vËn chuyÓn trän mét vßng b»ng 365 ngµy 5 giê 48' (n¨m thiªn v¨n). Do Tr¸i §Êt h×nh cÇu, trôc cña nã bao giê còng nghiªng vÒ mét phÝa vµ ng¶ trªn mÆt ph¼ng quü ®¹o mét
  36. 36. gãc 66o33', nªn b¸n cÇu B¾c vµ b¸n cÇu Nam lu©n phiªn nhËn ®îc t- ¬ng ®èi nhiÒu ¸nh s¸ng vµ nhiÖt trong n¨m. KÕt qu¶ lµ cã hiÖn tîng c¸c mïa vµ hiÖn tîng ngµy ®ªm dµi,ng¾n kh¸c nhau. á kh¾p mäi n¬i trªn Tr¸i §Êt ( trõ hai ngµy xu©n ph©n vµ thu ph©n). TÊt c¶ c¸c ®Þa ®iÓm n»m trªn ®êng xÝch ®¹o, quanh n¨m lóc nµo còng cã ngµy ®ªm dµi b»ng nhau. HiÖn tîng ngµy ®ªm chªnh lÖch biÓu hiÖn râ nhÊt vµo hai ngµy h¹ chÝ (22/6) vµ ®«ng chÝ (22/12). Lóc ®ã, trong khu vùc tõ vÜ tuyÕn 66o33' ®Õn cùc, hoÆc cã ngµy dµi 24 giê ( b¸n cÇu B¾c vµo ngµy 22/6, b¸n cÇu Nam vµo ngµy 22/12) hoÆc cã ®ªm dµi 24 giê (b¸n cÇu B¾c vµo ngµy 22/12, b¸n cÇu Nam vµo ngµy 22/6). chuyÓn ®éng n©ng lªn vµ h¹ xuèng cña vá tr¸i ®Êt : chuyÓn ®éng lµm thay ®æi t×nh tr¹ng ph©n bè lôc ®Þa vµ ®¹i d¬ng ë nh÷ng khu vùc réng lín trªn Tr¸i §Êt. Trong trêng hîp n©ng lªn, diÖn tÝch lôc ®Þa réng thªm, cßn trong trêng hîp h¹ xuèng, diÖn tÝch lôc ®Þa gi¶m ®i. Tèc ®é n©ng lªn vµ h¹ xuèng thêng chØ tõ mét vµi phÇn tr¨m cm ®Õn vµi cm trong mét n¨m. Nguyªn nh©n sinh ra c¸c hiÖn tîng nµy cã thÓ lµ do c¸c lùc ë bªn trong Tr¸i §Êt (chuyÓn ®éng kiÐen t¹o), nhng còng cã thÓ do c¸c lùc ë bªn ngoµi nh sù t¨ng,gi¶m träng lîng cña c¸c khèi b¨ng lôc ®Þa trong c¸c thêi k× b¨ng hµ hoÆc thêi k× tan b¨ng. ChuyÓn ®éng nµy x¶y ra thêng xuyªn vµ ë kh¾p n¬i trong líp vá Tr¸i §Êt. chuyÓn giao c«ng nghÖ : hiÖn tîng xuÊt khÈu kÜ thuËt vµ ph¬ng ph¸p lµm viÖc tõ mét níc nµy sang mét níc kh¸c ( thêng lµ nuøc kÐm ph¸t triÓn). C¸c h×nh thøc chuyÓn giao c«ng nghÖ cã thÓ lµ : b¸n trang thiÕt bÞ kÜ thuËt, b¸n b»ng s¸ng chÕ hoÆc huÊn luyÖn kÜ thuËt, thiÕt lËp c¸c chi nh¸nh vv... chøng kho¸n : chøng tõ b¶o ®¶m gi¸ trÞ mét phÇn vèn trong mét xÝ nghiÖp vµ ®îc quyÒn hëng phÇn l·i suÊt hµng n¨m do xÝ nghiÖp thu ®îc. Trong c¸c níc t b¶n, ®Ó huy ®éng vèn tæ chøc c¸c xÝ nghiÖp lín, c¸c tæ chøc t b¶n, c¸c ng©n hµng thêng ph¸t hµnh chøng kho¸n. VÝ dô : ®Ó huy ®éng mét sè vèn lµ 1.000.000 USD, hä ph¸t hµnh 1.000 chøng kho¸n, mçi tê cã gi¸ trÞ 1.000 USD. Chøng kho¸n ®îc b¸n trªn thÞ trêng chøng kho¸n. Ngêi nµo mua chøng kho¸n còng trë thµnh ngêi tham gia qu¶n lÝ xÝ nghiÖp vµ cã quyÒn ®îc hëng phÇn l·i suÊt hµng n¨m ( chia theo sè lîng chøng kho¸n). Nh÷ng ngêi l·nh ®¹o xÝ nghiÖp ®îc héi nghÞ toµn thÓ nh÷ng ngêi cã chøng kho¸n bÇu ra. Sè phiÕu bÇu c¨n cø vµo sè chøng kho¸n, v× vËy nh÷ng ngêi n¾m quyÒn hµnh ®iÒu khiÓn xÝ nghiÖp,
  37. 37. phÇn lín lµ nh÷ng ngêi së h÷u nhiÒu chøng kho¸n nhÊt. C¸c chøng kho¸n cã thÓ tù do mua, b¸n trªn thÞ trêng chøng kho¸n. C¸c chøng kho¸n lóc ®Çu b¸n ra theo ®óng gi¸ trÞ ghi trªn giÊy, nhng vÒ sau gi¸ trÞ ®ã cã thÓ thay ®æi tuú theo t×nh h×nh lç,l·i cña xÝ nghiÖp. XÝ nghiÖp lµm ¨n cµng nhiÒu l·i, chøng kho¸n cµng cã gi¸ trÞ trªn thÞ trêng vµ còng trë thµnh ®èi tîng cña c¸c ho¹t ®éng bu«n b¸n ®Çu c¬.. c«ban : kim lo¹i mµu ®á nh¹t, cøng, dßn,cã tØ träng 8,9 dïng ®Ó chÕ c¸c hîp kim víi ®ång, s¾t, thÐp vµ chÕ c¸c chÊt mµu, chñ yÕu lµ mµu xanh. Trong tù nhiªn, c«ban thêng hay gÆp trong c¸c hîp chÊt víi lu huúnh vµ asen . KÝ hiÖu ho¸ häc : (Co). C«ng ti tr¸ch nhiÖm h÷u h¹n : lo¹i h×nh c«ng ti gåm Ýt nhÊt 2 héi viªn gãp vèn thµnh lËp vµ chØ cã tr¸ch nhiÖm vÒ tæng sè c¸c kho¶n nî cña c«ng ti kh«ng vît qu¸ toµn bé gi¸ trÞ cña c¸c cæ phÇn (vèn gãp). c«ri«lit : lùc lµm lÖch híng di chuyÓn cña giã vµ c¸c dßng s«ng trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt do ¶nh hëng cña sù vËn ®éng tù quay cña Tr¸i §Êt. ¥ b¸n cÇu B¾c, nÕu híng di chuyÓn lµ tõ xÝch ®¹o lªn cùc th× cã sù lÖch híng sang tay ph¶i, nÕu híng di chuyÓn lµ tõ cùc vÒ xÝch ®¹o th× cã sù lÖch híng sang tay tr¸i. ¥ b¸n cÇu Nam,hiÖn tîng còng t¬ng tù nh vËy. c«run®um : tinh thÓ alumin (Al2O3) mét kho¸ng vËt cã ®é cøng chØ kÐm kim c¬ng, thêng ®îc dïng ®Ó lµm c¸c lo¹i dao c¾t kÝnh,c¸c dông cô cÇn ®é cøng lín chèng l¹i t¸c dông mµi mßn. cæ ®Þa lÝ häc : khoa häc nghiªn cøu vÒ sù ph©n bè c¸c lôc ®Þa vµ ®¹i d- ¬ng trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt trong nh÷ng th¬× k× ®Þa chÊt tríc ®©y. cæ khÝ hËu häc : khoa häc nghiªn cøu vÒ khÝ hËu cña c¸c thêi k× ®· qua trong lÞch sö ph¸t triÓn cña Tr¸i §Êt cæ sinh vËt häc : khoa häc nghiªn cøu vÒ c¸c ho¸ th¹ch sinh vËt trong c¸c thêi k× ®Þa chÊt tríc ®©y. cèc : nhiªn liÖu thu ®îc nhê qu¸ tr×nh nung than ®¸ trong nh÷ng lß ®Æc biÖt cã nhiÖt ®é cao víi ®iÒu kiÖn thiÕu kh«ng khÝ. Cèc lµ lo¹i than xèp d¹ng khèi vµ cã tØ lÖ cacbon cao (98%). Cèc chñ yÕu dïng trong c«ng nghiÖp luyÖn kim ®Ó nÊu gang. Trong qu¸ tr×nh cèc ho¸, ngêi ta còng thu ®îc c¸c s¶n phÈm phô nh : khÝ cèc vµ c¸c chÊt nhùa. KhÝ cèc lµ mét nhiªn liÖu, ®ång thêi còng lµ mét nguyªn liÖu ®îc sö dông réng r·i trong ngµnh c«ng nghiÖp ho¸ chÊt.
  38. 38. c«n c¸t : khèi c¸t lín thêng cã h×nh mãng ngùa, ®îc h×nh thµnh ë vïng bê biÓn hoÆc trong c¸c sa m¹c do giã. X. Backhan. c«ng : loµi chim thuéc hä gµ, sinh sèng ë Nam A vµ §«ng Nam A, cã l«ng mµu sÆc sì, ®Æc biÖt lµ ë con ®ùc, bé l«ng ®u«i dµi tíi 2m, cã v©n hoa, cã thÓ xoÌ ra thµnh mét h×nh b¸n nguyÖt. C«ng nghÖ : tËp hîp nh÷ng hiÓu biÕt vµ nh÷ng ph¬ng ph¸p kÜ thuËt ®îc sö dông trong s¶n xuÊt ®Ó t¸c ®éng vµo ®èi tîng lao ®éng nh»m t¹o ra hµng lo¹t s¶n phÈm cã nh÷ng tÝnh chÊt nhÊt ®Þnh. Sù t¸c ®éng ®ã thêng ph¶i th«ng qua c¸c ph¬ng tiÖn vËt chÊt ( m¸y mãc, trang bÞ, c«ng cô vv....) C«ng nghÖ häc : m«n häc vÒ c¸c dông cô, c¸c biÖn ph¸p vµ ph¬ng ph¸p sö dông chóng trong c¸c ngµnh s¶n xuÊt c«ng nghiÖp. c«ng nghÖ sinh häc : biÖn ph¸p kÜ thuËt ¸p dông vµo giíi sinh vËt nh»m thay ®æi mét sè tÝnh chÊt cña chóng, ®Ó sö dông vµo c¸c môc ®Ých thùc tiÔn vµ c«ng nghiÖp. C«ng nghÖ sinh häc hiÖn nay míi ph¸t triÓn ë giai ®o¹n ®Çu vµ høa hÑn mét t¬ng lai ®Çy triÓn väng . Nh÷ng híng nghiªn cøu chÝnh cña ngµnh nµy lµ: c«ng nghÖ vi sinh, kÜ thuËt enzim(*), kÜ thuËt gien vµ nu«i cÊy tÕ bµo. c«ng nghiÖp : ngµnh s¶n xuÊt cã vai trß chñ ®¹o trong nÒn kinh tÕ quèc d©n hiÖn nay. Nã cã nhiÖm vô khai th¸c, chÕ biÕn nh÷ng tµi nguyªn thiªn nhiªn vµ c¶ c¸c n«ng s¶n, h¶i s¶n...thµnh c¸c s¶n phÈm tiªu dïng, c¸c c«ng cô, t liÖu s¶n xuÊt vv...®Ó phôc vô cho ®êi sèng x· héi vµ thóc ®Èy qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kinh tÕ, n©ng cao ®êi sèng cña con ngêi. C«ng nghiÖp tuy hiÓu theo nghÜa réng lµ mét ngµnh, nhng thùc ra lµ mét hÖ thèng bao gåm rÊt nhiÒu ngµnh s¶n xuÊt phøc t¹p, cã quan hÖ chÆt chÏ víi nhau. V× vËy, viÖc ph©n lo¹i c¸c ngµnh c«ng nghiÖp lµ mét vÊn ®Ò rÊt khã kh¨n vµ phøc t¹p. HiÖn nay cã nhiÒu c¸ch ph©n lo¹i kh¸c nhau vµ cã tÝnh chÊt rÊt t¬ng ®èi. NÕu c¨n cø vµo c«ng dông kinh tÕ cña s¶n phÈm, ngêi ta chia c¸c ngµnh c«ng nghiÖp ra hai nhãm : nhãm A ( c«ng nghiÖp nÆng) gåm c¸c ngµnh s¶n xuÊt c¸c s¶n phÈm sö dông trong c¸c ngµnh s¶n xuÊt kh¸c nh : c«ng cô lao ®éng ( m¸y mãc, thiÕt bÞ vv...) hoÆc c¸c t liÖu lao ®éng ( nguyªn liÖu, nhiªn liÖu...). Nh÷ng ngµnh thuéc nhãm A cã : c«ng nghiÖp nhiªn liÖu, c«ng nghiÖp khai má vµ luyªn kim, c«ng nghiÖp chÕ t¹o m¸y vµ chÕ biÕn kim lo¹i, c«ng nghiÖp khai th¸c vµ chÕ biÕn gç, c«ng nghiÖp ho¸ chÊt vv...Nhãm B (c«ng nghiÖp nhÑ)
  39. 39. gåm c¸c ngµnh s¶n xuÊt ra c¸c s¶n phÈm kh«ng sö dông vµo môc ®Ých s¶n xuÊt, mµ phôc vô cho môc ®Ých tiªu dïng trùc tiÕp cña con ngêi nh : c«ng nghiÖp thùc phÈm, c«ng nghiÖp dÖt, sµnh sø, giµy dÐp, s¶n xuÊt vËt liÖu gia ®×nh, c«ng nghiÖp in ... . NÕu c¨n cø vµo tÝnh chÊt vµ ®Æc ®iÓm cña ngµnh s¶n xuÊt, ngêi ta cã thÓ chia ra : nhãm c¸c ngµnh c«ng nghiÖp c¬ b¶n nh: luyÖn gang,thÐp, ho¸ chÊt vv...bao gåm c¶ qu¸ tr×nh khai th¸c nguyªn liÖu (khai th¸c than, quÆng...). Gäi lµ c¬ b¶n bëi v× c¸c ngµnh nµy ®· chÕ biÕn bíc ®Çu c¸c nguyªn liÖu thµnh s¶n phÈm th« hoÆc b¸n thµnh phÈm ®Ó cung cÊp cho c¸c ngµnh c«ng nghiÖp kh¸c. Nhãm thø hai lµ c¸c ngµnh c«ng nghiÖp chÕ biÕn, sö dông c¸c s¶n phÈm th« cña c¸c ngµnh c¬ b¶n ®Ó chÕ biÕn chóng tiÕp thµnh c¸c s¶n phÈm hoµn chØnh nh: c«ng nghiÖp c¬ khÝ, dÖt, thùc phÈm vv... C¶ hai c¸ch ph©n lo¹i nµy ®Òu cã nh÷ng chç bÊt hîp lÝ, v× hiÖn nay sè lîng c¸c ngµnh c«ng nghiÖp rÊt lín vµ ®a d¹ng. Chóng x©m nhËp vµo nhau vµ trë nªn khã ph©n biÖt ®©u lµ c«ng nghiÖp nÆng, ®©u lµ c«ng nghiÖp nhÑ, ngµnh nµo lµ c¬ b¶n, ngµnh nµo lµ chÕ biÕn vv... c«ng nghiÖp ho¸ : 1- qu¸ tr×nh ph¸t triÓn c«ng nghiÖp cña mét quèc gia trong mét thêi k× nhÊt ®Þnh, nh»m ®a nÒn s¶n xuÊt x· héi tiÕn lªn quy m« lín, thay thÕ lao ®éng s¶n xuÊt thñ c«ng b»ng m¸y mãc, vµ m¸y mãc sÏ chiÕm ®Þa vÞ chñ yÕu trong c¸c qu¸ tr×nh s¶n xuÊt. 2- qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kinh tÕ cña mét níc, trong ®ã mét bé phËn nguån lùc ngµy cµng lín ®îc huy ®éng vµo viÖc x©y dùng mét c¬ cÊu c«ng nghiÖp ®a ngµnh víi c«ng nghÖ hiÖn ®¹i ®Ó chÕ t¹o ra t liÖu s¶n xuÊt, hµng ho¸ tiªu dïng, cã kh¶ n¨ng ®¶m b¶o mét nhÞp ®é t¨ng trëng cao cho toµn nÒn kinh tÕ vµ b¶o ®¶m sù tiÕn bé kinh tÕ - x· héi. c«ngten¬ : thïng kim lo¹i lín cã kÝch thíc nhÊt ®Þnh, thuËn tiÖn cho viÖc bèc dì, dïng ®Ó chøa c¸c hµng ho¸ vËn chuyÓn trªn c¸c tuyÕn ®êng vËn t¶i ®êng bé, ®êng biÓn vµ ®êng kh«ng. c«ng ti xuyªn quèc gia : tæ chøc kinh tÕ cã nh÷ng c¬ së kinh doanh vÒ th¬ng nghiÖp, vÒ c«ng nghiÖp, vÒ dÞch vô ®Æt ë nhiÒu níc, vît ra ngoµi ph¹m vi mét quèc gia. Trªn thÕ giíi hiÖn nay íc tÝnh cã kho¶ng 12.000 c«ng ti xuyªn quèc gia, trong ®ã h¬n 25% lµ c¸c c«ng ti cña Hoa K×.
  40. 40. céng ®ång kinh tÕ ch©u ©u (EEC) : European Economic Community) : tæ chøc tiÒn th©n cña Liªn Minh ch©u ¢u, ®îc thµnh lËp n¨m 1957 víi 6 thµnh viªn lóc ®Çu lµ : Ph¸p, CHLB §øc, Italia, BØ, Hµ Lan vµ Lucxembua. §Õn 1986, cã thªm 6 níc n÷a tham gia lµ : Anh, Ailen, §an M¹ch (1973), Hi L¹p (1981) vµ T©y Ban Nha, Bå §µo Nha (1986). ViÖc thµnh lËp khèi nµy ®· cã mÇm mèng ngay tõ n¨m 1951, khi Bé trëng Ngo¹i giao Ph¸p R«be Suman (Robert Shuman) ®Ò ra kÕ ho¹ch thµnh lËp "Céng ®ång than, thÐp ch©u ¢u" (ECSC). Ngµy 18 th¸ng 4 n¨m 1951, 6 níc: Ph¸p, Italia, BØ, Hµ Lan, Lucxembua vµ CHLB §øc kÝ hiÖp íc ë Pari. §Õn th¸ng 3 n¨m 1957, c¸c níc nµy l¹i häp ë R«ma ®Ó thµnh lËp "Céng ®ång ch©u ¢u vÒ n¨ng lîng nguyªn tö (Euratom) vµ " Céng ®ång kinh tÕ ch©u ¢u", cßn gäi lµ "Khèi thÞ trêng chung" (Common Market). ViÖc h×nh thµnh tæ chøc nµy lµ mét qu¸ tr×nh. Lóc ®Çu, môc ®Ých cña khèi nµy chØ h¹n chÕ trong viÖc hîp t¸c vµ phèi hîp ë mét sè lÜnh vùc kinh tÕ, nhng dÇn dÇn khèi nµy tiÕn tíi chñ tr¬ng : xo¸ bá c¸c hµng rµo quan thuÕ gi÷a c¸c níc, thiÕt lËp sù tù do lu th«ng hµng ho¸ vµ ®i l¹i cña mäi ngêi d©n trong néi bé c¸c níc tham gia. Môc ®Ých s©u xa cña tæ chøc nµy lµ t¹o ra "mét ch©u ¢u" m¹nh vÒ tiÒm n¨ng kinh tÕ ®Ó c¹nh tranh víi nh÷ng cêng quèc kh¸c nh Hoa K× vµ NhËt B¶n. céng hoµ : h×nh thøc chÝnh quyÒn cña mét quèc gia, trong ®ã c¬ quan quyÒn lùc cao nhÊt cña Nhµ Níc ®îc nh©n d©n bÇu ra theo nhiÖm k×. ViÖc bá phiÕu cã thÓ do toµn d©n hoÆc do c¸c ®¹i diÖn cña nh©n d©n. cét ®o giã : dông cô dïng trong c¸c tr¹m hoÆc vên khÝ tîng ®Ó ®o híng vµ tèc ®é giã. Bé phËn quan träng nhÊt cña cét ®o giã lµ con quay giã ®Æt trªn ®Ønh cét, gåm cã mét mòi tªn chuyÓn ®éng ®Ó chØ híng giã vµ mét tÊm kim lo¹i cã kÝch thíc vµ träng lîng ®îc tÝnh s½n sao cho khi giã thæi, dï ë cÊp thÊp nhÊt, nã còng ®îc n©ng lªn mét gãc t¬ng øng víi v¹ch mèc ghi trªn vµnh ®o. c¬ cÊu c«ng nghiÖp : t×nh tr¹ng s¾p xÕp vµ phèi hîp c¸c ngµnh s¶n xuÊt c«ng nghiÖp trong mét vïng, mét quèc gia ( hoÆc trªn toµn thÕ giíi) ,t¹o thµnh mét hÖ thèng c«ng nghiÖp, trong ®ã c¸c ngµnh ®Òu cã nh÷ng mèi quan hÖ g¾n bã vµ phô thuéc lÉn nhau. c¬ cÊu kinh tÕ : t×nh tr¹ng phèi hîp c¸c ngµnh kinh tÕ trong mét vïng, mét quèc gia ( hoÆc trªn toµn thÕ giíi) t¹o thµnh mét tæng thÓ kinh tÕ,
  41. 41. trong ®ã ho¹t ®éng cña toµn bé nÒn kinh tÕ ®ßi hái gi÷a c¸c ngµnh ph¶i cã nh÷ng mèi quan hÖ g¾n bã, phô thuéc lÉn nhau. c¬ cÊu lao ®éng : t×nh tr¹ng ph©n bè vµ s¾p xÕp nguån lao ®éng cña mét vïng, mét quèc gia ( hoÆc trªn toµn thÕ giíi) vµo c¸c ngµnh kinh tÕ kh¸c nhau, b¶o ®¶m cho sù ho¹t ®éng cña toµn bé nÒn kinh tÕ. C¬ së h¹ tÇng : toµn bé c¸c c«ng tr×nh x©y dùng ban ®Çu, cÇn thiÕt ®Ó phôc vô cho mét qu¸ tr×nh s¶n xuÊt vËt chÊt hoÆc cho ®êi sèng cña mét bé phËn d©n c ... VÝ dô : ®êng x¸, ®iÖn níc, trêng häc v.v... cuexta : nói cã mét sên tho¶i vµ mét sên dèc cã v¸ch dùng ®øng. Cuèc : d©n téc kh«ng ph¶i ngêi Arap còng kh«ng ph¶i ngêi Thæ NhÜ K×, sèng ph©n t¸n ë mét sè níc thuéc T©y ¸ nh: Thæ NhÜ K×, Iran, Ir¨c vµ Xiri. cöa biÕn : n¬i con suèi hoÆc mét dßng s«ng chui vµo mét khèi nói ®¸ v«i, ®Ó b¾t ®Çu dßng ch¶y ngÇm cña nã. cöa hiÖn : ngîc l¹i víi cöa biÕn lµ cöa hiÖn, n¬i dßng ch¶y cña con suèi hoÆc s«ng lé ra ngoµi mÆt ®Êt, sau khi ®· ch¶y ngÇm qua khèi nói ®¸ v«i. cöa s«ng : n¬i kÕt thóc dßng ch¶y cña mét con s«ng, ë chç níc ®æ ra biÓn, vµo hå hoÆc vµo mét con s«ng kh¸c. cùc ®Þa lÝ : ®iÓm tiÕp xóc cña trôc ( tëng tîng) Tr¸i §Êt víi bÒ mÆt Tr¸i §Êt. Trªn bÒ mÆt Tr¸i §Êt cã hai cùc : cùc híng th¼ng vÒ phÝa ng«i sao B¾c Cùc lµ cùc B¾c. Cùc ë phÝa ngîc l¹i lµ cùc Nam. Ngêi ®Õn ®îc cùc B¾c ®Çu tiªn n¨m 1909 lµ nhµ th¸m hiÓm ngêi MÜ Piri. Ngêi ®Õn ®îc cùc Nam ®Çu tiªn lµ nhµ th¸m hiÓm ngêi Na Uy Amunxen. cùc quang : hiÖn tîng quang häc x¶y ra trong c¸c tÇng khÝ quyÓn trªn cao (t©ng ion), biÓu hiÖn ë sù ph¸t s¸ng cña kh«ng khÝ cùc lo·ng ë ®é cao tõ 60 ®Õn 1.000km. Cùc quang chØ cã thÓ quan s¸t ®îc ë c¸c vïng vÜ tuyÕn cao cña hai b¸n cÇu ( phÇn lín ë kho¶ng c¸ch 2.000 - 2.500 km, xung quanh c¸c tõ cùc). Cùc quang thêng cã nhiÒu h×nh d¹ng : h×nh cÇu vång, h×nh d¶i hoÆc t¸n vv...Nguyªn nh©n sinh ra hiÖn tîng cùc quang chñ yÕu lµ sù di chuyÓn cña c¸c h¹t cã n¨ng lîng cao, tõ c¸c tÇng ion trªn cao xuèng tÇng ion díi thÊp, khi tõ cùc cã nh÷ng dao ®éng d÷ déi ( b·o tõ). Thêi gian xuÊt hiÖn cña cùc quang cã thÓ kÐo dµi tõ vµi chôc phót ®Õn vµi ngµy.

×