Radiotherahy-Ozgehan Onay

2,090 views

Published on

Radiotherahy-Ozgehan Onay

Published in: Education
0 Comments
1 Like
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
2,090
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
44
Comments
0
Likes
1
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Radiotherahy-Ozgehan Onay

  1. 1. Radyoterapinin Tanımı, Tarihçesi,Amacı, Ġş Akışı, Radyasyonun Madde ile Etkileşmesi ve Kullanımı Rad.Fiz.Uzm. Özgehan Onay 05/06/2010
  2. 2. Radyoterapinin Tanımı, Amacı veTarihçesi Radyoterapi, kanser tedavisinde x-ışınları, gama ışınları (ɣ) ve elektron gibi iyonize radyasyonun kullanıldığı bir tedavi yöntemidir. Radyoterapinin amacı; tanımlanmış bir tümör kitlesine, çevredeki sağlıklı dokuya olabildiğince az zarar vererek belirlenmiş ideal dozu vermek ve kür şansını arttırırken iyi bir yaşam kalitesi sağlamaktır. 1895’te Wilhelm Conrad Röntgen’ in x ışınlarını, 1896’da Antoine Henri Becquerel’ in Uranyum tuzlarını, 1898’de Curie’ lerin Radyum’ u keşfi,
  3. 3. 1919 yılında Ernest Rutherford’ ın yapay radyoaktiviteyi bulması, Bu buluşlardan sonra, iyonize radyasyon tıpta az da olsa uygulama alanı bulsa da ağır yan etkiler nedeniyle 1920’li yıllara dek etkin bir şekilde kullanılamamıştır.Ġlk kez 1922’ de lokal ileri larenks kanserinin radyoterapi ile önemli komplikasyonlar olmadan iyileşebildiği Coutard- Hautant tarafından Paris Uluslararası Onkoloji Kongresi’nde gösterilmiştir.
  4. 4. 1934’ de Henri Coutard günümüzdeki radyoterapinintemelini teşkil eden doz-zaman ilişkisi kavramını içerenuzun süreli fraksiyone tedavi yöntemini geliştirmiştir.II. Dünya Savaşı’ ndan sonra radyobiyoloji hızlı bir gelişmesürecine girmiş, fraksiyone radyoterapi ile hücre sağkalımeğrileri elde edilmiştir.Betatron 1943 yılında kullanılmaya başlamış,Kobalt-60 teleterapi cihazları ise 1950’ den sonra tümDünya’ ya yayılmış ve sonrasında Lineer hızlandırıcılargeliştirilmiştir.
  5. 5. Radyasyon Radyasyon; atom tarafından enerjinin yayılması ve bu enerjinin boşluk içinde iletilmesi işlemidir. Radyasyon, dalga, parçacık veya foton olarak adlandırılan enerji paketleri ile yayılan enerjidir ve daima doğada var olan, birlikte yaşadığımız bir olgudur.
  6. 6. Enerji transferi salınım veya radyasyon yoluyla olur. Yani radyasyon hareket halindeki enerjidir. RADYASYON ĠYONLAġTIRICI RADYASYON ĠYONLAġTIRICI OLMAYAN RADYASYON PARÇACIK TĠPĠ DALGA TĠPĠ DALGA TĠPĠ Hızlı elektronlar X-IĢınları Radyo dalgalarıBeta parçacıkları Gama ıĢınları Mikrodalgalar Alfa parçacıkları Kızılötesi dalgalar Görülebilir ıĢıkDolaylı iyonlaĢtırıcıNötron parçacıkları
  7. 7. Ġyonlaştırıcı RadyasyonĠyonlaştırıcı radyasyon terimi x ve  ışınları, (Kuantum fiziğinde bu radyasyonlara foton adı verilir), ,  partikülleri, protonlar, elektronlar, nötronlar kozmik ışınlar gibi radyasyon tiplerini kapsar.
  8. 8. Ġyonlaşma Olayı Bir atom ya da molekülden bir elektronun kopması olayıdır. Bu olayı oluşturan radyasyon tiplerine, iyonlaştırıcı radyasyon adı verilir.Uyarılma OlayıEğer ortama giren radyasyonun enerjisi, ortamıoluşturan atomlardan elektron koparacak kadaryüksek değilse, o zaman elektronların yörüngedeğiştirmesine sebep olabilir. Bu olaya uyarılma adı verilir ve elektronu yörünge değiştirmiş atomada uyarılmış atom denir.
  9. 9. Fotonun Madde ile Etkileşmesi Fotoelektrik olay Kompton saçılması Çift oluşum Koherent saçılma Fotodisintegrasyon
  10. 10. Fotoelektrik OlayDüşük enerjili bir fotonun soğurucu ortamdaki bağlı elektrontarafından soğurulurken bir elektronun yayınlanmasıdır. Atomun iç tabakalarından elektron yayınlanırsa, dıştabakalardaki elektronlardan biri bu daha düşük boş seviyeyidoldurur ve bunun sonucunda elektronla birlikte X-ışınıdayayınlanır.
  11. 11. Fotoelektrik Olay Fırlayan fotoelektron Gelen foton E<0,5 MeV KL M Karakteristik radyasyonlar
  12. 12. Fotoelektrik Olay 0.5MeV’den küçük enerjili fotonlarda sık görülür. Atomun K, L, M, N yörüngelerindeki sıkı bağlı elektronları ile etkileşir. Gelen fotonun enerjisi iki şekilde harcanır. h =EB+EK Enerjinin küpü ile ters orantılıdır. / 1/E3 Absorblayan materyalin atom numarasına bağlıdır. /Z3 Kemik,kas,yağ gibi farklı atom numaralı materyallerin x ışını absorbsiyonu farklıdır.
  13. 13. Compton Saçılması Bu olay fotonun serbest bir elektronda esnek saçılmasıdır. fotonun enerjisi elektronun bağlanma enerjisinden yüksek ise, bağlanma enerjisi göz ardı edilip elektronun serbest olduğu düşünülür. Gelen foton atomik bağlanma enerjisinin önemli olduğu enerjiye (100 keV altı) sahipse bu olay gerçekleşemez.
  14. 14. Compton Saçılması Fırlayan elektron (Compton elektronu) Gelen foton0,5 MeV<E<10 MeV Saçılan foton h2
  15. 15. Compton Saçılması Atomun zayıf bağlı ve serbest elektronları kapsar. Atom numarasına bağlı değildir. Elementlerin gram başına elektron sayısına bağlıdır. Enerjinin artmasıyla azalır. Fotonun her bir çarpışmasında bir miktar enerji saçılır,bir kısmı da absorblanır. Absorblanma miktarı çarpışma açısına ve enerjiye bağlıdır.
  16. 16. Çift Oluşum Foton yeterli enerjiye sahip olduğunda, madde tarafından soğurulur ve zıt elektrik yüklü parçacıklar meydana getirir. Kısaca, çift oluşum fotonun elektron-pozitron çiftine dönüşmesidir. Bu olay, momentum korunumunu sağlamak için üçüncü bir cismin varlığında meydana gelir. Pozitronun kütlesi elektronun kütlesine eşit olduğundan, elektron-pozitron çift oluşumu için eşik enerjisi 1,02MeV olacaktır
  17. 17. Çift Oluşum Elektron (-) 0,51 MeV Gelen fotonE>1,02 MeV 0,51 MeV  Elektron (+)
  18. 18. Çift Oluşum Fotonun enerjisi 1.02 MeV’ den büyük olmalıdır, Enerji kütleye dönüşür(m0c2), Pozitron serbest elektronla birleşerek yok olur. Yok olma sonucu enerjileri 0.511 MeV olan iki gamma ışını oluşur. Kütle enerjiye dönüşür. Gram başına atomik numaraya(Z2) bağlı olarak artar.
  19. 19. Kompton etkisi X ışını enerjisi  Fotoelektrik etki    X ışınının dokudan geçişi  Kompton saçılımına etkisi yok Atom No  Fotoelektrik olay  X ışınının dokudan geçişi  Kompton etkisi  Dansite  Fotoelektrik etki  X ışınının dokudan geçişi 
  20. 20. Koherent Saçılması Bu etkileşim elektronun yakınından geçen ve onu titreştiren emd ibarettir, Titreşen elektron gelen emd ile aynı frekansta enerji yayar, Ortamda enerji absorblanmaz, Foton küçük açı ile saçılır.
  21. 21. Fotodisintegrasyon Etkileşme foton ve atom çekirdeği arasında olur, Çok yüksek foton enerjilerinde oluşur, Nükleer reaksiyona ve bir veya birçok nükleonun yayılmasına yol açabilir, Çekirdekten nötronların yayınlanmasına neden olur.
  22. 22. Parçacık Tipi RadyasyonunMadde ile Etkileşmesi Parçacıklarının Absorbsiyonu  parçacıkları Helyum çekirdeği gibi birbirine sıkı bağlı 2 proton ve 2 nötrondan oluşur. Bütün enerjilerini kısa ve doğrusal bir yol boyunca tüketirler. Hücre içine girecek olurlar ise, son derece büyük biyolojik tahribatlara yol açarlar. Yüksek iyonizasyon gücüne sahiptirler. Atomların negatif yüklü elektronları ile çarpışıp elektronların atomdan kopmasına ya da yörünge değiştirmesine yol açarlar.
  23. 23. β Partiküllerinin Absorbsiyonu Çekirdek fazla proton veya nötronundan bir protonu nötrona veya nötronunu protona dönüştürerek kurtulabilir. Bu arada reaksiyonda yük korunum gereği çekirdekten bir elektron fırlatılır. Bunlar partiküler (tanecik) radyasyonlardır. Genellikle yolları üzerindeki atomların yörünge elektronları ile çarpışırlar. Hızı azaldıkça, iyonizasyon yoğunluğunda da bir artış ortaya çıkmaktadır. Bu parçacıkların yükleri ve kütleleri  parçacıklarınkinden küçük olduğundan bunların maddeyle etkileşme olasılığı daha azdır. Bu yüzden bu parçacıkların erişme mesafeleri daha uzundur.
  24. 24. Nötronların Absorbsiyonu Atom çekirdekleri ile direkt çarpışmalar yaparlar. Yavaş nötronlar atom çekirdeğine girerler ve orada yakalanırlar. Hızlı nötronlar, atom çekirdekleri ile elastik çarpışmalar yaparlar. Orta enerjili nötronlar, madde ile hem çekirdek yakalanması hem de çekirdekle çarpışma yolları ile karşılıklı etkileşmeye girebilirler.
  25. 25. Elektronun Madde ile EtkileşimiBrems ışınları üretimi Daha yüksek elektron enerjilerinde elektron atomunyakınına gelerek yükünden dolayı nükleer Coulomb alanınagirer. Elektron çekim kuvvetinin etkisiyle aniden yavaşlar veazalmış enerjisiyle çekirdekten uzaklaşır. Bu sırada elektronenerjisini brems ışınları olarak bilinen foton olarak kaybeder. Işınsal kayıp olarak bilinen bu etkileşim yüksek atomnumaralı atomlarda meydana gelir.
  26. 26. Bremss (Frenleme) Işınlarının Oluşması e- e- e- e- e- e- + çekirdekX-ışını e- e- e- e-
  27. 27. Elektronun Madde ile EtkileşimiKarakteristik radyasyon üretimiNadir olarak gelen elektron atomun iç yörüngeelektronlarından birini yerinden söker ve elektron boşluğuoluşur. Üst yörüngedeki elektronlar tarafından bu boşlukdoldurulurken karakteristik X ışını oluşur.
  28. 28. Karakteristik X-Işını Saçılan Elektron K Yörünge Elektronu M L
  29. 29. Karakteristik X-Işını hν = EK - EN hν = EK - EM hν = EK - EL K M L
  30. 30. Elektronların Enerji Kayıpları1- Elektronlar enerjilerini iki yolla kaybederler. Enerji kayıpları gelen elektronun enerjisi ve maddenin atom numarasıyla değişir.2-Çarpışmasal kayıplar; düşük enerjili elektronlar ile düşük atom numaralı atomlar arasında baskındır.3- Işınsal kayıplar; genellikle yüksek enerjili elektronlar ve yüksek atom numaralı atomlar arasında oluşur.
  31. 31. Doz TanımlarıRadyasyon Dozu:Herhangi bir radyasyonun madde üzerinde gözlenebilir veölçülebilir belli bir etki doğuran miktarıdır. Ġyonlaştırma Dozu: Röntgen = standart koşullarda 1 cm3 havada bir iyon çifti oluşturacak X veya gama ışınlarının dozudur. 1 R = 2,58 x 10-4 C / g Absorbsiyon Dozu: Gray = herhangi bir radyasyonun bir maddenin 1 kilogramına 1 Joule lük enerji transfer eden miktarıdır. Eski birimi rad (100erg/g) dır. 1 Gy = 1 J / 1 kg
  32. 32. Ġyonlaştırıcı Radyasyonun Canlı Ġçerisindeki EtkileriDirekt Etki:Enerjinin transferi sonucunda fırlayan elektron DNAmolekülünü doğrudan etkileyerek hasara yol açmaktadır.Ġndirekt Etki:Fırlayan elektron ilk olarak ortam molekülleri etkileşimegirerek serbest radikallerin(eşleşmemiş elektrona sahip vegenellikle elektriksel açıdan yüksüz atom ve moleküllerdir.)oluşmasına sebep olur, ikinci aşamada, DNA moleküllerindehasara yol açarlar.
  33. 33. Radyoterapinin Yapılış AmacınaGöre Alt GruplarıRadyasyon tedavisinin kapsami içine;primer tümörlerin tedavisi,cerrahiden sonra kalan makroskopik ve mikroskopik tümör kalıntılarının eradike edilmesi,nüks ve/veya metastatik tümörlerin tedavisi girmektedir.Yapilis amacina göre su alt gruplarda ele alinabilir:1- Küratif radyoterapi (pre/post op),2- Küratif dozda palyatif radyoterapi,3- Palyatif radyoterapi.
  34. 34. 1-Küratif Radyoterapi:Primer olarak radyoterapi ile kür elde etmeyi amaçlayarakyapilan radyoterapidir.Örnegin: evre I-II, Hodgkin lenfoma, nazofarenks karsinomu, T1 cilt karsinomu, radyoterapiye duyarli olup medikal inoperabl olan ileri evre diger tümörler de küratif amaçlı tedavi edililirler.
  35. 35. 2-Küratif Dozda Palyatif Radyoterapi: Sadece biyopsi yapilabilmis inoperabl vakalarda tümörün subtotal çıkarıldıgı opere bazı vakalarda klinik ve radyolojik olarak tümör tanısı konmus ve cerrahi yapılmayan tümörlerde uygulanan tedavidir. Örneğin: Unrezektabl küçük hücreli akciger kanserleri, unrezektabl beyin tümörleri, unrezektabl larinks kanserleri, unrezektabl rektum-serviks-endometrium kanserleri
  36. 36. 3- Palyatif Radyoterapi: Uzun sağkalım beklenmeyen, ancak agrı palyasyonu, atelektazi, Vena Kava Superior Sendromu, metastatik beyin tümörleri, nekrotik cilt tümörlerinde semptomlarin hafifletilmesi ve daha konforlu bir yasam sürdürmeyi amaçlayan tedavilerdir. Günlük radyoterapi dozu daha yüksek,tedavi süresi ise kısa tutulur.
  37. 37. Rt’nin BASAMAKLARI1-KLĠNĠK DEĞERLENDĠRME2-TEDAVĠ KARARI3-HEDEF VOLÜM TESPiTi4-TEDAVi PLANLAMA5-SiMÜLASYON,TEDAVĠ PLANININ KONTROLÜ6-TEDAVi7-PERĠYODiK DEĞERLENDiRME8-GÖZLEM
  38. 38. KLiNiK DEĞERLENDiRMETEDAVi KARARI - Radyasyon Onkoloğu - Cerrahi Onkolog - Medikal Onkolog - Radyolog - Patolog - Diğer
  39. 39. HEDEF VOLÜM TESPiTi• Tümör volümü,• Kritik organlar,• Hasta konturu. -Radyasyon Onkoloğu, -Tekniker, -Radyasyon Fizikçisi (veya dozimetris)
  40. 40. TEDAVĠ PLANLAMA-SĠMÜLASYON, TEDAVĠ PLANININKONTROLÜ• Bilgisayarlı planlama, RF• Koruma blokları, aksesuarlar, T• Alternatif planlamaların değerlendirilmesi, RO,RF• Tedavi planının seçilmesi, RF,RO• Doz hesabı. -Radyasyon RF Onkoloğu, -Tekniker, -Radyasyon Fizikçisi.
  41. 41. TEDAVĠ• Ġlk set-up (tedavi), T, RO, RF• Portal görüntüleme (port filmi), T, RO• Dozimetri kontrolü (ör:TLD), T, RO• Tedavinin sürekliliği. T, RF, RO -Radyasyon Onkoloğu, -Teknikeri, -Radyasyon Fizikçisi.
  42. 42. GÖZLEM - DEĞERLENDĠRMETedavi sırasında: Tedavi sonrası: • Yanıt,• Yanıt, • Geç yan etki,• Yan etki, • Yanıtın devamlılığı,• Destek tedavi. • Yeni tedaviler. -Radyasyon Onkoloğu, -Cerrah, -Medikal Onkolog, -Radyolog, -Patolog, -Tekniker.
  43. 43. Teşekkürler…

×