Gjeografi 12

12,615 views

Published on

Published in: Education
0 Comments
5 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
12,615
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
6
Actions
Shares
0
Downloads
0
Comments
0
Likes
5
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Gjeografi 12

  1. 1. Majlinda ZiuLIBËR PËR MËSUESIN GJEOGRAFIA 12 (bërthamë)
  2. 2. Të gjitha të drejtat janë të rezervuara © Pegi 2011 Të gjitha të drejtat lidhur me këtë botim janë ekskluzivisht të zotëruara nga shtëpia botuese“Pegi” sh.p.k. Ndalohet çdo riprodhim, fotokopjim, përshtatje, shfrytëzim ose çdo formë tjetër qarkullimi tregtar pjesërisht ose tërësisht pa miratimin paraprak nga botuesi. Shtëpia botuese: Tel: 042 374 947 cel: 069 40 075 02 pegi@icc-al.org Sektori i shpërndarjes: Tel/Fax: 048 810 177 Cel: 069 20 267 73 Shtypshkronja: Tel: 048 810 179 Cel: 069 40 075 01 shtypshkronjapegi@yahoo.com
  3. 3. PËRMBAJTJAI. Çfarë na kërkon programi i lëndës?................................5,, 3ODQL PsVLPRU L OsQGsV *MHRJUD¿D III. Harta e koncepteve..................................................17IV. Përsëritje..................................................................79V. Disa modele pyetjesh që mund të përdoren gjatëminitesteve ose në testimet e kapitujve........................84 3
  4. 4. I. ÇFARË NA KËRKON PROGRAMI I LËNDËS?Programi i lëndës *MHRJUD¿D H 6KTLSsULVs GKH WUHYDYH Ws WMHUD VKTLSWDUH realizohetnë 68 orë mësimore vjetore, prej të cilave afërsisht 70% e orëve mësimore totale janëpër shtjellimin e njohurive të reja lëndore dhe 30% e tyre janë për përpunimin enjohurive (gjatë vitit dhe në fund të vitit shkollor).3sUSXQLPL L QMRKXULYHPërpunimi i njohurive përmban:- Punët praktike;- Vëzhgimet në terren;- Përsëritjen brenda një kapitulli ose më tepër, të njohurive-bazë të tij (konceptetthemelore);- Testimin e njohurive-bazë;Format, metodat, strategjitë dhe teknikat e të mësuarit duhet të jenë të shumta e tëlarmishme. Ato zgjidhen në përshtatje me përmbajtjen lëndore, por dhe me niveline nxënësve, gjendjen e bazës didaktike etj. Gjatë orëve të ndryshme të mësimit nëOsQGsQ *MHRJUD¿D H 5HSXEOLNsV Vs 6KTLSsULVs GKH WUHYDYH Ws WMHUD VKTLSWDUH YsPHQGMD Hveçantë e mësuesit duhet drejtuar te lidhja organike e metodave të veçanta që ai përdorbrenda një ore mësimi. Mësues/i,-ja mund të përdorë metoda të cilat janë të efektshmepër të krijuar aftësi dhe qëndrime gjatë përpunimit të njohurive, të tilla si:- Diskutimi në klasë- Debati- Projektet në grupe- Ekskursioni- Eseja,- Etj… 5
  5. 5. 3XQsW SUDNWLNH GKH SURMHNWHW NXUULNXODUH OsQGRUHMeqenëse punët praktike janë pjesë e programit dhe kanë rëndësi të veçantë përUHDOL]LPLQ PH VXNVHV Ws WLM UUHWK H RUsYH Ws SsUJMLWKVKPH Ws SODQL¿NXDUD Qs NODVs Xlihen këtyre veprimtarive. Gjatë orëve të përpunimit të njohurive, nxënësve duhet t’ukrijohet mundësia të punojnë detyra tematike dhe projekte kurrikulare (me karakterindividual ose grupi) dhe për realizimin e tyre, nxënësit kanë mundësi të përdorinteknologjinë, në mënyrë të veçantë pajisjet dhe kompjuterat.9OHUsVLPLVlerësimi i nivelit dhe cilësisë së arritjes së objektivave të përmbajtjes lëndore nganxënësit mund të bëhet:- sistematik (për çdo temë mësimore);- periodik (në përfundim të çdo kapitulli ose me shumë kapituj);- semestral dhe vjetor.$L PXQG Ws MHWs SsUPEOHGKsV RVH IRUPXHV L SODQL¿NXDU Ts Qs ¿OOLP Ws YLWLW RVH Lrastësishëm, në varësi të problemeve në procesin e mësimdhënies dhe të nxënit.Vlerësimi mund të jetë: vlerësim me gojë dhe vlerësim me shkrim (përmes veprimtarisëpraktike, testimit, eseve, projekteve etj).6
  6. 6. II. PLANI MËSIMOR I LËNDËS “GJEOGRAFI 12”61,0, , /É1É6 ³*-(2*5$), ´Programi i lëndës Gjeografia e Republikës së Shqipërisë dhe trevave të tjera shqiptaresynon që nxënës/i-ja:- të fitojë njohuri mbi diversitetin natyror dhe human të trevave shqiptare; veçoritënatyrore, social-ekonomike, kulturore e mjedisore të rajoneve dhe ndërveprimin midistyre;- të zhvillojë aftësi për të parashikuar perspektivën e zhvillimit të trevave shqiptaredhe të bashkëpunimit midis tyre, si dhe bashkëpunimin e integrimin në nivel rajonal,evropian e global.OBJEKTIVA TË PËRGJITHSHËMNë përfundim të këtij programi, nxënës/i, -ja do:- të analizojë e vlerësojë modelet dhe diversitetin e sistemeve natyrore dhe humanetë trevave shqiptare; faktorët, kushtet, shkaqet që kanë kushtëzuar këto modele dhediversitete;- të vlerësojë lidhjet dhe marrëdhëniet ekonomike, kulturore dhe mjedisore ndërmjettrevave shqiptare dhe vendeve ku ato ndodhen, me Bashkimin Evropian dhe vende tëtjera të botës;- të shpjegojë ndikimin e zhvillimeve aktuale globale në botën shqiptare;- të përcaktojë dallimet rajonale, duke përdorur konceptet rajon, nënrajon, zonë, etj;- të përdorë metodat dhe mjetet e kërkimit gjeografik për mbledhjen, vlerësimin,organizimin dhe interpretimin e informacionit;- të zhvillojë, përmes studimit të gjeografisë kombëtare, aftësitë qytetare, të cilatkontribuojnë në rritjen e tyre personale si individë, në përgatitjen e tyre për në jetë, nëpunë dhe në shoqëri.PROGRAMI SINTETIK34 javë x 2 orë = 68 orëNjohuri të reja - 49 orëPunë praktike - 5 orëPërsëritje - 4 orëProjekte kurrikulare - 7 orëTeste – 3 orë 7
  7. 7. 8 Nr Linja Objektiva të linjës Blloku Nr Tema tematik 1. I. Në përfundim të kësaj linje, nxënësi/ja do të jetë i/e I. 1. Objekti i gjeografisë së Vendndodhja aftë: Hapësira trevave shqiptare dhe gjeografike Objektiva minimalë: gjeografike rëndësia e studimit të (4 orë) - të përshkruajë objektin e studimit të Gjeografisë 12, e trevave saj j 2. vendin që ajo zë në studimet gjeografike dhe rëndësinë shqiptare 2. Pozita gjeografike e studimit të saj; - të diferencojë përbërjen e trevave ( 4 orë) dhe përbërja e trevave shqiptare (Republika e Shqipërisë, Kosova, trevat shqiptare qp 3. shqiptare në Serbi, në Maqedoni, në Greqi dhe në Njohuri të 3. Harta politike e trevave Malin e Zi). reja: 3 orë shqiptare 4. Objektiva mesatarë: 4. Projekt- Tema: - të evidentojë pozitën gjeografike të trevave shqiptare Projekt: 1 orë Ndryshimet e hartës në Ballkan, Mesdhe, Evropë dhe më gjerë; - të politike të trevave vlerësojë rolin e kësaj pozite në veçoritë natyrore shqiptare gjeografike, në popullimin e trevave dhe zhvillimin ekonomik, dhe pasojat e kësaj pozite në copëtimin e trevave shqiptare; Objektiva maksimalë: - të analizojë ndryshimet që ka pësuar në kohë dhe në hapësirë harta politike e trevave shqiptare; - të realizojë një projekt kërkimor me karakter krahasues mbi ndryshimet në kohë të hartës politike të trevave shqiptare.
  8. 8. 5. II. Në përfundim të kësaj linje, nxënësi/ja do të jetë i/e II. 1. Pozita gjeologjike dhe Sistemet fizike aftë: Diversiteti përbërja gjeologjike e (14 orë) Objektiva minimalë: i mjediseve trevave shqiptare 6. - të përshkruajë varietetin e peizazheve dhe hartën e dhe 2. Rezervat minerare të mozaikut të tyre; - të përshkruajë raportin njeri-mjedis peizazheve trevave shqiptare 7. në peizazhet e larmishme të trevave shqiptare (peizazh të trevave 3. Relievi i trevave shqiptare lumor, malor, fushor, kodrinor, karstik dhe bregdetar); shqiptare 8. 4. Morfologjia e relievit të - të identifikojë pasurinë e madhe hidrografike të trevave shqiptare trevave shqiptare; Njohuri të 9. Objektiva mesatarë: reja: 5. Tiparet e klimës së trevave - të evidentojë tiparet kryesore të klimës së trevave 11 orë shqiptare dhe faktorët që i shqiptare; - të evidentojë faktorët e formimit të relievit, përcaktojnë ato 10. sistemet kryesore të tij; - të evidentojë kushtet dhe Përsëritje: 6. Rajonizimi klimatik i faktorët e formimit të tokave të larmishme të trevave 1 orë trevave shqiptare 11. shqiptare; - të evidentojë larminë e botës së gjallë të 7. Hidrografia e trevave trevave shqiptare; Projekt: 1 shqiptare. Detet dhe Objektiva maksimalë: orë liqenet 12. - të analizojë etapat e formimit të truallit të trevave 8. Lumenjtë e trevave shqiptare, përbërjen litologjike e strukturore të tij Testim: 1 shqiptare 13. dhe rolin e tyre në pasuritë e shumta minerare; - të orë 9. Ujërat nëntokësorë dhe analizojë faktorët e kushtet që kanë ndikuar në burimet shkallën e lartë të degradimit, shkretirizimit dhe 14. 10. Llojet e tokave përmbytjeve të tokave si dhe pasojat e tyre; 15. 11. Bota bimore dhe shtazore e trevave shqiptare9
  9. 9. 10 Nr Linja Objektiva të linjës Blloku Nr Tema tematik II. të vlerësojë rolin dhe ndikimin e klimës në dukuritë 12. Projekt 2 - Tema: 16. Sistemet fizike e tjera natyrore, në shpërndarjen e popullsisë dhe Pasuria e madhe (14 orë) aktivitetet e saj; - të vlerësojë rëndësinë jetësore dhe natyrore e trevave ekonomike të pasurive hidrike të trevave shqiptare; - shqiptare 17. të analizojë faktorët dhe kushtet që kanë përcaktuar 13. Përsëritje 1 - Tema: pasurinë e madhe bimore dhe shtazore të trevave Hapësira gjeografike e shqiptare; - të vlerësojë përmes një projekti në grup trevave shqiptare dhe larminë dhe pasurinë e madhe natyrore të trevave kushtet natyrore të tyre 18. shqiptare (si p.sh. relievin, klimën, hidrografinë, etj). 14. Testim 1- Tema: Hapësira gjeografike e trevave shqiptare dhe kushtet natyrore të tyre 19. III. Në përfundim të kësaj linje, nxënësi/ja do të jetë i/e III.1. 1. Organizimi Sistemet aftë: Organizimi administrativ i trevave humane Objektiva minimalë: administrativ shqiptare (7 orë) - të identifikojë organizimet administrativo-tokësore i trevave në Republikën e Shqipërisë, në Republikën e Kosovës shqiptare dhe në trevat e tjera shqiptare; Njohuri të reja:1 orë
  10. 10. 20. - të përshkruajë elementët (karakteristikat) kryesore III.2 1. Historiku i popullimit demografike të popullsisë së trevave shqiptare (numri i Popullsia dhe dhe ndryshimet popullsisë, shtimi natyror, struktura e popullsisë); vendbanimet demografike të trevave 21. Objektiva mesatarë: Njohuri të shqiptare reja:3 orë - të evidentojë ndryshimet në organizimet 2. Migrimet e popullsisë. administrativo-tokësore në Republikën e Shqipërisë, Shkaqet dhe pasojat e në Republikën e Kosovës dhe në trevat e tjera tyre në trevat shqiptare y qp shqiptare; - të evidentojë territoret ku kanë migruar 22. 3. Struktura e shqiptarët me veçoritë dhe problemet e integrimit vendbanimeve në trevat të tyre; - të diskutojë mbi elementë të identitetit shqiptare qp kombëtar të trevave shqiptare (gjuha, toleranca fetare, 23. III.3 1. Kushtet e zhvillimit marrëdhëniet ndëretnike); Ekonomia ekonomik të trevave Objektiva maksimalë: e trevave shqiptare qp 24. - të analizojë organizimin e sotëm politiko- shqiptare 2. Ekonomia e trevave administrativ të trevave shqiptare; - të argumentojë shqiptare qp 25. ndikimin e organizimit të sotëm politiko-administrativ Njohuri të 3. Projekt 3 - Tema: të trevave shqiptare në zhvillimin dhe integrimin reja:2 orë Zhvillimi ekonomik, rajonal dhe evropian të tyre. - të analizojë kushtet problematikat dhe faktorët që kanë ndikuar në popullimin e Projekt: 1 orë e zhvillimit dhe trevave shqiptare; - të analizojë procesin e migrimit perspektiva e trevave si promotorin e të gjitha ndryshimeve demografike shqiptare drejt të popullsisë shqiptare, duke u ndalur në periudhën integrimit evropian pas vitit 1990; - të analizojë ecurinë e zhvillimit të popullsisë dhe vendbanimeve në trevat shqiptare, përmes treguesve statistikorë, grafikë, etj.11
  11. 11. 12 Nr Linja Objektiva të linjës Blloku Nr Tema tematik 26. IV. Objektiva minimalë: IV. Mjedisi Trashëgimia natyrore 1. Ndërveprimi - të identifikojë vlerat natyrore dhe historiko-kulturore të trevave dhe turizmi e trevave shqiptare qp 27. njeri/mjedis shqiptare; - të veçojë disa nga sitet e trashëgimisë natyrore dhe i trevave Trashëgimia kulturore 2. (7 orë) kulturore kombëtare (përfshirë ato që janë pjesë e trashëgimisë shqiptare e trevave shqiptare qp 28. botërore) të trevave shqiptare; - të identifikojë potencialet Projekt 4 - Tema: turistike dhe zonat më të rëndësishme turistike; Njohuri të Trashëgimia natyrore Objektiva mesatarë: reja:3 orë dhe kulturore e 3. - të evidentojë vlerat natyrore dhe historiko-kulturore të trevave trevave shqiptare në shqiptare, në varësi me veçoritë e specifikat e tyre; -të evidentojë Përsëritje: favor të zhvillimit të gjendjen aktuale dhe mundësitë për zhvillimin e ardhshëm 1 orë tyre 29. të turizmit si dhe gjendjen e mjedisit në trevat shqiptare; - të Mjedisi i trevave evidentojë disa site të trashëgimisë natyrore e kulturore shqiptare; Projekt: 2 shqiptare dhe 4. Objektiva maksimalë: orë problemet e tij - të analizojë vlerat natyrore dhe historiko-kulturore të trevave mjedisore j 30. shqiptare, në varësi me veçoritë e specifikat e tyre; - të veçojë Testim: 1 Projekt 5 - Tema: disa nga sitet e trashëgimisë natyrore dhe kulturore kombëtare orë Problemet mjedisore (përfshirë ato që janë pjesë e trashëgimisë botërore) të trevave 5. në hapësirën e banimit shqiptare; - të vlerësojë rëndësinë e pasurisë natyrore dhe dhe rrugët e zgjidhjes kulturore të trevave shqiptare për zhvillimin turistik të tyre, së tyre 31. gjendjen aktuale dhe mundësitë për zhvillimin e ardhshëm Përsëritje 2 - Tema: të turizmit; - të evidentojë faktorët dhe pasojat e problemeve Sistemet humane dhe 6. mjedisore kryesore sot (ndotja e ajrit, ujit, tokës); - të parashikojë ndërveprimi shoqëri- rrugë të menaxhimit efektiv të këtyre problemeve mjedisore; - të mjedis 32. hartojë një plan veprimi për zgjidhjen e problemeve mjedisore të Testim 2 - Tema: një zone informale në qytetin ku banon ose për qytete të tjera të 7. Sistemet humane dhe vendit me problematika të spikatura mjedisore; ndërveprimi shoqëri- mjedis
  12. 12. 33. V. Në përfundim të kësaj linje, nxënësi/ja do të jetë i/e V.1 Republika Veçoritë fiziko- Rajonet aftë: e Shqipërisë gjeografike të 1. gjeografike Objektiva minimalë: (24 orë) Republikës së (36 orë) - të evidentojë ndarjen rajonale të trevave shqiptare Shqipërisë qp 34. dhe tipat e rajoneve. - të përcaktojë pozitën gjeografike Njohuri të Popullsia në Republikën 2. të Rajonit: Verior/Verilindor, Juglindor, Jugor dhe reja: e Shqipërisë qp 35. Perëndimor 17 orë Ekonomia e Republikës 3. - të përshkruajë veçoritë kryesore natyrore të Rajonit: së Shqipërisë qp 36. Verior/Verilindor, Juglindor, Jugor dhe Perëndimor dhe Punë praktike: Rajoni verior dhe ofertat potenciale natyrore që ato ofrojnë për zhvillim; 4 orë 4. verilindor i Republikës - të përshkruajë veçoritë kryesore të popullimit dhe së Shqipërisë qp 37. të aktivitetit aktual ekonomik të këtyre rajoneve; - të Projekt: 1 orë Popullimi dhe identifikojë trashëgiminë natyrore dhe kulturore të 5. ekonomia në Alpet secilit prej rajoneve Përsëritje: 1 Shqiptare qp 38. Objektiva mesatarë: orë 6. Nënrajoni verilindor j 39. - të evidentojë tiparet specifike të Republikës së Disa njësi përbërëse të 7. Shqipërisë dhe rajonet gjeografikë të saj; Testim: 1 orë nënrajonit verilindor j 40. - të evidentojë karakteristikat kryesore të kushteve 8. Njësitë e tjera përbërëse natyrore, të popullimit dhe të zhvillimit ekonomik të të nënrajonit verilindor j 41. katër rajoneve të Republikës së Shqipërisë; Punë Praktike Nr - të evidentojë akset dhe drejtimet e zhvillimit të 1- Tema: Rajoni ardhshëm të Republikës së Shqipërisë me shanset 9. Verior dhe Verilindor dhe mundësitë që ofron ajo për integrim rajonal dhe i Republikës së evropian. Shqipërisë 42. Pozita gjeografike, - të përcaktojë tiparet e trashëgimisë natyrore dhe kushtet natyrore kulturore të rajonit për qëllime turistike, etj; 10. dhe njësitë e rajonit - të analizojë tendencën e ndryshimeve demografike j g juglindor të Rajonit Verior/Verilindor, me problematikat që e 43. Popullimi i rajonit13 shoqërojnë; 11. juglindor
  13. 13. 14 Nr Linja Objektiva të linjës Blloku Nr Tema tematik 44. - të evidentojë proçesin e urbanizimit në RSH (për Ekonomia e rajonit 12. të gjitha rajonet), sidomos urbanizimin e shpejtë të juglindor 45. Rajonit Perëndimor dhe rrjedhojat e tij; Punë Praktike Nr 2- Objektiva maksimalë: Tema: Rajoni Juglindor 13. - të analizojë tiparet specifike natyrore, demografike i Republikës së dhe ekonomike që dallojnë Republikën e Shqipërisë Shqipërisë 46. nga trevat e tjera shqiptare, faktorët e diferencimit të Pozita gjeografike, saj rajonal dhe rajonet gjeografikë; - të vlerësojë akset 14. kushtet natyrore dhe dhe drejtimet e zhvillimit të ardhshëm të Republikës njësitë e rajonit jugor 47. së Shqipërisë me shanset dhe mundësitë që ofron ajo 15. Popullimi i rajonit jugor 48. për integrim rajonal dhe evropian. Ekonomia e rajonit 16. - të analizojë tendencën e ndryshimeve demografike të jugor 49. rajoneve, me problematikat që e shoqërojnë; Punë Praktike Nr - të analizojë urbanizimin e shpejtë të Rajonit 3 - Tema: Rajoni 17. Perëndimor dhe rrjedhojat e tij; - të vlerësojë Jugor i Republikës së diversitetin e hapësirave të prodhimit bujqësor e Shqipërisë 50. industrial, sektorit terciar, rrjetin e transportit dhe Pozita gjeografike, rolin e tij në prirjen e organizmit të ri hapësinor të kushtet natyrore 18. rajoneve; - të vlerësojë trashëgiminë natyrore dhe dhe njësitë e rajonit kulturore të rajoneve për qëllime turistike, etj; - perëndimor 51. Popullimi në rajonin 19. perëndimor 52. Ekonomia e rajonit 20. perëndimor
  14. 14. 53. - të parashikojë mundësitë e perspektivës së zhvillimit Punë Praktike Nr të rajoneve; - të realizojë në grup një detyrë tematike 4 - Tema: Rajoni mbi mundësitë e zhvillimit ekonomik të RSH dhe 21. Perëndimor i të rrugëve nëpër të cilat ajo duhet të ndjekë për tu Republikës së integruar në Evropë. Shqipërisë Objektiva minimalë: 54. Projekt 6 - Tema: - të përshkruajë Republikën e Kosovës si një rajon gjeografik me kufi të qartë natyror dhe politik, Zhvillimi ekonomik veçoritë specifike fiziko-gjeografike, demografike dhe i Republikës së 22. ekonomike të saj; Shqipërisë dhe rruga Objektiva mesatarë: drejt integrimit - të evidentojë veçoritë fiziko-gjeografike të Republikës evropian 55. së Kosovës dhe tiparet demografike dhe ekonomike të Përsëritje 3 - Tema: saj; 23. Republika e - të evidentojë diferencimin rajonal dhe tiparet Shqipërisë 56. gjeografike natyrore, demografike dhe ekonomike të Testim 3 - Tema: Rajonit Perëndimor dhe Lindor të Kosovës; 24. Republika e Objektiva maksimalë: - të analizojë veçoritë specifike fiziko-gjeografike, Shqipërisë 57. demografike dhe ekonomike të Republikës së Kosovës; V.2 Pozita gjeografike - të analizojë tiparet gjeografike natyrore, demografike Republika e dhe veçoritë fiziko- 1. dhe ekonomike të Rajonit Perëndimor dhe Lindor të Kosovës gjeografike të Kosovës; - të vlerësojë akset dhe drejtimet e zhvillimit (5 orë) Republikës së Kosovës 58. të ardhshëm të Republikës së Kosovës me shanset Popullsia e dhe mundësitë që ofron ajo për integrim rajonal dhe 2. Njohuri të Republikës së Kosovës 59. evropian; reja:5 orë Ekonomia e 3. Republikës së Kosovës15
  15. 15. 16 Nr Linja Objektiva të linjës Blloku Nr Tema tematik 60. Objektiva minimalë: Rajonizimi i Republikës - të përcaktojë pozitën gjeografike të trevave shqiptare 4. së Kosovës. Rajoni në Serbi, në Maqedoninë Perëndimore, në Mal të Zi Perëndimor 61. dhe në Greqi, statusin e tyre politik, veçoritë e tyre 5. Rajoni lindor 62. specifike natyrore, demografike dhe ekonomike. V.3 Trevat e 1. Trevat shqiptare në Serbi 63. Objektiva mesatarë: tjera shqiptare Trevat shqiptare në - të evidentojë veçoritë fiziko-gjeografike, natyrën jashtë kufirit pjesën perëndimore 2. e kushtet e popullimit dhe të zhvillimit ekonomik (7 orë) të Republikës së të trevave shqiptare në Serbi, në Maqedoninë Maqedonisë 64. Perëndimore, në Mal të Zi dhe në Greqi. Njohuri të Trevat shqiptare në Mal 3. Objektiva mesatarë: reja:4 orë të Zi 65. - të analizojë veçoritë fiziko-gjeografike, natyrën e Trevat shqiptare në 4. kushtet e popullimit dhe të zhvillimit ekonomik Përsëritje: 1 Greqi 66. të trevave shqiptare në Serbi, në Maqedoninë orë Përsëritje 4 - Tema: 5. Perëndimore, në Mal të Zi dhe në Greqi. Republika e Kosovës 67. - të zhvillojë një projekt mbi zhvillimin ekonomik të Punë praktike: Punë Praktike Nr Republikës së Kosovës e të trevave të tjera shqiptare 1 orë 5 - Tema: Republika e jashtë kufirit të Republikës së Shqipërisë dhe 6. Kosovës dhe trevat e perspektivës së tyre drejt integrimit evropian Projekt: 1 orë tjera jashtë kufirit të Republikës së Shqipërisë 68. Projekt 7 - Tema: Zhvillimi ekonomik i Republikës së Kosovës dhe i trevave të tjera 7. shqiptare jashtë kufirit të Republikës së Shqipërisë e perspektiva e tyre drejt integrimit evropian
  16. 16. HARTAT E KONCEPTEVE KREU: HAPËSIRA GJEOGRAFIKE E TREVAVE SHQIPTARE /LQMD , 9HQGQGRGKMD JMHRJUD¿NH Tema: Objekti i gjeografisë së trevave shqiptare Mozaikun naty-1GsUYHSULPLQ ror të trevave ³*MHRJUD¿D ´ ND VL REMHNW VWXGLPL 5HSXEOLNsQshoqëri-mjedis. shqiptare. H 6KTLSsULVs GKH WUHYDW H WMHUD VKTLSWDUH MDVKWs NX¿ULW W politik të saj. Ajo studion aspektin natyror e human të trevave shqiptare dhe shkallën e ndërveprimin midis shoqërisë e mjedisit në to. Ky studim bëhet t mbështetur në etapat historike nëpër të cilat kanë kaluar trevat shqiptare. Aspekti natyror dhe human i Tiparet dhe trevave, trajtohet si në vështrimin e përgjithshëm të dinamikën e tij, ashtu edhe në vështrimin rajonal. popullsisë së trevave shqip- Vendin që zënë trevat në tare. rajon dhe perspektivat e zhvillimit ekonomik, si dhe shkallën e bashkëpunimit e të integrimit të tyre në nivel rajonal, evropian e global. 9HQGL L VDM Qs VWXGLPHW JMHRJUD¿NH H 5sQGsVLD H VWXGLPLW Ws OsQGsV ³*MHRJUD¿D ´ sVKWs SMHVs H FLNOLW 6WXGLPL L OsQGsV ³*MHRJUD¿D H Ws IRUPLPLW JMHRJUD¿N Ws Q[sQsVYH 5HSXEOLNsV Vs 6KTLSsULVs GKH H WUH- dhe pjesë e rëndësishme e studimit YDYH Ws WMHUD VKTLSWDUH´ ND UsQGsVL JMHRJUD¿N 6WXGLPHW H VDM SsUIVKLMQs njohëse, shkencore dhe edukative. JMHRJUD¿Qs ¿]LNH GKH JMHRJUD¿Qs humane të trevave shqiptare. 17
  17. 17. Tema: Pozita gjeografike dhe përbërja e trevave shqiptare 3R]LWD JMHRJUD¿NH 3sUEsUMD H WUHYDYH VKTLSWDUH Trevat shqiptare shtrihen në 1s SsUEsUMH Ws WUHYDYH VKTLSWDUH gjerësitë mesatare të Hemisferës hyjnë: Veriore. Ato ndodhen në Evropën ‡ 5HSXEOLND H 6KTLSsULVs -XJOLQGRUH Ws YHQGRVXUD Qs ‡ 5HSXEOLND H .RVRYsV perëndim të Gadishullit Ballkanik. ‡ 7UHYDW VKTLSWDUH Qs 5HSXEOLNsQ /DUWsVLWs H $OSHYH 6KTLSWDUH Ws e Malit të Zi: (Tivari, Ulqini, Moknës dhe të Kopaonikut, i Tuzi, Plava, Gucia, Hoti, Gruda, NULMRMQs WUHYDYH QMs NX¿ QDWURU 7UHYDW 5R]KDMD .UDMD $QDPDOL YHULRU QGsUVD NX¿UL MXJRU L WUH 6KSX]D
  18. 18. shkon deri në gjirin e Ambrakisë. VKTLSWDUH ‡ 7UHYDW VKTLSWDUH Qs 5HSXEOLNsQ .X¿ULQ SHUsQGLPRU H SsUEsMQs H 6HUELVs 3UHVKHYD %XMDQRYFL EULJMHW H GH¤WHYH $GULDWLN GKH -RQ dhe Medvegja); (që nga Tivari në veri e deri në ‡ 7UHYDW VKTLSWDUH Qs LVK Prevezë në jug), ndërsa atë lindor 5HSXEOLNsQ -XJRVOODYH Ws OXJLQD H 0RUDYsV Vs -XJXW GKH 0DTHGRQLVs .XPDQRYs 6KNXS lugina e Vardarit. Tetovë, Gostivar, Dibër, Kërçovë, 6WUXJs 2KsU 0DQDVWLU HWM
  19. 19. ‡ 7UHYDW VKTLSWDUH Qs 5HSXEOLNsQ e Greqisë: (Çamëria, Follorina, 5ROL L SR]LWsV Kosturi, Grebenea, Konica etj.); JMHRJUD¿NeRëndësi strategjike sepse: Rëndësi social-kulturore sepse:/LGKLQ 0HVGKHXQ 3HUsQGLPRU PH YHQGHW trevat shqiptare që në lashtësi janë bërëe Ballkanit dhe të Azisë së Vogël, përmes pjesë e rëndësishme përbërëse e kulturësGDOMHV Qs .DQDOLQ H 2WUDQWRV GKH Ws së hershme mesd¬hetare, me një kulturëKorfuzit. unikale. /HKWsVRMQs OLGKMHQ H SMHVsYH Ws I ka bërë trevat shqiptare si hapësira tëbrendshme të Ballkanit me Detin Adtriatik këmbimit të kulturave të ndryshme dheSsUPHV OXJLQDYH OXPRUH ULQ 6KNXPELQ të ndikimit të disa elementëve kulturor9MRVs )DQ /HSHQF HWM
  20. 20. Ts SsUVKNRMQs midis vendeve.tërthor sipërfaqen e trevave Rëndësi nga pikëpamja natyroreRëndësi ekonomike sepse: mundëson zhvillimin e disa sepse: krijon kushte të favorshmedegëve të ekonomisë. Ajo është e përshtatshme për e të përshtatshme për jetesë. Bëhenkultivimin e shumë kulturave bujqësore, për të gjitha llojet e të pranishme: tiparet mesdhetareturizmit, për industrinë energjitike, peshkimim, tregtinë dhe dhe kontinentale të klimës, tëtë gjitha llojeve të transportit. Përfshirja në projekte rajonale KLGURJUD¿Vs Ws WRNDYH Ws ERWsVinfrastrukturore, tregëtare dhe energjitike, sjell gjithashtu bimore e shtazore etj.SsU¿WLPH HNRQRPLNH HGKH QJD SR]LFLRQL WUDQ]LW Qs WR 18
  21. 21. Tema: Harta politike e trevave shqiptare+DUWD SROLWLNH H WUHYDYH VKTLSWDUH Qs 3VH ND QGUVKXDU KDUWD SROLWLNH H WUHYDYHNRKsQ DQWLNH VKTLSWDUHNë kohën antike, pjesa perëndimore 1GUVKLPHW H KHUs SDV KHUsVKPH NDQse Ballkanit banohej nga ilirët, një nga ardhur si rezultat i ndikimit e i ndërthurjes sëpopujt më të mëdhenj të gadishullit. faktorëve politikë dhe historiko-shoqërorë.,OLUsW VKWULKHVKLQ Ts QJD OXPL 6DYD Qsveri deri tek gjiri i Ambrakisë në jugdhe që nga rrjedhja e lumenjve Moravë +DUWD SROLWLNH H WUHYDYH VKTLSWDUH JMDWse Vardar në lindje deri në brigjet e VKHNXMYH 9;,9$GULDWLNXW H -RQLW Qs SHUsQGLP $WD 3DV QGDUMHV Vs 3HUDQGRULVs 5RPDNH WUHYDWNLVKLQ IRUPXDU EDVKNsVLWs ¿VQRUH Ts Qs iliro-shqiptare hynë në përbërje të Perandorisëshekujt e parë të mijëvjeçarit të fundit Bizantine, gjatë sundimit të së cilës (nëpara erës sonë. shek. IV-VII të e.s.) u prekën nga dyndjet e1s VKHN9,9 SHVRQs Qs ,OLULQs H -XJXW popujve. Gjatë këtij sundimi ato u ndanë mbilindin formacionet e para shtetërore, pra ED]s WKHPDVK Ws XUUsVLW Ws 1LNRSRMsV Wslindi dhe shteti ilir. DOPDFLVs H Ws 6HODQLNXW
  22. 22. Pas një periudhe të gjatë lulëzimi, 1s VKHN ;, ;,, X NULMXDQ IRUPDFLRQHfuqizimi e luftërash, në vitin 168 DXWRQRPH Ws ¿VQLNsYH VKTLSWDUs NX X GDOOXDpara.e.sonë, shteti Ilir ra nën sundimin Ps WHSsU IRUPDFLRQL VKWHWsURU L $UEULW 1s5RPDN GKH Ps SDV X QGD Qs NDWsU VKHN ;,,, 6KTLSsUL $OEDQLD
  23. 23. GKH VKTLSWDUsSURYLQFD 3UHYDOL DUGDQLD (SLUL L 5L (Albanenses) quheshin trevat dhe popullsia qëdhe Epiri i Vjetër. VKWULKHM QJD NX¿MWs H LRNOHVs *HQWsV
  24. 24. Qs YHUL deri në gjirin e Prevezës në jug. gj j g+DUWD SROLWLNH H WUHYDYH VKTLSWDUHQJD VKHN ;,9 1GUVKLPHW H KDUWsV SROLWLNH Ws WUHYDYH1s VKHN ;9 WUHYDW VKTLSWDUH X VKTLSWDUH Qs YLWLQ ndanë në disa principata të drejtuara 1s .RQIHUHQFsQ H $PEDVDGRUsYH Qs /RQGsUnga familjet e mëdha shqiptare: e X PRU YHQGLPL SsUIXQGLPWDU PEL NX¿MWsTopiajve, e Balshajve, e Muzakajve, e politikë të trevave shqiptare:që në atë moment=HQHELVKsYH GKH H 6KSDWDMYH 1s PHVLQ H Qs YD]KGLP PEHWsQ MDVKWs NX¿MYH Ws VRWsPH VKHN ;,9 QLVsQ VXOPHW RVPDQH SsU SROLWLNs Ws 6KTLSsULVs JMVPD H WHUULWRUHYHpushtimin e viseve shqiptare dhe pas VKTLSWDUH $WR X QGDQs PLGLV 6HU¤ELVs 0DOLWnjë shekulli qëndrese, trualli shqiptar të Zi e Greqisë.ra nën sundimin e plotë osman. AtoX SsUIVKLQs Qs HODMHWLQ H 5XPHOLVs 6WDWXVL L VRWsP SROLWLN L WUHYDYH VKTLSWDUH GKHGKH X QGDQs Qs QsQWs VDQ[KDNs 1s H DUGKPMD H WUHYLWHW Ws VKHN ;9 X GDOOXD SsU 1s 6KNXUW .RVRYD X VKSDOO UHSXEOLNsqëndresën kundër osmanëve, shteti i e pavarur, tashmë e njohur nga shumë shtete.6NsQGHUEHXW 1s IXQGLQ H VKHN ;9,,, Komunat Preshevë, Bujanovc dhe Medvegjë,H Qs ¿OOLPLQ H VKHN ;,; ¿OOXDQ MDQs SMHVs H 6HUELVsSsUSMHNMHW SsU VKNsSXWMHQ H 6KTLSsULVs 1Ms SMHVs WMHWsU H WUHYDYH VKTLSWDUH sVKWs SMHVs Hnga sundimi osman dhe për formimin 5HSXEOLNsV Vs 0DTHGRQLVs SMHVD SHUsQGLPRUH
  25. 25. e një shteti shqiptar dhe në vitin 1912, SMHVD WMHWsU Qs YHUL sVKWs SMHVs 5HSXEOLNsVX VKSDOO 3DYDUsVLD H 6KTLSsULVs së Malit të Zi dhe pjesa në jug, si pjesë e 5HSXEOLNsV Vs *UHTLVs 19
  26. 26. KREU: DIVERSITETI I MJEDISEVEDHE PEIZAZHEVE TË TREVAVE SHQIPTARE/LQMD ,, 6LVWHPHW ¿]LNH Tema: Pozita gjeologjike dhe përbërja gjeologjike e trevave shqiptarePozita gjeologjike e trevave shqiptareTrualli shqiptar i përket teknogjenezës alpine dhe përbëhet nga struktura gjeologjike qëTXKHQ ³³Albanide”. Albanidet, bëjnë pjesë në zonën mesdhetare të sistemit të rrudhosuralpin. Ato përfaqësojnë një pjesë të degëzimit jugor të zonës mesdhetare të sistemit të rrrudhosur alpin, pra janë një pjesë e nënnjësisë Apenino-Dinaride-Albanide-Helenide-Touride. Albanidet shtrihen në sektorin e brendshëm dhe në sektorin e jashtëm të këtijdegëzimi. Ky pozicionim gjeologjik i trevave shqiptare, ka përcaktuar një ndërtim gjeologjikH VWUXNWXURU Ws VKXPsOORMVKsP GKH SUDQL Ws SDVXULYH Ws VKXPWD PLQHUDUH 6WUXNWXUDW HAlbanideve u krijuan gjatë dy etapave kryesore, gjatë etapës tektogjene dhe gjatë etapësorogjenike ose neoektonike.1s SsUEsUMH Ws sektorit të 1s SsUEsUMH të sektorit të 1s OLQGMH Ws WUXDOOLW Wsbrendshëm hyjnë këto zona jashtëm hyjnë zonat 5HSXEOLNsV Vs .RVRYsVgjeotektonike: gjeotektonike: në një brez të ngushtë, 1. zona e Korabit 1. zona e Alpeve, depërton masivi kristalor 2. zona e Mirditës 2. zona e Krastë-Cukalit, L 5RGRSHYH . sVKWs 3. zona e Gashit 3. zona e Krujës, masiv tokësor i vjetër dhe 4. ultësirat molasike ]RQD -RQLNH nuk bën pjesë në malet e ndërmalore. ]RQD H 6D]DQ.DUDEDUXQLW reja të rrudhosjes alpine. 6. ultësira pranadriatike. Ai përbëhet kryesisht nga VKNsPELQM PHWDPRU¿Ns dhe më pak magmatikë.1s ]RQDW H VHNWRULW Ws EUHQGVKsP .RUDEGash, Mirditë) ka mbizotëruar regjimitektonik në tërheqje dhe në shtypje që kaVMHOOs ULVWUXNWXULP Ws WUXDOOLW 1s ]RQsQlindore, qëndrore juglindore dhe veriore 1s ]RQDW H VHNWRULW Ws MDVKWsP Xtë trevave, kombinimi i regjimit tektonik ruajtën tiparet e strukturave, sepsetërheqje me atë në shtypje, çoi në krijimin ka mbizotëruar kryesisht regjimie strukturave shkëputëse dhe të relieveve në shtypje. 1s NsWR ]RQD VSLNDVLQhorst graben. strukturat e rrudhosura antiklinale e sinklinale.20
  27. 27. Tema: Rezervat minerare të trevave shqiptare Bazuar në përdorimin industrial të tyre, mineralet ndahen në lëndë të djegshme, minerale të dobishme metalore dhe minerale të dobishme jometalore5H]HUYDW H OsQGsYH GMHJsVH 5H]HUYDW H PLQHUDOHYH Ws 5H]HUYDW H PLQHUDOHYH Ws5H]HUYDW H gymyrgurit dobishme metalore dobishme jometaloregjenden në formë shtresash ;HKHURUsW H kromit gjendet t 5H]HUYDW H asbestit, janë tënë konglomeratet dhe ranorët në shkëmbinjtë magmatikë përhapur në shkëmbinjtëe oligocenit dhe miocenit ultrabazikë. Grumbullimet ultrabazikë. Gjenden në(gjenden në: ultësirën më të rëndësishme të këtij verilindje, lindje e juglindjendërmalore Korçë-Gorë- minerali janë në vendburimet Ws 56+ GKH Qs 5H¤SXEOLNsQ HMokër, Memaliaj, etj. H %XOTL]sV H Ws %DWUsV Qs 56+ Kosovës. Magneziti formohet iLinjitet: UH]HUYDW H 56+ MDQs DWR Qs OLQGMH Ws 5HSXEOLNsV Vs nga veprimtaria hidrotermaleTPUH Ws FLOsVLVs Vs XOsW 1s Kosovës dhe në trevat tona në mbi shkëmbinjtë ultrabazikë.5HSXEOLNsQ H .RVRYsV OLQMLWL Maqedoni. *MHQGHW Qs 56+ *RPVLTHka rëndësi energjitike dhe 5H]HUYDW e bakrit gjendet në Devoll) dhe në Kosovegjendet në rezerva të mëdha, shkëmbinj vullkanogjeno- (Goleshë, Guri i Bardhë).në fushëgropën e Kosovës dhe VHGL¤PHQWDUs -DQs Ws Squfuri shoqëron vendburimet5UDIVKLQ H XNDJMLQLW përhapur në zonën e Korabit e bakrit. Fosforiti dhe kripaTorfat: janë grumbullime të GKH Ws *DVKLW Qs 56+ e gurit gjenden në shkëmbinj tkrijuara në zona ish-kënetore, 5H]HUYDW H hekur-nikelit gëlqerorë, kryesisht në zonënqë përfshihen në grupin e gjendet në disa shkëmbinj -RQLNH Gipsi gjendet nëqymyreve të dobët. PHWD¤PRU¿Ns NUHVLVKW Qs 56+ XPUH .RUDE 9ORUs
  28. 28. Asfalti: është një bitum natyror ]RQDW MXJOLQGRUH Ws 56+ Qs dhe në trevat shqiptare nëqë gjendet në shtresa argjilore GLVD ]RQD Qs 5HSXEOLNsQ H Maqedoni etj. Argjilat kanë te ranore. Vendburimi më i Kosovës (Çikatovë-Magur, përhapje të gjerë në treva.YMHWsU L WLM sVKWs DL L 6HOHQLFsV Carralevë) dhe në trevat tona DOORKHQ YHQGEXULPHW H 56+5H]HUYDW H naftës: gjenden në në Maqedoni. .DYDMs 7LUDQs /XVKQMs
  29. 29. 56+ GKH OLGKHQ PH SUDQLQs Boksitet kanë përhapje të t dhe të Kosovës (Gjakovë,e shkëmbinjve karbonatikë NX¿]XDU GKH OLGKHQ PH SUDQLQs 6NsQGHUDM .OLQs 3HMs 9LWL(Ballsh, Gorisht) dhe të e shkëmbinjve gëlqerorë. etj). Gëlqerorët dhe dolomitet, tshkëmbinjve ranorë (Kuçovë, Gjenden kryesisht në zonën përdoren si materiale ndërtimi3DWRV 0DULQ]s
  30. 30. 6WXGLPH GKH e Alpeve dhe të Vermoshit, dhe kanë përhapje të gjerëkërkime po bëhen edhe në Qs 5HSXEOLNsQ H .RVRYsV Qs WUHYDW VKTLSWDUH 5H]HUYDSODWIRUPsQ GHWDUH Ws HWLW -RQ (Gremnik) dhe në Plavë. të mermerit gjenden në disaGazi natyror gjendet kryesisht r Mineralet e zinkut të plumbit t YHQGEXULPH Ws 56+ 0XKXUi shoqëruar me naftën, por në dhe argjendit gjenden në Burrel, etj) dhe në trevatdisa zona edhe i veçuar prej shkëmbinj magmatikë. tona në Maqedoni. Rëra esaj (në kodrat e Divjakës). 5H]HUYDW Ps Ws PsGKD JMHQGHQ kuarcit Oidhet me shkëmbinjtë Qs GLVD ]RQD Qs 5HSXEOLNsV Vs PDJPDWLNs ÉVKWs H SsUKDSXU Kosovës (sidomos në Trepçe). Qs 56+ GKH Qs 5HSXEOLNsQ H .RVRYsV )HUL]DM /LSMDQs
  31. 31. 21
  32. 32. Tema: Relievi i trevave shqiptare Trevat shqiptare dallohen për: - një reliev origjinal, tepër të spikatur dhe të shumëllojshëm; - karakterin kodrinoro-malor të tyre. r -lartësia ulet nga lindja në perëndim gradualisht nga malet dhe malësitë e larta në male më të ulta, në kodra e së fundmi në fushat pranë bregdetit, sepse ka ndjekur drejtimin e HYROXFLRQLW JMHRORJMLN Ts NDQs SsVXDU WUHYDW 1s GUHMWLP Ws EULJMHYH Ws -RQLW UHOLHYL PDORU i lartë përsëritet edhe në pjesën bregdetare ndërsa në veri të trevave, lartësia ulet nga THQGUD GUHMW SHULIHULVs 1s MXJOLQGMH H OLQGMH Ws WUHYDYH QMs SsUTLQGMH Ws ODUWs ]sQs JURSDW H fushëgropat. Tipat gjenetik të relievit të Faktorët e formimit të relievit trevave shqiptare të trevave shqiptare Relievi strukturoro- Relievi eroziv: i krijuar në lumor: i strukturat tektonike krijuar nga veprimtaria1s faktorët e 1s faktorët e jashtëm Relievi karstik: lumorebrendshëm dallohen: përfshihen: veprimi i i kijuar nëpërbërja litologjike dhe elementëve klimatikë, shkëmbinjtëlëvizjet tektonike gjatë veprimtaria e ujërave e tretshëm Relievievolucionit gjeologjik rrjedhës sipërfaqësorë e (gëlqerorët, akullnajor: itë truallit (rrudhosjet e nëntokësorë, veprimtaria dolomitet, formuar ngaorogjenezës alpine dhe erozivo-denuduese, veprimtaria gipset), ngalëvizjet diferencuese e veprimtaria akumuluese e gërryese e tretja e tyreshkëputëse). abrazive e dallgëve detare, prej ujërave grumbulluese veprimtaria karstike, sipërfaqësorë e akullnajore veprimtaria akullnajore dhe veprimtaria e njeriut. nëntokësorë. Relievi bregdetar: i formuar nga gërryerja dhe depozitimi në brigjed detare 5HOLHYL OXDQ QMs URO Ws UsQGsVLVKsP në formimin e YHoRULYH ED]s Ws SHM]D]KLW JMHRJUD¿N VKTLSWDU Qs QDWUsQ e popullimit dhe të ekonomisë së trevave shqiptare. 22
  33. 33. Tema: Morfologjia e relievit të trevave shqiptare .DUDNWHULVWLNs SsU UHOLHYLQ H WUHYDYH VKTLSWDUH sVKWs:Prania e copëtimit vertikal që krijon një diferencim vertikal Prania e copëtimit horizontal 1s 56+të relievit në tre kate hipsometrikë: vlera mesatare e copëtimit horizontal ështëRelievi i ulët (0-200 m). Zë rreth 23.4 % të territorit t 3-4 km/km2. Për vlera shumë të larta tëWs 5HSXEOLNsV Vs 6KTLSsULVs GKH H WHUULWRULW Ws copëtimit dallohen: territoret me përbërje5HSXEOLNsV Vs .RVRYsV . UHOLHY sVKWs SsUTsQGUXDU Qs WHUULJMHQH H ÀLVKRUH (si:Gropa e MatitUltësirën Perëndimore. dhe e Kolonjës, Kodrat e Kërrabës e tëRelievi i mesëm (200-1000 m). Zë 48.1% të territorit të Mallakastrës dhe Malësia midis Tomorr-5HSXEOLNsV Vs 6KTLSsULVs GKH H WHUULWRULW Ws 5HSXEOLNsV Melesinit), vullkanogjene-sedimentareVs .RVRYsV 1s NsWs NDWHJRUL Ws UHOLHYLW EsMQs SMHVs NRGUDW (në Malësinë Pukë-Mirditë) dhe territoretgropat dhe fushëgropat (Fushëgropa e Kosovës, e Korçës që kanë bimësi të pakët, ose janë tëGKH H 3HOODJRQLVs /XJX L XNDJMLQLW GKH L 3ROORJXW
  34. 34. zhveshura nga keqpërdorimi i veshjesRelievi i lartë (mbi 1000 m). Zë 28.5 % të territorit të ë bimore. Për vlera të vogla të copëtimit5HSXEOLNsV Vs 6KTLSsULVs GKH H WHUULWRULW Ws 5HSXEOLNsV horizontal dallohen: rajonet fushore tësë Kosovës. Ky kat hipsometrik përfaqësohet me malet që Ultësirës Perëndimore, Fushëgropa egjenden në veri, lindje e jug të trevave. Vetëm 1% e këtij Kosovës, Fushëgropa e Korçës, etj.relievi ka lartësi mbi 2000 m.Diferencimi vertikal brenda hapësirave të vogla, krijon edhepjerrësinë e konsiderueshme të shpateve që luhatet nga 10- Morfologjia e relievit të trevave shqiptare 1s GLVD UDVWH VKSDWHW PDUULQ HGKH NDUDNWHU JUHPLQRU Morfologjia e relievit të trevave shqiptare përbëhet nga male, vargje malorë, malësi, Malet dhe kodrat: në varësi të përbërjes t kodra, vargje kodrinorë, fusha, fushëgropa, JURSD OXJMH OXJLQD OXPRUH HWM 5HOLHYL shkëmbore dhe të kohës e forcës së veprimit të është orientuar në drejtime të ndryshme: në faktorëve të jashtëm, kanë kreshta të ndryshme. perëndim dhe jug të Malet gjenden si male të veçuar, vargje malorë dhe malësi. Gropat: j G janë të shumta dhe shumica h dh h i Fushëgropat: janë formuar nga fundosjet e tyre gjendet në brendësi të trevave. tektonike dhe kanë ende tendencën e uljes në 6KWULKHQ KHUs Qs IRUPs ]LQ[KLUL H KHUs Ws reliev dhe si rezultat i kësaj, karakterizohen shpërndara në pjesë të ndryshme të truallit nga një fund i sheshtë. dhe janë krijuar nga fundosje tektonike. Kanë funde të çrregullt, të gërryer prej rrjedhjeve sipërfaqësore dhe reliev të larmishëm, të diferencuar e të rrethuar nga male të larta. Fushat: janë përqëndruar në pjesën perëndimore të trevave VKTLSWDUH Qs 8OWsVLUsQ 3HUsQGLPRUH ÉVKWs IXVKD Ps H PDGKH MR vetëm e trevave shqiptare por edhe e gjithë Ballkanit Perëndimor Luginat: përbëjnë një dhe në pjesën më të madhe të saj ka origjinë tektonike ngritëse karakteristikë dalluese të shoqëruar me veprimtarisë depozituese të lumenjve që derdhen shumë të përhapur të Qs $GULDWLN 1s YHUL Ws VDM Qs 8OWsVLUsQ H 6KNRGUsV ND RULJMLQs relievit, që lidhet me: tektonike fundosëse të shoqëruar nga veprimtaria depozituese e reshjet e bollshme në Drinit dhe e përrenjëve të Mbishkodrës. Fusha ka edhe në brendësi kushtet e relievit kodrinoro- të trevave e ato zënë fundin e gropave ndërmalore ose në luginat e malor. lumenjve,por janë me sipërfaqe të vogël. 23
  35. 35. Tema: Tiparet e klimës së trevave shqiptare dhe faktorët që i përcaktojnë ato .OLPD H WUHYDYH VKTLSWDUH )DNWRUsW H IRUPLPLW Ws NOLPsV 7LSDUHW NUHVRUH Ws NOLPsV Vs WUHYDYH VKTLSWDUHFaktorë Faktorë (OHPHQWHW NOLPDWLNs 1JD SHUsQGLPL Qslokalë: kozmikë: lindje dhe nga niveli-Relievi -Rrezatimi i detit në lartësitë e-Detet diellor maleve e malësive,-Bimësia Faktorë planetarë: klima e trevave shfaq-Veprimtaria Qarkullimi i masave Trysnia atmosferike: tipare të veçanta dhenjerëzore ajrore ka vlera të ndryshme të ndryshme. Trevat në pjesën veriore, e brigjeve lindore Era: 6KSHMWsVLD H HUDYH OXKDWHQ lindore, juglindore të Adriatikut dhe nga 1.5-5m/sek deri në 20- e perëndimore të -RQLW NDUDNWHUL]RKHQ PVHN 1s NOLPsQ H WUHYDYH trevave. Vlerat e nga klima mesatare ndikojnë edhe erërat lokale. trysnisë atmosferike mesdhetare. Trevat ulen edhe me rritjen më në brendësi e në në lartësi drejtim të lindjes, Reshjet janë kryesisht në formë karakterizohen nga shiu në pjesët e ulëta bregdetare e klima mesatare kodrinore, por edhe në formë bore në kontinentale dhe ]RQDW PDORUH 6KSsUQGDUMD H VDVLVs Vs territoret në lartësi reshjeve është e pabarabartë. marrin tipare të klimës malore. -Prania e disa Temperatura e ajrit. Temperaturat mesatare mikroklimave në të ajrit pësojnë ulje nga jugu në veri, nga hapësira më të vogla. perëndimi në lindje dhe nga niveli i detit në 5HJMLPL L oUUHJXOOW lartësi. Muaji më i ftohtë është janari dhe më e l e m e n t e v e i nxehtë korriku. Temperatura më e lartë është klimatikë (sidomos regjistruar në Kuçovë 43,90C. të temperaturës dhe rreshjeve), madje shpesh me pasiguri të tyre brenda një stine apo dekade.24
  36. 36. Tema: Rajonizimi klimatik i trevave shqiptare1GDUMD H NOLPsV Qs GLVD WLSH sVKWs EsUs duke u mbështetur:‡ Qs VKWULUMHQ KDSsVLQRUH Ws WUHYDYH QJD EUHJGHWL GUHMW EUHQGsVLVs NRQWLQHQWDOH‡ Qs VKNDOOsQ H QGLNLPLQ H PDVDYH DMURUH‡ Qs YHoRULWs H UHOLHYLW VLGRPRV Qs ODUWsVLQs PEL QLYHOLQ H GHWLW‡ Qs VKNDOOsQ H QGLNLPLW Ws IDNWRUsYH ORNDOs Klima malore ndeshet në Klima kontinentale shfaqet në lartësitë mbi 1000-1300 SMHVsQ Ps Ws PDGKH Ws 5HSXEOLNsV Vs m mbi nivelin e detit. 7LSHW H NOLPsV Qs .RVRYsV Qs WUHYDW VKTLSWDUH Qs 6HUEL Kjo klimë mbizotëron WUHYDW VKTLSWDUH dhe ato në Maqedoninë Perëndimore. Qs $OSHW 6KTLSWDUH Qs Tiparet e klimës kontinentale në YDUJXQ 6KDUU.RUDE Qs këto treva, janë formuar në kushtet e Kopaonik, etj. largësisë së tyre prej ndikimit detar, të prezencës së barrierave malore midisKlima mesdhetare e trevave shqiptare shfaq tiparet e saj më tyre dhe pjesës tjetër të trevave, tëWs TDUWD Qs WHUULWRULQ H 5HSXEOLNsV Vs 6KTLSsULVs Qs WUHYDW ndikimit të masave ajrore kontinentaleshqiptare në Greqi, në zonën bregdetare të trevave shqiptare nga brendësia e Gadishullit BallkanikQs 0DO Ws =L GKH Qs MXJSHUsQGLP Ws 5HSXEOLNsV Vs .RVRYsV H (YURSD /LQGRUH Ts GHSsUWRMQs SUHMKjo klimë dallohet për verën e nxehtë e të thatë dhe dimrin luginave lumore dhe nga lartësia mbie butë e të lagët, si dhe për një regjim detar në ecurinë e nivelin e detit.përgjithshme vjetore të temperaturave e të rreshjeve.1GDKHW Qs GLVD QsQ]RQD NOLPDWLNHZona mesdhetare Zona mesdhetare Zona mesdhetare Zona mesdhetarefushore, që kodrinore, shtrihet paramalore, përfshin p malore, shtrihet nështrihet në pjesën në lindje të zonës luginën e Drinit, të Drinit lartësitë mbi 1300 m,e ulët bregdetare mesdhetare fushore të Zi, rrjedhjen e poshtme duke përfshirë vargjet(Ultësirën dhe përfshin relieve të Valbonës, gropën e malorë, malësitëPerëndimore dhe kodrinore dhe luginore. Tropojës me kodrat e e male të veçantë.brezin e ulët të Përfshin luginën e Matit, malet rreth saj, luginën Karakterizohet ngabregdetit jonian). shpatet perëndimore të H 6KNXPELQLW Ws 6LSsUP klimë tipike malore,Zë 18% të territorit PDOHYH Ws 6NsQGsUEHXW gropat e fushëgropat me dimër të gjatë e tëdhe karakterizohet rrjedhjen e mesme të juglindore, pjesët e larta të ftohtë, me reshje tënga dimri i butë e i 6KNXPELQLW Ws HYROOLW maleve Krujë-Dajt, malin bollshme e vranësiralagësht dhe verë e Ws ULQRVLW H Ws 6KXVKLFsV H 6NsQGHUEHXW HWM 7LSDUHW të shpeshta dhe menxehtë, e gjatë dhe e relievet kodrinore përreth e kësaj klime, janë formuar r verë të freskët, tëthatë. Tiparet e kësaj Fushëgropës së Delvinës nga lartësia mbi nivelin shkurtër dhe meklime janë krijuar etj. Tiparet e kësaj zone e detit, nga largësia prej shira të mjaftueshme.në kushtet e relievit janë formuar në kushtet e ndikimit detar e ekspozimi Tiparet kësaj klimetë ulët fushor, të relievit kodrinor mbi 200 ndaj ndikimit kontinental, janë formuar nëafërsisë me detin m, në kushtet e largimit nga karakteri i mbyllur kushtet e lartësisë mbiAdriatik dhe nga ndikimi detar, të i mjaft territoreve të saj nivelin e detit, nën-RQLDQ Ws PEURMWMHV mbrojtjes nga erat e ftohta dhe karakteri i ndryshëm i ndikimin e dukshëm tënga ndikimet e lindore në disa pjesë relievit që e përbën, etj. masave ajrore lindoreerave të ftohta por edhe të ndikimit në e veriore, të largësisëlindore, malore e sektorët e luginave, etj. nga ndikimi detar, etj.kontinentale. 25
  37. 37. Tema: Hidrografia e trevave shqiptare. Detet dhe liqenetLVD YHoRUL Ws KLGURJUD¿Vs Vs WUHYDYH VKTLSWDUHTrevat shqiptare dallohen për pasuri të mëdha ujore në raport me sipërfaqen e tyre.3DVXULD KLGURJUD¿NH ka shpërndarje të pabarabartë në sipërfaqen e territorit të trevave ëdhe në stinë të ndryshme të vitit. +LGURJUD¿D SDUDTLWHW në formën e deteve, liqeneve, lagunave, lumenjve, përrenjve, burimeve, ujërave nëntokësorë dhe të objekteve KLGURJUD¿Ns DUWL¿FLDOs NDQDOH XMLWsV ujëmbledhës, rezervate) Detet që lagin trevat shqiptareDeti Jon. 3UHM .DQDOLW Ws 2WUDQWRV KDSHW QsD Deti Adriatik, është pjesë e Detit Mesdheddrejtim të jugut, si një det i gjerë i vendosur dhe shtrihet midis Gadishullit Apenin nëmmidis jugut të Gadishullit Apenin dhe perëndim dhe Gadishullit Ballkanik në**DGLVKXOOLW %DOONDQLN ÉVKWs YHQGRVXU lindje. Fillon në veri në Gjirin e Triestesnnë një gropë tektonike me thellësi 3000- GKH SsUIXQGRQ Qs .DQDOLQ H 2WUDQWRV PH44000 m, me thellësi maksimale 5120 m një gjatësi 850 km dhe gjerësi mesatare 200Qs 3HORSRQH]
  38. 38. ÉVKWs SMHVD Ps H WKHOOs NP .DQDOL L 2WUDQWRV QGRGKHW PLGLV .HSLWe detit Mes¬dhe. Dallohet për pastërti të të Gjuhëzës në Gadishullin e Karaburunituujrave dhe kripësi më të madhe se Deti GKH .HSLW 6DQWD /XFLD GH /XFD Qs ,WDOL PHAAdriatik (39 o/oo). Bregdeti shqiptar i QMs JMHUsVL NP .DQDOL L 2WUDQWRV H QGDQ--RQLW VKWULKHW QJD NHSL L *MXKs]sV Qs NsWs GHW PH HWLQ -RQ GKH sVKWs GLVWDQFD Psggadishullin e Karaburunit) deri në gjirin e shkurtër midis dy gadishujve.H $UWsV Qs WUHYDW H dDPsULVs
  39. 39. ÉVKWs Deti Adriatik është vendosur në gropën ebbregdet i lartë shkëmbor që dallohet edhe madhe tektonike midis dy gadishujve dhe nëppër plazhe të vogla, zallore e me thellësi pjesën më të madhe të tij ai ka thellësinë nënttë madhe në brigje. 200 m. Thellësinë maksimale e arrin në jug me 1589 m . Bregdeti shqiptar i Adriatikut është i gjatë 380 km dhe në pjesën më të madhe të tij është bregdet i ulët.26
  40. 40. Liqenet bregdetarë, Liqenet akullnajorë, gjendet në lartësinë mbi /LTHQHW DUWL¿FLDOs janëformohen në bregdet 1500 m, në përbërje gëlqerore dhe magmatike. ndërtuar nga njeriu përprej veçimit nga Gjenden në grupe dha kanë përmasa të vogla. qëllime hidroenergjitikedeti të gjireve të 1LYHOHW H WUH QGMHNLQ HFXULQs H WHPSHUDWXUsV (liqenet e Drinit, të Matitdikurshëm me anë Vs DMULW 1LYHOLQ PDNVLPDO H DUULMQs Qs SUDQYHUs dhe të Bistricës), për ujitje erripave të rërës. Ato (shkrin bora) ndërsa më të ulët në dimër ( peshkim (i Thanës, i Kurjanit,lidhen me detin me sepse ngrijnë). Dallohen liqenet e Balgjajt, të i Gjançit etj), për furniziminnjë apo dy kanale /XUsV Ws 9DODPDUsV Ws -H]HUFsV Ws 6KDUULW Ws me ujë të qendrave të banuarakomunikimi, përmes Gramozit, i Plavës, etj. (i Bovillës) dhe për funksiontë cilëve në çdo 6 orë PMHGLVRU L 7LUDQsV
  41. 41. 1suji ndryshon drejtimin 5HSXEOLNsQ H .RVRYsV MDQsduke rrjedhur nga QGsUWXDU OLTHQH DUWL¿FLDOs Wsdeti në lagunë e Liqenet: sipas origjinës së formimit, mëdhenj (liqeni i Gazivodës,anasjelltas. Ky proçes ndahen në liqene tektoniko-karstikë, i Batllavës, i Badocit dhe inxitet nga baticë- bregdetarë, akullnajorë, karstikë dhe 5DGRQLTLW
  42. 42. zbatica. Dallohen: DUWL¿FLDOs/DJXQD H 9LOXQLW Liqenet karstikë, janë formuar në/DJXQDW H EUHJXW Ws gëlqerorë dhe gipse, janë liqene të/H]Ks] H .sQHOOsV cekët dhe ushqehen nga rreshjet ee Merxhanit, e Kune- shiut. Dallohen liqenet e DumresëVainit), e Patokut, /LTHQHW WHNWRQLNRNDUVWLNs OLTHQH
  43. 43. 1GsU WD Ps Ws PsGKHQMWse Karavastasë, e MDQs /LTHQL L dHWLMHV GKH L 6HIHUDQLW3RURV H 1DUWsV Dallohen për mineralizim të lartë.e Pashalimanit, eButrintit.Liqeni i Shkodrës, është Liqeni i Ohrit, është liqeni më i thellë në Liqeni i Prespës, është meliqeni më i madh në Gadishullin e Ballkanit dhe ka origjinë origjinë tektoniko-karstikeGadishullin e Ballkanit WHNWRQLNRNDUVWLNH ÉVKWs IRUPXDU Qs dhe përbëhet nga Prespa edhe ka origjinë tektoniko- të njëjtën kohë me grabenet e tjerë Madhe dhe Prespa e Vogël.karstike. Ka taban gëlqeror MXJOLQGRUs Ws 56+ SRU Qs QGUVKLP PH Ushqehet nga rreshjetdhe ushqehet nga rreshjet e ta ai është ripërtëritur me një amplitudë atmosferike dhe ka luhatjeshiut e ujërat nëntokësorë. më të madhe. Ka vëllim më të madh të nivelit të ujërave. Ujërat1s Ws GHUGKHW 0RUDoD GKH Ws XMsUDYH VH OLTHQL L 6KNRGUsV SsU e tij janë më të ftohtë seburon Buna. Dallohet për VKNDN Ws WKHOOsVLVs Vs WLM ÉVKWs OLTHQ XMsUDW H 2KULW VL UH]XOWDWluhatje të mëdha të nivelit me rrjedhje sepse prej tij buron Drini i lartësisë mbi nivelin etë ujërave dhe tejdukshmëri i Zi. Furnizohet në rrugë nëntokësore detit. Ka mineralizim tëtë ulët. Ka mineralizim QJD XMsUDW H /LTHQLW Ws 3UHVSsV VHSVH ulët dhe tejduksh¬mëri tëmesatar dhe temperatura Prespa e Madhe ndodhet 157 m mbi XOsW VH /LTHQL L 2KULW ÉVKWse ujërave luhatet nga nivelin e tij) dhe të masivit karstik të shpallur Park Kombëtar.6.80–25.90C. Dallohet 0DOLW Ws 7KDWs 1JD EXULPHW NUHVRUHpër lloje të ndryshme GDOORKHW DL L 6KsQ 1DXPLW ULORQLWpeshqish (sidomos krapin Tushemishtit etj. Ka tejdukshmëridhe gjucën) dhe si rezervat të lartë (15-25 m). Dhe temperaturaL QMRKXU SsU ]RJMWs ÉVKWs luhatet nga 5,40-21.90C. Vija liqenoreVKSDOOXU 5H]HUYDW 1DWURU L e tij është pothuajse e drejtë dheMenaxhuar. VKNsPERUH -DQs Ws SUDQLVKPH SOD]KHW VL DL L 3RJUDGHFLW 7XVKHPLVKWLW 2KULW GKH 6WUXJsV DOORKHW SsU JMDOOHVD HQ demike e për lloje të veçanta të specieve XMRUH NRUDQL
  44. 44. %sQ SMHVs Qs /LVWsQ H 7UDVKsJLPLVs 1DWURUH 27
  45. 45. Tema: Lumenjtë e trevave shqiptareVeçori të përgjithshme të lumenjve7UHYDW VKTLSWDUH GDOORKHQ SsU UUMHWLQ H GHQGXU KLGURJUD¿N SRU GHQGsVLD H WLM QGUVKRQ QJD QMsUL SHOOJOXPRU WH WMHWUL 8MsUDW H SHOOJMHYH XMsPEOHGKsV Ws WUH SsUIXQGRMQs Qs NDWsU GHWH Qs $GULDWLN Qs -RQ Qs(JMH GKH Qs HWLQ H =L -DQs OXPHQM Ws VKNXUWsU PH GLVD GHJs]LPH GKH NDQs SHOOJMH XMsPEOHGKsV Ws YHJMsO1Ms SMHVs H PDGKH H WUH UUMHGK PH GUHMWLP QJD OLQGMD Qs SHUsQGLP .DQs SMHUUsVL Ws NRQVLGHUXHVKPH WsOXJLQsV Vs WUH SRU VLGRPRV Qs UUMHGKMHW H WUH Ws VLSsUPH 1s UUMHGKMHW H SRVKWPH Qs SsUJMLWKsVL MDQsIXVKRUs /XPHQMWs GDOORKHQ SsU NR¿oHQWLQ H ODUWs Ws UUMHGKMHV SUD SMHVD Ps H PDGKH H VDVLVs Vs UHVKMHYHTs ELH Qs SHOOJXQ XMsPEOHGKsV KQ Qs UUMHGKMH /XPHQMWs H WUHYDYH VKTLSWDUH NDUDNWHUL]RKHQ QJD UHJMLPLmesdhetar, pra sasia më e madhe e prurjeve në to, regjistrohet në gjysmën e ftohtë e të lagësht të vititQGsUVD VDVLD Ps H YRJsO JMDWs SHULXGKsV Vs WKDWs H Ws Q[HKWs /XPHQMWs H WUHYDYH VKTLSWDUH MDQs HUR]LY GKHmbartin sasi të mëdha /XPHQMWs H WUHYDYH VKTLSWDUH/XPHQMWs Ts GHUGKHQ Qs 5sQGsVLD H OXPHQMYH NDQs UsQGsVL /XPHQMWs Ts GHUGKHQ Qs GHWLQGHWLQ $GULDWLN të madhe JMHRJUD¿NH MHWsVRUH GKH Egje:Drini, është lumi më i madh ekonomike. 1GLNRMQs Qs NOLPs 9DUGDUL Vetëm rrjedhja e tij ejo vetëm i trevave shqiptare, pasi rrisin sasinë e avujve të ujit sipërme kalon në trevat shqiptare,por i gjithë Ballkanit H NULMRMQs PLNURNOLPD /XJLQDW sepse buron në Vrutok, pakPerëndimor. Formohet nga e tyre gjithashtu, shërbejnë si kilometra në veri të Gostivarit. tbashkimi i Drinit të Zi me i korridore për lëvizjen e masave 1s DIsUVL Ws 6KNXSLW EDVKNRKHW PHDrinin e Bardhë. Drini i DMURUH Ws QGUVKPH -DQs QMs QGsU me degën e tij Lepencin, që buronZi EXURQ QJD OLTHQL L 2KULW i faktorët e jashtëm që modelojnë QJD 0DOHW H 6KDUULW 0s SDV KQndërsa Drini i Bardhë buron ë relievin e trevave dhe krijojnë në territorin grek (në Gjegjeli) dhenga malësia e Zhlebit. mjediseve të veçanta jetese GHUGKHW Qs GHW Qs SHUsQGLP Ws 6HBuna, buron nga liqeni i SsU ERWsQ H JMDOOs /XPHQMWs H lanikut.6KNRGUsV GKH sVKWs L YHWPL trevave shqiptare kanë një rëndësi Lumi i Aliakmonit, është 300 km iOXPs IXVKRU Qs 6KTLSsUL Ws PDGKH HNRQRPLNH -DQs Ws gjatë, por vetëm rrjedhja e sipërme favorshëm për sigurimin e ujit të kalon në trevat shqiptare, sepse pijshëm e industrial, për zhvillimin buron në faqen lindore të malit e bujqësisë (ujitje e drenazhim), Gramoz. për hidroenergji (ndërtimi i HEC- eve), për zhvillimin e transportit të turizmit, të transportit, të turizmit, të peshkimit, të sporteve ekstreme, /XPHQMWs Ts GHUGKHQ Qs GHWLQ -RQ janë : etj. j Kalama, Pavlla, Kalasa, Bistrica, lumi i Artës. Lumi i Artës, buron nga malet e Pindit (në *UHTL
  46. 46. NDORQ SUDQs -DQLQsV GKH UUMHGK GUHMW HJs OXPRUH Ws OXPHQMYH Ts GHUGKHQ Qs qytetit të Artës dhe derdhet në jug të saj (në HWLQ H =L Gjirin e Ambrakisë). Lumi Ibër dhe Sitnica (degë e tij) përshkojnë r Bistrica, është lumë që ushqehet prej ujërave territorin e Fushë Kosovës nga jugu në veri. nëntokësorë. Burimet e saj (20 burime) dalin në Pranë Mitrovicës lugina ka karakter fushor. rrëzën jugore të Qafë Muzinës. Burimi kryesor /XPL JMDUSsURQ GHULVD XMsUDW H WLM GHUGKHQ Qs L VDM sVKWs ³6UL L .DOWsU´ Kalama, buron Danub. SUDQs NX¿ULW Ws 56+ Qs YHULOLQGMH Ws -DQLQsV Përshkon gjithë Çamërinë dhe derdhet në veri të Igumenicës.28
  47. 47. Tema: Ujërat nëntokësorë dhe burimet1GsUWLPL JMHRORJMLN ndikon 5HOLHYL ndikon me anë të formës .XVKWHW NOLPDWLNH ndikojnëme përbërjen gjeologjike GKH SMHUUsVLVs 1s IRUPDW H UUDIVKsW me sasinë e rreshjeve dhetë shtresave dhe me të relievit, mundësia e depërtimit Ps WHPSHUDWXUsQ 5UHVKMHWvendosjen strukturore të në brendësi të ujërave është më e e bollshme atmosferiketyre. Kështu, shkëmbinjtë madhe (sidomos kur sipërfaqet janë janë burimi kryesor ikarbonatikë meqënëse janë të Ws NDUVWL¿NXDUD
  48. 48. 3MHUUsVLD H PDGKH pasurisë ujore nëntokësore,përshkueshëm, e favorizojnë e shpateve ul sasinë e ujërave që pasi rreth 30% e ujit tëshumë depërtimin e ujërave. depërtojnë në thellësi sepse rrit rreshjeve, depërton në tokë.1GsUVD DUJMLORUsW MDQs VKWUHVD shpejtësinë e lëvizjes së ujërave të Temperaturat ndikojnë nëtë papërshkueshme dhe luajnë reshjeve. nivelin e ujërave nëntokësorërolin e shtresave ujëmbajtëse. (përmes avullimit ndryshon1Ms IDNWRU WMHWsU JMHRORJMLN niveli i tyre).janë llojet e strukturave qëQGsUWRMQs WUXDOOLQ 6WUXNWXUDW )DNWRUsW Ts IDYRUL]RMQssinklinale grumbullojnë më XMsUDW QsQWRNsVRUs GKHshumë ujë se llojet e tjera të EXULPHW Qs WUHYDW 0EXOHVD e dendur ELPRUH rstrukturave. sjell ndryshime në regjimin e ujërave nëntokësore. Ajo OXDQ URO HGKH SsU LQ¿OWULPLQ 8MsUDW QsQWRNsVRUs GKH EXULPHW e ujit nën tokë, por edhe merr përmes rrënjëve, një sasi të konsiderueshme të tij. /ORMHW H XMsUDYH QsQWRNsVRUs GKH EXULPHW8MsUDW PLQHUDOH H 8MsUD DUWH]LDQs që janë ujëra 8MsUD IUHDWLNs që gjenden nëWHUPRPLQHUDOH përmbajnë të thellë që gjenden në formën thellësi të vogla nga sipërfaqjasasi të konsiderueshme kripëra e ujërave karstikë, të poreve e tokës dhe varen nga sasiaminerale e gazra të tretura në dhe të poro-çarjeve. Ujërat e rreshjeve dha avullimi.to dhe kanë temperaturë të karstikë, gjenden në shkëmbinjtë Formohen pranë luginavelartë, mbi 200C. Këto ujëra karbonatike dhe prej tyre lumore, në zona fushore dhedalin në sipërfaqe në formë dalin burime të shumta e të kodrinore. Kanë mineralizimburimesh dhe zotërojnë aftësi plotëujshme. Përbëjnë furnizuesit të lartë dhe përbëhen kryesishtkurative. kryesorë të ujit të pijshëm për nga bikarbonat kalçiumi dhe qëndrat e banuara dhe përdoren bikarbonat magneziumi. në bujqësi. Ujërat e poreve, formojnë pellgje artezianë dhe gjenden në zona të përbëra nga zhavore dhe rëra. Ujërat e poreve- çarjeve, formohen në shkëmbinj me pore dhe të çara, kryesisht në ranorë, konglomerate, argjilorë, etj. Gjenden edhe në shkëmbinj magmatikë të cilët karakterizohen nga çarje tektonike. Kanë sasi të vogël të ujit në burimet e tyre 29
  49. 49. Tema: Llojet e tokave Klima, ndikon në formimin e llojeve të ndryshme të tokave GKH Qs VKSsUQGDUMHQ JMHRJUD¿NHPërbërja gjeologjike, përcakton llojin e )DNWRUsW H IRUPLPLW të tyre. Me anë të temperaturësWRNDYH Ts IRUPRKHQ PEL WR 1s YDUsVL Ws Ws WRNDYH dhe të rreshjeve, ajo përcaktonpërbërjes së shkëmbit mëmë, përcaktohet SURoHVHW ELRORJMLNH ¿]LNH GKHedhe përbërja mineralogjike, shkriftësia kimike që zhvillohen në toka.dhe rezistenca ndaj erozionit, që kanë Tokattokat e formuara mbi shkëmbinjtë. Njeriu, ka ndikuar /ORMHW H WRNDYH pozitivisht dhe negativishtBota e gjallë (mikrogjallesat dhe bimët), mbi toka. Përmesështë një faktor i rëndësishëm që përcakton sistemimit, kullimit,shpërndarjen, përmbajtjen e humusit dhe Tokat Tokat ujitjes, plehrimit të tokave,shkriftësinë në toka. Veçoritë e tokave ]RQDOH MR]RQDOH ndërtimeve të studiuara,formohen gjatë proçesit të këmbimit të mbjelljes së bimësisëlëndëve dhe energjisë midis tyre dhe botës etj., ndikon pozitivishtsë gjallë. në cilësinë e tokave dhe mbrojtjen e tyre nga erozioni.Tokat e kafenjta, shtrihen kryesisht nëterrenet malore të trevave shqiptare, nga 600 Relievi, ndikon me anë lartësisë,deri në1000 m lartësi. Formohen në kushtet pjerrësisë së shpateve dhe ekspozimit.e klimës mesdhetare malore e të bimësisë së Me rritjen në lartësi, tokat formohendushqeve dhe mbi shkëmbinj sedimentarë e në kushte të ndryshme temperature,magmatikë. Kanë trashësi deri në 1.4 m dhe lagështire dhe të sasisë së rreshjeve,deri në 5 % humus. prandaj krijojnë cilësi të veçanta e të dallueshme prej njëra-tjetrës. Pjerrësia e shpateve ndikon në sasinë e ujit qëTokat e hirta kafe, shtrihen kryesisht në terrenet qëndron në toka, ndërsa ekspozimifushore e kodrinore të pjesës perëndimore përcakton zhvillimin e proçeseve tëtë trevave shqiptare, deri në 600 m lartësi. QGUVKPH ¿]LNH H NLPLNH Qs WRNDW HFormohen në kushtet e klimës mesdhetare e shpateve.të bimësisë së shkurreve mesdhetare dhe mbishkëmbinj sedimentarë. Kanë trashësi deri në Tokat aluvionale, gjenden pranë luginave P GKH GHUL Qs KXPXV -DQs Ws SDVXUD Qs lumore dhe formohen prej depozitimevekalium dhe janë poroze. lumore (aluvioneve). Tokat kënetore, janë formuar në tabaninTokat e murrme pyjore, shtrihen kryesisht në lartësitë e ish-kënetave të dikurshme dhe kanë1000 deri në1700 m mbi nivelin e detit. Formohen në përmbajtje torfekushtet e klimës mesdhetare malore e të pranisë sëpyjeve (sidomos të ahut) dhe mbi shkëmbinj sedimentarëe magmatikë. Kanë përqindje të lartë humusi, që shkon Tokat e kripura, janë formuar në disa zonaderi në 14 % dhe trashësia e tyre shkon deri në 1.2 m. bregdetare të rajonit Perëndimor të trevave dhe mbi depozitime liqenore.Tokat livadhore malore, gjenden të përhapura në të gjitha zonat malore tëtrevave shqiptare në lartësitë mbi 1700 m mbi nivelin e detit. Formohennë kushtet e klimës malore, të një bimësie barishtore dhe mbi shkëmbinjVHGLPHQWDUs H PDJPDWLNs -DQs WRND PH SsUTLQGMH Ws ODUWs KXPXVL Ts VKNRQderi në 20 % dhe me trashësi që shkon deri në 90 cm. 30

×