SlideShare a Scribd company logo
1 of 9
Download to read offline
PËRSHPEJTUESI I CERN-IT
C’ËSHTË CERN-I?
 Organizata Evropiane për Kërkime
Bërthamore , e njohur ndryshe si CERN ,
është një organizatë ndërkombëtare ,
qëllimi i së cilës është të punojë mbi
laboratorët më të mëdhenj të botës që
merren me studimin e grimcave fizike.
Themeluar në vitin 1954, organizata është
e bazuar në periferi veriperëndimore të
Gjenevës në kufirin franko-zviceran, dhe ka
20 shtete anëtare të Evropës si dhe rreth
35 shtete të tjera pjesëmarrëse pa të
drejta specifike në këtë organizëm.
PËR CFARË SHËRBEN
 Qëllimi i kërkimeve të CERN-it është pikërisht studimi i grimcave
pafundësisht të vogla. Dihet që grimcat e vogla dhe më të
njohurat janë molekulat. Këto të fundit përbëhen nga atomet, të
cilët përbëhen nga grimcat e quajtura protone, neutrone dhe
elektrone. Protonet dhe neutronet formojnë atë që quhet
hadron. Vetë hadronet janë të përbërë nga grimca akoma dhe
më të vogla, që janë kuarket dhe gluonet (quarks, gluons).
akoma më të vogla që përbëjnë tërë këta elementë që
përmendëm deri tani. Në këtë laborator, bërthamat atomike
apo protonet përplasen me shpejtësi marramendëse (deri në
99,9999991% të shpejtësisë së dritës) nëpërmjet disa
mekanizmave tejet të ndërlikuar dhe specialë, për t‘ju dhënë një
energji të jashtëzakonshme. Nga kjo përplasje specialistët
shpresojnë të arrijnë në grimca pafundësisht të vogla dhe
njëkohësisht të panjohura deri më tani, për të krijuar një ide
mbi gjendjen e universit në momentet e para të krijimit të tij.
LHC
 Në përshpejtuesin më të madh të grimcave elementare në botë LHC
pranë Qendrës Evropiane për Kërkime Bërthamore CERN në Gjenevë,
punojnë më shumë se 8000 shkenecetar te 580 instituteve kerkimore
nga e gjithe bota. Nga ky kërkim pritet që në vitin 2012 te zbulohet
ekzistenca e grimces me fondamentale te materies – bozonin e Higsovit.
Me kete zbulim do te mund te jepet pergjigjja e njeres nga pyetjet
fondamentale te fizikes: Nga vjen masa?. . Eksperimenti i fizikes me i
madhi dhe me i fuqishmi i njerezimit prane Qendres per Kerkime
Berthamore CERN ne Gjeneve, eshte vene ne perdorim ne veren e vitit
2008. Ky pershpejtues shtrihet 100 m nen siperfaqen e Tokes ne zonen
kufitare mes Frances dhe Zvicres me nje gjatesi prej 27 kilometra dhe
diameter prej afro 30 km. LHC do te beje te mundur zgjidhjen e
ceshtjeve kryesore te fizikes. Eksperimenti i jep mundesi shkenctareve
qe te udhetojne ne te kaluren, dhe per te mesuar se cfare ka ndodhur
menjehere pas krijimit te universit. Ne kete eksperiment gjuhen dy
grimca protonesh, ne drejtim kundrejt njera-tjetres. Ne fazen e fundit te
perplasjes, tufa e protoneve arrin energji prej 7 TeV.
ATLAS
 ATLAS (A Toroidal LHC ApparatuS)
eshte detektori me i madh i
grimcave, i cili ka nje madhesi te nje
ndertese pese kateshe. Ne ATLAS
kerkohet shpjegimi i fenomeneve te
reja te fizikes, si per shembull
grimcat e Higsovit, kandidatet e
grimcave per materien e erret,
dimenzionet shtese te hapesires.
Karakteristika kryesore e detektorit
eshte sistemi i tij magnetik. Ai
perbehet nga bobina magnetike me
nje superpercjelles me gjatesi prej
25 m, te ndertuar ne form gyp
cilindri, aty ku kalon sasia e
grimcave. Fusha magnetike i perkul
grimcat ne menyre qe te matet
impulsi tyre.
CMS
 CMS (Compact Muon Solenoid)
me nje peshe prej 12500 ton
eshte detektori me i rende ne
bote. Ashtu si AtlasI edhe CMS
humulton grimcat e Higsovit,
kandidatet e grimcave per
materien e erret dhe
dimenzionet shtese te
hapesires. Pjesa kryesore eshte
nje magnet, fusha e te cilit
eshte 100000 here me e forte
sesa ajo e Tokes. Kjo eshte e
ndare ne tre shtresa, ku
hapesirat ne mes tyre jane te
mbushura me gaz. Ne keto
hapesira mundesohet zbulimi i
myone me energji te larte.
 Detektori LHCb (Large Hadron
Collider beauty) merret me
pyetjet se pse universi yne
eshte i perbere kryesisht nga
materia dhe jo nga
antimateria. Shencetaret jane
duke studjuar ndryshimin e
vogel ne mes te materies dhe
antimateries. Basuar ne te
ashtuquajturen beauty ose e
bukura. Per ti indentifikuar
keto grimca, shkencetaret
kane ndertuar disa
superdetektore te vecante.
 Ne detektorin ALICE (A Large Ion
Collider Experiment) studjohet
gjendja e materies siç ishte ne
milionin e sekondit pas Big-Bangut.
Ndryshe nga tjeret, detektori ALICE
perdoret per perplasje berthamash te
atomit te plumbit. Kjo rezulton me
krijimin e temperaturave 100000
here me te larta sesa ne berthamen e
Diellit. Shkencetaret presin qe pjeset
perberse te berthames, protonet dhe
neutronet, ne nje temperature te tille
te paimagjinushme do te shkrihen
dhe do ti humbin lidhjet e rrjetave te
tyre strukturore. Ne kete menyre do
te simulohet gjendja e kuarkeve dhe
gluoneve ashtu sic kane egzistuar ne
milionin e sekondit pas Big-Bangut.
LHCb ALICE
ANTIMATERIA
 Gjithcka filloj me nje nxehtesi intensive te Big-Bangut.
Megjitate per cdo grimce lind edhe nje binjake – nje
antigrimce me mase te njejte por me ngarkese te
kundert elektrike. Ne momentet e para te ekzistenzes se
saj, universi ishte ne nje paraspeshim, ku materia dhe
antimateria krijohej ne nje sasi te njejte. Vetem 1
sekonde pas Big-Bangut, u zhduk e tere antimateria, po
thuaj se gati edhe materia. Nga teprica shume e vogel e
materies u krijua cdo gje, gjithcka qe shofim rreth nesh:
qe nga yjet, galaktikat, e deri tek Toka dhe jeta mbi te.
Cfare ka ndodhur me antimaterien?. Kjo eshte enigma
me e madhe e fizikes se grimcave elemntare, me te cilen
fizikanet e CERN meren perdite, me qellimin e gjejes se
nje zgjidhje.
ARRITJET SHKENCORE
Disa arritje të rëndësishme në fizikën e thërrmijave janë bërë gjatë eksperimenteve në
CERN. Ato përfshijnë:
 1973: Zbulimi i rrymave neutral në dhomën flluskë Gargamelle;
 1983: Zbulimi i bozoneve W dhe Z në eksperimentet UA1 dhe UA2
 1989: Përcaktimi i numrit të familjeve të lehta neutrino në Mëdhenj Electron-
pozitron Collider (LPP) që veprojnë në kulmin boson Z;
 1995: krijimi i parë i atomeve antihydrogen në të eksperimentuar PS210;
 1999: Zbulimi i shkeljes drejtpërdrejtë CP në eksperiment NA48
 2010: izolimi prej 38 atomet e antihydrogen;
 2011: Ruajtja antihydrogen për më shumë se 15 minuta;
 2012: Një boson me masë rreth 125 GeV/c2 përputhje me afat të kërkuara Higgs
boson
REFERENCA
 http://www.shqiperia.com/lajme/lajm/nr/3840/
CERN-aty-ku-jeton-grimca-

http://eshtunamagjike.blogspot.com/2010/02/p
ershpejtuesi-i-cern-it-gati-kerkimi-i.html
 http://www.nastradini.com/forumi/informacioni-
lajme-te-zgjedhura/informacion-te-rejat-ne-
shkence/15/
 http://en.wikipedia.org/wiki/CERN

More Related Content

What's hot

Enzimat
EnzimatEnzimat
EnzimatAn An
 
Shqiperia dhe Bashkimi Europian
Shqiperia dhe Bashkimi EuropianShqiperia dhe Bashkimi Europian
Shqiperia dhe Bashkimi Europianolinuhi
 
Liber per Kimi 12 (me zgjedhje).pdf
Liber per Kimi 12 (me zgjedhje).pdfLiber per Kimi 12 (me zgjedhje).pdf
Liber per Kimi 12 (me zgjedhje).pdfShisheShishe
 
Individi perball shtetit ne epoka te ndryshme (epoka moderne)
Individi perball shtetit ne epoka te ndryshme (epoka moderne)Individi perball shtetit ne epoka te ndryshme (epoka moderne)
Individi perball shtetit ne epoka te ndryshme (epoka moderne)Rexhino Kovaci
 
NDERTIMI I ATOMIT. R.H F.P
NDERTIMI I ATOMIT. R.H   F.PNDERTIMI I ATOMIT. R.H   F.P
NDERTIMI I ATOMIT. R.H F.PRei El Hajdari
 
Slideshare...Një mjedis i gjelbër...Një jetë e shëndetshme ...!!!
Slideshare...Një mjedis i gjelbër...Një jetë e shëndetshme ...!!!Slideshare...Një mjedis i gjelbër...Një jetë e shëndetshme ...!!!
Slideshare...Një mjedis i gjelbër...Një jetë e shëndetshme ...!!!Michail Michail
 
Projekt Matematike
Projekt MatematikeProjekt Matematike
Projekt MatematikeS Gashi
 
gjenet dhe semundjet gjenetike
gjenet dhe semundjet gjenetikegjenet dhe semundjet gjenetike
gjenet dhe semundjet gjenetikeDajana Gjini
 
Kimia-Qeliza Shtazore
Kimia-Qeliza ShtazoreKimia-Qeliza Shtazore
Kimia-Qeliza ShtazoreDenisa Caushi
 
prilli i thyer BISEDA LETRARE
 prilli i thyer BISEDA LETRARE prilli i thyer BISEDA LETRARE
prilli i thyer BISEDA LETRAREmanomano46
 
Projekt Kimi - Burime te hidrokarbureve ne Shqiperi
Projekt Kimi - Burime te hidrokarbureve ne ShqiperiProjekt Kimi - Burime te hidrokarbureve ne Shqiperi
Projekt Kimi - Burime te hidrokarbureve ne ShqiperiMarinela Abedini
 
Siguria e fëmijëve në internet
Siguria e fëmijëve në internetSiguria e fëmijëve në internet
Siguria e fëmijëve në internetenis vladi
 
Ligjet e Mendelit
Ligjet e MendelitLigjet e Mendelit
Ligjet e MendelitAldo Keçi
 

What's hot (20)

Mjedisi
MjedisiMjedisi
Mjedisi
 
Enzimat
EnzimatEnzimat
Enzimat
 
ANALIZE ..."ZONJA BOVARI "
ANALIZE ..."ZONJA BOVARI "ANALIZE ..."ZONJA BOVARI "
ANALIZE ..."ZONJA BOVARI "
 
Shqiperia dhe Bashkimi Europian
Shqiperia dhe Bashkimi EuropianShqiperia dhe Bashkimi Europian
Shqiperia dhe Bashkimi Europian
 
Liber per Kimi 12 (me zgjedhje).pdf
Liber per Kimi 12 (me zgjedhje).pdfLiber per Kimi 12 (me zgjedhje).pdf
Liber per Kimi 12 (me zgjedhje).pdf
 
Globalizmi
GlobalizmiGlobalizmi
Globalizmi
 
Individi perball shtetit ne epoka te ndryshme (epoka moderne)
Individi perball shtetit ne epoka te ndryshme (epoka moderne)Individi perball shtetit ne epoka te ndryshme (epoka moderne)
Individi perball shtetit ne epoka te ndryshme (epoka moderne)
 
NDERTIMI I ATOMIT. R.H F.P
NDERTIMI I ATOMIT. R.H   F.PNDERTIMI I ATOMIT. R.H   F.P
NDERTIMI I ATOMIT. R.H F.P
 
Slideshare...Një mjedis i gjelbër...Një jetë e shëndetshme ...!!!
Slideshare...Një mjedis i gjelbër...Një jetë e shëndetshme ...!!!Slideshare...Një mjedis i gjelbër...Një jetë e shëndetshme ...!!!
Slideshare...Një mjedis i gjelbër...Një jetë e shëndetshme ...!!!
 
Cyberbullying
CyberbullyingCyberbullying
Cyberbullying
 
Projekt Matematike
Projekt MatematikeProjekt Matematike
Projekt Matematike
 
Dramatika
DramatikaDramatika
Dramatika
 
gjenet dhe semundjet gjenetike
gjenet dhe semundjet gjenetikegjenet dhe semundjet gjenetike
gjenet dhe semundjet gjenetike
 
UJERAT Lumenjtë/Liqenet
UJERAT Lumenjtë/LiqenetUJERAT Lumenjtë/Liqenet
UJERAT Lumenjtë/Liqenet
 
Kimia-Qeliza Shtazore
Kimia-Qeliza ShtazoreKimia-Qeliza Shtazore
Kimia-Qeliza Shtazore
 
Problemet e adoleshenteve
Problemet e adoleshenteveProblemet e adoleshenteve
Problemet e adoleshenteve
 
prilli i thyer BISEDA LETRARE
 prilli i thyer BISEDA LETRARE prilli i thyer BISEDA LETRARE
prilli i thyer BISEDA LETRARE
 
Projekt Kimi - Burime te hidrokarbureve ne Shqiperi
Projekt Kimi - Burime te hidrokarbureve ne ShqiperiProjekt Kimi - Burime te hidrokarbureve ne Shqiperi
Projekt Kimi - Burime te hidrokarbureve ne Shqiperi
 
Siguria e fëmijëve në internet
Siguria e fëmijëve në internetSiguria e fëmijëve në internet
Siguria e fëmijëve në internet
 
Ligjet e Mendelit
Ligjet e MendelitLigjet e Mendelit
Ligjet e Mendelit
 

Similar to Cern

sistemi diellor
sistemi diellorsistemi diellor
sistemi diellorlondonada
 
Ndrrimi i poleve
Ndrrimi i poleveNdrrimi i poleve
Ndrrimi i poleveJURIST
 
Universi dhe perberja e tij.
Universi dhe perberja e tij.Universi dhe perberja e tij.
Universi dhe perberja e tij.xitti
 
Big Bang.pptx
Big Bang.pptxBig Bang.pptx
Big Bang.pptxkorab5
 
PUNOI BERTI SHEHU
PUNOI BERTI SHEHUPUNOI BERTI SHEHU
PUNOI BERTI SHEHUBerti Shehu
 
Historia e astrofizikes
Historia e astrofizikesHistoria e astrofizikes
Historia e astrofizikesdetjona
 
Asteroidet, meteoret, zhdukja dinosaureve,UFO-t/Andi Metaliaj X-3 shkenca e t...
Asteroidet, meteoret, zhdukja dinosaureve,UFO-t/Andi Metaliaj X-3 shkenca e t...Asteroidet, meteoret, zhdukja dinosaureve,UFO-t/Andi Metaliaj X-3 shkenca e t...
Asteroidet, meteoret, zhdukja dinosaureve,UFO-t/Andi Metaliaj X-3 shkenca e t...Andi Metaliaj
 
Universi.
Universi.Universi.
Universi.ALba215
 
Historia e astrofizikes
Historia e astrofizikesHistoria e astrofizikes
Historia e astrofizikesdetjona
 
Disa kuptime themelore nga astronomia
Disa kuptime themelore nga astronomiaDisa kuptime themelore nga astronomia
Disa kuptime themelore nga astronomiaAferdita Kercishta
 
IV.Rrezatimi termik dhe optika kuantike
IV.Rrezatimi termik dhe optika kuantikeIV.Rrezatimi termik dhe optika kuantike
IV.Rrezatimi termik dhe optika kuantikeFortesa Hoti
 
Reaksionetberthamore
ReaksionetberthamoreReaksionetberthamore
ReaksionetberthamoreAlfons Dushku
 

Similar to Cern (20)

sistemi diellor
sistemi diellorsistemi diellor
sistemi diellor
 
Ndrrimi i poleve
Ndrrimi i poleveNdrrimi i poleve
Ndrrimi i poleve
 
Universi
UniversiUniversi
Universi
 
Universi dhe perberja e tij.
Universi dhe perberja e tij.Universi dhe perberja e tij.
Universi dhe perberja e tij.
 
Plazma Jona Ndrecaj
Plazma Jona Ndrecaj Plazma Jona Ndrecaj
Plazma Jona Ndrecaj
 
Fizika moderne
Fizika moderneFizika moderne
Fizika moderne
 
Big Bang.pptx
Big Bang.pptxBig Bang.pptx
Big Bang.pptx
 
Atomi
AtomiAtomi
Atomi
 
PUNOI BERTI SHEHU
PUNOI BERTI SHEHUPUNOI BERTI SHEHU
PUNOI BERTI SHEHU
 
Ylberi
YlberiYlberi
Ylberi
 
Environmental physics TEST.pptx
Environmental physics TEST.pptxEnvironmental physics TEST.pptx
Environmental physics TEST.pptx
 
Historia e astrofizikes
Historia e astrofizikesHistoria e astrofizikes
Historia e astrofizikes
 
Asteroidet, meteoret, zhdukja dinosaureve,UFO-t/Andi Metaliaj X-3 shkenca e t...
Asteroidet, meteoret, zhdukja dinosaureve,UFO-t/Andi Metaliaj X-3 shkenca e t...Asteroidet, meteoret, zhdukja dinosaureve,UFO-t/Andi Metaliaj X-3 shkenca e t...
Asteroidet, meteoret, zhdukja dinosaureve,UFO-t/Andi Metaliaj X-3 shkenca e t...
 
Universi.
Universi.Universi.
Universi.
 
Historia e astrofizikes
Historia e astrofizikesHistoria e astrofizikes
Historia e astrofizikes
 
Universi
UniversiUniversi
Universi
 
Disa kuptime themelore nga astronomia
Disa kuptime themelore nga astronomiaDisa kuptime themelore nga astronomia
Disa kuptime themelore nga astronomia
 
Sistemi ynë diellor
Sistemi ynë diellor Sistemi ynë diellor
Sistemi ynë diellor
 
IV.Rrezatimi termik dhe optika kuantike
IV.Rrezatimi termik dhe optika kuantikeIV.Rrezatimi termik dhe optika kuantike
IV.Rrezatimi termik dhe optika kuantike
 
Reaksionetberthamore
ReaksionetberthamoreReaksionetberthamore
Reaksionetberthamore
 

More from ornela rama

Zbatimet e elektricitetit ne teknike dhe ne jeten e perditshme
Zbatimet e elektricitetit ne teknike dhe ne jeten e perditshme Zbatimet e elektricitetit ne teknike dhe ne jeten e perditshme
Zbatimet e elektricitetit ne teknike dhe ne jeten e perditshme ornela rama
 
TEKNOLOGJIA E INFORMACIONIT DHE E KOMUNIKIMIT
TEKNOLOGJIA E INFORMACIONIT DHE E KOMUNIKIMITTEKNOLOGJIA E INFORMACIONIT DHE E KOMUNIKIMIT
TEKNOLOGJIA E INFORMACIONIT DHE E KOMUNIKIMITornela rama
 
SHQIPERIA ANTARE E KONVENTES PER KLIMEN
SHQIPERIA ANTARE E KONVENTES PER KLIMENSHQIPERIA ANTARE E KONVENTES PER KLIMEN
SHQIPERIA ANTARE E KONVENTES PER KLIMENornela rama
 
Ndikimi i teatrit grek dhe romak në trevat
Ndikimi i teatrit grek dhe romak në trevatNdikimi i teatrit grek dhe romak në trevat
Ndikimi i teatrit grek dhe romak në trevatornela rama
 
ZBATIMET E VALEVE
ZBATIMET E VALEVEZBATIMET E VALEVE
ZBATIMET E VALEVEornela rama
 
Integrimi ekonomik i shqiperise
Integrimi ekonomik i shqiperiseIntegrimi ekonomik i shqiperise
Integrimi ekonomik i shqiperiseornela rama
 
drejt bashkimit europian
drejt bashkimit europiandrejt bashkimit europian
drejt bashkimit europianornela rama
 
integrimi europian
integrimi europianintegrimi europian
integrimi europianornela rama
 

More from ornela rama (20)

Zbatimet e elektricitetit ne teknike dhe ne jeten e perditshme
Zbatimet e elektricitetit ne teknike dhe ne jeten e perditshme Zbatimet e elektricitetit ne teknike dhe ne jeten e perditshme
Zbatimet e elektricitetit ne teknike dhe ne jeten e perditshme
 
PELLAZGET
PELLAZGET PELLAZGET
PELLAZGET
 
Valet
ValetValet
Valet
 
Ushqyerja
Ushqyerja Ushqyerja
Ushqyerja
 
Sfidat e be se
Sfidat e be seSfidat e be se
Sfidat e be se
 
Zvicra
ZvicraZvicra
Zvicra
 
UK
UKUK
UK
 
TEKNOLOGJIA E INFORMACIONIT DHE E KOMUNIKIMIT
TEKNOLOGJIA E INFORMACIONIT DHE E KOMUNIKIMITTEKNOLOGJIA E INFORMACIONIT DHE E KOMUNIKIMIT
TEKNOLOGJIA E INFORMACIONIT DHE E KOMUNIKIMIT
 
SHQIPERIA ANTARE E KONVENTES PER KLIMEN
SHQIPERIA ANTARE E KONVENTES PER KLIMENSHQIPERIA ANTARE E KONVENTES PER KLIMEN
SHQIPERIA ANTARE E KONVENTES PER KLIMEN
 
Ndotja e ujit
Ndotja e ujitNdotja e ujit
Ndotja e ujit
 
Ndikimi i teatrit grek dhe romak në trevat
Ndikimi i teatrit grek dhe romak në trevatNdikimi i teatrit grek dhe romak në trevat
Ndikimi i teatrit grek dhe romak në trevat
 
ZBATIMET E VALEVE
ZBATIMET E VALEVEZBATIMET E VALEVE
ZBATIMET E VALEVE
 
Karburantet
KarburantetKarburantet
Karburantet
 
Integrimi ekonomik i shqiperise
Integrimi ekonomik i shqiperiseIntegrimi ekonomik i shqiperise
Integrimi ekonomik i shqiperise
 
Ideal school
Ideal schoolIdeal school
Ideal school
 
drejt bashkimit europian
drejt bashkimit europiandrejt bashkimit europian
drejt bashkimit europian
 
integrimi europian
integrimi europianintegrimi europian
integrimi europian
 
Guida turistica
Guida turisticaGuida turistica
Guida turistica
 
SHBA
SHBASHBA
SHBA
 
Friendship
FriendshipFriendship
Friendship
 

Cern

  • 2. C’ËSHTË CERN-I?  Organizata Evropiane për Kërkime Bërthamore , e njohur ndryshe si CERN , është një organizatë ndërkombëtare , qëllimi i së cilës është të punojë mbi laboratorët më të mëdhenj të botës që merren me studimin e grimcave fizike. Themeluar në vitin 1954, organizata është e bazuar në periferi veriperëndimore të Gjenevës në kufirin franko-zviceran, dhe ka 20 shtete anëtare të Evropës si dhe rreth 35 shtete të tjera pjesëmarrëse pa të drejta specifike në këtë organizëm.
  • 3. PËR CFARË SHËRBEN  Qëllimi i kërkimeve të CERN-it është pikërisht studimi i grimcave pafundësisht të vogla. Dihet që grimcat e vogla dhe më të njohurat janë molekulat. Këto të fundit përbëhen nga atomet, të cilët përbëhen nga grimcat e quajtura protone, neutrone dhe elektrone. Protonet dhe neutronet formojnë atë që quhet hadron. Vetë hadronet janë të përbërë nga grimca akoma dhe më të vogla, që janë kuarket dhe gluonet (quarks, gluons). akoma më të vogla që përbëjnë tërë këta elementë që përmendëm deri tani. Në këtë laborator, bërthamat atomike apo protonet përplasen me shpejtësi marramendëse (deri në 99,9999991% të shpejtësisë së dritës) nëpërmjet disa mekanizmave tejet të ndërlikuar dhe specialë, për t‘ju dhënë një energji të jashtëzakonshme. Nga kjo përplasje specialistët shpresojnë të arrijnë në grimca pafundësisht të vogla dhe njëkohësisht të panjohura deri më tani, për të krijuar një ide mbi gjendjen e universit në momentet e para të krijimit të tij.
  • 4. LHC  Në përshpejtuesin më të madh të grimcave elementare në botë LHC pranë Qendrës Evropiane për Kërkime Bërthamore CERN në Gjenevë, punojnë më shumë se 8000 shkenecetar te 580 instituteve kerkimore nga e gjithe bota. Nga ky kërkim pritet që në vitin 2012 te zbulohet ekzistenca e grimces me fondamentale te materies – bozonin e Higsovit. Me kete zbulim do te mund te jepet pergjigjja e njeres nga pyetjet fondamentale te fizikes: Nga vjen masa?. . Eksperimenti i fizikes me i madhi dhe me i fuqishmi i njerezimit prane Qendres per Kerkime Berthamore CERN ne Gjeneve, eshte vene ne perdorim ne veren e vitit 2008. Ky pershpejtues shtrihet 100 m nen siperfaqen e Tokes ne zonen kufitare mes Frances dhe Zvicres me nje gjatesi prej 27 kilometra dhe diameter prej afro 30 km. LHC do te beje te mundur zgjidhjen e ceshtjeve kryesore te fizikes. Eksperimenti i jep mundesi shkenctareve qe te udhetojne ne te kaluren, dhe per te mesuar se cfare ka ndodhur menjehere pas krijimit te universit. Ne kete eksperiment gjuhen dy grimca protonesh, ne drejtim kundrejt njera-tjetres. Ne fazen e fundit te perplasjes, tufa e protoneve arrin energji prej 7 TeV.
  • 5. ATLAS  ATLAS (A Toroidal LHC ApparatuS) eshte detektori me i madh i grimcave, i cili ka nje madhesi te nje ndertese pese kateshe. Ne ATLAS kerkohet shpjegimi i fenomeneve te reja te fizikes, si per shembull grimcat e Higsovit, kandidatet e grimcave per materien e erret, dimenzionet shtese te hapesires. Karakteristika kryesore e detektorit eshte sistemi i tij magnetik. Ai perbehet nga bobina magnetike me nje superpercjelles me gjatesi prej 25 m, te ndertuar ne form gyp cilindri, aty ku kalon sasia e grimcave. Fusha magnetike i perkul grimcat ne menyre qe te matet impulsi tyre. CMS  CMS (Compact Muon Solenoid) me nje peshe prej 12500 ton eshte detektori me i rende ne bote. Ashtu si AtlasI edhe CMS humulton grimcat e Higsovit, kandidatet e grimcave per materien e erret dhe dimenzionet shtese te hapesires. Pjesa kryesore eshte nje magnet, fusha e te cilit eshte 100000 here me e forte sesa ajo e Tokes. Kjo eshte e ndare ne tre shtresa, ku hapesirat ne mes tyre jane te mbushura me gaz. Ne keto hapesira mundesohet zbulimi i myone me energji te larte.
  • 6.  Detektori LHCb (Large Hadron Collider beauty) merret me pyetjet se pse universi yne eshte i perbere kryesisht nga materia dhe jo nga antimateria. Shencetaret jane duke studjuar ndryshimin e vogel ne mes te materies dhe antimateries. Basuar ne te ashtuquajturen beauty ose e bukura. Per ti indentifikuar keto grimca, shkencetaret kane ndertuar disa superdetektore te vecante.  Ne detektorin ALICE (A Large Ion Collider Experiment) studjohet gjendja e materies siç ishte ne milionin e sekondit pas Big-Bangut. Ndryshe nga tjeret, detektori ALICE perdoret per perplasje berthamash te atomit te plumbit. Kjo rezulton me krijimin e temperaturave 100000 here me te larta sesa ne berthamen e Diellit. Shkencetaret presin qe pjeset perberse te berthames, protonet dhe neutronet, ne nje temperature te tille te paimagjinushme do te shkrihen dhe do ti humbin lidhjet e rrjetave te tyre strukturore. Ne kete menyre do te simulohet gjendja e kuarkeve dhe gluoneve ashtu sic kane egzistuar ne milionin e sekondit pas Big-Bangut. LHCb ALICE
  • 7. ANTIMATERIA  Gjithcka filloj me nje nxehtesi intensive te Big-Bangut. Megjitate per cdo grimce lind edhe nje binjake – nje antigrimce me mase te njejte por me ngarkese te kundert elektrike. Ne momentet e para te ekzistenzes se saj, universi ishte ne nje paraspeshim, ku materia dhe antimateria krijohej ne nje sasi te njejte. Vetem 1 sekonde pas Big-Bangut, u zhduk e tere antimateria, po thuaj se gati edhe materia. Nga teprica shume e vogel e materies u krijua cdo gje, gjithcka qe shofim rreth nesh: qe nga yjet, galaktikat, e deri tek Toka dhe jeta mbi te. Cfare ka ndodhur me antimaterien?. Kjo eshte enigma me e madhe e fizikes se grimcave elemntare, me te cilen fizikanet e CERN meren perdite, me qellimin e gjejes se nje zgjidhje.
  • 8. ARRITJET SHKENCORE Disa arritje të rëndësishme në fizikën e thërrmijave janë bërë gjatë eksperimenteve në CERN. Ato përfshijnë:  1973: Zbulimi i rrymave neutral në dhomën flluskë Gargamelle;  1983: Zbulimi i bozoneve W dhe Z në eksperimentet UA1 dhe UA2  1989: Përcaktimi i numrit të familjeve të lehta neutrino në Mëdhenj Electron- pozitron Collider (LPP) që veprojnë në kulmin boson Z;  1995: krijimi i parë i atomeve antihydrogen në të eksperimentuar PS210;  1999: Zbulimi i shkeljes drejtpërdrejtë CP në eksperiment NA48  2010: izolimi prej 38 atomet e antihydrogen;  2011: Ruajtja antihydrogen për më shumë se 15 minuta;  2012: Një boson me masë rreth 125 GeV/c2 përputhje me afat të kërkuara Higgs boson