SlideShare a Scribd company logo

монгол хэлний хичээлийн лавлах

1 of 20
Download to read offline
монгол хэлний хичээлийн лавлах
МОНГОЛ ХЭЛНИЙ ЦАГААН ТОЛГОЙ
7эгшиг Бүхгийгүүлэгчийг
амилуулдагүсгүүд
А, Э,И, О, У,Ө, Ү
6туслах эгшиг Я-ийн төрлийн үсгүүд Я, Е, Ё, Ю, Й, Ы
7эгшигт
гийгүүлэгч
Ямагт эгшигтэй бичигддэг
үсгүүд
М, Н, Г, Л, Б,В, Р
9заримдаг
гийгүүлэгч
Заримдааэгшигтэй бичигддэг
үсгүүд
Ц, Ж, З, С, Д,Т, Ш,Ч, Х
4онцгой
гийгүүлэгч
Гадаадүгтэмдэглэхэд
хэрэглэдэгүсгүүд
Ф,П, К, Щ
2тэмдэгүсэг Зөөлөрснийг тэмдэглэх,
тусгаарлах үсгүүд
Ь,Ъ
ЦАГААН ТОЛГОЙН АНГИЛАЛ
• Уушгинаас гарах хий
амны хөндийгөөр
саадгүй гарч хэлэгдэх
авиаг эгшиг авиа гэнэ.
Эгшиг
• Уушгинаас гарсан хий
амны хөндийгөөр
гарахдаа ямар нэг
саад, хашилт
тохиолдон хэлэгдэх
авиаг гийгүүлэгч гэнэ.
Гийгүүлэгч
ЭГШГИЙН АНГИЛАЛ, НЭРШИЛ
Эр эгшиг а, о, у, я, ё, ю (у), ы Эр үг- адуу, монгол,
Эм эгшиг э, ө, ү, е, ю (ү) Эм үг- эмээ, үндэстэн
Саармаг
эгшиг
и, й Саармаг үг- ишиг, илжиг
Богино эгшиг а, э, и, о, у, ө, ү, я, е, ё, ю Хун, гүнж, тугал
Урт эгшиг аа, ээ, ий, оо, уу, өө, үү, яа, яу,
еэ, еө, ёо, ёу, юу, юү, иа, ио,
иу, ий, ы
Эмээ, ёотон, бариа
Хос эгшиг ай, эй, ой, уй, яй, ёй, юй Аймаг, үйлдвэр, ой
Өргөлтөт
эгшиг
Үгийн нэгдүгээр үеийн богино
эгшгийг хэлнэ.
сургууль
Балархай
эгшиг
Үгийн нэгдүгээр үеэс хойш
орсон богино эгшгийг хэлнэ.
хөдөлмөр
Ялгах эгшиг Хэлний урдуурх “н”, хэлний гүн
угийн “г” –ийн ард орсон
балархай эгшгийг ялгах эгшиг
гэнэ. Өргөлтөт болон урт, хос
эгшиг нь ялгах эгшиг болохгүй.
Хоног, тооно, урсгал,
тогос
ЭГШИГ ЗОХИЦОХ ЁС
Үгийн нэгдүгээр үед орсон эгшиг нь
дараах үед орох эгшгийг захиран
зохицуулахыг хэлнэ.
1 Монгол үгэнд эр эгшиг нь эр
эгшигтэйгээ , эм эгшиг нь эм
эгшигтэйгээ тус тус зохицон орно.
Адуу, ухаан, оролцоход
Эрүү, үлгэр, өгөөмөр
2 Саармаг эгшиг нь эр, эм үгийн
алинд ч зохицон орно.
Ажил, урилга
Үйлс, хүчит
3 Хоёр үгнээс бүтсэн нэг үг болон
үгийн эцэст “-гүй, -жээ, -чээ”
залгахад дээрх зохицол
хамаарахгүй.
Баянмөнх, олжээ,
гарахгүй
4 Үгийн нэгдүгээр үеэс хойш орсон “и,
ий, ы, эй” эгшгүүдийн дараа
тохиолдох эгшгийг тэдгээрээс өмнө
орсон эгшигтэй зохицуулан бичнэ.
Хажиглав, далийсан,
аавынхаа, эмээтэйгээ
ҮЕ, БИТҮҮ БА ЗАДГАЙ ҮЕ
Үгийн эгшгийн тоогоор
үелнэ. Урт болон хос
эгшиг нь нэг үе болно.
Хөг-жим- чин-
тэй
1
Эгшгээр төгссөн үеийг
задгай үе гэнэ.
Тэ- мээ
2
Гийгүүлэгчээр төгссөн
үеийг битүү үе гэнэ.
Мал- чин

Recommended

12. uiliin holboh nohtsol
12. uiliin holboh nohtsol12. uiliin holboh nohtsol
12. uiliin holboh nohtsoltelmenten
 
холбоо үг
холбоо үг холбоо үг
холбоо үг jiguurten
 
10 анги уран зохиолын хичээл 4 цаг шүлэг
10 анги уран зохиолын хичээл 4 цаг шүлэг10 анги уран зохиолын хичээл 4 цаг шүлэг
10 анги уран зохиолын хичээл 4 цаг шүлэгBaigalBaigalmaa
 
ч.алтанцэцэг
ч.алтанцэцэгч.алтанцэцэг
ч.алтанцэцэгaltaa e
 

More Related Content

What's hot

18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilaltelmenten
 
тусах ба эс тусах
тусах ба эс тусахтусах ба эс тусах
тусах ба эс тусахseegiii
 
аян замын тэмдэглэл
аян замын тэмдэглэлаян замын тэмдэглэл
аян замын тэмдэглэлCh Moonoo
 
Lecture 7 8.
Lecture 7 8.Lecture 7 8.
Lecture 7 8.Ge Go
 
багшийн ёс зүйн дүрэм
багшийн ёс зүйн дүрэмбагшийн ёс зүйн дүрэм
багшийн ёс зүйн дүрэмuunaa1991
 
монгол xэлний зөв бичиx дүрэм
монгол xэлний зөв бичиx дүрэммонгол xэлний зөв бичиx дүрэм
монгол xэлний зөв бичиx дүрэмguest00835cf3
 
монгол хэлний найруулгын төрөл Altantuya
монгол хэлний найруулгын төрөл Altantuyaмонгол хэлний найруулгын төрөл Altantuya
монгол хэлний найруулгын төрөл AltantuyaBuyanjargal_b
 
10 р ангийн хичээл
10  р ангийн хичээл10  р ангийн хичээл
10 р ангийн хичээлAltantuya33
 
Тэмдэг нэр үгийн аймаг
Тэмдэг нэр үгийн аймагТэмдэг нэр үгийн аймаг
Тэмдэг нэр үгийн аймагGe Go
 
эрдэм шинжилгээний найруулга
эрдэм шинжилгээний найруулгаэрдэм шинжилгээний найруулга
эрдэм шинжилгээний найруулгаNational University Of Mongolia
 
сургалтын аргууд
сургалтын аргуудсургалтын аргууд
сургалтын аргуудbayarmaa_mish
 
балархай эгшиг
балархай эгшигбалархай эгшиг
балархай эгшигariunch
 
Суралцахуйн удирдамж 6, 7, 8, 9р анги а групп
Суралцахуйн удирдамж 6, 7, 8, 9р анги а группСуралцахуйн удирдамж 6, 7, 8, 9р анги а групп
Суралцахуйн удирдамж 6, 7, 8, 9р анги а группMaasuren Baasanbayar
 
Найруулгын алдаатай өгүүлвэрүүд.pptx
Найруулгын алдаатай өгүүлвэрүүд.pptxНайруулгын алдаатай өгүүлвэрүүд.pptx
Найруулгын алдаатай өгүүлвэрүүд.pptxuuree5
 
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухай
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухайМонгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухай
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухайNational University Of Mongolia
 

What's hot (20)

18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
 
хичээл 9
хичээл 9хичээл 9
хичээл 9
 
найруулгын эхийг ангилах нь
найруулгын эхийг ангилах ньнайруулгын эхийг ангилах нь
найруулгын эхийг ангилах нь
 
тусах ба эс тусах
тусах ба эс тусахтусах ба эс тусах
тусах ба эс тусах
 
аян замын тэмдэглэл
аян замын тэмдэглэлаян замын тэмдэглэл
аян замын тэмдэглэл
 
Lecture 7 8.
Lecture 7 8.Lecture 7 8.
Lecture 7 8.
 
багшийн ёс зүйн дүрэм
багшийн ёс зүйн дүрэмбагшийн ёс зүйн дүрэм
багшийн ёс зүйн дүрэм
 
монгол xэлний зөв бичиx дүрэм
монгол xэлний зөв бичиx дүрэммонгол xэлний зөв бичиx дүрэм
монгол xэлний зөв бичиx дүрэм
 
монгол хэлний найруулгын төрөл Altantuya
монгол хэлний найруулгын төрөл Altantuyaмонгол хэлний найруулгын төрөл Altantuya
монгол хэлний найруулгын төрөл Altantuya
 
10 р ангийн хичээл
10  р ангийн хичээл10  р ангийн хичээл
10 р ангийн хичээл
 
Тэмдэг нэр үгийн аймаг
Тэмдэг нэр үгийн аймагТэмдэг нэр үгийн аймаг
Тэмдэг нэр үгийн аймаг
 
илтгэл
илтгэлилтгэл
илтгэл
 
дүрэм
дүрэм дүрэм
дүрэм
 
эрдэм шинжилгээний найруулга
эрдэм шинжилгээний найруулгаэрдэм шинжилгээний найруулга
эрдэм шинжилгээний найруулга
 
сургалтын аргууд
сургалтын аргуудсургалтын аргууд
сургалтын аргууд
 
Нийгэмшилт
НийгэмшилтНийгэмшилт
Нийгэмшилт
 
балархай эгшиг
балархай эгшигбалархай эгшиг
балархай эгшиг
 
Суралцахуйн удирдамж 6, 7, 8, 9р анги а групп
Суралцахуйн удирдамж 6, 7, 8, 9р анги а группСуралцахуйн удирдамж 6, 7, 8, 9р анги а групп
Суралцахуйн удирдамж 6, 7, 8, 9р анги а групп
 
Найруулгын алдаатай өгүүлвэрүүд.pptx
Найруулгын алдаатай өгүүлвэрүүд.pptxНайруулгын алдаатай өгүүлвэрүүд.pptx
Найруулгын алдаатай өгүүлвэрүүд.pptx
 
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухай
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухайМонгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухай
Монгол хэлний үгийн сангийн судалгааны тухай
 

Viewers also liked

үйл үгийн нөхцөлүүд
үйл үгийн нөхцөлүүдүйл үгийн нөхцөлүүд
үйл үгийн нөхцөлүүдsaruulkaa
 
Үйл үг
Үйл үгҮйл үг
Үйл үгGe Go
 
тийн ялгал
тийн ялгалтийн ялгал
тийн ялгалulziimanlai
 
үйл үгийн хувилал
үйл үгийн хувилалүйл үгийн хувилал
үйл үгийн хувилалmuuduu
 
тийн ялгал
тийн ялгалтийн ялгал
тийн ялгалbgaji
 
нэрийн тийн ялгалын утга
нэрийн тийн ялгалын утганэрийн тийн ялгалын утга
нэрийн тийн ялгалын утгаmuuduu
 
жинхэнэ нэрийн хувилал
жинхэнэ нэрийн хувилалжинхэнэ нэрийн хувилал
жинхэнэ нэрийн хувилалmuuduu
 
үйлийн тийн ялгалын утга
үйлийн тийн ялгалын утгаүйлийн тийн ялгалын утга
үйлийн тийн ялгалын утгаmuuduu
 
Mongol hel 7 angi 5 hicheel
Mongol hel 7 angi 5 hicheelMongol hel 7 angi 5 hicheel
Mongol hel 7 angi 5 hicheelaltantuya2012
 
6. ж.н ийн хувилал
6. ж.н ийн хувилал6. ж.н ийн хувилал
6. ж.н ийн хувилалoogii553
 
үйл үг.Цахим хичээл
үйл үг.Цахим хичээлүйл үг.Цахим хичээл
үйл үг.Цахим хичээлTSeesuren
 
наранчимэг
наранчимэгнаранчимэг
наранчимэгGanaa12
 

Viewers also liked (15)

үйл үгийн нөхцөлүүд
үйл үгийн нөхцөлүүдүйл үгийн нөхцөлүүд
үйл үгийн нөхцөлүүд
 
Үйл үг
Үйл үгҮйл үг
Үйл үг
 
тийн ялгал
тийн ялгалтийн ялгал
тийн ялгал
 
үйл үгийн хувилал
үйл үгийн хувилалүйл үгийн хувилал
үйл үгийн хувилал
 
тийн ялгал
тийн ялгалтийн ялгал
тийн ялгал
 
нэрийн тийн ялгалын утга
нэрийн тийн ялгалын утганэрийн тийн ялгалын утга
нэрийн тийн ялгалын утга
 
жинхэнэ нэрийн хувилал
жинхэнэ нэрийн хувилалжинхэнэ нэрийн хувилал
жинхэнэ нэрийн хувилал
 
11. uil ug+
11. uil ug+11. uil ug+
11. uil ug+
 
үйлийн тийн ялгалын утга
үйлийн тийн ялгалын утгаүйлийн тийн ялгалын утга
үйлийн тийн ялгалын утга
 
Mongol hel 7 angi 5 hicheel
Mongol hel 7 angi 5 hicheelMongol hel 7 angi 5 hicheel
Mongol hel 7 angi 5 hicheel
 
БАГА БОЛОВСРОЛ - БИЕИЙН ТАМИР
БАГА БОЛОВСРОЛ - БИЕИЙН ТАМИРБАГА БОЛОВСРОЛ - БИЕИЙН ТАМИР
БАГА БОЛОВСРОЛ - БИЕИЙН ТАМИР
 
6. ж.н ийн хувилал
6. ж.н ийн хувилал6. ж.н ийн хувилал
6. ж.н ийн хувилал
 
Vil vg tvvnii utga.erdene
Vil vg tvvnii utga.erdeneVil vg tvvnii utga.erdene
Vil vg tvvnii utga.erdene
 
үйл үг.Цахим хичээл
үйл үг.Цахим хичээлүйл үг.Цахим хичээл
үйл үг.Цахим хичээл
 
наранчимэг
наранчимэгнаранчимэг
наранчимэг
 

Similar to монгол хэлний хичээлийн лавлах

Similar to монгол хэлний хичээлийн лавлах (20)

2angi mon hel
2angi mon hel2angi mon hel
2angi mon hel
 
2angi mon hel
2angi mon hel2angi mon hel
2angi mon hel
 
монгол хэлний дүрэм
монгол хэлний дүрэммонгол хэлний дүрэм
монгол хэлний дүрэм
 
Lecture 13 14
Lecture 13 14Lecture 13 14
Lecture 13 14
 
монгол хэлний дүрэм
монгол хэлний дүрэммонгол хэлний дүрэм
монгол хэлний дүрэм
 
монгол бичиг
монгол бичиг монгол бичиг
монгол бичиг
 
Tsahim4
Tsahim4Tsahim4
Tsahim4
 
Tsahim4
Tsahim4Tsahim4
Tsahim4
 
2angi mon hel д. юмчинсүрэн
2angi mon hel д. юмчинсүрэн2angi mon hel д. юмчинсүрэн
2angi mon hel д. юмчинсүрэн
 
Mongol khelnii zow bichgiin durem
Mongol khelnii zow bichgiin duremMongol khelnii zow bichgiin durem
Mongol khelnii zow bichgiin durem
 
Цагаан толгой
Цагаан толгойЦагаан толгой
Цагаан толгой
 
эгшиг авиа
эгшиг авиаэгшиг авиа
эгшиг авиа
 
лекц №2
лекц №2лекц №2
лекц №2
 
Эгшиг авиалбар
Эгшиг авиалбарЭгшиг авиалбар
Эгшиг авиалбар
 
балархай эгшиг
балархай эгшигбалархай эгшиг
балархай эгшиг
 
балархай эгшиг
балархай эгшигбалархай эгшиг
балархай эгшиг
 
балархай эгшиг
балархай эгшигбалархай эгшиг
балархай эгшиг
 
ш авиа
ш авиаш авиа
ш авиа
 
Лекц №3 Үг зүйн холбогдолтой зөв бичих дүрэм
Лекц №3 Үг зүйн холбогдолтой зөв бичих дүрэмЛекц №3 Үг зүйн холбогдолтой зөв бичих дүрэм
Лекц №3 Үг зүйн холбогдолтой зөв бичих дүрэм
 
Zulnii temdeg
Zulnii temdegZulnii temdeg
Zulnii temdeg
 

монгол хэлний хичээлийн лавлах

  • 2. МОНГОЛ ХЭЛНИЙ ЦАГААН ТОЛГОЙ 7эгшиг Бүхгийгүүлэгчийг амилуулдагүсгүүд А, Э,И, О, У,Ө, Ү 6туслах эгшиг Я-ийн төрлийн үсгүүд Я, Е, Ё, Ю, Й, Ы 7эгшигт гийгүүлэгч Ямагт эгшигтэй бичигддэг үсгүүд М, Н, Г, Л, Б,В, Р 9заримдаг гийгүүлэгч Заримдааэгшигтэй бичигддэг үсгүүд Ц, Ж, З, С, Д,Т, Ш,Ч, Х 4онцгой гийгүүлэгч Гадаадүгтэмдэглэхэд хэрэглэдэгүсгүүд Ф,П, К, Щ 2тэмдэгүсэг Зөөлөрснийг тэмдэглэх, тусгаарлах үсгүүд Ь,Ъ
  • 3. ЦАГААН ТОЛГОЙН АНГИЛАЛ • Уушгинаас гарах хий амны хөндийгөөр саадгүй гарч хэлэгдэх авиаг эгшиг авиа гэнэ. Эгшиг • Уушгинаас гарсан хий амны хөндийгөөр гарахдаа ямар нэг саад, хашилт тохиолдон хэлэгдэх авиаг гийгүүлэгч гэнэ. Гийгүүлэгч
  • 4. ЭГШГИЙН АНГИЛАЛ, НЭРШИЛ Эр эгшиг а, о, у, я, ё, ю (у), ы Эр үг- адуу, монгол, Эм эгшиг э, ө, ү, е, ю (ү) Эм үг- эмээ, үндэстэн Саармаг эгшиг и, й Саармаг үг- ишиг, илжиг Богино эгшиг а, э, и, о, у, ө, ү, я, е, ё, ю Хун, гүнж, тугал Урт эгшиг аа, ээ, ий, оо, уу, өө, үү, яа, яу, еэ, еө, ёо, ёу, юу, юү, иа, ио, иу, ий, ы Эмээ, ёотон, бариа Хос эгшиг ай, эй, ой, уй, яй, ёй, юй Аймаг, үйлдвэр, ой Өргөлтөт эгшиг Үгийн нэгдүгээр үеийн богино эгшгийг хэлнэ. сургууль Балархай эгшиг Үгийн нэгдүгээр үеэс хойш орсон богино эгшгийг хэлнэ. хөдөлмөр Ялгах эгшиг Хэлний урдуурх “н”, хэлний гүн угийн “г” –ийн ард орсон балархай эгшгийг ялгах эгшиг гэнэ. Өргөлтөт болон урт, хос эгшиг нь ялгах эгшиг болохгүй. Хоног, тооно, урсгал, тогос
  • 5. ЭГШИГ ЗОХИЦОХ ЁС Үгийн нэгдүгээр үед орсон эгшиг нь дараах үед орох эгшгийг захиран зохицуулахыг хэлнэ. 1 Монгол үгэнд эр эгшиг нь эр эгшигтэйгээ , эм эгшиг нь эм эгшигтэйгээ тус тус зохицон орно. Адуу, ухаан, оролцоход Эрүү, үлгэр, өгөөмөр 2 Саармаг эгшиг нь эр, эм үгийн алинд ч зохицон орно. Ажил, урилга Үйлс, хүчит 3 Хоёр үгнээс бүтсэн нэг үг болон үгийн эцэст “-гүй, -жээ, -чээ” залгахад дээрх зохицол хамаарахгүй. Баянмөнх, олжээ, гарахгүй 4 Үгийн нэгдүгээр үеэс хойш орсон “и, ий, ы, эй” эгшгүүдийн дараа тохиолдох эгшгийг тэдгээрээс өмнө орсон эгшигтэй зохицуулан бичнэ. Хажиглав, далийсан, аавынхаа, эмээтэйгээ
  • 6. ҮЕ, БИТҮҮ БА ЗАДГАЙ ҮЕ Үгийн эгшгийн тоогоор үелнэ. Урт болон хос эгшиг нь нэг үе болно. Хөг-жим- чин- тэй 1 Эгшгээр төгссөн үеийг задгай үе гэнэ. Тэ- мээ 2 Гийгүүлэгчээр төгссөн үеийг битүү үе гэнэ. Мал- чин
  • 7. ХЭЛНИЙ УРДУУРХ БА ХЭЛНИЙ ХОЙГУУРХ “Н” 1 Хэлний үзүүр тагнайд хүрч хэлэгдэх “н” авиаг хэлний урдуурх “н” гэх ба ардаа эгшигтэй бичигдэнэ. Сана, заана 2 Хэлний үзүүр тагнайд хүрэхгүй хэлэгдэх “н” авиаг хэлний хойгуурх “н” гэх ба ардаа эгшиггүй бичигдэнэ. Сан, заан 1 Хэлний уг хүүхэн хэлтэй хамжиж хэлэгдэх “г” авиаг хэлний гүн угийн “г” гэх ба ардаа “а, о, у, ы” эгшигтэй бичигдэнэ. Тарга, бага, тугал 2 Хэлний уг тагнайн хойд хэсэгтэй хамжиж хэлэгдэх “г”авиаг хэлний гүн биш угийн “г” гэх ба ардаа эгшиггүй буюу “ө,э” эгшигтэй байна. Тараг, баг, төгөл ХЭЛНИЙ ГҮН УГИЙН БА ХЭЛНИЙ ГҮН УГИЙН БИШ “Г”
  • 8. “Ж,Ч,Ш” ГИЙГҮҮЛЭГЧИЙН ДҮРЭМ 1 Эр үгийн эхэнд “ж, ч, ш” –ийн дараа а, о у эгшиг бичнэ. Жаргал, чоно, шугам 2 Эм үгийн эхэнд “ж, ч, ш” –ийн дараа и, ө, ү эгшиг бичнэ. Жигүүртэн, чөмөг, ширээ 3 Үгийн дунд “ж, ч, ш” –ийн дараа богино эгшиг бичих шаардлага гарвал зөвхөн “и” бичнэ. Бичиж, хажиг, унших 4 “Ж, ч, ш”-ээр төгссөн үгэнд харьяалахын тийн ялгалын “-ийн” , заахын тийн ялгалын “-ийг” нөхцөл залгана. гавжийн, багшийг, жолоочийн
  • 9. БАЛАРХАЙ ЭГШИГ ГЭЭХ ДҮРЭМ 1 Гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд урт эгшгээр эхэлсэн дагавар, нөхцөл залгахад эцсийн гийгүүлэгчийн өмнөх балархай эгшиг үүрэггүй бол гээгдэнэ. Нутаг-ийн нутгийн 2 “И” –ээс бусад эгшгээр төгссөн үгэнд урт эгшгээр эхэлсэн дагавар, нөхцөл залгахад үгийн эцсийн балархай эгшиг гээгдэнэ. Хурга аар хургаар 3 Гийгүүлэгчээр төгссөн үгэнд гийгүүлэгчээр эхэлсэн дагавар, нөхцөл залгахад өмнө нь эгшиг жийрэглэвэл эцсийн гийгүүлэгчийн өмнөх балархай эгшиг гээгдэнэ. Хөхөр х хөхрөх
  • 10. БАЛАРХАЙ ЭГШИГ ГЭЭХГҮЙ ДҮРЭМ 1 Оноосон нэрийн балархай эгшгийг гээхгүй. Дархан ы Дарханы 2 Үйл үгийн тодотгон холбох “х”-ийн өмнөх балархай эгшгийг гээхгүй. Харах аар харахаар 3 Үгийн дунд орсон хэлний урдуурх “н” болон хэлний гүн угийн “г” –ийн дараах ялгах эгшгийг гээхгүй. Хоног ийн хоногийн Тугал аар тугараар 4 Үгэнд дараалан орсон гурван гийгүүлэгчийн гурав дахь нь хэлний урдуурх “н” ба хэлний гүн угийн “г” байвал тэдгээрийн өмнөх балархай эгшгийг гээхгүй. Халбага ыг халбагыг 5 Эгшигт гийгүүлэгч эгшиггүйтэхэд хүрвэл балархай эгшгийг гээхгүй бичнэв Уулзвар-аар- уулзвараар 6 Заримдаг гийгүүлэгчийн дараах заримдаг гийгүүлэгч эгшиггүйдэхэд хүрвэл Жагссан ыг жагссаныг 7 Балархай эгшгийг гээхэд үгийн үндэс эвдрэхээр байвал Нөхцөл ийн нөхцөлийн 8 Зөөлрүүлэх үүргээр орсон “и” эгшгийг гээхгүйв Охин оор охиноор
  • 11. ЗӨӨЛНИЙ ТЭМДЭГ “И” БОЛОХ ДҮРЭМ 1 “ь” –ийн араас “а, о, у, и” эгшиг уртаар орвол Захь- захиа, хууль- хуулийн 2 “ь” –ийн араас “в, г, л, м, н, р” гийгүүлэгч орвол Боль – болино, ярь- яривал 3 “ь” –ийн араас тодотгон холбох “-х” нөхцөл орвол Халь-халих, тавь- тавих 4 Ардаа “ь” –тэй заримдаг гийгүүлэгчийн араас “х”-ээс бусад заримдаг гийгүүлэгч орвол Бодь-бодит, сахь- сахиж ЗӨӨЛНИЙ ТЭМДЭГ “И” БОЛОХГҮЙ ДҮРЭМ 1 “ь” –ийн араас “я, ё ” туслах эгшиг орвол Барь- барья, хорь- хорьё 2 Ардаа “ь” –тэй эгшигт гийгүүлэгчийн араас “х” –ээс бусад заримдаг гийгүүлэгч орвол Холь- хольдог, зорь- зорьсон 3 Хоёр үгнээс бүтсэн үгийн эхний үг нь “ь” – ээр төгссөн бол Дарьжав, горьгүй нь
  • 12. НЭР ҮГ БҮТЭЭХ ДАГАВАР Идэвхтэй язгуур үндсээс нэр үг бүтээх Идэвхгүй язгуураас нэр үг бүтээх Нэр язгуур үндсээс нэр үг бүтээх Үйл язгуур үндсээс нэр үг бүтээх -чин, -вч, -тан, -лан, -лаг, -гтай, -ж, -лж, -цаг, -ль, -л, -с, - сар, -гана, -ган, - т, -га, -нцар, -маг, -н, -тай, -гүй, -нгуй -лага, -л, -лт, -аа, - уур, -аар, -аас, - дал, -дас, -с, -г, -га, -аач, -вар, -ц, -мж, -мт, -м, -ш, - л, -маг, -з, -хуун, - мал -на, -н, -с, -аа, -гар, -р, -гай, -вар, -ш, -гш, -р, -уур, -д Жишээ: -чин, -ч дуучин -х, -хан хотынхон -вч чихэвч -ш түлш Жишээ: -г зураг -ц сууц -маг хайлмаг -аар хазаар Жишээ: -вар цайвар -на наана -уур цаагуур -гар гялгар
  • 13. ҮЙЛ ҮГ БҮТЭЭХ ДАГАВАР Идэвхтэй язгуур үндсээс үйл үг бүтээх Идэвхгүй язгуураас үйл үг бүтээх Нэр язгуур, үндсээс үйл үг бүтээх Үйл язгуур, үндсээс үйл үг бүтээх -л, -на, -д, -чил, - шаа, -лд, -р, -ш, -ж, -рх, -т, -с, -ц, -жир -л, -р, -ни -ай, -схий, -лз, - гана, -р, -ч, -л, - гина, -хир, -жигна, - ш, -хий, -ги Жишээ: -д жолоод -ц мөрийц -на эмнэ -ш нутагш Жишээ: -л цохил -р будар -ни зовни Жишээ: -гина цангина -хий ханхий -хир архир
  • 14. ОЛОН ТООНЫ ДАГАВАР Жинхэнэ нэрийн ганц тоонд залгаж олон тоо үүсгэнэ. 1 -чууд, чүүд Монголчууд, эмэгтэйчүүд 2 -чуул, -чүүл Хууччуул, өвөгчүүл 3 -д Нөхөд, охид 4 -с Дээдэс, юмс 5 -нар Сайд нар, цагдаа нар 6 -ууд Хүүхдүүд, найзууд Мөн тодотголыг давтаж, үгийн өмнө бүх, бүгд, хамаг, олон зэрэг үгсийг бичиж олон тоог үүсгэж болно. Жишээ нь: өндөр өндөр барилга, хүн хүний сонирхол, олон улс гэх мэт
  • 15. ХЭВИЙН ДАГАВАР Үйл хөдлөл, үйлдэгч эзэн хоёрын харьцаа заахыг үйл үгийн хэв гэнэ. 1 Өөрөө үйлдэх 0 Үз 2 Бусдаар үйлдүүлэх -уул -лга -га -аа Үзүүл Хураалга Гарга 3 Бусдын эрхэнд үйлдэх -гд -д -т Баригд Дууд Авт 4 Харилцан үйлдэлцэх -лд Барилд 5 Хамтран үйлдэх -лц Харилц
  • 16. ҮЙЛ ҮГИЙН БАЙДЛЫН ДАГАВАР Тодорхой цаг хугацааны дотор болж байгаа үйл хөдлөлийн цогц байдлын төгсөх, эс төгсөх, нэг удаа болох, давтагдах, удаан үргэлжлэх, түр зуур болох шинж чанарыг заах хэл зүйн айг байдал гэнэ. 1 Энгийн үйлдэх 0 яв 2 Хоромхон үйлдэх -схий явсхий 3 Бүрмөсөн үйлдэх -ч, -чих явчих 4 Түр үйлдэх -зна хүлээзнэ 5 Олноороо үйлдэх -цгаа харцгаа 6 Давтан үйлдэх -л дэвсэл
  • 17. ЦАГТ НЭРИЙН ДАГАВАР ҮЙЛИЙН ТОДОТГОН ХОЛБОХ НӨХЦӨЛ Тодотгон холбох нөхцөлтэй үг нь нэрийн өмнө үндсээрээ хамжин холбогдож, юмны шинжийг заадаг. 1 Нэгэнт өнгөрсөн цаг -сан үзсэн 2 Үргэлжилж буй одоо цаг -аа яваа 3 Үргэлжлэх ирээдүй цаг -х харах 4 Боломжгүй ирээдүй цаг -маар -ууштай бодмоор авууштай 5 Байнга давтах одоо цаг -даг хайрладаг 6 Ирээдүй цагт -хуйц сонсохуйц
  • 18. НЭРИЙН ТИЙН ЯЛГАЛЫН НӨХЦӨЛ 1 Нэрлэх 0 Хэн? Юу? Багш 2 Харьяалах -ын, ийн, ы, ий, н Хэний? Юуны? Багшийн 3 Өгөх орших -д, т, аа Хэнд? Юунд? Багшид 4 Заах -ыг, ийг, г Хэнийг? Юуг? Багшийг 5 Гарах -аас Хэнээс? Юунаас? Багшаас 6 Үйлдэх -аар Хэнээр? Юугаар? Багшаар 7 Хамтрах -тай, -тэй, -той Хэнтэй? Юутай? Багштай 8 Чиглэх -руу, -луу Хэн рүү? Юу руу? Багшруу 9 Жиших -шиг, мэт, адил Хэн шиг? Юу шиг? Багш шиг
  • 19. НЭРИЙН ХАМААТУУЛАХ НӨХЦӨЛ 1 Биеийн хамаатуула х нөхцөл I биед хамаатуулах -минь -маань Аав минь Аав маань II биед хамаатуулах -чинь -тань Аав чинь Аав тань III биед хамаатуулах -нь Аав нь 2 Ерөнхийлөн хамаатуула х нөхцөл Ерөнхийлөн хамаатуулах -аа -ээ -оо -өө Ааваа Ээжээ Номоо хөеөгөө
  • 20. ҮЙЛИЙН ТИЙН ЯЛГАЛЫН НӨХЦӨЛ ҮЙЛИЙН НӨХЦӨЛДҮҮЛЭН ХОЛБОХ НӨХЦӨЛ Шалтгааны утгат 1 Дагалдах -хлаар авахлаар 2 Зорих -аар, -хаар, -хуйяа авахаар 3 Болзох -бал, -вал, -баас, -хул авбал 4 Магадлах -маан, -маажин, -мааж авмаажин 5 Үргэлжлэх -саар авсаар 6 Урьдчилах -аад аваад 7 Бэлтгэх -магц авмагц 8 Угтах -тал автал 9 Зэрэгцэх -ж, -ч авч 10 Хам -н аван Шалтгааны бус утгат 11 Ташрамдах -нгаа авангаа 12 Сонгох -хаар авахаар 13 Дутагдах -вч ававч 14 Үгүйсгэх -лгүй авалгүй 15 Азнах -снаа авснаа 16 Завдах -хнаа авахнаа 17 Далимдах -нгуут авангуут 18 Ишлэх -руун өгүүлрүүн