Doctoraalscriptie: Vruchtbare Grond

2,384 views

Published on

Waarom Marokkaanse jongeren wel radicaliseren en Turkse jongeren niet of nauwelijks.

0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
2,384
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
8
Actions
Shares
0
Downloads
18
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Doctoraalscriptie: Vruchtbare Grond

  1. 1. Waarom Marokkaanse moslimjongeren wel radicaliseren en Turkse moslimjongeren niet of nauwelijks.Vruchtbare grond 1
  2. 2. Voor iedereen die heeft bijgedragen aan detotstandkoming van deze scriptie. Vruchtbare grond Waarom Marokkaanse moslimjongeren wel radicaliseren en Turkse moslimjongeren niet of nauwelijks. Amsterdam, 25 april 2008 Nynke C. C. Poortinga Studentnummer 0282316 nynkepoortinga@hotmail.com Universiteit van Amsterdam Politicologie, Internationale Betrekkingen Begeleider: Prof. dr. Gerd Junne 2
  3. 3. “Wie religie en politiek van elkaar wil scheiden, heeft van beide niets begrepen”. M O HAN DAS K . GAN D H I 3
  4. 4. Inhoudsopgave 1.4 Voedingsbodem 24 1.4.1 Voedingsbodem 24Inleiding 10 1.4.2 Religieuze context 25 1.4.3 Overheidsbeleid 25Hoofdstuk 1 Islamitisch radicalisme op Nederlandse bodem 1.4.4 Economische trends 261.1 Nedersalafisme 19 1.4.5 Slotopmerking 261.1.1 Salafisme 191.1.2 Doelen 19 1.5 Samengevat 271.1.3 Aanhang 20 Noten 281.1.4 Profiel 20 Hoofdstuk 2 In de moskee1.2 Oorsprong en debat 20 2.1 Inleiding 331.2.1 Oorsprong 20 2.1.1 Hypothese en toelichting 331.2.2 Wrok jegens het westen 21 2.1.2 Methodiek 331.2.3 Radicaliseringsgolf in West-Europa 21 2.2 Migratiecontext 331.3 Leemte 221.3.1 Leemte in de sociale wetenschappen 22 2.3 Islamitische organisatie Marokkaanse gemeenschap 341.3.2 Marokkaanse oververtegenwoordiging taboe? 23 2.3.1 UMMON 34 2.3.1.1 Ideologie 34 2.3.1.2 Organisatiestructuur 35 4
  5. 5. 2.3.1.3 Jongeren 35 2.5 Vergelijking 412.3.2 Vrije moskeeën: de islamisten 35 2.5.1 Conclusie hypothese 412.3.2.1 Ideologie 36 2.5.2 Verklaring 412.3.2.2 Organisatiestructuur 36 2.5.3 Kanttekening: Turkse islamisten 422.3.2.3 Jongeren 36 Noten 432.4 Islamitische organisatie Turkse gemeenschap 37 Hoofdstuk 3 In het stemlokaal2.4.1 Süleymancilar 37 3.1 Inleiding 462.4.1.1 Ideologie 37 3.1.1 Hypothese en toelichting 462.4.1.2 Organisatiestructuur 37 3.1.2 Methodiek 462.4.1.3 Jongeren 382.4.2 Diyanet 38 3.2 Migratiecontext 472.4.2.1 Ideologie 382.4.2.2 Organisatiestructuur 38 3.3 Politieke participatie Marokkaanse gemeenschap 482.4.2.3 Jongeren 39 3.3.1 Opkomst gemeenteraadsverkiezingen 482.4.3 Milli Görüs 39 3.3.1.1 Amsterdam 482.4.3.1 Ideologie 40 3.3.1.2 Rotterdam 482.4.3.2 Organisatiestructuur 40 3.3.1.3 Etnisch stemmen 492.4.3.3 Jongeren 40 3.3.2 Politiek vertrouwen 50 3.3.3 Jongeren 51 3.3.3.1 Stemgedrag 51 5
  6. 6. 3.3.3.2 Politieke betrokkenheid 51 Hoofdstuk 4 Op de werkvloer3.3.3.3 Politiek vertrouwen 51 4.1 Inleiding 62 4.1.1 Hypothese en toelichting 623.4 Politieke participatie Turkse gemeenschap 52 4.1.2 Methodiek 623.4.1 Opkomst gemeenteraadsverkiezingen 523.4.1.1 Amsterdam 52 4.2 Migratiecontext 633.4.1.2 Rotterdam 523.4.1.3 Etnisch stemmen 52 4.3 Sociaaleconomische situatie3.4.2 Politiek vertrouwen 53 Marokkaanse gemeenschap 643.4.3 Jongeren 54 4.3.1 Eerste generatie 643.4.3.1 Stemgedrag 54 4.3.1.1 Opleidingsniveau 643.4.3.2 Politieke betrokkenheid 55 4.3.1.2 Werk en inkomen 643.4.3.3 Politiek vertrouwen 55 4.3.2 Huisvesting 65 4.3.2.1 Wijken 653.5 Vergelijking 56 4.3.2.2 Huis 653.5.1 Conclusie hypothese 56 4.3.2.3 Tevredenheid 653.5.1.1 Eerste generatie 56 4.3.3 Jongeren 663.5.1.2 Marokkaanse en Turkse jongeren 56 4.3.3.1 Opleidingsniveau 663.5.2 Verklaring 57 4.3.3.2 Jeugdwerkloosheid 66 Noten 58 4.3.4 Discriminatie 67 6
  7. 7. 4.4 Sociaaleconomische situatie Turkse gemeenschap 68 Hoofdstuk 5 Oorzaak en gevolg4.4.1 Eerste generatie 68 5.1 Religieuze organisatie en islamitisch radicalisme 784.4.1.1 Opleidingsniveau 68 5.1.1 Virtuele radicalisering 784.4.1.2 Werk en inkomen 68 5.1.2 Islamistische kapers 794.4.2 Huisvesting 694.4.2.1 Wijken 69 5.2 Politieke participatie en islamitisch radicalisme 804.4.2.2 Huis 69 5.2.1 Vertrouwensbreuk 814.4.2.3 Tevredenheid 69 5.2.2 Legitimiteitsprobleem 824.4.3 Jongeren 694.4.3.1 Opleidingsniveau 69 5.3 Sociaaleconomische situatie en4.4.3.2 Jeugdwerkloosheid 70 islamitisch radicalisme 834.4.4 Discriminatie 70 5.3.1 Integratieparadox 83 5.3.2 Koren op de molen 844.5 Vergelijking 71 5.3.2.1 Lager opgeleide moslimjongeren 854.5.1 Conclusie hypothese 71 5.3.2.2 Hoger opgeleide moslimjongeren 854.5.1.1 Eerste generatie 714.5.1.2 Marokkaanse en Turkse jongeren 71 5.4 Samengevat: de kracht van sociaal kapitaal 854.5.2 Verklaring 72 Noten 874.5.2.1 Turks arbeidscircuit 724.5.2.2 Turkse ondernemersgeest 72 Noten 74 7
  8. 8. Hoofdstuk 6 Conclusie6.1 Antwoorden 906.1.1 Theorie 906.1.2 Empirie 906.1.2.1 Hypothese 1 906.1.2.2 Hypothese 2 916.1.2.3 Hypothese 3 916.1.3 Analyse 926.1.3.1 Religieuze factoren 926.1.3.2 Politieke factoren 926.1.3.3 Sociaaleconomische factoren 926.1.4 Antwoord hoofdvraag 936.2 Reflectie 946.2.1 Overdenkingen 946.2.2 Gebruik van de theorie 956.2.3 Belang voor de wetenschap 95Bronnen 97 8
  9. 9. Inleiding 9
  10. 10. Aanleiding Mohammed is één van de naar schatting ongeveer 50.0001 moslims in Nederland, die zich aangetrokken voelen tot het islamitisch radicalisme“Vooral na 11 september [2001] begon ik vragen te stellen over het geloof (...) (AIVD, 2007: 29). Het gaat slechts om een paar procent van de Nederlandseen de positie van moslims in de wereld. Voorheen was ik helemaal niet praktiserend. moslims. Bovendien is niet gezegd dat iedereen uit deze groep uiteindelijk(...) Ik ben inmiddels een beter mens geworden. (...) Op een gegeven moment het radicaalislamitische gedachtegoed volledig zal accepteren. Noch verwachtkan de Nederlandse regering zich niet langer permitteren de moslims te negeren. de Nederlandse Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) datEr kan geen sprake zijn van een compromis van de kant van de islam en de islamitische radicalen acuut de Nederlandse rechtsorde of het welzijn van demoslims. Alleen de ongelovigen moeten concessies doen. (...) Moslims zijn zich bevolking bedreigen.in de afgelopen jaren over de hele wereld gaan verspreiden, met als doel een Toch staat de opkomst van het islamitisch radicalisme in Nederland centraalislamitische staat overal in de wereld te stichten. Dit zal lukken met de hulp in deze scriptie. Waarom? Ten eerste, omdat de sterke groei (AIVD, 2007:van Allah”. 29) van de beweging wel grote gevolgen kan hebben: de AIVD spreekt van(Mohammed in Buijs et al., 2006: 107-110). een ‘sluipend proces, dat (...) de cohesie en onderlinge solidariteit in de Islamitisch radicalisme aan het dictatoriale bewind van Robert Mugabe. interpretaties. De islam is superieur aan andere religies. Het veelgebruikte radicalisme is een ‘nogal ruime Kortom, een heldere definitie van Islamitisch Daarom moet de islam de basis vormen voor staat containerterm’, vinden politicologen Frank J. Buijs, radicalisme is essentieel: De gedachtegang van en samenleving; 6) Het is van het grootste belang dat Froukje Demant en Atef Hamdy (Buijs et al., 2006: 14). het islamitisch radicalisme heeft volgens Buijs et al. moslims actief proberen deze islamitische staat te Het verwijst naar ‘ernstige onvrede’ met een bestaande de volgende standpunten: 1) De rol van de islam is realiseren. maatschappelijke situatie, een ‘beeld van mensen en uitgespeeld in de politiek en de maatschappij, waardoor Het islamitisch extremisme vult deze standpunten aan instellingen, die hiervoor verantwoordelijk zijn’, een ondergang van de samenleving onvermijdelijk is; 2) De met de volgende denkbeelden: 7) Verwezenlijking van ideaalbeeld van hoe het wel moet, en wie dat kunnen burgerlijke en politieke elite zetten de islam bewust op de islamitische staat en de heerschappij van Allah is het bewerkstelligen (Buijs et al., 2006: 14). Binnen dit begrip een zijspoor en dat rechtvaardigt wantrouwen en verzet hoogste doel en heiligt daarom alle middelen; 8) Alleen valt de activist, die met behulp van (il)legale middelen jegens hen en hun sociaal-politieke orde; 3) De meeste de ware moslims horen bij Allah, alle overige moslims strijdt voor sluiting van een laboratorium, waar dier- religieuze gezagsdragers accepteren de teloorgang van en ongelovigen zitten in het kamp van het Kwaad; 9) proeven worden gehouden. Of de pro-Tibetaanhanger, het primaat van de islam en plegen daarom verraad; 4) Het is de plicht van alle ware moslims om dit Kwaad met die probeert de Olympische fakkelloop in Parijs te De basis van de islam moet worden hersteld door terug alle denkbare middelen te bestrijden en de gewenste frustreren. Ook ‘radicaal’ is het lid van de politieke te keren naar de traditionele islamitische normen en samenleving te realiseren (Buijs en Harchaoui, 2005: oppositie in Zimbabwe, die de hulp inroept van de waarden en de letterlijke lezing van de heilige boeken; 5) 98, 99; Buijs et al., 2006: 15). Internationale Gemeenschap om een eind te maken Deze interpretatie van de islam is superieur aan andere 10
  11. 11. samenleving en de vrije uitoefening van (klassieke) grondrechten kan aantasten’. gebouwde Westen, staat in de kinderschoenen. Deskundigen zijn daarom De nationale veiligheidsdienst vreest dat deze op langere termijn leidt tot voorzichtig met het geven van antwoorden op deze nijpende vraag: Omzichtig het ontstaan van ‘parallelle samenlevingsstructuren [van radicale moslims] zoeken zij de oorzaak in de achtergestelde sociaaleconomische situatie met verwerping van het gezag van de overheid en het streven naar eigen van immigranten; het seculiere en schijnbaar islamonvriendelijke politiek rechtssystemen; interetnische spanningen; en ernstige maatschappelijke onrust en maatschappelijk klimaat; en de vervreemdende werking van schijnbaar en polarisatie’ (AIVD, 2007: 10). ongenuanceerde mediaberichtgeving over de islam en allochtonen. Ten tweede, omdat radicaliserende moslims in Nederland vooral (tweede Ten derde, omdat radicaliserende moslims in Nederland vooral een Marokkaanse generatie2) jongeren betreft, die hier geboren en getogen zijn (Buijs et al., achtergrond hebben (Buijs et al, 2006: 20; AIVD, 2004a/b/c, 2007). Jongeren 2006: 242). Jongeren, die eens Nederlandse uitgaansgelegenheden bezochten, van Turkse afkomst radicaliseren niet of nauwelijks, ondanks de overeenkomstige plezier maakten met autochtone religieuze beleving, sociaaleconomische status en migratiegeschiedenis.3 DezeMoslims vrienden en zich thuis leken constatering vormt het uitgangspunt voor deze scriptie.Een kritische noot bij het gebruik van de term moslim is te voelen in dit land. Jongeren,essentieel. Ik bedoel het volgende: individuen, die zichzelf die zich nu terugtrekken uit de‘moslim’ noemen of zich hiermee vereenzelvigen. Nederlandse samenleving en zich FocusDaarmee wil ik deze personen geenszins degraderen afkeren van haar niet-islamitischetot een ééndimensionale identiteit. Integendeel, deislamitische identiteit is slechts één van velen: een moslim inwoners. Ouders, imams, politici, Marokkaanse jongeren radicaliseren wel, Turkse jongeren niet. Waarom? Zijnkan tevens Berber zijn, piloot, salsadanser en inwoner journalisten en sociale weten- Turkse jongeren niet gevoelig voor het radicaalislamitische gedachtegoed?van Amsterdam Oud-Zuid. Bij radicale moslims treedt schappers vragen zich af: Waarom? Politicoloog en onderzoeker Jean Tillie denkt van wel: Volgens hem zijnde islamitische identiteit wel op de voorgrond en verdringt Grootschalig kwantitatief onderzoek Marokkaanse en Turkse jongeren in Nederland in beginsel even ontvankelijkdeze andere identiteiten. Overigens heb ik tijdens het naar islamitisch radicalisme in voor radicaalislamitische denkbeelden (Bron: interview met Tillie). Zijnschrijven van deze scriptie de indruk gekregen, dat het op christelijke fundamenten assumptie doet vermoeden dat er factoren zijn, die de ontwikkeling vanbekeerde moslims het meest fanatiek zijn in hun geloof.In de studie Strijders van Eigen Bodem (2006) van Buijset al. komen veel jongeren aan bod die vroeger nietpraktiseerden, maar nu overtuigd salafi zijn. 11
  12. 12. radicale denkbeelden bij Turkse jongeren afremmen en/ of deze bij Marokkaanse vormt het wetenschappelijke gereedschap voor de opbouw van dezejongeren stimuleren. Dit vermoeden is de basis voor deze scriptie. scriptie. Wellicht leven Nederlandse Marokkanen en Nederlandse Turken in Nederland onder verschillende omstandigheden. Misschien kentTheorie de Marokkaanse moslimgemeenschap daardoor wel een voedingsbodemIn de jaren ’80 ontwikkelen politicoloog Gabriel A. Almond, historicus voor islamitisch radicalisme ontwikkeld en de Turkse moslimgemeenschapR. Scott Appleby en historicus Emmanuel Sivan een multidisciplinaire theorie, niet of in mindere mate. Dit zou verklaren waarom radicaliserendedie aansluit bij dit vermoeden: Volgens de drie onderzoekers creëren moslimjongeren in Nederland voornamelijk een Marokkaanse achtergrondbepaalde structurele leefomstandigheden een voedingsbodem waarin radicale hebben en niet of nauwelijks Turks zijn.religieuze opvattingen kunnen wortelen. Deze ‘voedingsbodemtheorie’ Moslimgemeenschap bestempelen als gemeenschappen van moslims, ofwel op de overkoepelende, islamitische verbondenheid. In het onderzoeksrapport Moslim in Nederland (2004), moslimgemeenschappen. Andersom geldt hetzelfde: de Nogmaals, ik voel mij hiertoe gerechtigd vanwege de een bundel van het SCP, de Universiteit Utrecht en de meeste studies die ik heb geraadpleegd, onderzochten hoge zelfidentificatie. De termen moslimgemeenschap Universiteit van Amsterdam (UvA) staat dat ongeveer de etnische Marokkaanse en Turkse gemeenschap. en gemeenschap gebruik ik daarom synoniem aan 98% van de Turkse respondenten en 99% van de Hoewel, de leden natuurlijk niet allemaal moslim zijn, recht- elkaar. Dat SCP, Universiteit Utrecht en de UvA eveneens Marokkaanse respondenten in Nederland zichzelf in vaardigen de eerdergenoemde hoge percentages van op deze manier generaliseren, sterkt mij in deze keuze. 1999 moslim noemde (Phalet et al., 2004b: 24). Voor islamitische beleving het wel voor mij om te generaliseren. Een kanttekening is op zijn plaats: het betreft hier 97% van de tweede generatie Marokkanen en 87% van Daarmee wil ik geenszins de twee gemeenschap- gegevens van een onderzoek uit 1999. Het is mogelijk de tweede generatie Turken is de islam belangrijk voor pen portretteren als homogene groepen. Integendeel: dat de religieuze zelftoewijzing van Turkse en de persoonlijke zingeving (Phalet et al., 2004c: 25). Deze vooral de Marokkaanse gemeenschap is een bijzonder Marokkaanse Nederlanders ten tijde van de publicatie hoge zelfidentificatie rechtvaardigt het voor mij om de heterogene groep en staat bekend vanwege de interne van deze scriptie is afgenomen. Marokkaanse en Turkse gemeenschap in Nederland te verdeeldheid. In deze scriptie leg ik echter de nadruk 12
  13. 13. In deze scriptie staat de invloed van de leefomstandigheden van LeeswijzerMarokkanen en Turken op het ontstaan van het islamitisch radicalisme De scriptie bestaat uit drie delen, waarin de subvragen uit de vorigecentraal. Met behulp van interviews met deskundigen en een paragraaf centraal staan.literatuurstudie wordt de volgende probleemstelling onderzocht: Deel I (theorie) bestaat uit hoofdstuk 1. Hierin wordt het karakterHoofdvraag | Welke rol hebben de structurele leefomstandigheden van geschetst van de Nederlandse variant van het islamitisch radicalisme. Hetde Marokkaanse en Turkse gemeenschap in Nederland gespeeld bij het beschrijft eveneens de theoretische context en kaders van deze scriptie.hier opgekomen islamitische radicalisme? Tot slot licht hoofdstuk 1 de voedingsbodemtheorie van Almond, Appleby en Sivan toe.Deze hoofdvraag is opgesplitst in de volgende drie deelvragen: In de hoofdstukken 2, 3 en 4 van deel II (empirie) worden respectievelijkTheorie | Wat is islamitisch radicalisme en hoe heeft deze ideologie voet aan de religieuze, politieke en economische leefomstandigheden van deHollandse grond gekregen? Marokkaanse en Turkse gemeenschap in Nederland beschreven. Dat gebeurt aan de hand van hypothesen, die overeenkomstig de theorie vanEmpirie | Kennen de Marokkaanse en Turkse gemeenschap structurele Almond et al. zijn ontwikkeld. Aan het eind van de hoofdstukken wordtleefomstandigheden, die een voedingsbodem kunnen creëren voor duidelijk of deze hypothesen bevestigd of weerlegd zijn. Tevens komt deislamitisch radicalisme? migratieachtergrond aan bod.Analyse | In hoeverre kunnen de structurele leefomstandigheden Hoofdstuk 2 behandelt de religieuze organisatie van de Marokkaanse en Turksevan de Marokkaanse en Turkse gemeenschap de opkomst van het moslimgemeenschap aan de hand van de volgende hypothese: In Nederlandislamitisch radicalisme in Nederland verklaren? is de Marokkaanse islamitische geloofsgemeenschap relatief los en de Turkse 13
  14. 14. islamitische geloofsgemeenschap relatief hecht georganiseerd. Het hoofdstuk Deel III bestaat uit hoofdstuk 5. Hierin krijgt de lezer duidelijkheid overbeschrijft de verschillende islamitische stromingen binnen de Turkse en de drie bestudeerde typen leefomstandigheden en hun relatie met de opkomstMarokkaanse islam en hoe deze in Nederland zijn georganiseerd. Er wordt van het islamitisch radicalisme in Nederland. De scriptie wordt afgeslotenspeciaal aandacht besteed aan de mening en de invloed van moslimjongeren. met een conclusie.Hoofdstuk 3 stelt de politieke participatie centraal. Deze is bestudeerdaan de hand van de volgende hypothese: De Marokkaanse gemeenschap Verantwoordingneemt relatief weinig en de Turkse gemeenschap neemt relatief veel deelaan de Nederlandse politiek. Het hoofdstuk beschrijft de deelname van Keuze hypothesende twee gemeenschappen aan de gemeenteraadsverkiezingen in Rotterdam Ik heb gekozen voor bovengenoemde hypothesen, omdat ik meen daten Amsterdam. De politieke betrokkenheid van moslimjongeren krijgt daarmee de meest relevante dimensies zijn gedekt: religie, politiek enspeciaal aandacht. economie. Het gros van het Nederlandse sociaalwetenschappelijk onderzoek naar allochtone bevolkingsgroepen is gewijd aan onderwerpen, die ookHoofdstuk 4 gaat in op de sociaaleconomische situatie aan de hand van in deze scriptie aan bod komen: zelforganisatie, deelname aan de (lokale)de volgende hypothese: De Marokkaanse gemeenschap kent een minder Nederlandse politiek en de sociaalmaatschappelijke leefsituatie. Dat sterktgunstige sociaaleconomische situatie dan de Turkse gemeenschap. Het mij in mijn uitgangspunt.hoofdstuk beschrijft de werkgelegenheid, het opleidingsniveau, de woonsituatie Graag had ik nog aandacht besteed aan sociologische en psychologischeen de tevredenheid hierover van de twee gemeenschappen. Er is speciaal factoren. Ik ben ervan overtuigd dat onder meer gezinssituatie, opvoeding enaandacht besteed aan het opleidingsniveau van moslimjongeren en de psychologische kenmerken een belangrijke rol spelen bij de vraag waaromjeugdwerkloosheid. Ook discriminatie door het bedrijfsleven komt aan bod. een aantal moslimjongeren in Nederland radicaliseert. Deze elementen vallen echter 14
  15. 15. buiten het politiek-maatschappelijke karakter van deze scriptie. Daarom heb Doel scriptieik dat niet gedaan. Voor meer informatie over de invloed van sociologischeen psychologische kenmerken verwijs ik de lezer naar Buijs et al., 2006: Met deze scriptie hoop ik een bijdrage te leveren aan het onderzoek naarhoofdstuk 8; en Pels, 2003 en 1998. de groeiende populariteit van het radicaalislamitische gedachtegoed onder Nederlandse moslimjongeren. Ik kom niet met oplossingen of aanbevelingen.Moslimmeisjes Deze scriptie dient de lezer vooral te helpen dit fenomeen te begrijpen.Zoals eerder gezegd, zijn radicaliserende moslims vooral jonge mannen Of het nou een tijdelijke hype is of een blijvend gegeven, dat onderdeelmet een Marokkaanse achtergrond. Andere groepen zijn autochtone uitmaakt van de emancipatie van moslimimmigranten.bekeerlingen en jonge moslimvrouwen. De eersten komen niet aan Bovendien hoop ik aan te tonen dat religieus radicalisme niet van naturebod in deze scriptie, omdat hierin de leefomstandigheden van moslim- voortkomt uit religie: politieke en maatschappelijke elementen spelenimmigranten zijn onderzocht. een even belangrijke of misschien wel belangrijkere rol. Noch is religieusWaar de scriptie vertelt over (moslim)jongeren, kan jongens én meisjes radicalisme een gevolg van gebrekkige integratie van islamitische immigranten:worden gelezen. Een kanttekening is hier op zijn plaats: de in deze scriptie de eigenheid van etnische en religieuze bevolkingsgroepen komt prominentgeraadpleegde studies gaan vooral over radicaliserende jongens. Het is aan bod in deze scriptie. Maar, met name vanwege de interactie met debovendien goed mogelijk, dat de bestudeerde leefomstandigheden meer Nederlandse samenleving.gelden voor jongens dan meisjes. Islamitische vrouwen spelen bijvoorbeelddoorgaans geen rol in islamitische organisaties, laat staan dat jonge vrouwen hierinvloed op uitoefenen (Sunier, 1996).Voor specifieke informatie over radicaliserende moslimmeisjes verwijsik de lezer graag naar het artikel Lijden, strijden, heilig worden van JolandeWithuis (26/05/2007) en Nahed Selim’s reactie hierop: Dodelijke emancipatie(16/6/2007) in het dagblad Trouw – De Verdieping. 15
  16. 16. Deel I Theorie 16
  17. 17. Hoofdstuk 1 Islamitisch radicalisme op Nederlandse bodem 17
  18. 18. D it hoofdstuk gaat in op de volgende vragen: Wat is islamitisch radicalisme en hoe heeft deze ideologie voet aan Hollandse grond gekregen? De eerste paragraaf schetst het karakter van de Nederlandsevariant van het islamitisch radicalisme. De tweede paragraaf beschrijftde internationale theoretische loopgravenoorlog tussen islamologen enoriëntalisten: twee kampen die lijnrecht tegenover elkaar staan in hunvisie op de geschiedenis, de dreiging en de toekomst van de politieke islam.De derde paragraaf stelt de vraag waarom radicale moslimjongeren inNederland voornamelijk tot één etnische groep behoren. De vierde paragraafbeschrijft het theoretisch handvat waarmee deze vraag beantwoord dientte worden. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een korte samenvattingen een vooruitblik op deel II. f 18
  19. 19. 1.1 Nedersalafisme jihadi salafi’s, die pleiten voor een (gewelddadige) strijd tegen ongelovigen, inclusief gematigde moslims (Buijs et al., 2006: 69-96 en 132, 133).1.1.1 SalafismeHet kernconcept van het gedachtengoed van het islamitisch radicalisme 1.1.2 Doelenis din wa dawla; religie en staat zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.1 Wat willen Nederlandse salafi’s? Volgens Buijs et al. kennen de drieAanhangers willen het seculiere politieke bestel dat wereldwijd bovengenoemde groepen onderling grote meningsverschillen, maar delengangbaar is, vervangen door een bestuurlijk stelsel gebaseerd op islam- ze gemeenschappelijke kenmerken: Salafi’s verlangen ernaar de moslim-itische grondbeginselen. wereld te verenigen in één overkoepelende islamitische staat, ingericht volgensVanwege de politieke doelstellingen zien islamologen2 het islamisme als de regels van de islam. Extreme salafi’s willen ook de westerse wereld, inclusiefeen politieke stroming, die religieus is geïnspireerd. Deze assumptie, het Nederland, onderwerpen aan islamitische wetgeving.uitgangspunt voor deze scriptie, wordt verder toegelicht in paragraaf 1.2.1. Salafi’s keuren in ieder geval het Nederlandse democratische stelsel af,Nederlandse aanhangers van het islamitisch radicalisme noemen zich omdat deze door mensen is ingesteld. In een aantal gevallen leven zij inveelal salafi’s.3 De huidige variant van het salafisme in Nederland combineert geïsoleerde religieuze enclaves om zo min mogelijk met de Nederlandsehet gedachtengoed van de militante Egyptische oppositiebeweging maatschappij van doen te hebben.Muslim Brotherhood met het wahhabisme, de puriteinse officiële godsdienst in Salafi’s zijn ervan overtuigd dat zij de ‘ware’5 islam aanhangen. Dit betekentSaoedi-Arabië4 (Buijs et al., 2006: 59, 150). dat ze het bestaansrecht van andere geloofsvisies ontkennen. Met behulpPoliticologen Frank Buijs, Froukje Demant en Atef Hamdy onderscheiden van da’wa proberen ze ‘dwalende’ geloofsgenoten te overtuigen. Zo hopenin de studie Strijders van Eigen Bodem (2006) in Nederland drie groepen ze islamisering van onderaf te realiseren. Extremistische salafi’s gaan eensalafi’s; a-politieke salafi’s, die zich alleen richten op da’wa (religieuze zending) stap verder. Zij zijn bereid islamisering van de staat met geweld af te dwingen.6en zich verre houden van de Nederlandse politiek en de gewelddadigejihad; politieke salafi’s, die da’wa combineren met politiek activisme; en 19
  20. 20. 1.1.3 Aanhang 1.2 Oorsprong en debatHoeveel procent van de islamitische geloofsgemeenschap in Nederlandis ontvankelijk voor het radicaalislamitische gedachtegoed? Schattingen 1.2.1 Oorspronglopen uiteen van 5%7 in Nederland tot 24% in Amsterdam.8 De wortels van het islamitisch radicalisme liggen in het postkolonialeDe AIVD geeft aan dat sprake is van een ‘expontiële toename’ (AIVD, Midden-Oosten. Na de onafhankelijkheid in de jaren ’60 bouwen de eerste2007: 29). Het aantal salafitische predikers en lezingen is tussen 2005 en Arabische overheden voort op het westerse seculiere staatsmodel. Van het2007 minstens verdubbeld9, mede dankzij een actief rekruteringssysteem: een op het andere moment zetten zij de modernisering in. Het resultaat istijdens lezingen worden talentvolle jongeren volgens de AIVD ‘gespot’ en grote sociaaleconomische ongelijkheid, corruptie en politieke uitsluiting.opgeleid tot prediker (AIVD, 2007: 29). De staat wordt een vreemde voor het Arabische volk. Er ontstaat een politieke oppositiebeweging met een religieuze basis:1.1.4 Profiel de politieke islam. Religie blijkt een effectief wapen, omdat religieuzeWie zijn deze radicale moslims? Het gaat vooral om hier geboren en/ of lijnen in het Midden-Oosten samenvallen met klassenlijnen: de rijke elitegetogen Marokkaanse jongeren.10 Ze zijn zowel laag- als hoogopgeleid. is relatief seculier, de gedepriveerde onderklasse relatief vroom (Ayubi,Buijs et al. stellen voorzichtig dat potentieel radicale jongeren de volgende 1991: hoofdstuk 10).ideeën hebben: Het Westen bedreigt de islam en islamitische landen; islamitischeen Europese leefwijzen gaan niet goed samen; moslims worden in het Westen Bovenstaand is de mening van islamologen, waarbij ik mij aansluit. Oriën-behandeld als tweederangsburgers; hun gebrekkige opleidingsniveau of talisten denken er heel anders over. De Amerikaanse historicus Bernardwerkloosheid is het resultaat van een discriminerende, anti-islamitische Lewis, één van de bekendste hedendaagse oriëntalisten, beschouwt desamenleving; politieke instituten en media moet je om die reden wantrouwen islam als een politieke religie die eeuwen geleden al de basis vormde voor(Buijs et al., 2006: 215, 216). het bestuur van het machtige Ottomaanse rijk. Daarmee onderschrijft 20
  21. 21. het oriëntalisme het radicaalislamitische standpunt dat religie en staat in niale grootmacht volgens hen honderden jaren lang het Midden-Oostende islamitische wereld onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Dat de geëxploiteerd. Ten tweede steunt het Westen tot op de dag van vandaagpolitieke islam nu pas weer de kop opsteekt, komt volgens oriëntalisten dictatoriale regimes in het Midden-Oosten, zoals die van Anware El-Sadatdoordat het koloniale westen en seculiere Arabische overheden haar lange en zijn opvolger Hosni Mubarak in Egypte. Tot slot hebben de Verenigdetijd hebben onderdrukt (Lewis, 1990: passim). Staten zelf in de jaren tachtig de groei van de islamistische beweging gestimuleerd om een prowesterse buffer te creëren tegen de communistische1.2.2 Wrok jegens het Westen Sovjet-Unie (Fuller, 2003: hoofdstuk 10; Buijs et al., 2006: 159-161; Kepel,Ook de motivatie van moslimextremisten om aanslagen te plegen in het 2004: hoofdstuk 9).Westen, is onderwerp van debat. Elf jaar voor de aanslagen in de VerenigdeStaten waarschuwt Bernard Lewis in het artikel Roots of Muslim Rage 1.2.3 Radicaliseringsgolf in West-Europa(1990) voor een eeuwenoude, diepgewortelde haat in de moslimwereld Het islamitisch radicalisme beperkt zich niet meer tot het verre Midden-jegens de westerse cultuur. De woede is volgens Lewis een historische Oosten. Sociale wetenschappers en Europese veiligheidsdiensten signal-reactie op de teloorgang van het islamitische Ottomaanse Rijk en de eren onder westerse moslimjongeren in de arme buitenwijken van groteopkomst van de losse, westerse leefstijl, die zich als een olievlek tot ver in het West-Europese steden, een groeiende sympathie voor het gedachtegoed.Midden-Oosten heeft verspreid (Lewis, 1990: 60). Jaren later bevestigt de Voor oriëntalisten bewijst dit dat het islamisme wereldwijd terrein wint.Nederlandse Arabist en oriëntalist Hans Jansen deze visie in de Volkskrant. De verantwoordelijkheid hiervoor ligt volgens hen voor een groot deel bijVolgens Jansen hebben islamisten “geen vrede met de superioriteit van westerse politici. Zij zouden overdreven tolerant zijn en niet daadkrachtighet westen en willen ze daar met behulp van terreur verandering in optreden. Na de moord op islamcriticus Theo van Gogh vertelt de Nederlandsebrengen”.11 Arabist Hans Jansen aan het Algemeen Dagblad dat “we [in Nederland]Islamologen wijten de bloedige aanslagen in het Westen aan de westerse net als de Azteken geen idee hebben van het gevaar waarin we verkeren”.12geopolitiek en wel om drie redenen. Ten eerste heeft Europa als kolo- Jansen hekelt het onduidelijke en ‘softe’ immigratiebeleid in Nederland. 21
  22. 22. Hierdoor heeft zich volgens de arabist in achterstandswijken een islamitische spreekt van een heersende “bunkermentaliteit” (Fuller, 2003: 211). Sindssubcultuur kunnen ontwikkelen, die zich nu afzet tegen de Nederlandse de aanslagen zijn volgens hem burgerlijke vrijheden in onder andere desamenleving.3 Bernard Lewis meent zelfs dat Europese politici door hun Verenigde Staten rigoureus beperkt. In andere westerse landen is hetpolitieke correctheid en ‘culturele zelfverachting’ islamisering op het continent migratiebeleid flink aangescherpt. Dit beleid en de betrokkenheid bij de‘onafwendbaar’ hebben gemaakt. Als Europeanen geen respect tonen voor oorlog in Irak en Afghanistan resulteren volgens Fuller in een selffulfillinghun eigen cultuur en verworven vrijheden, waarom zouden islamitische prophecy: moslims keren zich af van de samenleving, omdat deze hen lijktmigranten dat dan wel moeten doen, vraagt hij zich af. te verstoten (Fuller, 2003: ibidem.). Ook Kepel wijst erop dat moslims in West-Europa sinds 2001 wordenDe apocalyptische visie van oriëntalisten op het islamisme staat in scherp geconfronteerd met een wantrouwige staat en samenleving. Daarnaast levencontrast met het optimisme van islamologen. De bloedige aanslagen op ze onder barre sociaaleconomische omstandigheden: Ze zijn nauwelijkswesterse doelen is voor hen een teken dat deze beweging wereldwijd aan opgeleid, hebben geen werk en wonen samengepakt in slechte wijken.populariteit inboet. De Franse Midden-Oostendeskundige en islamoloog Volgens Kepel vormen deze leefomstandigheden tezamen een pasklaar receptGilles Kepel ziet het extremistische geweld als een “wanhopig symbool van voor het ontwikkelen van een radicaalislamitische identiteit.14isolatie, fragmentatie en afname” (Kepel, 2004: 375).De groeiende schare van radicaalislamitische sympathisanten in West-Europalijkt sommige islamologen evenmin bezorgd te maken. Ze lijken dit 1.3 Leemtefenomeen te beschouwen als een onderdeel van de emancipatie van westersemoslims (AIVD, 2007: 9-15; Buijs, 20/06/06, NRC Handelsblad). 1.3.1 Leemte in de sociale wetenschapWel zijn islamologen het met hun oriëntalistische collega’s eens dat de Volgens het Ministerie van Justitie, de Nederlandse Veiligheidsdienst AIVDradicalisering van moslimjongeren deels westerse overheden te verwijten en onderzoekers Frank Buijs, Froukje Demant, Atef Hamdy en Jean Tillievalt. De Amerikaanse politiek analist en islamoloog Graham E. Fuller hebben radicaliserende moslimjongeren in Nederland overwegend een 22
  23. 23. Marokkaanse achtergrond (Buijs et al, 2006: 20; AIVD, 2004a/b/c, 2007). Nederland is de gelijknamige bundel Moslims in Nederland (2004). DeHet aandeel radicale Turken is zowel in Nederland als in de rest van Europa bundel is het resultaat van een samenwerkingsverband van het Sociaal entot nog toe gering.15 Cultureel Planbureau (SCP), de Universiteit Utrecht en de Universiteit vanDat is opvallend, omdat Turkse en Marokkaanse moslimjongeren in Nederland Amsterdam. In deze studie zijn de resultaten opgenomen van kleinschaligeeen vergelijkbare migratiegeschiedenis en sociaaleconomische positie kennen.16 onderzoeken (uitgevoerd tussen 1998 en 2002) naar de religieuze betrokkenheidBovendien delen zij dezelfde islamitische toewijding, praktijk en beleving.17 van Turken en Marokkanen19 in Nederland.Sociale wetenschappers hebben hiervoor geen wetenschappelijke verklaring. Na de extremistische moord op islamcriticus Theo van Gogh in 2004 komt hetEen reden is dat onderzoek naar de opvattingen van moslims in West- islamisme in Nederland prominenter op de agenda. In mei 2006 publicerenEuropa en Nederland schaars is (Phalet et al, 2004a: 3). Onder meer, omdat Frank J Buijs, Froukje Demant en Atef Hamdy de eerder genoemde studieonderzoek onder allochtonen relatief moeilijk uit te voeren en daarom Strijders van Eigen Bodem. Hierin analyseren zij interviews met salafitischekostbaar is.18 en democratische moslimjongeren. In november 2006 presenteren MariekeEen andere reden is, dat Nederlandse sociale wetenschappers geen Slootman en Jean Tillie van het Instituut voor Migratie en Etnische Studiesvoedingsbodem vermoedden voor islamitisch radicalisme. Nico Landman (IMES) onder grote media-aandacht Processen van Radicalisering. Waaromconcludeerde in 1992 dat “radicalisering (...) in deze [Nederlandse] samen- sommige Amsterdamse moslims radicaal worden. De studie is het resultaatleving zeer onwaarschijnlijk [was]” vanwege de vrijheid van godsdienst” van een onderzoek naar radicale opvattingen onder moslims in Amsterdam.(Landman, 1992: 180). Shadid en Van Koningsveld zeggen hetzelfde in1997. Zij wijzen erop dat het democratisch leven in Nederland “pluralisme 1.3.2 Marokkaanse oververtegenwoordiging taboe?bevordert, terwijl fundamentalisme bij de gratie van onderdrukking tot Zoals gezegd neemt verklarend onderzoek naar de populariteit van hetbloei komt” (Shadid & Van Koningsveld, 1997: 40). islamitisch radicalisme in Nederland na de moord op Van Gogh toe. DeEén van de weinige onderzoeken naar de opvattingen van moslims in oververtegenwoordiging van Marokkaanse sympathisanten blijft echter 23
  24. 24. onderbelicht. Waarom? Nederlandse onderzoekers lijken liever geen aandacht kent Turkije met de huidige, regerende AK-partij, voortgekomen uit dete besteden aan de oververtegenwoordiging van één etnische groep.20 islamitische Welvaartspartij, al jaren een islamistisch gekleurde overheid.21Criminoloog en antropoloog Hans Werdmölder spreekt van een blinde Wat betreft het tweede argument: islamisten stellen juist dat het Turksevlek, doordat sociale wetenschappers geen bijdrage willen leveren aan de Ottomaanse Rijk de ultieme islamitische staat is geweest (Ayubi, 1990:“stigmatisering van een kwetsbare minderheidsgroep” (Werdmölder, 2005: 61). hoofdstuk 1). Het Arabische islamisme kent dus wel degelijk Turkse elementen.Het is begrijpelijk en prijzenswaardig dat sociale wetenschappers voor- Daarentegen heeft het Noord-Afrikaanse Marokko nooit deel uitgemaaktzichtig omspringen met de relatie tussen cultuur en sociaal onacceptabel van het glorieuze Ottomaanse Rijk. Bovendien heeft ruim 70% van degedrag. Maar, het kan onwetenschappelijk zijn. Zoals Werdmölder zegt: Marokkanen in Nederland geen Arabische, maar een Berberse achtergrond“Wetenschappers hebben de taak de plavuizen van de samenleving op te (Obdeijn en De Mas, 2001: 12). In Marokko voelen Berbers zich gediscrimineerdlichten. Niet om ongewenste gegevens (...) te verhullen of weg te verklaren” ten opzichte van hun Arabische landgenoten.22 Dat het islamisme de Arabische(Werdmölder, 2005: 61). broederschap verheerlijkt, lijkt daarom eerder een reden voor MarokkaanseDe AIVD geeft in het rapport Radicale dawa in verandering. De opkomst jongeren om het gedachtegoed af te wijzen, dan om het te omarmen.van islamitisch neoradicalisme in Nederland (2007) wel enkele verklaringenvoor de onder- en oververtegenwoordiging van respectievelijk Turkse enMarokkaanse moslimjongeren. Turkse Nederlanders zijn volgens de AIVD 1.4 Voedingsbodemgewend aan een seculiere staat, Marokkaanse Nederlanders niet. Bovendienvoelen Turken in tegenstelling tot Marokkanen geen verwantschap met 1.4.1 Voedingsbodemhet Arabische islamisme (AIVD, 2007: 37 en 41). Uit de vorige paragrafen blijkt dat radicalisering een complex proces is metWat betreft het eerste argument: het is maar de vraag in hoeverre de politieke historische, religieuze en politiek-maatschappelijke oorzaken. Politicoloogsituatie in Turkije en Marokko van invloed is op de politieke voorkeur van Gabriel A. Almond, historicus R. Scott Appleby en historicus Emmanueljonge, in Nederland geboren en getogen Turken en Marokkanen. Bovendien Sivan erkennen deze verschillende facetten. In de jaren ‘80 hebben zij ruim 24
  25. 25. 75 fundamentalistische23 netwerken wereldwijd onderzocht en zijn zij tot overheidsbeleid; en economische trends. Met behulp van de Nederlandsede volgende conclusie gekomen. De interactie tussen 1) bepaalde structurele situatie licht ik deze hieronder kort toe.leefomstandigheden van bevolkingsgroepen; 2) opvattingen van dezebevolkingsgroepen; en 3) de invloed van de radicale elite, kan resulteren in een 1.4.2 Religieuze contextvoedingsbodem voor religieus radicalisme (Almond et al., 2003: 116-135). De meeste radicale afscheidingen ontstaan volgens Almond et al. als deStructurele factoren als staatsstructuur en etnische samenstelling organisatie van een religieuze stroming zich beperkt rondom individuelebeïnvloeden bijvoorbeeld het denken en handelen van de bevolking: een gemeenschappen of gebedshuizen. Er ontbreekt dan een strakke, verticaleoverheid die een bepaalde etnische groep voortrekt, creëert onvrede onder hiërarchie en er zijn geen vaste geloofsregels (Almond et al., 2003: 122).de overige etnische groepen. Deze groepen zijn ontvankelijk voor de boodschap Individuen kunnen zo makkelijker een eigen gebedshuis beginnen of devan radicale religieuze leiders, waardoor een fundamentalistische beweging koers van een bestaande kapen. Consequenties zijn er niet of nauwelijks,kan ontstaan. zoals een overkoepelende organisatie die de geldkraan dichtdraait. Colin Mellis, adviseur voor de preventie van radicalisering bij de gemeenteDe creativiteit en competenties van de radicale elite zijn volgens Almond Amsterdam, herkent dit. Volgens hem zijn een aantal moskeeën in deet al. doorslaggevend voor het ontstaan van een radicaal-religieuze beweging. hoofdstad salafitisch gekleurd geraakt, omdat salafitische moslims hier hetDe leiders hebben echter alleen succes bij een bevolking als sprake is bestuur overnemen24.van bepaalde structurele leefomstandigheden. Deze omstandighedencreëren de vruchtbare grond waarin de fundamentalistische boodschap 1.4.3 Overheidsbeleidkan wortelen. Een overheid, die het religieuze karakter van bepaalde bevolkingsgroepenAlmond et al. noemen verschillende structurele factoren, die van negeert of hieraan juist veel aandacht besteedt, wekt volgens Almond et al.invloed zijn op het ontstaan van een dergelijke voedingsbodem. Ik beperk wantrouwen op. Etnische minderheden kunnen zich gediscrimineerd voelenmij in deze scriptie tot de volgende drie: de religieuze context; het type en dat maakt hen kwetsbaar voor radicalisering (Almond et al., 2003: 129). 25
  26. 26. Almond et al. en Buijs bedoelen in deze context autocratische staats- 1.4.4 Economische trendsstructuren, niet democratieën (Almond et al., 2003: 129-130; Buijs, 2002: Een economische recessie, structurele werkloosheid of een onrechtvaardige89). Toch kan ook een democratische overheid eenzijdige besluiten opleggen verdeling van de welvaart kunnen radicale opvattingen genereren. Meten allesoverheersend zijn. Graham Fuller stelt in zijn boek The Future of name structurele werkloosheid creëert een “poel van potentiële rekruten”,Political Islam dat de (radicale) moslimidentiteit sterker op de voorgrond zeggen Almond et al. (Almond et al., 2003: 33) Volgen de auteurs werventreedt, naarmate staten worden ervaren als “gevangenissen voor ongelukkige radicale bewegingen daarom vooral onder laaggeschoolden en in de armere[moslim]minderheden” (Fuller, 2003: 72). Kunnen moslims in westerse wijken van grote steden (Almond, 2003: 33, 130).democratieën zichzelf zien als gevangenen van een niet-islamitische In Nederland zijn veel radicaliserende moslimjongeren juist hoger opgeleidoverheid? Misschien wel. Wanneer moslimgemeenschappen niet deelnemen (Buijs et al., 2006: p. 203). Toch lijken ook zij een zwakke positie op deaan de politiek, bijvoorbeeld door te stemmen, oefenen ze ook geen invloed arbeidsmarkt te hebben. Volgens onderwijssocioloog Jaap Dronkers werkenuit op het overheidsbeleid. Wanneer ze dit overheidsbeleid als nadelig of allochtone jongens vaker onder hun niveau en maken zij minder (snel)krenkend ervaren, kunnen moslims zich machteloos voelen en zichzelf als promotie dan hun autochtone collega’s.26slachtoffers zien van een allesoverheersende overheid. Zelfs al functioneert Met bovengenoemde factoren zijn de belangrijkste dimensies gedekt,deze overheid volgens democratische rechtsregels. namelijk religie, politiek en economie.27 Het gros van het NederlandseIn Nederland staan migranten en de islam prominent op de politieke agenda, sociaalwetenschappelijke onderzoek naar islamitische migrantengroepenmede dankzij de Partij voor de Vrijheid (PVV). Deze partij pleit onder meer gaat over deze drie dimensies en dat sterkt mij in mijn uitgangspunt.voor een burqaverbod en heeft grote kritiek op de koran.25 Het resultaat isdat Nederlandse moslimjongeren zichzelf zien als “bedreigde tweederangs- 1.4.5 Slotopmerkingburgers”, zeggen Buijs et al. (Buijs et al., 2006: 214). Een nadeel van de hierboven beschreven voedingsbodemtheorie van Almond et al. is dat zij deze in de jaren ’80 hebben ontwikkeld op basis 26
  27. 27. van fundamentalistische bewegingen, die zijn ontstaan in hun natuurlijke Om dit te onderzoeken vergelijk ik in deel II van deze scriptie de structurelehabitat: radicaalchristelijke netwerken in de christelijke Verenigde Staten, leefomstandigheden van de Marokkaanse en Turkse gemeenschap inradicaalislamitische netwerken in het islamitische Midden-Oosten, etc. Aan Nederland met elkaar. Dat doe ik aan de hand van drie hypothesen op hetfundamentalistische bewegingen in een niet-natuurlijke religieuze omgeving gebied van religie, politiek en economie. fis, voor zover ik kan beoordelen, indertijd onderbelicht gebleven.Deze scriptie toetst in de volgende hoofdstukken of de voedingsbodemtheorievan Almond et al. ook de opkomst van het islamitisch radicalisme in hetvan oudsher christelijke Nederland kan verklaren. 1.5 SamengevatOnderzoekers Almond, Scott Appleby en Sivan stellen vast dat bepaaldestructurele omstandigheden een voedingsbodem creëren voor religieusradicalisme. Ondanks dat Nederlandse Marokkanen en Nederlandse Turkeneven gevoelig lijken te zijn voor het radicaalislamitische gedachtegoed,radicaliseren Marokkaanse moslimjongeren wel en Turkse moslimjongerenniet of nauwelijks. Hoe kan dat?Vermoedelijk verschillen de structurele leefomstandigheden van NederlandseMarokkanen en Nederlandse Turken van elkaar. Wellicht is bij de eerste groep welsprake van een voedingsbodem voor islamitisch radicalisme en bij de tweede niet. 27
  28. 28. 1 Vrij vertaald, Ayubi,1990: 4. 10 De overige groep radicale moslims bestaat uit autochtone bekeerlingen en recent gemigreerde moslims. Bron: Buijs et al., 2006: 20; AIVD, 2007: 33; Tweede Kamerstuk 27925, 2003-2004: 3.2 De wetenschap van de islam. Bron: Van Dale Woordenboek Hedendaags Nederlands. 11 Jansen, de Volkskrant, 19-09-2006.3 Het salafisme is een strenge islamitische leer, die totale onderwerping aan God voorschrijft. Salafbetekent voorvader en verwijst naar de periode waarin de profeet Mohammed, zijn volgelingen 12 Jansen, het al.gemeen Dagblad, 04-11-04.en zijn onmiddellijke opvolgers leefden. De moslimwereld beleefde toen een politieke, economische,militaire en culturele bloeiperiode. Salafi’s geloven dat God met deze glorieuze era de eerste 13 Lazaroff en Horovitz, The Jerusalem Post, 01-02-2007.moslims beloonde voor hun ‘zuivere’ islambeleving. Zij pleiten daarom voor letterlijke naleving vande islamitische richtlijnen, die in deze tijd zijn opgeschreven (Buijs et al., 2006: 15; Fuller, 2003: 38, 48). 14 Kepel, NRC Handelsblad, 27-08-05.4 Voor meer informatie over het wahhabisme en haar invloed in Nederland. zie het AIVD rapport 15 In 2005 constateert de Deense onderzoeker Michael Taarnby “that there is an absence of anySaoedische invloeden in Nederland (2004). significant component of Turks in the [islamist] (...) networks, despite the millions of Turks residing in Europe” (Taarnby, 2005: 31). In de samenvatting van het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland5 ‘Waar’ wordt (in deze context) beschouwd als subjectief begrip. Daarom is dit woord tussen (DTN) van 13/10/06, uit de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding (Nctb) wel zorg over deaanhalingstekens gezet. “groeiende radicalisering onder Turkse jongeren”, die eerder beperkt was (DTN, 2006: 4). Een jaar later (in 2007) schrijft de AIVD dat radicaliserende jongeren nog steeds overwegend Marokkaans6 Politicologen Frank Buijs, Atef Hamdy en Froukje Demant van de Universiteit van Amsterdam zijn en dat Turkse jongeren veel minder vatbaar lijken te zijn voor het salafitische gedachtegoedinterviewden voor hun studie Strijders van Eigen Bodem ruim twintig radicaalislamitische jongeren. (AIVD, 2007: 38, 85).Deze subparagraaf is gebaseerd op hun bevindingen. Bron: Buijs et al., 2006: 59-86 en 129-133. 16 In hoofdstuk 2, 3 en 4 wordt de migratiegeschiedenis en sociaaleconomische positie van Turken7 AIVD, 2007: 29. en Marokkanen in Nederland toegelicht.8 In 2006 stellen politicologen Jean Tillie en Marieke Slootman vast dat ruim 24% van de moslims 17 Voor respectievelijk 97% van de 2e generatie Marokkanen en 87% van de 2e generatie Turkenin Amsterdam een ‘orthodox religieuze overtuiging’ heeft en de islam als ‘politiek strijdpunt’ is de islam belangrijk voor persoonlijke zingeving (Phalet et al., 2004c: 25). Drie op de tien 2ebeschouwt . Dit zijn kenmerken die gevoelig maken voor radicalisering. Bron: Tillie en Slootman, generatie Marokkanen en Turken bezoekt wekelijks de moskee (Phalet et al., 2004c: 94). Deze2006: 24, tabel 11. bevindingen worden bevestigd in de studie Van Allah tot Prada (2006) van het Instituut voor Multiculturele Ontwikkeling Forum. Onderzoekers Nabben et al. concluderen in deze studie dat9 Volgens de AIVD worden in 2007 op dertig locaties lezingen gegeven door ongeveer 25 predikers, Turkse en Marokkaanse jongeren dezelfde religieuze beleving hebben (Nabben et al, 2006: 87).waarvan er tien in opleiding zijn. Een lezing wordt bijgewoond door ongeveer 100 jonge Marokkanen. Bron:AIVD, 2007: 29, 39. 28
  29. 29. 18 Moeizaam en kostbaar vanwege onder meer de taalbarrière en de toegankelijkheid van allochtone 27 Uitgezonderd de sociologie en psychologie. Ik ben ervan overtuigd dat gezinssituatie, opvoedingmoslimgemeenschappen in Nederland (Vollebergh, W., 2002: 3, 4). en psychologische kenmerken eveneens een belangrijke rol spelen bij de vraag waarom een aantal moslimjongeren in Nederland radicaliseert. Deze elementen vallen helaas buiten het politiek-19 Ongeveer 98% van de onderzochte Turken en 99% van de onderzochte Marokkanen in maatschappelijke karakter van deze scriptie. Daarom heb ik hier geen aandacht aan besteed. VoorNederland ziet zichzelf in 1999 als moslim (Phalet et al, 2004b: 24). Deze overweldigende meer informatie over de invloed van sociologische en psychologische kenmerken, verwijs ik dereligieuze zelftoewijzing is voor de onderzoekers en voor mij een rechtvaardiging om de Turkse en lezer naar Buijs et al., 2006: hoofdstuk 8; en Pels, 2003 en 1998.Marokkaans gemeenschap in Nederland te beschouwen als moslimgemeenschap. Vandaar dat determ ‘moslimgemeenschap’ in deze scriptie wordt gebruikt als synoniem van de etnische Turkseen Marokkaanse gemeenschap in Nederland. Een kanttekening is op zijn plaats: het betreft hiergegevens van een survey uit 1999. Het is mogelijk dat de religieuze zelftoewijzing van Turkse enMarokkaanse Nederlanders ten tijde van de publicatie van deze scriptie is afgenomen.20 Voor meer informatie, zie hoofdstuk 3 van Marokkaanse jeugddelinquenten en het ITB-CRIEMprogramma, de afstudeerscriptie van Elisabeth Marike Bachrach (2005, Universiteit van Amsterdam).21 Kepel, 2004: hoofdstuk 15; Santing,21-04-1999, NRC Handelsblad http://www.nrc.nl/redactie/W2/Lab/Turkije/pamuk.html (geraadpleegd op 06-04-08).22 Het sociaaleconomische leven in Marokko richt zich vooral op Arabisch sprekenden, een taaldie de meeste Berbers niet machtig zijn. Daardoor maken ze onder andere minder kans op werk.(Botje, 2001: 19; Hart, 2000: 7).23 De auteurs definiëren fundamentalisme als een “onderscheidend patroon van religieus verzetwaarbij zelfbenoemde ‘ware’ gelovigen proberen de erosie van religieuze identiteit tegen te gaan enalternatieven creëren voor seculiere instituties en gedragingen” (Almond et al, 2003: 17).24 Bron: interview met Colin Mellis.25 http://www.groepwilders.nl/.26 Van Buuren, 18/11/04, Observant. 29
  30. 30. Deel II Empirie 30
  31. 31. Hoofdstuk 2 In de moskee 31
  32. 32. V an theorie naar praktijk: Deel II van deze scriptie beschrijft in drie hoofdstukken de religieuze, politieke en economische leefwereld van de Marokkaanse en Turkse moslimgemeenschap in Nederland. Het volgende staat centraal: Kennen deMarokkaanse en Turkse gemeenschap structurele leefomstandigheden,die een voedingsbodem kunnen creëren voor islamitisch radicalisme?Zo ja, komen deze verschillen overeen met de voedingsbodemtheorievan Almond et al.? Ieder hoofdstuk vertrekt vanuit een hypothese,gebaseerd op de theorie van Almond et al.In hoofdstuk 2 staat de religieuze organisatie centraal. Deze is bestudeerdaan de hand van de volgende hypothese: De Marokkaanse gemeenschap isrelatief los en de Turkse gemeenschap is relatief hecht georganiseerd.Paragraaf 1 licht deze hypothese toe, paragraaf 2 geeft de lezer relevanteinformatie over de migratieachtergrond. De derde en vierde paragraafbeschrijven de religieuze organisatie van respectievelijk de Marokkaanseen de Turkse moslimgemeenschap in Nederland. Op basis van dezebeschrijving wordt in de slotparagraaf geconcludeerd of de hypotheseal dan niet is bevestigd. f 32
  33. 33. 2.1 Inleiding In Nederland is de Marokkaanse islamitische geloofsgemeenschap relatief los en de Turkse islamitische geloofsgemeenschap relatief hecht georganiseerd.2.1.1 Hypothese en toelichtingReligieus radicalisme komt vaak voor bij stromingen, die losjes zijn 2.1.2 Methodiekgeorganiseerd rondom individuele geloofsgemeenschappen (Almond et Voor dit hoofdstuk maak ik primair gebruik van de volgende studies:al., 2003: 122 en Buijs, 2002: 88). Ten eerste kunnen radicalen in een Van mat tot minaret: de institutionalisering van de islam in Nederland vanautonome kerk of moskee makkelijker de religieuze koers beïnvloeden, theoloog Nico Landman (1992); en De islam in beweging. Turkse jongerendan wanneer deze deel uitmaakt van een religieuze federatie. Ten tweede en Islamitische Organisaties van antropoloog Thijl Sunier (1996).is een radicale breuk minder ingrijpend, omdat er geen consequenties zijn: Voor recente data heb ik geraadpleegd: Turkse Islam: perspectieven opEr is geen overkoepelende autoriteit, die de geldkraan dichtdraait of die de organisatievorming en leiderschap in Nederland van Kadir Canatan (2001);enige weg naar de hemel pretendeert te kennen (Almond et al., 2003: 123). People from the Middle East in the Netherlands van Hans van AmersfoortPoliticoloog Frank J. Buijs meent dat de islam in Nederland “geen kerkelijke en Jeroen Doomernik (2003); en de SCP-deelstudie Moslim in Nederland.structuren kent” en dat dit (mede) de opkomst van het islamitisch radicalisme Islamitische Organisaties van Anja van Heelsum, Meindert Fennema enverklaart (Buijs, 2002: 88). “De” islam bestaat echter niet. Eenheid in de Jean Tillie (2004).wijze waarop zij is georganiseerd daarom evenmin.De salafitische beweging in Nederland trekt met name Marokkaansemoslimjongeren aan. Turkse moslimjongeren radicaliseren niet of nauwelijks. 2.2 MigratiecontextOvereenkomstig bovenstaande theorie van Almond et al. vermoedik dat de Marokkaanse variant (of varianten) van de islam in Nederland De eerste Turkse en Marokkaanse moslims in Nederland zijn jonge mannen, die inlosser is georganiseerd dan de Turkse variant (of varianten) van de de jaren ‘60 als gastarbeider naar Nederland vertrekken. De meeste van hen zijnislam. Daarom toets ik in dit hoofdstuk de volgende hypothese: ongeschoold en komen van het traditionele platteland (Lindo et al., 1997: 58). 33
  34. 34. In Turkije zijn religie en politiek gescheiden in een seculier staatsmodel, Er is sprake van een losse verdeling tussen gebedshuizen, die zijn aangeslotenzorgvuldig bewaakt door het kemalistische leger (Canatan, 2001: hoofdstuk 2). bij de Unie van Marokkaanse Moslim Organisaties Nederland (UMMON)In Marokko vallen deze twee domeinen samen, omdat de Marokkaanse en autonome moskeeën. De ideologie van autonome moskeeën varieertkoning tevens de hoogste religieuze gezagsdrager is (Landman, 1992: van gematigd soennietisch tot islamistisch. Linkse oppositiegroeperingenp. 51). In beide landen bepaalt de overheid echter de religieuze praktijk en als het Komité Marokkaanse Arbeiders in Nederland (KMAN) hebbenzijn oppositiestromingen verboden (Lindo et al., 1997: 27). geprobeerd deze moskeeën te verenigen, maar zijn daarin niet geslaagdNoch Turken, noch Marokkanen hebben hierdoor veel ervaring opgedaan (Landman, 1992: 172, 173).met organisatievormen als vakbonden of politieke partijen. Bovendienontbreekt het hen aan kennis van de Nederlandse taal en wetgeving. Daarom 2.3.1 UMMONbloeit de islamitische organisatie pas op in de jaren ’701, met de komst 2.3.1.1 Ideologie | De Unie van Marokkaanse Moslim Organisaties Nederlandvan gezinnen. Dan groeit de behoefte aan betere religieuze accommodatie, (UMMON) is gelieerd aan de Marokkaanse overheid3 (Ter Wal, 2005: 30).zodat kinderen bijvoorbeeld koranonderwijs kunnen volgen. Sinds 1982 vertegenwoordigt deze vereniging in Nederland de officiëleWat begint met enkele moskeeën zal in enkele decennia uitgroeien tot een islam, waarbij het standpunt van het Marokkaanse vorstenhuis de norm is.geïnstitutionaliseerde Marokkaanse en Turkse infrastructuur met ruim 500 De ruim tachtig aangesloten moskeeën varen echter niet alle dezelfdeislamitische organisaties (Van Heelsum et al., 2004a: 3). ideologische koers. Er bestaat grote diversiteit in de mate van konings- gezindheid en iedere moskeeorganisatie bepaalt haar eigen religieuze beleid. Ter illustratie, de UMMON is er niet in geslaagd een consensus 2.3 Islamitische organisatie Marokkaanse gemeenschap te creëren over de data van islamitische feestdagen.4 Een aantal moskeeën houdt zich aan de Marokkaanse kalender. Andere richten zich naarDe Marokkaanse moslimgemeenschap in Nederland kent in 2004 minimaal islamitische landen in het Midden-Oosten (Landman, 1992: 164).171 islamitische organisaties en 92 moskeeën2 (Van Heelsum et al., 2004a: 3). 34
  35. 35. 2.3.1.2 Organisatiestructuur | De UMMON moet de controle houden over gevoelig. Financieel wanbestuur of geruchten hierover, zijn “een plaag”de islambeleving van de Marokkaanse diaspora, maar slaagt daarin niet. voor Marokkaanse moskeeorganisaties, zegt Landman (Landman, 1992: 70).De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) beschrijft deUMMON als een “nogal vaag verband van groeperingen”, die hun eigen 2.3.1.3 Jongeren | In Marokkaanse moskeeën maakt de eerste generatie debeleid willen bepalen (Waardenburg, 2001: 25). Zo rekruteren ze imams5 dienst uit (Landman, 1992: 70; Tweede Kamerstuk 28689, 2004: 492). Ditop hun eigen manier, ondanks door de UMMON vastgestelde standaardpro- heeft gevolgen voor het aanbod van niet-religieuze activiteiten: Ten eerste,cedures. Bovendien heeft de federatie moeite de achterban te mobiliseren: hoe ouder de bestuursleden, hoe minder sociaal-culturele activiteiten erVan de moskeeorganisaties die jaarlijks contributie betalen, bezoekt eind in een moskee worden georganiseerd. Voor een belangrijk deel komt dit doordatjaren ’80 niet meer dan 60% de algemene raadsvergaderingen (Landman, het bestuur vindt dat zaken als tafeltennis en een voetbaltoernooi niet thuis1992: 165). horen in een moskeeorganisatie (Tweede Kamerstuk, 28689, 2004: p. 492).Op lokaal niveau hebben moskeebesturen volgens theoloog Nico Landman Een tweede gevolg is de generatiekloof tussen jongeren en de imam: Deeveneens “grote moeite om effectief te opereren” (Landman, 1992: 70). religieuze voorganger is vaak een stuk ouder en spreekt over het algemeenDat komt doordat een formele organisatiestructuur vaak ontbreekt of enkel Arabisch. Martijn de Koning en Edien Bartels stellen in hun artikeluitsluitend op papier bestaat.6 Hoewel sommige Marokkaanse moskeeën Voor Allah en Mijzelf. Jonge Marokkanen op zoek naar de ‘echte’ Islamhierdoor prima functioneren, meent Landman dat dit gebrek de besluit- (2005) dat de meeste Marokkaanse imams daarom geen flauw benul hebbenvorming bemoeilijkt. Ten eerste vinden activiteiten of het aanstellen van van de wereld waarin moslimjongeren leven. Het gevolg is dat jongereneen imam plaats volgens ongeschreven regels en met bemoeienis van de zich buiten de moskeeorganisaties om verenigen of hun heil zoeken ophele gemeenschap (Landman, 1992: 158). Ten tweede worden voortdurend islamitische websites (De Koning en Bartels, 2005).besluiten teruggedraaid. Zelfs als op grond hiervan al is onderhandeld metNederlandse instanties (Landman, 1992: 70). Tot slot maakt een gebrek 2.3.2 Vrije moskeeën: islamistenaan vastgestelde regels en richtlijnen het beheer van een moskee fraude- De “vrije moskee” is een term van het Komité Marokkaanse Arbeiders in 35
  36. 36. Nederland (KMAN). Deze linkse oppositiegroepering probeert in de jaren “verval en [de] verwerpelijke vernieuwing” in de “ongelovige [Nederlandse]‘80 tevergeefs islamitische verenigingen te verenigen, die niet aangesloten maatschappij”. Ook richt het bestuur zich op de bekering van “dwalende”zijn bij de UMMON. Volgens Landman mislukken deze pogingen doordat geloofsgenoten (Landman, 1992: 176).de UMMON de islam als strategisch wapen inzet in de strijd tegen deMarokkaanse overheid (Landman, 1991: 172, 173). Moskeebestuurders 2.3.2.2 Organisatiestructuur | De Tawhidmoskee functioneert autonoom,ontwikkelen een “afkeer tegen de nadrukkelijke politieke stellingname” maar staat in contact met gelijkgezinde moskeeën (Landman, 1992: 175).van de KMAN, aldus de theoloog (Landman, 1991: 173). Hoewel deze islamistische moskeeën voornamelijk een Marokkaanse achterbanEen aantal van deze vrije moskeeën heeft een radicaalislamitisch karakter. hebben, worden ze vaak gefinancierd en bestuurd door niet-MarokkanenDeze subparagraaf beschrijft de organisatie van één van hen: de Tawhid (Van Heelsum et al., 2004a: 15; Landman, 1992: 183). De AIVD spreektMoskee in Amersfoort. van “islamistische filialen”, die worden gerund door met name Saoedische niet-gouvernementele organisaties (AIVD, 2004d: 3, 4).2.3.2.1 Ideologie | In 1986 scheidt een groep jongeren zich af van deofficiële, bij de UMMON aangesloten Marokkaanse moskee in Amersfoort 2.3.2.3 Jongeren | In tegenstelling tot de moskeeën van de UMMONom de Tawhidmoskee op te richten. Een belangrijke reden voor de breuk richten islamisten zich specifiek op jongeren. Het gebrek aan activiteitenis, dat de eerste moskee geen kritiek toestaat op het autocratische regime voor jongeren bij de oude moskee in Amersfoort is een belangrijke redenvan het koningshuis in Marokko. Het bestuur van de Tawhid is eveneens geweest voor de oprichting van de bovengenoemde Tawhid Moskee. Dekritisch over de Marokkaanse “gewoonte-islam”, die doordrenkt is van Tawhid biedt recreatieve activiteiten, variërend van tafeltennis en -voetbal totniet-religieuze gebruiken. Conform het salafitische gedachtegoed stelt computercursussen. Ook besteedt de moskee aandacht aan maatschappelijkehet bestuur een statuut op, waarin strikte navolging van de islamitische problemen als werkloosheid (Landman, 177).geschriften centraal staat (Landman, 1992: 176, 177).De Tawhidmoskee wil met name jonge moslims beschermen tegen het 36
  37. 37. 2.4 Islamitische organisatie Turkse gemeenschap koranonderricht geniet grote faam. Zelfs ouders die bij een andere Turkse stroming horen, laten hun kinderen regelmatig bij de Süleymanci’s lesDe Turkse islamitische gemeenschap in Nederland kent 356 islamitische volgen (Sunier, 1996: 78).organisaties en 205 moskeeën. De meeste zijn statutair verbonden aan Religieuze bijeenkomsten zijn gericht op de heilzame invloed van dede drie grootste ideologische bewegingen: de conservatief-mystieke overleden oprichter Süleyman Hilmi Tunahan (Sunier, 1996: 52, 53). DatSüleymancilar; de Turks-nationalistische Diyanet; en de islamistische Milli geeft de beweging een mystiek karakter.Görüs. Europese koepelorganisaties bewaken het ideologisch gehalte vande aangesloten stichtingen en verenigingen (Sunier, 1996: 40). 2.4.1.2 Organisatiestructuur | Het zwaartepunt van de organisatie ligt bij het Islamische Kulturzentrum (IKZ) in West-Duitsland. Vanuit dit centrale2.4.1 Süleymancilar orgaan ontwikkelden de Süleymanci’s in de jaren ’70 een netwerk van2.4.1.1 Ideologie | De Turkse Süleymanci’s zijn het eerst actief in Europa. koranscholen annex gebedsruimtes door heel West-Europa. In 1972 vestigtIn Nederland beheren ze 20 moskeeën en 30 religieuze organisaties de Nederlandse tak, de Stichting Islamitisch Centrum Nederland (SICN)(Van Heelsum et al., 2004a: 11). zich in een hoofdkantoor in Utrecht (Canatan, 2001: 86).Er is weinig bekend over deze naar binnen gekeerde beweging De Süleymancilarbeweging kent een sterk hiërarchisch bestuur met verticale(Sunier, 1996: 52). Wel is duidelijk dat de Süleymanci’s conservatief zijn: gezagsverhoudingen (Landman, 1992: 72). Aangesloten stichtingen zijnZe stimuleren het dragen van hoofddoekjes en pleiten voor gescheiden juridisch ondergeschikt aan het hoofdkantoor in Utrecht. Hier wordengymnastiekles voor jongens en meisjes (Van Heelsum, 2004b: 27). lokale bestuursleden benoemd en ontslagen (Canatan, 2001: p. 88, Sunier,De Süleymanci’s richten zich primair op godsdienstonderwijs en hebben 1996: p. 103).geen politieke aspiraties. Ze willen moslimjongeren in Nederland helpen Wereldlijk en geestelijk bestuur zijn niet gescheiden in deze Turkse stroming.een sterke islamitische identiteit te ontwikkelen om ze zo te beschermen De landelijke voorzitter van de SICN is tevens hoofdimam. Ook bij lokaletegen ‘slechte’ zaken als drank en drugs (Sunier, 1996: 103). Hun moskeeorganisaties treden bestuursleden op als voorganger (Sunier, 1996: 103). 37
  38. 38. 2.4.1.3 Jongeren | Jongeren zijn de belangrijkste doelgroep van de De Diyanet propageert de Turks-islamitische Synthese, een gematigdeSüleymancilar, omdat religieus onderwijs de primaire activiteit is. Kinderen soennitische islam die religie en politiek strikt gescheiden houdt. De synthesebouwen vanaf een jaar of 7 een band op met de organisatie en de imam geniet verheerlijkt de Turkse nationaliteit: een goed moslim heeft ook liefde voordan ook veel gezag bij jongeren. (Sunier, 1996: 100). Zo roemen jongeren zijn Turkse vaderland. Andere islamvisies, inclusief de Arabische, wordenin de Merkez moskee in Rotterdam het laagdrempelige karakter van dit als “achterlijk” beschouwd (Canatan, 1990: 90).gebedshuis en de hechte band die ze hebben met de imam. Volgens hen is eraltijd ruimte om over persoonlijke problemen te praten. Daardoor brengen de 2.4.2.2 Organisatiestructuur | De Diyanet kent net als de Süleymancilarjongeren veel vrije tijd door in de moskee, ondanks dat hier weinig recreatieve een hiërarchisch bestuur met verticale gezagsverhoudingen (Landman,activiteiten zijn. Hoewel jongeren bestuurlijke taken krijgen, maken 1992: 72). De ruim 140 aangesloten verenigingen staan onder leidingouderen vooralsnog de dienst uit in de Merkez moskee.7 van twee landelijke koepelorganisaties: de Stichting Turks-islamitische Culturele Federatie (TICF), opgericht in 1979 en de Islamitische Stichting2.4.2 Diyanet Nederland (ISN)8, opgericht in 1982.2.4.2.1 Ideologie | De Diyanet is de grootste Turkse islamitische beweging De TICF houdt zich vooral bezig met sociaal-culturele en maatschappelijkein Nederland: ruim 75% van de Turkse religieuze organisaties in Nederland taken. Daarbij staan concrete zaken als taalproblemen centraal. Het bestuurzijn hierbij aangesloten. Ter illustratie, als in een stad één Turkse moskee bestaat uit Turkse migranten, afgevaardigden van aangesloten verenigingen.staat, is dat meestal een Diyanetmoskee (Van Heelsum et al., 2004a: 8). De ISN is betrokken bij de benoeming van bestuursleden van lokaleDe Diyanetstroming in West-Europa staat onder controle van het moskeeorganisaties; bouwt, koopt en beheert moskeeën; is verantwoordelijkgelijknamige ministerie van Godsdienstzaken in Turkije. Haar missie is te voor de aanstelling en betaling van Turkse imams; en regelt de verspreidingvoorzien in de religieuze behoeften van de Turkse diaspora. Tegelijkertijd van religieuze literatuur (Canatan, 2001: 89: Van Heelsum et al., 2004a: 58).dient de beweging “extremistische” tendensen tegen te gaan, waarmee de Het bestuur bestaat uit medewerkers van de Turkse ambassade (Canatan,aanhang van de niet-officiële Turkse islam wordt bedoeld (Canatan, 2001: 90). 2001: 89). Met de oprichting van de ISN is de Turkse overheid er 38
  39. 39. geleidelijk in geslaagd invloed uit te oefenen op de religieuze beleving gesloten. In een reactie stapt het jongerenbestuur collectief op en het projectvan de Turkse diaspora. gaat uit “als een nachtkaars” (Sunier, 1996: 91).Geestelijke taken en bestuur zijn zowel bij de TICF als de ISNstrikt gescheiden, geheel in overeenstemming met het seculiereTurks-Nationalistische ideaal (Sunier, 1996: 67). 2.4.3 Milli Görüs 2.4.3.1 Ideologie | Milli Görüs (Nationale Visie), de grootste Turkse2.4.2.3 Jongeren | De Turkse overheid heeft lange tijd jongeren als oppositiestroming in Nederland, kent volgens Van Heelsum et al. ongeveerdoelgroep verwaarloosd en richt zich vooral op het bouwen van moskeeën. 45 moskeeën en een “groeiend aantal” actieve jongerenverenigingen (VanHet bestuur van deze moskeeën bestaat net als bij de Marokkaanse UMMON Heelsum et al., 2004a: 9). Het karaker is niet-nationalistisch, waardoor ookmoskeeën uit mannen van de eerste generatie. Daardoor wordt weinig voor veel Koerden zich bij de beweging hebben aangesloten (Sunier, 1996: 69).jongeren georganiseerd.9 Antropoloog Thijl Sunier beschrijft de situatie van Milli Görüs is een islamistische beweging. Voorlopers van de AK-Partij,een jongerenvereniging in de Kocatepemoskee in Rotterdam, begin jaren ’90. de politieke arm van Milli Görüs, hebben geprobeerd het vaderland teDe vereniging is verbonden aan de moskee, maar heeft haar eigen bestuur islamiseren (Sunier, 1996: 55). Tegenwoordig volgt de AK-partij een mildereen statuten (Sunier, 1996: 90). Bij wijze van experiment krijgt zij een politieke koers. Wellicht is deze mede daardoor de grootste regerende partijrecreatieruimte toegewezen. Gezelligheid is hier prioriteit: Er staat een tv in Turkije geworden.en een tafeltennistafel. Ook doet de ruimte dienst als theehuis en worden Auteurs betichten Milli Görüs ervan in Nederland “twee gezichten” teer voorlichtingsbijeenkomsten gehouden, onder andere over seksueel hebben (Van Heelsum et al., 2004a: 9). In Noord-Nederland zou deoverdraagbare aandoeningen (Sunier, 1996: 92). beweging democratisch en tolerant zijn. Het zuiden volgt de koers van hetHet jongerencentrum is een daverend succes: ’s avonds staat het “stampvol” hoofdkantoor in Duitsland: een “intolerante en antiwesterse islamistischemet jongens tussen de 15 en 22 jaar.10 De niet-religieuze activiteiten zijn variant” (Den Exter in Van Heelsum et al., 2004a: 9).het moskeebestuur echter een doorn in het oog en de recreatieruimte wordt Ook Van Amersfoort en Doomernik beschouwen de zuidelijke tak als 39
  40. 40. conservatief. Dat betekent volgens de auteurs niet, dat de zuidelijke Milli 2.4.3.3 Jongeren | Milli Görüs richt zich vooral op jongeren, die daaromGörüsleden islamisering van de Nederlandse samenleving verlangen. Hiervoor zowel in lokaal als landelijk bestuur steeds meer de dienst uitmakenrichten zij zich te veel op Turkije (Van Amersfoort en Doomernik, 2003: 185). (Sunier, 1996: 112; Canatan, 2001: 132). Het jonge karakter geeft de beweging drie opvallende kenmerken: Ten eerste wil Milli Görüs jongeren2.4.3.2 Organisatiestructuur | Milli Görüs kent net als de twee eerder- “binnenboord houden” (Sunier, 1996: 80). Moskeeën zijn minder sterkgenoemde Turkse bewegingen een internationaal hiërarchisch bestuur gericht op strenge ideologische beïnvloeding en bieden veel niet-religieuzemet verticale gezagsverhoudingen (Landman, 1992: 72). De Duitse activiteiten aan zoals sport en huiswerk-begeleiding. Ook helpen zij moslim-koepelorganisatie AMGT (Organisatie van de Nationale Visie in Europa) is jongeren bij het vinden van werk (Lindo et al., 1997: 39, 40). Hierdoor trektofficieel sinds 1985 actief in Europa vanuit het West-Duitse Keulen.11 Zij Milli Görüs veel jongeren aan, die lang niets met de islam hebben gedaan ofhoudt intensief contact met de Nederlandse Islamitische Federatie (NIF) in van wie de ouders tot een andere stroming behoren (Sunier, 1996: 80).Utrecht én de twee grote regionale stichtingen (Sunier, 1996: 111). Ten tweede zijn jongerenverenigingen in een vrij vroeg stadium formeelIn mei 2006 beslecht het Europese hoofdkwartier een conflict met het losgekoppeld van de moskee, omdat er meningsverschillen ontstondenliberale bestuur van Noord-Nederland door het voltallige bestuur in tussen de eerste en tweede generatie moskeebezoekers (Sunier, 1996: 136 enAmsterdam te vervangen door een conservatieve club. Ex-directeur Haci 184). Jongeren worden daardoor niet meer op de vingers gekeken, maar deKaracaer beschrijft de kern van het conflict als volgt: “Amsterdam wilde banden met de moskee blijven intact. Zij mogen een eigen beleid ontwikkelentot de (...) Nederlandse samenleving horen. [Keulen] blijft Turkije als op voorwaarde dat deze niet in strijd is met de moskee. In ruil daarvoor krijgenkompas zien”. Volgens ex-vice-voorzitter Üzeyir Kabaktepe houdt het de verenigingen financiële steun. (Canatan, 2001: 160).Europese bestuur met succes de spirituele leiding over haar Turkse achterban, Ten derde stelt de relatief jonge achterban van Milli Görüs hoge eisen aanwaardoor deze niet tegen de wil van het bestuur durft in te gaan. Kabaktepe: de aanstelling van imams: Ze willen dat hun opleidingsniveau hoger en hun“Keulen volgen is het paradijs binnengaan” (Hoekman, 24/05/06, leeftijd lager is. Ook verlangen zij dat de imam kennis heeft van de NederlandseReformatorisch Dagblad). samenleving en van de problemen waarmee moslimjongeren hier worstelen 40
  41. 41. (Canatan, 2001: 168, 169). Is de gemeenschap niet tevreden over een imam? Turkse moskeeën maken daarentegen deel uit van een verzuild netwerk,Dan wordt hij onmiddellijk teruggestuurd naar Turkije (Sunier, 1996: 189). waarbij de ideologische koers van individuele moskeeën van hogerhand wordt bepaald. Als van deze koers wordt afgeweken, kan de supranationale koepelorganisatie 2.5 Vergelijking ingrijpen. Het conflict tussen het Europese hoofdkwartier van Milli Görüs en de Noord-Nederlandse tak is hiervan een voorbeeld.2.5.1 Conclusie hypotheseAan het begin van dit hoofdstuk heb ik de hypothese gesteld, dat de 2.5.2 VerklaringMarokkaanse islamitische gemeenschap relatief los en de Turkse islamitische Waarom kent de Marokkaanse islamitische organisatie een lossere structuur?gemeenschap relatief hecht is georganiseerd. De empirische resultaten Deze vraag lijkt moeilijk te beantwoorden, omdat de Marokkaanse enbevestigen deze stelling. Turkse diaspora in Nederland sterk overeenkomen: Eerste generatieTen eerste zijn over de Turkse islamitische infrastructuur in Nederland Marokkaanse en Turkse migranten zijn over het algemeen beide laagmeer en gedetailleerdere studies beschikbaar dan over de Marokkaanse opgeleid, onbekend met de Nederlandse taal en wetgeving en weinigislamitische infrastructuur. Deze discrepantie komt niet voort uit gebrek ervaren met organisatievormen. Bovendien heeft zowel de Marokkaanse alsaan interesse uit sociaalwetenschappelijke hoek. Volgens onderzoekers Van de Turkse overheid geprobeerd de religieuze beleving van haar diaspora teAmersfoort en Doomernik valt er simpelweg niets te onderzoeken vanwege beïnvloeden.de “lage organisatiegraad” van de Marokkaanse diaspora (Van Amersfoort et Een belangrijk verschil is echter, dat alleen de Turkse overheid in haaral., 2003: 185). opzet is geslaagd (Bouddouft, 2005). Misschien doordat haar pogingen zijnTen tweede is gebleken dat Marokkaanse moskeeën onafhankelijk zijn, zelfs samengegaan met een grote zak geld? De Marokkaanse overheid heeft haarals ze deel uitmaken van het UMMON-netwerk: Stichtingen bepalen zelf inspanningen niet vergezeld van financiële steun, waardoor Marokkaansewie in het bestuur zit en welke ideologische koers ze varen. Het laatste is vaak moskeeën niets te winnen hebben gehad bij de staatscontrole.niet vastgelegd in een statuut, waardoor de koers makkelijk kan veranderen. Bovenstaande verklaart niet waarom de Marokkaanse gemeenschap niet net 41

×