Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.
FACULTEIT POLITIEKE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN




Toelating tot inzage in de scriptie/masterproef                     (*)

...
Politieke en Sociale Wetenschappen
                                                        Vakgroep Politieke Wetenschappe...
Woord vooraf                                                                                          5

       “Sometimes...
INHOUDSOPGAVE                                                                      6

INHOUDSOPGAVE



1     Inleiding ………...
INHOUDSOPGAVE                                                                 7

2.4.1.1 Interinstitutioneel getouwtrek ……...
INHOUDSOPGAVE                                                               8

4       De impact van de Aarhusconventie vo...
Inleiding                                                                                          10

    “The environmen...
Inleiding                                                                                              11

gedwongen worde...
Inleiding                                                                                             12

1.1         Stat...
Inleiding                                                                                          13

dusdanig          w...
Inleiding                                                                                                14

strategische ...
Inleiding                                                                                            15

belangengroepen g...
Inleiding                                                                                           16

B.          ‘Gover...
Inleiding                                                                                                17

instellingen ...
Inleiding                                                                                              18

‘Friends of the...
Inleiding                                                                                             19

Verder trachten ...
Inleiding                                                                                     20

Als dusdanig blijft de v...
Inleiding                                                                                         21

groepen ook op een a...
Inleiding                                                                          22

membership’ en ‘logic of influence’...
Inleiding                                                                        23

bovendien de vaststelling overeind da...
Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’                                   24

       “Whilst there a...
Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’                                           25

milieubeweging...
Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’                                        26

instituties kunne...
Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’                                                27

uiteenlop...
Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’                                         28

range of interes...
Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’                                       29

rekening te brenge...
Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’                                   30

onderscheiden binnen d...
Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’                                         31



             K...
Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’                                                  32

beleids...
Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’                                              33

economic re...
Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’                                       34

pecifieke lobbygro...
Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’                         35

anderen waardoor niet iedereen e...
Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’                                           36

2.3.1 Beleidsn...
Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’                                          37

       (b) de b...
Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’                                       38

Commissie, die doo...
Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’                                          39

2.3.1.2 ‘Access...
Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’                                    40

aantal belangengroepe...
Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’                                          41

verschillende b...
Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’                                          42

op de adaptieve...
Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’                                           43

Belangengroepe...
Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’                                      44

2.4        Politiek...
Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’                           45

Ministers] bij het uitschrijve...
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."

2,292 views

Published on

Final thesis at university.

  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Beleidsnetwerken in een systeem van Multi-Level Governance: "De rol van NGO\'s in het Europees Milieubeleid."

  1. 1. FACULTEIT POLITIEKE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN Toelating tot inzage in de scriptie/masterproef (*) Ondergetekende, . . . . . . . . . . . . . . . . . . geeft hierbij toelating/geen toelating (**) aan derden, niet- behorend tot de examencommissie, om zijn/haar (**) proefschrift in te zien. Datum en handtekening . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Deze toelating geeft aan derden tevens het recht om delen uit de scriptie te reproduceren of te citeren, uiteraard mits correcte bronvermelding. ----------------------------------------------------------------------------------- (*) Deze ondertekende toelating wordt in zoveel exemplaren opgemaakt als het aantal exemplaren van de scriptie/masterproef die moet worden ingediend. Het blad moet ingebonden worden samen met de scriptie onmiddellijk na de kaft. (**) schrappen wat niet past
  2. 2. Politieke en Sociale Wetenschappen Vakgroep Politieke Wetenschappen Universiteitstraat 8 9000 Gent Beleidsnetwerken in een systeem van multi-level governance: “de rol van NGO’s in het Europees milieubeleid”. Scriptie voorgedragen tot het behalen van de graad Licentiaat in de Politieke Wetenschappen Promotor: Scriptie voorgedragen door: Prof. Dr. H. VOS Nicolas Moerman 2de licentie Politieke Wetenschappen, optie: Commissarissen: internationale politiek Dr. J. ORBIE Lic. L. TAVERNIERS
  3. 3. Woord vooraf 5 “Sometimes I can see for miles. Through water and fire. From England to America. I Feel life meet my eyes”.1 Woord vooraf Bij het schrijven van deze scriptie heb ik de hulp gekregen van heel wat mensen die ik, langs deze weg, van heel wat lof wens te voorzien. In eerste instantie, gaat dit dankwoord uit naar mijn ouders die me reeds jaren steunen in de weg die ik bewandel. Verder, wens ik mijn promotor Prof. Dr. Hendrik Vos te bedanken voor zijn interesse, het vertrouwen en de vrijheid die hij me het afgelopen academiejaar geschonken heeft. Daarnaast, wil ik Stefan Welin (desk officer binnen DG ENV) en Joris Gansemans (Bond Beter Leefmilieu – ex-medewerker van Bart Staes) bedanken voor hun onbevangen enthousiasme, interesse en ondersteuning bij de vele vragen die ik voor hen in petto had. Mijn dankwoord gaat eveneens uit naar Dimitri van Maele (student Sociologie) en Pieter De Meyer (CAN-E) met wie ik heel wat interessante gesprekken heb gehad die hebben bijgedragen tot het uiteindelijke resultaat van deze thesis. Tot slot, wil ik ook mijn vrienden en studiegenoten bedanken voor hun steun en toeverlaat in tijden dat het wat minder ging. In de hoop U te boeien met mijn neergepende zoektocht naar de tendensen die bijdragen tot de positie van de milieubeweging binnen het Europese besluitvormingsproces, verblijf ik vol verwachting. Bedankt, Nicolas Moerman 1 Uit: HARVEY, P.J., Stories from the city, stories from the sea. Universal Island Records, 2000.
  4. 4. INHOUDSOPGAVE 6 INHOUDSOPGAVE 1 Inleiding ……………………………………………………………………………………… 10 1.1 Status Questionis en probleemstelling ………………………………………………... 12 1.1.1. Naar een omvattende benadering van het lobbygebeuren …………………… 12 1.1.1.1 De institutionele setting …………………………………………………………………… 13 A. De institutionele setting: Een systeem van ‘checks and balances’? …… 15 B. ‘Governance’-initiatieven en ‘politieke opportuniteiten’ ………………… 16 1.1.1.2 De aard van de belangengroepen ……………………………………………………… 17 1.1.2 Doelstellingen ………………………………………………………………………………… 20 1.2 Overzicht ……………………………………………………………………………………...…21 2 Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’ ………… 24 2.1 ‘Logic of membership’ versus ‘logic of influence’ ………………………………… 25 2.2 Voorbij de marktgeïnspireerde, pluralistische en neocorporatistische visie van het lobbygebeuren …………………………………………………………………… 26 2.2.1 Kritieken op de pluralistische conceptie van het lobbygebeuren …………… 27 2.2.1.1 Passiviteit van het politieke systeem ………………………………………………… 28 2.2.1.2 Discrepanties tussen ‘Logic of influence’ en ‘logic of membership’ ………… 29 2.2.1.3 Conclusie ……………………………………………………………………………………… 30 2.2.2 Kritieken op de neocorporatistische visie op het lobbygebeuren …………… 32 2.2.3 Relevantie van het pluralisme en neocorporatisme? …………………………… 35 2.3 Naar een ‘beleidsnetwerk’-analyse in een ‘multi-level governance’-setting 35 2.3.1 Beleidsnetwerken: een verhaal van insiders en outsiders ……………………… 36 2.3.1.1 Beleidsnetwerken als machtsstructuren ……………………………………………… 37 2.3.1.2 ‘Access’ en ‘voice’: politisering als strategie ………………………………………… 39 2.3.2 Variabiliteit binnen de ‘multi-level governance’-setting ……………………… 41 2.4 Politieke opportuniteitsstructuren waarlangs beleidsnetwerken tot stand komen binnen het Europese besluitvormingsproces …………………………… 44 2.4.1 De gewijzigde machtsbalans in het voordeel van het Europese Parlement 44
  5. 5. INHOUDSOPGAVE 7 2.4.1.1 Interinstitutioneel getouwtrek ……………………………………………………………45 2.4.1.2 Breuklijnen binnen het Europees Parlement ……………………………………… 45 2.4.1.3 Beleidsnetwerken binnen het Europees Parlement ……………………………… 47 2.4.2 De Europese Commissie als ‘gatekeeper’ ………………………………………………… 48 2.4.2.1 Beleidsnetwerken binnen de Europese Commissie ……………………………… 49 2.4.2.2 Machtsbestendige constructies en het streven naar governance …………… 51 2.4.3 Beleidsnetwerken binnen de Raad van Ministers ………………………………… 52 2.5 Conclusie ……………………………………………………………………………………… 53 3 De profilering van de milieubeweging op het Europese niveau ………… 54 3.1 Een milieubeweging met vele gezichten …………………………………………… 55 3.2 Hypothese ……………………………………………………………………………………… 56 3.3 De machtsbronnen van de Europese milieubeweging ………………………… 57 3.3.1 De kloof tussen mogelijkheden en verwachtingen ……………………………… 58 3.3.2 Tendensen die wijzen op een ervaren en slagkrachtige milieubeweging … 60 3.3.2.1 Leer- of ‘learning-by-doing’-effecten ………………………………………………… 61 3.3.2.2 De ‘luis-in-de-pels’-functie van de milieubeweging ………………………………62 3.3.2.3 De milieubeweging als legitieme actor ……………………………………………… 64 3.4 Coalitievorming, interne diversiteit en adaptieve capaciteiten ……………… 65 3.4.1 Coalitievorming: een reactief en inefficiënt fenomeen? ………………………… 66 3.4.2 De vorming van coalities: rationele verklaringen ………………………………… 67 3.4.2.1 Structurele achterstelling en sterke oppositie ……………………………………… 68 3.4.2.2 Specialisatie- en schaalvoordelen ……………………………………………………… 69 3.4.2.3 Interne diversiteit en breuklijnen binnen de milieubeweging ………………… 71 A. Donkergroene en lichtgroene milieuorganisaties …………………………… 71 B. Institutionele gevaren ………………………………………………………………… 75 C ‘Free-rider’ gedrag binnen coalities ………………………………………………… 77 3.5 Conclusie ……………………………………………………………………………………… 79
  6. 6. INHOUDSOPGAVE 8 4 De impact van de Aarhusconventie voor de milieubeweging ……………… 80 4.1 De Aarhusconventie ………………………………………………………………………… 81 4.1.1 Pijler 1: toegang tot informatie ……………………………………………………………82 4.1.2 Pijler 2: publieke participatie …………………………………………………………… 84 4.1.3 Pijler 3: toegang tot justitie ……………………………………………………………… 85 4.2 Conclusie ……………………………………………………………………………………… 86 5 Besluiten ……………………………………………………………………………………… 87 6 Bronnenlijst …………………………………………………………………………………… 90 6.1 Primaire bronnen …………………………………………………………………………… 90 6.1.1 Verdragsteksten ……………………………………………………………………………… 90 6.1.2 Officiële rapporten, verslagen, procedures en beleidsteksten van de Europese Unie ………………………………………………………………………………… 90 6.2 Secundaire bronnen ………………………………………………………………………… 92 6.2.1 Boeken …………………………………………………………………………………………… 92 6.2.2 Artikels ………………………………………………………………………………………… 93 6.2.3 Niet-gepubliceerde cursussen …………………………………………………………… 98 6.2.4 NGO-publicaties, persberichten en jaarverslagen ………………………………… 99 6.3 Mondelinge bronnen ……………………………………………………………………… 101 6.4 Geraadpleegde websites ………………………………………………………………… 101
  7. 7. Inleiding 10 “The environment is everybody's. It is for this reason that administrative decisions which affect the environment must be transparent, open and must strike a balance between the general interest to preserve, protect and improve the quality of the environment on the one hand, the satisfying of specific private or public interests on the other hand”.1 1 Inleiding Ondanks dat het Verdrag van Rome (1957) geen verdragsrechtelijke basis verschafte aan de Europese Economische Gemeenschap (EEG) om een heus milieu- beleid te voeren, brachten tal van interne en externe factoren een ‘spillover’ teweeg op dit vlak. In het kader van de intracommunautaire handel, maar ook als gevolg van de toegenomen internationale bezorgdheid en het groeiende publieke bewustzijn, werd de EEG er stapsgewijs toe aangezet om regulerend op te treden in milieuaangelegenheden.2 Hoewel het nog wachten was op de Europese Akte van 1986 vooraleer het intern Europees milieubeleid een verdragsrechtelijke basis verkreeg, werden er (met de diverse hervormingen binnen de Europese instellingen en de beslissing om de prioriteiten in milieuaangelegenheden voortaan in meerjarige milieuactieplannen vast te leggen) reeds in de jaren ’70 tal initiatieven genomen in de richting van een betere coördinatie van dit beleidsdomein.3 Als dusdanig, zien we een verschuiving optreden in de ‘politieke opportuniteiten’ van de diverse belanghebbenden en kunnen we deze ‘neofunctionalistische’ (r)evolutie bekijken als een padafhankelijk proces waarbinnen de diverse belangengroepen 1 Gecit. in: KRÄMER, L., Access to Environmental Information in an Open European Society - Directive 2003/04. in: European Legal Studies, 2003, blz. 3. (http://www.coleurope.be) 2 Deze toegenomen internationale aandacht kwam niet enkel tot uiting doorheen diverse milieuconferenties zoals de VN Conferentie van Stockholm (1972), ook tal van gebeurtenissen die nefaste gevolgen hadden voor mens en milieu gaven de publieke opinie mee vorm. DELMARTINO, F., Profiel van de Europese Unie. Een inleidend handboek. Garant, Leuven/Apeldoorn, 2001, blz. 187-192. 3 MCCORMICK, J., Environmental Policy in the European Union. Palgrave, Basingstoke, 2001, blz. 47, 101.
  8. 8. Inleiding 11 gedwongen worden om zich op het Europese niveau te profileren: “[…] political actors in several distinct national settings are pursued to shift their loyalties, expectations and political activities to a new centre, whose institutions possess or demand jurisdiction over pre-existing national states”.4 Evenwijdig hieraan, kan ook de opkomst van een belangrijk aantal Europees georiënteerde milieuorganisaties vanaf de jaren ’80 worden verklaard. In deze periode verkreeg het Europese milieubeleid niet alleen een verdragsrechtelijke basis met de Europese Akte, de introductie van de samenwerkingsprocedure zorgde er bovendien voor dat het Europees Parlement voortaan geraadpleegd moest worden bij het nemen van beslissingen in milieuaangelegenheden: “Whereas before the acquis had evolved trough the ‘Community Method’, these new decision rules greatly increased the European Parliament’s involvement in policy-making and accelerated the trend towards transnational lobbying and coalitionbuilding”.5 Naarmate de interne dimensie van het Europese milieubeleid meer vorm kreeg en het Europees Parlement uitgroeide tot een ware medebeslisser, kreeg het in 1973 opgerichte European Environmental Bureau (EEB) navolging van diverse internationale NGO’s, zoals: Friends of the Earth (FoE), Greenpeace International, World Wilde Fund for Nature (WWF), Climate Action Network (CAN), BirdLife International en de European Federation for Transport & Environment (T&E),… die zich eveneens in het Europese besluitvormingsproces trachten te profileren.6 4 Gecit. in: HAAS, E., “International Integration: The European and Universal Process”. International Organization 15, 1961, blz. 366-367. 5 Gecit. in: JORDAN, A., BROUWER, R. en NOBLE, E., Innovative and responsive? A longitudinal analysis of the speed of EU environmental policy-making, 1967-97. Journal of European Public Policy 6:3, 1999, blz. 379. 6 WEBSTER, R., Environmental collective action. Stable patterns of cooperation and issue alliances at the European level. blz. 178-183. in: GREENWOOD, J. en ASPINWALL, M., Collective action in the European Union. Interests and the new politics of associability. Routledge, Londen, 238 blz.
  9. 9. Inleiding 12 1.1 Status Questionis en probleemstelling De Europese bevoegdheidsuitbreiding bracht niet alleen de proliferatie van een groot aantal belangengroepen met zich mee, politieke elites en lobbygroepen zijn – met het lobbygebeuren in het achterhoofd – eveneens de drijvende kracht achter deze integratie.7 Kijken we naar de wijze waarop de Europese besluitvorming georganiseerd is, dan zien we met andere woorden diverse externe spelers opduiken die zich manifesteren in het interinstitutionele spel tussen de Europese Commissie, het Europees Parlement en de Raad van Ministers.8 Ten aanzien van deze toenemende proliferatie aan belangengroepen in het besluitvormingsproces, springen er evenwel tal van – veelal waardegeladen – evaluaties in het oog die zich niet alleen beperken tot een aantal achterhoedegevechten tussen de diverse belang- hebbenden, ook binnen de academische wereld valt er een grote verdeeldheid op.9 1.1.1 Naar een omvattende benadering van het lobbygebeuren Ondanks dat de wetenschappelijke literatuur, in haar evaluatie, vaak pluralistische en neocorporatistische eigenschappen gaat toedichten aan het Europese besluitvormingsproces, stellen we vast dat beide uitgangspunten een aantal ernstige tekortkomingen vertonen.10 Vandaar, dringt een omvattende benadering van het lobbygebeuren zich op. Wensen we de interactiepatronen tussen belangen- groepen en beleidsmakers te analyseren, dan volstaat het niet langer om enkel de eenzijdige wens van de belangengroepen in rekening te brengen. Het is eveneens noodzakelijk om aandacht te schenken aan de belangen van de beleidsmakers. Als 7 COOLSAET, R. en KLEIJSEN, J., Theorie van de Internationale Betrekkingen. Gent, Universiteit Gent – Vakgroep Politieke Wetenschappen, 2004-2005, niet-gepubliceerde cursus, blz. 122. 8 GREENWOOD, J., Interest Representation in the European Union. Basingstoke, Palgrave, 2003, 310 blz. 9 VAN SCHENDELEN, R., Machiavelli in Brussels: the art of lobbying the EU. Amsterdam, Amsterdam University Press, 2002 ,blz. 82-83. 10 MICHALOWITZ, I., EU Lobbying. Principles, agents and targets: strategy interest intermediation in EU policy-making. Publik Affairs und Politikmanagment 4, Potsdam/Berlin, 2004, blz. 27.
  10. 10. Inleiding 13 dusdanig worden de diverse interpersoonlijke en interorganisatorische beleidsnetwerken als instituties benaderd waarbij wordt uitgegaan van een ruil- situatie waarbinnen bureaucraten/politici (vraagzijde) en belangengroepen (aanbodzijde) elkaar op een actieve wijze ontmoeten.11 De vorming van beleidsnetwerken wordt niet alleen bepaald door de wederzijdse afhankelijkheid tussen de beleidsmakers en de diverse belanghebbenden, ook de ‘politieke opportuniteiten’ die voortvloeien uit de institutionele structuur en de capaciteiten van de belangengroepen om zich te richten tot de Europese instellingen, moeten mee in rekening worden gebracht.12 Ondanks dat men het werken met beleids- netwerken vaak gaat verantwoorden vanuit een ‘governance’-discours, wordt het interessant om te onderzoeken in welke mate de institutionele setting (logic of influence), bepalend is voor de toegankelijkheid van de diverse belangengroepen (logic of membership) tot het besluitvormingsproces.13 1.1.1.1 De institutionele setting De vaststelling dat de setting, structurele gevolgen heeft voor het verloop van het lobbygebeuren en de uitgangspositie van de uiteenlopende belangengroepen, zorgt er voor dat we de diverse beleidsnetwerken als machtsbestendige constructies gaan bekijken. Hierdoor volstaat het niet langer om de strategische acties (voice en/of access) en lobbyactiviteiten van de diverse belangengroepen op een geïsoleerde wijze te bekijken en wordt het interessant om de relatie te onderzoeken tussen (a) de specifieke Europese ‘multi-level governance’-setting waarbinnen we diverse (min of meer) formele en informele beleidsnetwerken kunnen onderscheiden, en (b) de 11 BLOM-HANSEN, J., A ‘new Institutional’ perspective on policy networks. Public Administration 75, 1997, blz. 673-674. 12 EISING, R., The access of business interests to European Union institutions: notes towards a theory. ARENA Working Paper 29, 2005, blz. 5. 13 BEYERS, J., Voice and Access. Political practices of diffuse and specific interest association in European policy making. ARENA Working Papers 02/39, 2002, blz. 1.
  11. 11. Inleiding 14 strategische keuzes waarvoor de diverse belangengroepen (en de milieubeweging in het bijzonder) staan.14 Directe strategieën (access) Indirecte strategieën (voice) Administratieve en parlementaire strategie Media- en mobilisatiestrategie BRUSSELSE ROUTE (rechtstreeks) - ‘Stakeholder’-consultaties bij voorstellen van de Commissie - Actieve participatie in (min of meer) formele en informele consultatieve beleidsnetwerken - Contacten onderhouden met de bevoegde - Contacteren van journalisten Commissaris of de bevoegde personen - Opiniestukken schrijven binnen het relevante DG - Persberichten rondsturen en - Contacten onderhouden met de bevoegde persconferenties houden Parlementaire Commissie, rapporteur, - Internetcampagnes schaduwrapporteurs, individuele - Publiceren van analyses en parlementsleden onderzoeksrapporten - Contacteren van de diverse fracties - Conferenties en publieke bijeenkomsten - … organiseren - Schrijfcampagnes en petities organiseren NATIONALE STRATEGIE (onrechtstreeks) - Betogingen en acties organiseren - Contacten onderhouden met de - … permanente vertegenwoordiging (PV) die de lidstaat heeft bij de Unie. De PV en hun attachés hebben zicht op de nationale bureaucraten die binnen het onoverzichtelijk geheel aan technische werkgroepen zetelen. - Contacten onderhouden met de sleutelfiguren die het nationale standpunt bepalen dat binnen de Raad van Ministers verdedigd zal worden. Cf. DG E en het CCIM (piloten en expertsysteem) - … Tabel 1: Categorisering van de strategieën waarlangs belangengroepen invloed trachten uit te oefenen op de Europese besluitvorming.15 De reeds bestaande beleidsnetwerken spelen niet alleen een erg belangrijke rol in het verloop van het lobbygebeuren, ze bepalen dus ook de wijze waarop outsiders hun belangen kunnen ventileren in dit proces. Afhankelijk van de mate waarin 14 Ibid.; VAN DER EIJK, C. De kern van de politiek. Amsterdam, Het Spinhuis, 2001, blz. 94-97. 15 Vrij naar: BINDERKRANTZ, A., Interest Group Strategies: Navigating between Privileged Access and Strategies of Pressure. Political Studies 53, 2005, blz. 696.; GARDNER, J. N., Effective lobbying in the European Community. Boston, Kluwer Law and Taxation Publishers Deventer, 162 blz.; VOS, H., Besluitvorming in de Europese Unie. (Een survival kit). Gent, Universiteit Gent – Vakgroep Politieke Wetenschappen, 2005-2006, niet-gepubliceerde cursus, blz. 24-65.
  12. 12. Inleiding 15 belangengroepen geïntegreerd zijn in de relevante beleidsnetwerken, zien we een politisering ontstaan die de breuklijnen in de samenleving beklemtonen en van invloed is op de vorming van nieuwe en/of de samenstelling van reeds bestaande beleidsnetwerken.16 A. De institutionele setting: Een systeem van ‘checks and balances’? Aansluitend op deze vaststelling, trachten we een antwoord te formuleren op de vraag in welke mate de wederzijdse afhankelijkheid tussen de beleidsmakers en de belangengroepen, voor ‘checks and balances’ zorgen of een ‘positive-sum game/variable- sum game’ tot stand brengt binnen het politieke systeem waarbinnen er voor elk wat wils terug te vinden is.17 Dit debat wordt weerspiegeld door de discussies omtrent het ‘democratisch deficit‘ en wordt bevestigd door de vaststelling dat de economische weerslag waarmee een gegeven voorstel gepaard gaat, vaak voor een situatie zorgt waarbij de materiële belangen gaan primeren boven de diffuse belangen van de civiele maatschappij. Ondanks dat de civiele maatschappij, ‘ownership’ claimt over het democratisch deficit, zien we bovendien tal van tendensen opduiken die dit versterken.18 Hierbij kunnen we onder meer verwijzen naar het REACH-dossier waarbinnen een beperkt aantal NGO’s het moeten opnemen tegen een veelheid aan machtige, economische en industriële belangengroepen die als gevolg van hun gewicht voordeel halen uit de wijze waarop de besluitvorming op het Europese niveau is georganiseerd.19 16 BINDERKRANTZ, A., op.cit., blz. 698. 17 SCHARPF, F. W., op.cit., blz. 73. 18 Deze visie bouwt verder op de ideeën van ‘Alexis de Tocqueville’ (1805-1859) die stelde dat de civiele maatschappij optreedt als een socialiserende factor in het dichten van de kloof tussen de burger en de politiek. Vandaag de dag uit dit discours zich in tal van kritieken ten aanzien van de neocorporatistische tendens waarmee de besluitvorming gepaard gaat. BERNHAGEN, P. en BRÄUNIGER, T., Structural Power and Public Policy: A Signaling Model of Business Lobbying in Democratic Lobbying. Political Studies 53, 2005, blz. 45.; HEYWOOD, A., Politics. Basingstoke, Palgrave, 2002, blz. 218. WARLEIGH, A., ‘Europeanizing’ Civil Society: NGOs as Agents of Political Socialisation. Journal of Common Market Studies 39:4, 2001, blz. 619-639. http://www.corporateeurope.org 19 REACH heeft betrekking op de ‘Registratie, Evaluatie, Autorisatie van Chemische stoffen’ en wordt gekenmerkt door een groots opgezette krachtmeting tussen de diverse belangengroepen waarbij
  13. 13. Inleiding 16 B. ‘Governance’-initiatieven en ‘politieke opportuniteiten’ Met betrekking tot de analyse van de mogelijkheden waarover de diverse belangengroepen beschikken en het zoeken naar een evenwicht tussen het procesmatige of resultaatsgerichte karakter binnen het Europese politieke systeem, dienen we eveneens te verwijzen naar een aantal initiatieven die gericht zijn op het vergroten van de participatiemogelijkheden van de belangengroepen enerzijds en verhogen van de openheid, aansprakelijkheid, coherentie & effectiviteit binnen de Europese instellingen anderzijds.20 In eerste instantie, kan hierbij gedacht worden aan de initiatieven die de Europese Commissie heeft genomen in het kader van de ‘White Paper on Governance’. Ondanks dat we hier een aantal wezenlijke gevolgen voor lobbygebeuren kunnen onderscheiden, lijkt een ‘governance’-discours nog veraf te zijn doordat we binnen de Europese institutionele setting tal van persistente bestuursstijlen, -tradities en conflicten kunnen opmerken die maken dat het voor belangengroepen interessant blijft om een gedifferentieerde, ‘advocacy’- georiënteerde strategie na te streven die de politieke breuklijnen in de samenleving beklemtonen.21 In onze analyse van de positie van de civiele maatschappij en de milieubeweging, dienen we eveneens te verwijzen naar het belang van de ‘Aarhusconventie’. Deze conventie voorziet in een aantal minimumnormen met betrekking tot de toegang tot informatie, publieke participatie in de besluitvorming en de mogelijkheid om zich te richten tot rechterlijke instanties in milieuaangelegenheden.22 In dit opzicht is het interessant om een blik te werpen op de wijze waarop men op het Europese niveau aankijkt naar de implementatie van de ‘Aarhus’-principes binnen de de Chemische industrie er alles aan doet om het initiële voorstel zoveel mogelijk uit te hollen. SCHÖRLING, I. en LIND, L., REACH - The Only Planet Guide to the Secrets of Chemicals Policy in the EU. What Happened and Why? Brussel, 2004, 81 blz. 20 COM(2001) 428 FINAL, op.cit., blz. 10. 21 KOHLER-KOCH, B., Organized Interests in the EC and the European Parliament. European Integration online Papers 1(9), 1997, blz. 1. (http://eiop.or.at/eiop/texte/1997-009a.htm) 22 CONVENTION on Access to Information, Public Participation in Decision-Making and Access in Environmental Matters. Aarhus, 1998, 25 blz.
  14. 14. Inleiding 17 instellingen en de organen van de gemeenschap.23 Hierbij kunnen er tal van vragen worden gesteld over de gevolgen die de implementatie van de conventie zal hebben op de Europese ‘politieke opportuniteitsstructuren’ en de betrokkenheid van de milieubeweging in het Europees milieubeleid. In dit opzicht wordt onze aandacht voornamelijk gewekt rond de vraag in welke mate de milieubeweging ‘locus standi’ verwerft om een verzoek tot interne herziening van een administratieve handeling in te dienen bij het Hof van Justitie.24 1.1.1.2 De aard van de belangengroepen Naast het analyseren van de institutionele karaktertrekken die aan de basis liggen van – het spanningsveld tussen ‘input’- en ‘outputlegitimiteit’ en – de vorming van beleidsnetwerken, dienen we eveneens te verwijzen naar de eigenheid van de diverse belangengroepen en de capaciteiten waarover ze beschikken om hierop in te spelen.25 De fragmentatie van het Europese besluitvormingsproces in meerdere machtscentra, vereist niet alleen voldoende middelen (budgetten, personeel) in het opbouwen van de nodige expertise en contacten, het zorgt er bovendien voor dat het voornamelijk de internationaal en Europees georiënteerde belangengroepen zijn die – door middel van de Brusselse strategie – toegang vinden tot de Europese instellingen.26 In dit opzicht kunnen we concreet verwijzen naar ‘Greenpeace’ en 23 TAYLOR, M., Public Involvement in Environmental Decision-Making. blz. 161-162. in: SCHEUER, S., e.a., EU Environmental Policy Handbook. Brussel, European Environmental Bureau, 340 blz. 24 TORRENS, D. L., Locus Standi for Environmental Associations under EC Law – Greenpeace – A missed Opportunity for the ECJ. Reciel – Locus standi after Greenpeace 8(3), 1999, blz. 336.; COM(2003) 622 FINAL, Proposal for a regulation of the European Parliament and of the Council on the application of the provisions on the Århus Convention on Access to Information, Public Participation in Decision-Making and Access to Justice in Environmental Matters to EC institutions and bodies. Brussel, 2003, 31 blz. 25 De ‘Resource Mobilisation Theory’ focust zich hierbij op de interne bronnen waarover de civiele maatschappij beschikt en stelt daarbij een causaal verband vast tussen de beschikbaarheid van deze bronnen en de ‘collectieve actie’-strategieën waarop zij zich gaan beroepen. HILSON, C., New social movements: the role of legal opportunity. Journal of European Public Policy 9:2, 2002, blz. 240. 26 VOS, H., op.cit., blz. 32.
  15. 15. Inleiding 18 ‘Friends of the Earth’ (FoE) die als gevolg van hun structurele kenmerken en ervaringen over een aanzienlijke expertise en flexibiliteit beschikken om te reageren op een steeds wijzigende mondiale en Europese context.27 Deze flexibiliteit en professionaliteit is nodig om te anticiperen op het gegeven dat de – in omvang beperkte – Europese milieubeweging, haar aandacht dient te diversifiëren over een zeer uiteenlopend aantal milieurelevante thema’s die tal van beleidsdomeinen raken.28 Dit staat in schril contrast met de grotere economische belangensectoren waarbinnen, al naargelang het thema, andere issuespecifieke belanghebbenden – met tastbare kosten en eisen – op de voorgrond treden. Desondanks, zien we dat de Europese Commissie de ‘capabilities-expectations’-gap waarmee de milieubeweging geconfronteerd wordt enigszins tracht te dichten door ze van de nodige financiële ondersteuning te voorzien (empowerment).29 Niettegenstaande we tal van pragmatische redenen kunnen identificeren deze financiële ondersteuning motiveren, vormen ze een niet te onderschatten aandeel in het totaal aan werkingsmiddelen waarover de diverse milieuorganisaties – met uitzondering van Greenpeace International – kunnen beschikken.30 27 TIMMER, V., Greenpeace be Nimble, Friends of the Earth be Quick: Agility, Adaptive Capacity and the Organisational Effectiveness of International Nongovernmental Organisations. Paper prepared to be presented at the 2005 Berlin Conference on the Human Dimensions of Global Environmental Change International Organisations and Global Environmental Governance, Canada, University of British Colombia, 2005, 32 blz. (http://www.fu-berlin.de/ffu/akumwelt/bc2005) 28 http://europe.eu.int/comm/dgs/environment/index_en.htm 29 Het besluit 97/872/EG voorzag daarbij voor het eerst in een regeling die gericht was op de financiële ondersteuning van de milieubeweging. 97/872/EC, Council Decision of 16 December 1997 on a Community action programme promoting non-governmental organisations primarily active in the field of environmental protection. Official journal L354, blz. 25-29 30 In dit opzicht trachten de Europese instellingen overeenkomstig met de meerjarenbegroting 2007- 2013, de bestaande budgetlijnen voor de milieubeweging te vervangen door een transparanter financieel instrument (LIFE+) dat tegemoet dient te komen aan de realisatie van de engagementen die ze op vlak van het leefmilieu (en de ‘6th Environment Action Programme’) hebben genomen. COM(2001) 31 FINAL, Communication from the Commission to the Council, the European Parliament, the Economic and Social Committee and the Committee of the Regions on the Sixth Environment Action Programme of the European Community: ’Environment 2010: ‘Our future, Our choice’. Brussel, 2001, 81
  16. 16. Inleiding 19 Verder trachten de niet-gouvernementele organisaties hun flexibiliteit en aanpassingsvermogen uit te buiten door gezamenlijke acties te ondernemen in wisselende allianties. Anticiperend op hun – eerder vermelde – beperkingen trachten ze daarbij hun krachten te bundelen door zich volgens hun ‘comparatieve voordelen’ te organiseren in veelal informele netwerken.31 Naarmate het monopolie van het EEB afnam, het Europees milieubeleid aan belang won en er nog andere milieuorganisaties opdoken die zich op het Europese niveau wensten te profileren, groeiden de contacten tussen deze organisaties uit tot het informele ‘Green 10’- netwerk dat bestaat uit de volgende organisaties: Birdlife International, CEE Bankwatch, Climate Action Network Europe (CAN-E), European Environmental Bureau (EEB), European Public Health Alliance – Environmental Network, Friends of the Earth Europe (FoEE), Greenpeace European Unit, Friends of Nature International (FNI), European Federation for Transport & Environment (T&E), World Wild Fund for Nature – European Policy Office.32 Hoewel deze alliantie duidelijk schaal- en specialisatie- voordelen met zich meebrengt, kunnen er vragen worden gesteld over de mate waarin er ‘free rider’-gedrag optreedt binnen deze alliantie waarbij men profiteert van de inspanningen van de anderen, zonder zelf tot constructieve bijdragen over te gaan.33 Ondanks dat er heel wat handelingen worden gesteld in naam van de ‘Green 10’, mogen we ons hier evenwel niet op blind staren. Dit omdat er niet een patroon van collaboratie tussen de vele belangengroepen bestaat, maar ook omdat we heel diverse beleidsstijlen en –filosofieën kunnen onderscheiden die er toe leiden dat de verschillende organisaties individueel gaan handelen.34 blz.; COM(2004) 621 FINAL, Proposal for a Regulation of the European Parliament and the Council concerning the Financial Instrument for the Environment (LIFE+). Brussel, 2004, 30 blz. 31 WEBSTER, R., Greening Europe together: the collaborative strategies of the European environmental NGOs. paper prepared for Panel 2-10 Policy-Making in Europe - Political Studies Association 52nd Annual Conference ‘Making Politics Count’, London, Birkbeck College - university of London, 2002, blz. 2. 32 GREEN 10, Introducing the GREEN 10 Group of environmental NGOs active at EU level. Brussel, 2005, 28 blz. (http://www.panda.org) 33 HOJNACKI, M., Organised Interests’ Advocacy Behavior in Alliances. Political Research Quarterly 51:2, 1998, blz. 437. 34 WEBSTER, R., op.cit., blz. 3.
  17. 17. Inleiding 20 Als dusdanig blijft de vaststelling overeind dat het om ‘structureel-institutionele’ redenen voor NGO’s en andere kleinere belangengroepen vaak moeilijk is om zich met de Europese besluitvorming in te laten. De idee dat men in een weinig invloedrijke positie zit, zorgt daarbij voor een zichzelf versterkend effect of ‘self- fulfilling prophecy’ waarbij men nog minder inspanningen gaat leveren op dit niveau en ze slechts sporadisch van zich laten horen doorheen de hun ter beschikking staande ‘outsiderstrategieën’. Deze vaststelling maakt dat Vlaamse NGO’s in heel wat gevallen achter de feiten aanhollen en zich beperken tot het onderhouden van een aantal ‘ad hoc’-contacten met de Belgische vertegenwoordigers in het Europees parlement en de relevante federale instanties doorheen de nationale route.35 Gelet op het feit dat men slechts invloed kan uitoefenen wanneer men actief aanwezig is op de diverse intergouvernementele en supranationale fora, maakt het – vanuit strategisch oogpunt – interessant om tot coalitievorming over te gaan en zich te verenigen in Europese associaties en koepelorganisaties die hun belangen op een indirecte wijze vertegenwoordigen op de hoogste echelons binnen het besluitvormingsproces. 1.1.2 Doelstellingen Hoewel het lobbygebeuren en het werken met beleidsnetwerken soms terecht wordt bekritiseerd, kan men uit de bovenstaande bevindingen afleiden dat het deel uitmaakt van de dagdagelijkse realiteit.36 Door de beperkingen in middelen en expertise zijn de Europese instellingen niet alleen afhankelijk van de informatie en expertise (outputlegitimiteit) die deze lobbyorganisaties aanbieden, ze zullen deze 35 GANSEMANS, J. (ex-medewerker bij Europarlementslid Bart Staes), Interview, via bezoek bij de Bond Beter Leefmilieu Vlaanderen vzw, d.d. 21 maart 2006. 36 CHANDLER, H., Lobby Planet. Brussels, the EU quarter. Amsterdam, Corporate Europe Observatory, 2004, 24 blz. (http://www.corporateeurope.org)
  18. 18. Inleiding 21 groepen ook op een actieve manier betrekken in de besluitvorming.37 De hoofddoelstelling binnen deze thesis, bestaat er dan ook uit die patronen te identificeren die de betrokkenheid van de relevante Europees en nationaal georiënteerde NGO’s in het lobbygebeuren kenmerken. Hierbij is het de bedoeling om een analyse te bieden van: - De institutionele setting die van invloed is op het lobbygebeuren en de vorming van beleidsnetwerken (politieke opportuniteitsstructuren); - De invloed van de institutionele kenmerken op de aanwezigheid van de milieubeweging binnen het Europese besluitvormingsproces. - De specifieke processen die zich afspelen tussen de milieubeweging, de beleidsmakers en de overige belangengroepen binnen de beleidsnetwerken; - De capaciteiten van de milieubeweging en de wijze waarop de organisaties hierbinnen anticiperen op de ‘capabilities-expectations’-gap waarmee ze geconfronteerd worden in hun relatie met de Europese Unie. 1.2 Overzicht In het eerste deel van deze scriptie gaan we in op de neocorporatistische en pluralistische conceptie van het lobbygebeuren binnen de Europese Unie en zoeken we naar argumenten die deze benaderingswijzen tegenspreken. Als dusdanig, gaan we op zoek naar een netwerkbenadering van het lobbygebeuren en trachten we te onderzoeken in welke mate de institutionele setting bepalend is voor het lobbygebeuren. Dit vanuit de overweging dat de mogelijkheden en strategische keuzes van de diverse lobbygroepen bepaald worden door de ‘politieke opportuniteitsstructuren’ (POS) die de ‘multi-level governance’-setting kenmerken. In dit opzicht dienen we aandacht te besteden aan het specifieke karakter van het Europese ‘three-level game’ waarbinnen we een dialectische relatie tussen de ‘logic of 37 FROM, J., Decision-making in a complex environment: a sociological institutionalist analysis of competition policy decision-making in the European Commission. Journal of European Public Policy 9:2, 2002, blz. 224.
  19. 19. Inleiding 22 membership’ en ‘logic of influence’ kunnen onderscheiden. In dit kader dienen we eveneens aandacht te besteden aan de diverse ‘governance’-initiatieven die men, anticiperend op het democratisch deficit, geeft genomen vanuit de Europese Commissie. In het tweede deel van deze scriptie, trachten we na te gaan welke de specifieke machtsbronnen zijn, waarover de milieubeweging kan beschikken en in welke mate deze middelen hen toelaten om de institutionele ‘politieke opportuniteiten’ uit te buiten. Gesteld dat de middelen waarop de milieubeweging kan beroep doen in het lobbygebeuren, schaars zijn, maakt dat ze over de nodige adaptieve capaciteiten dient te beschikken om dit te compenseren. Deze capaciteiten komen tot uiting, doorheen de vorming van diverse allianties en projectgebonden coalities enerzijds en de diversificatie van ‘access’- en ‘voice’-strategieën anderzijds. Niettegenstaande we tal van breuklijnen kunnen onderscheiden binnen de milieubeweging, gaan we er van uit dat de vorming van allianties, het nastreven van ‘access’-strategieën en het bespelen van de publieke opinie doorheen de media (outsiderstrategieën) er voor zorgt dat de milieubeweging er vaak in slaagt om (a) bepaalde beleidsthema’s op de politieke agenda te plaatsen, (b) de bestaande breuklijnen in de verf te zetten en (c) zich te vestigen in tal van beleidsnetwerken met de beleidsmakers. Tenslotte, trachten we te onderzoeken welke verschuivingen de implementatie van de ‘Aarhusprincipes’ zal hebben op de positie van de milieubeweging binnen het Europese besluitvormingsproces. De vaststelling dat de Europese Unie in het verleden reeds tal van investeringen heeft gedaan op vlak van aansprakelijkheid, openheid en participatie, brengt er ons toe te besluiten dat de implementatie van de ‘Aarhus’-principes binnen de lidstaten en de Europese instellingen voornamelijk symbolisch van aard is en er nog een ganse weg af te leggen is vooraleer we kunnen spreken van ‘environmental’-governance. Niettegenstaande we tal van nieuwe opportuniteiten kunnen onderscheiden voor de milieubeweging, neemt de implementatie van de ‘Aarhus’-principes niet weg dat de diverse lidstaten het erg moeilijk blijven hebben om hun milieuverplichtingen na te komen. Ondanks dat er tal van maatregelen worden genomen op vlak van informatie en participatie, blijft
  20. 20. Inleiding 23 bovendien de vaststelling overeind dat we (a) tal van persistente bestuursstijlen en –tradities kunnen opmerken op de diverse beleidsniveaus waardoor het moeilijk is om van een ‘governance’-discours te spreken en (b) het lobbygebeuren gekenmerkt wordt door een machtsstrijd dat aan tal van eigen wetten en dynamieken onderhevig is.
  21. 21. Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’ 24 “Whilst there are undoubtedly policy communities and networks which exhibit both stability and exclusiveness and do control policy agendas, there appear to be counter- tendencies which lead to lack of control, policy instability, and unpredictable outcomes”.1 2 Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’ Als gevolg van het ‘sui generis’ karakter van de Europese constructie, worden we met tal van moeilijkheden geconfronteerd om tot een alomvattende benaderings- wijze te komen van de diverse processen die zich hierbinnen afspelen.2 Kijken we naar het Europese besluitvormingsproces, dan zien we dat dit niet beperkt blijft tot een louter interinstitutioneel spel of ‘three-level game’ tussen de diverse Europese instellingen, we zien ook tal van externe actoren en belangengroepen opduiken. De ontvankelijkheid van de Europese instellingen voor de externe druk van een amalgaam aan belangengroepen, wordt daarbij vaak bekeken vanuit de idee dat we met ‘systeem falen’ geconfronteerd worden wanneer het beheer van onze complexe maatschappij wordt overgelaten aan de exclusieve heerschappij van de overheid of de markt.3 Met deze basisveronderstelling in het achterhoofd, zien we diverse (min of meer) formele en informele beleidsnetwerken opduiken in het spoor van de formele structuur van de Europese Unie. Deze constructies worden als instituties beschouwd waarbij wordt uitgegaan van een ruilsituatie waarbinnen bureaucraten/politici (vraagzijde) en belangengroepen (aanbodzijde) elkaar op een actieve wijze ontmoeten. Met het oog op het analyseren van de positie van de 1 Gecit. in: RICHARDSON, J., Government, Interest Groups and Policy Change. Political Studies 48, 2000, blz. 1008. 2 CHECKEL, T. J., e.a., Integrating Institutions: Theory, Method, and the Study of the European Union. Comparative Political Studies – Special Issue 36:1-2., 2003, blz. 2.; JACHTENFUCHS, M., Democracy and Governance in the European Union. European Integration online Papers 1(2), 1997, blz. 1. (http://eiop.or.at/eiop/texte/1997-002a.htm) 3 BÖRZEL, T. A., What’s So Special About Policy Networks? – An Exploration of the Concept and the Usefulness in Studying European Governance. European Integration Online Papers 1(16), 1997, blz. 4. (http://eiop.or.at/eiop/texte/1997-016a.htm)
  22. 22. Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’ 25 milieubeweging, volstaat het evenwel niet om belangenbehartiging enkel in termen van vraag en aanbod te beschrijven, het is eveneens noodzakelijk om de ‘politieke opportuniteiten’ die voortvloeien uit de institutionele setting in rekening te brengen en oog te hebben voor de specifieke karakteristieken van de diverse belangen- groepen.4 2.1 ‘Logic of membership’ versus ‘logic of influence’ Ondanks dat men het werken met beleidsnetwerken binnen de Europese instellingen vaak gaat verantwoorden vanuit een ‘governance’-discours, stellen we ons de vraag, welke de structurele verhoudingen zijn die ontstaan tussen de diverse belangengroepen en ‘advocacy’-coalities als gevolg van: (a) de specifieke institutionele setting (logic of influence) waarbinnen zich tal van beleidsnetwerken vormen; en, (b) de verschillen in de ter beschikking staande machtsbronnen en de samenstelling van het belangenveld (logic of membership).5 Aanvullend op deze opdeling van Schmitter & Streek, stelt zich dus de vraag in welke mate we hier wel met een bewuste bestuursvorm te maken hebben die aansluit bij de ideeën van de Europese Commissie en politiek conflict tracht te kanaliseren, dan wel met een setting waarbinnen beide logica’s elkaar gaan tegenwerken en we tal van machtsbestendige beleidsnetwerken, constructies of 4 BLOM-HANSEN, J., A ‘new Institutional’ perspective on policy networks. Public Administration 75, 1997, blz. 673-674.; EISING, R., The access of business interests to European Union Institutions: notes towards a theory. ARENA working paper 29, 2005, blz. 5. 5 Hierbij worden ‘advocacy’ coalities gedefinieerd als de binnen een bepaald subsysteem waarneembare belanghebbenden die – met een gelijkaardig waardepatroon, een aantal gedeelde belangen en een gemeenschappelijke perceptie op de problemen – hun acties trachten te coördineren met de bedoeling het beleid in een door hen gewenste richting te beïnvloeden. SABATIER, P.A., JENKINS-SMITH, H. C., The Advocacy Coalition Framework: An Assessment. blz. 120. ; SABATIER, P. A., e.a., Theories of the Policy Process. Colorado, Westview Press, 1999, 289 blz.
  23. 23. Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’ 26 instituties kunnen waarnemen die het lobbygebeuren vorm geven.6 Wij gaan hierbij van uit de veronderstelling dat de ‘multi-level governance’-setting (logic of influence) voor een situatie zorgt waarbinnen we diverse ‘access points’ kunnen onderscheiden waarlangs lobbying mogelijk is, maar er – ondanks de initiatieven die de Europese Commissie in het kader van de ‘White Paper on Governance’ en de Aarhusconventie heeft genomen – geen gecoördineerd systeem van belangenbehartiging kan ontstaan als gevolg van het feit dat er heel wat persistente bestuursstijlen, -tradities en conflicten kunnen worden opgemerkt binnen deze setting. Daarenboven, kan er eveneens worden gesteld dat de lobbystijlen die de diverse belangengroepen hanteren, vaak een ontsporend karakter hebben waardoor het erg moeilijk wordt om nog van een ‘governance’-benadering te spreken.7 In dezelfde zin, gaan we er van uit dat het relatief moeilijk is om tot sluitende uitspraken te komen van de structurele verhoudingen – en uiteindelijke invloed – die de diverse ‘advocacy’ coalities weten uit te oefenen doordat we met een steeds wijzigende machtsbalans binnen het veelgelaagde besluitvormingsproces geconfronteerd worden. 2.2 Voorbij de marktgeoriënteerde, pluralistische en neocorporatistische visie van het lobbygebeuren Als we kijken naar de diverse wetenschappelijke benaderingen rond het (Europese) lobbygebeuren, dan kunnen we een 2-tal stromingen onderscheiden die gedurende lange tijd dominant zijn geweest en nog steeds een zekere relevantie hebben, nl.: het pluralisme en neocorporatisme. Beide benaderingswijzen kenmerken zich door het basisuitgangspunt dat het beleidsproces niet langer mag worden gezien als een geïsoleerd gegeven, maar als een gebeuren dat onderhevig is aan de externe druk die afkomstig is van een uiteenlopend aantal belangengroepen die zich – met hun 6 BÖRZEL, T. A., op.cit., blz. 4.; PETERS, G. B., e.a., The Politics of Path Dependency: Political Conflict in Historical Institutionalism. The Journal of Politics 67:4, 2005, blz. 1276.; KOHLER-KOCH, B., Organized Interests in the EC and the European Parliament. European Integration online Papers 1(9), 1997, blz. 1. (http://eiop.or.at/eiop/texte/1997-009a.htm) 7 KOHLER-KOCH, B., op.cit., blz. 4.
  24. 24. Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’ 27 uiteenlopende capaciteiten of actiemogelijkheden, belangen, percepties en beleids- preferenties – in het beleid wensen te profileren.8 Toch kunnen we een aantal wezenlijke verschillen opmerken tussen beide invalshoeken. 2.2.1 Kritieken op de pluralistische conceptie van het lobbygebeuren In tegenstelling tot het neocorporatisme, vertrekt het pluralisme van de basis- veronderstelling dat de staat of het politieke systeem een passieve actor is waarbinnen de macht wijd – en gelijk – verspreid is over een arena waarbinnen er een competitie plaats vindt tussen diverse belangengroepen: “A pluralist system […] comprises an unspecified number of multiple, voluntary, competitive, non-hierarchically ordered, and self-determined (as to type and scope of interest) categories not licensed, recognised, subsidised, created or otherwise controlled by the State, without monopoly of representational activity within their respective categories”.9 Binnen deze conceptualisering stelt men dat er tegenover elk belang, een andere belang bestaat (countervailing powers) en er geen institutionele vooringenomenheid is, dat in het voordeel werkt van een welbepaalde belangencategorie of -groep.10 In dit opzicht stelt Justin Greenwood dat de fragmentatie van de macht binnen de Europese constructie en de complexiteit waarmee het besluitvormingsproces gepaard gaat, voor een situatie zorgen waarbinnen er geen systematische dominantie in het voordeel van een welbepaald belang mogelijk is: “The EU political system is one in which no one type of interest can routinely dominate. This is because of the muliple levels of EU policy making, the diffusion of power between its constituent parts, its accessibility to a 8 SABATIER, P. A., The need for better theories. blz. 11. in: SABATIER, P. A., e.a., op.cit., 289 blz. 9 Gecit. in: FALKNER, G., Corporatist Governance and Europeanisation: No Future in the Multi- Level Game. European Integration online Papers 1(11), 1997, blz. 2. (http://eiop.or.at/eiop/texte/1997-011a.htm) 10 HEYWOOD, A., Politics. Basingstoke, Palgrave, 2002, blz. 89-90.; MICHALOWITZ, I., EU Lobbying. Principals, Agents and Targets: strategy interest intermediation in EU policy making. Potsdam/Berlijn, Publik Affairs und Politikmanagment, 2004, blz. 26.
  25. 25. Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’ 28 range of interests, and its sheer complexity”.11 Aansluitend hierop, legt men binnen de pluralistische beleidscontext, de nadruk op het belang van het procesmatige karakter en de inputlegitimiteit waarmee beleidsontwikkeling gepaard gaat. Binnen het pluralisme, zouden we met andere woorden te maken hebben met een vorm van legitimiteit die – in tegenstelling tot de neocorporatistische outputlegitimiteit – voortvloeit uit de participatie van een groot aantal belangengroepen die de politieke breuklijnen in de samenleving weerspiegelen.12 Binnen deze context, wordt het lobbygebeuren in markteconomische termen omschreven als elke rationele handeling dat met het oog op het beïnvloeden van het beleid (en het beleidsproces) wordt gesteld en als een competitieve strijd tussen belangengroepen waarbij beïnvloeding slechts mogelijk is omdat er een zekere ontvankelijkheid tegenover staat.13 Ondanks dat het pluralisme lange tijd dominant geweest is, kunnen er tal van kritieken tegen deze benaderingswijze worden geformuleerd. 2.1.1.1 Passiviteit van het politieke systeem Een eerste kritiek, richt zich op het passieve karakter dat aan het politieke systeem wordt toegeschreven. Wensen we tot een verklaring te komen van de bestaande interactiepatronen die in het kader van het lobbygebeuren plaats vinden, dan volstaat het niet langer om enkel de eenzijdige wens van de belangengroepen in 11 Gecit. in: GREENWOOD, J., Interest Representation in the European Union. Basingstoke, Palgrave, 2003, blz. 2. 12 Outputlegitimiteit heeft hierbij betrekking op de effectiviteit van de besluitvorming en de legitimiteit die voortvloeit uit dit succes. GREENWOOD, J., The World of EU NGOs and Interest Representation., blz. 1, 6. 13 Volgens Knoke kunnen we pas over invloed spreken: ”[…] when one actor intentionally transmits information to another that alters the latter’s actions from what would have occured without that information”. Gecit. in: BETSSILL, M. M. en CORELL, E., NGO Influence in International Environmental Negotiations: A Framework for Analysis. Global Environmental Politics 1:4, 2001, blz. 74.; COM(2006) yyy Final, Green Paper: European Transparency Initiative. Brussel, 2006, blz 5.; BERNHAGEN, P. en BRÄUNINGER, T., Structural Power and Public Policy: A Signaling Model of Business Lobbying in Democratic Capitalism. Political Studies 53, 2005, blz. 45.; MICHALOWITZ, I., op.cit., blz. 26.
  26. 26. Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’ 29 rekening te brengen. Het is eveneens noodzakelijk om de diverse beleidsnetwerken in overweging te nemen die de beleidsmakers oprichten met het oog op het realiseren van hun doelstellingen: “Specialized information is necessary for making policy efficient and effective (i.e. output legitimacy). Whereas knowledge about political mobilization and public support fits into an input-oriented perspective on legitimacy”.14 In dit opzicht kan er worden gesteld dat er een uitwisseling plaats vindt waarbij belangengroepen toegang vinden tot de beleidsmakers wanneer ze hen van de vereiste toegangsgoederen (Expertise, Informatie over het Europees Overkoepelend Belang, Informatie over het Binnenlands Overkoepelend Belang) en publieke steun kunnen voorzien met het oog op het realiseren van de belangen van de samenleving.15 Actoren Belangengroep Lobbyist (principal) (agent) beleidsmakers RUIL Figuur 1: De ruilrelatie in het besluitvormingsproces.16 2.1.1.2 Discrepanties tussen ‘logic of influence’ en ‘logic of membership’ Ondanks dat deze conceptualisering, het lobbygebeuren in termen van wederzijdse afhankelijkheid bekijkt, stellen we een aantal discrepanties vast die een ideaal- typische pluralistische setting in de weg staan en betrekking hebben op de ‘logic of influence’ en de ‘logic of membership’. Als we al diverse toegangspoorten kunnen 14 Gecit. in: BEYERS, J. en KERREMANS, B., Bureaucrats, Politicians And Societal Interests. How Is European Policy Making Politicized? Comparative Political Studies 37:10, 2004, blz. 1140. 15 BOUWEN, P., Lobbying in de Europese Unie: Is er nog toekomst voor nationale belangengroepen. Res Publica 4, 2003, blz. 688.; PAPPI, F. U. en HENNING, C. H.C.A., The organization of influence on the EC’s common agricultural policy: A network approach. European Journal of Political Research 36, 1999, blz. 265. 16 Naar: MICHALOWITZ, I., op.cit., blz. 56.
  27. 27. Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’ 30 onderscheiden binnen de Europese constructie, dan bestaat het risico dat er een kortsluiting ontstaat als gevolg van het overaanbod aan belangengroepen.17 Dit wordt verder versterkt door de gedachte dat, binnen een open en complex politiek systeem, het verkrijgen van een insiderstatuut voornamelijk in het kamp lijkt te liggen van de desbetreffende belangengroepen die er, met hun specifieke capaciteiten, maar moeten in slagen om zich te profileren in het Brusselse circuit. De wijze waarop men georganiseerd is kan, samen met de informatie of expertise waarover men beschikt, als een machtsfactor worden gezien dat bepaalde belangengroepen onderscheidt van anderen in hun contacten met de beleidsmakers en de invloed die ze kunnen uitoefenen. Kenmerkend aan het lobbygebeuren binnen de Europese instellingen, is het elitaire karakter waarmee dit gepaard gaat.18 Vandaar gaan we in tegen het – uit het pluralisme ontleende – discours van ‘countervailing powers’ (Galbraith) waarbinnen gesteld wordt dat alle belangen- sectoren op een evenredige wijze vertegenwoordigd zijn in het lobbygebeuren als gevolg van het feit dat: “[…] a dynamic equilibrium naturally emerges amongst competing groups, as the success of, say, business merely encourages opponents, such as labour and consumers, to organize to counter that success”.19 2.1.1.3 Conclusie Met de bovenstaande redenering in het achterhoofd, zijn we dus genoodzaakt om te wijzen de dialectische relatie of interne tegenstellingen tussen (a) de pluralistische context, (b) de dominantie van economische belangengroepen hierbinnen en (c) de organisatorische capaciteiten/machtsmiddelen of lobby- factoren waarover de diverse belangensectoren beschikken.20 17 EUROPEAN PARLIAMENT, Lobbying in the European Union: Current rules and practices. Luxemburg, Constitutional Affairs Series, 2003, blz. 16. 18 EISING, R., The access of Business interests to European Union Institutions: notes towards a theory. ARENA Working Paper 29, 2005, blz. 3.; GREENWOOD, J., op.cit., blz. 3. 19 Gecit. in: HEYWOOD, A., op.cit., blz. 274. 20 Wanneer we kijken naar de samenstelling van het Brusselse lobbygebeuren, dan stellen we vast dat er hier van een pluralistische context nauwelijks sprake is. Zo zien we dat er zo’n 15.000
  28. 28. Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’ 31 K, B B<K Baten B>K Lobbykosten B>K = lobbyen B<K = niet lobbyen Lobbybronnen (r) /Lobbygroepen Figuur 2: Lobbykosten en –baten vanuit een pluralistische, intern-organisatorische logica21 Kort gesteld, komt het er op neer dat naarmate er meer belangengroepen ten tonele verschijnen, een belangengroep meer lobbyfactoren zal moeten inzetten waardoor de totale en marginale lobbykosten zullen toenemen, terwijl de baten slechts degressief zullen stijgen (marginale kosten dalen).22 Als dusdanig, vergroot de kloof tussen wat belangengroepen – zoals milieuorganisaties – wensen te realiseren en de machtsmiddelen die ze daarvoor ter beschikking hebben (‘capabilities- expectations’-gap) naarmate er meer belangengroepen ten tonele verschijnen. In dezelfde zin, zien we dat men – vanuit de idee van het democratisch deficit – marktcorrigerend gaat optreden doorheen het uitwerken van consultatie- standaarden en het verlenen van subsidies.23 Specifiek, kunnen we hierbij verwijzen naar de inspanningen van de Europese Commissie die in het licht van de ‘white paper on Governance’ werden genomen en een aantal minimumcriteria voor lobbyisten actief zijn in Brussel, waarbij de meerderheid daarvan (70%), ingezet zouden worden voor de belangen van de bedrijfswereld, terwijl slechts 20% van de aanwezige lobbyisten de belangen van de – zeer ruime gedefinieerde - NGO’s (milieubeweging, handelsorganisaties,…) vertegenwoordigen. De overige 10% behartigen op hun beurt de belangen van regio’s, steden en internationale instellingen. CORPORATE EUROPE OBSERVATORY, Lobby planet, Brussels the EU quarter. Amsterdam, Corporate Europe Observatory, blz. 7. 21 Naar: BROSCHEID, A. en COEN, D., Business Interest Representation and European Commission For a: A game Theoretic Investigation. MPIfG Working Paper 02/7, 2002, blz. 10. 22 Ibid., blz. 9.; DE CLERCQ, M, Economie toegelicht. Leuven, Garant, 2002, blz. 140-145. 23 KOHLER-KOCH, B., op.cit., blz. 1.
  29. 29. Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’ 32 beleidsconsultatie tot gevolg hadden.24 Besluitend, kunnen we dus stellen dat het verkrijgen van toegang tot de Europese instellingen niet alleen verklaard moet worden vanuit de organisatorische capaciteiten van de belangengroepen (‘logic of membership’), maar dat ook meer structurele en institutionele factoren mee moeten worden opgenomen in onze analyse.25 2.2.2 Kritieken op de neocorporatistische visie op het lobbygebeuren Aanvullend op de opmerking dat het politieke systeem geen passieve actor is, en er een kortsluiting dreigt te ontstaan wanneer er geen dirigerend optreden in de belangenvertegenwoordiging plaats vindt, dienen we eveneens aandacht te schenken aan het neocorporatisme. In tegenstelling tot het pluralisme, ligt het accent hier eerder op de ‘logic of influence’ en gaat men er van uit dat we niet zozeer moeten kijken naar verschillen in organisatorische capaciteiten die verschillende belangengroepen kenmerken, maar naar de structurele en procedurele elementen (institutionele setting of politieke opportuniteitsstructuren) die het lobbygebeuren vorm geven.26 “General resources such as members, financial resources and staff are important, but in addition, some groups control more specific resources valued by decision makers. […]business groups are particularly privileged because they control crucial 24 COM(2001) 428 FINAL, European Governance: A White Paper. Brussel, 2001, 35 blz.; COM(2002) 704 FINAL, Communication from the Commission: Towards a reinforced culture of consultation and dialogue – General Principles and minimum standards for consultation of interested parties by the Commission. Brussel, 2002, 28 blz. 25 BEYERS, J., Voice and Access. Political practices of diffuse and specific interest association in European policy making. ARENA Working Papers 02/39, 2002, blz. 11. 26 Met andere woorden bepaald de institutionele setting, welke de opportuniteiten zijn voor belangengroepen om in contact te treden met de beleidsmakers. “Kitchelt defines POS as ‘specific configurations of resources, Institutional resources, institutional arrangements and historical precedents for social mobilisation, which facilitate the development of protest movements in some instances and constrain them in others’ ”. Gecit. in: NENTWICH, M., Opportunity Structures for Citizens’ Participation: The Case for the European Union. European Integration online Papers 0(1), 1996, blz. 1. (http://eiop.or.at/eiop/texte/1996-001a.htm)
  30. 30. Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’ 33 economic resources”.27 Hierbij kan de vraag worden gesteld in welke mate de structurele opdeling of polarisatie tussen een beperkt aantal geprivilegieerde insiders en een grote groep van outsiders, voortvloeit uit een ‘logic of expected consequences’ of ‘rationele anticipatie’ waarbij men bij het uitwerken van een bepaald beleid op een passieve wijze tracht te anticiperen op de mogelijke reacties en politieke risico’s waarmee een gegeven beleidskeuze gepaard gaat. Dan wel, dat de structurele opdeling de resultante is van een ‘logic of appropriatness’ waarbij de Europese beleidsmakers uit gaan van de opvatting dat Europa niets meer is dan een economisch project waarbij men, als normerende actor, genoodzaakt is om consultaties te onderhouden als gevolg van hun beperkte capaciteiten: “In increasingly differentiated and complex industrial societies the need for consultation and bargaining continues to grow, with the result that, perhaps inevitably, institutional mechanisms emerge to facilitate it”.28 Anders gesteld, gaan we er dus van uit dat beleidsmakers niet alleen trouw blijven aan die actoren die de economische sleutelposities in de samenleving innemen als gevolg van de structurele af- hankelijkheid voor het kapitaal. We gaan er eveneens van uit dat de institutionele setting een kloof genereert tussen insiders en outsiders en dat die kloof doorheen de tijd verder versterkt wordt: “[…] the institutional environment is seen as conducive to the internal features of interest associations and not as an external factor constraining or enabling particular forms of political mobilisation”.29 Binnen de neocorporatistische logica, is het eveneens interessant om de historische en structurele band die de economische belangengroepen met de Europese besluitvormers onderhouden, vanuit een ‘neofunctionalistische’ logica (Ernst Haas) te bekijken. De ‘spillover’ in de Europese bevoegdheden en de realisatie van de interne markt resulteerde hierbij niet alleen in het ontstaan van een groot aantal issues- 27 BINDERKRANTZ, A., Interest Group Strategies: Navigating Between Privileged Access and Strategies of Pressure. Political Studies 53, 2005, blz. 697. 28 Gecit. in: HEYWOOD, A., op.cit., blz. 275. GOLDMAN, K., Appropriateness and Consequences: The Logic of Neo-Institutionalism. Governance: An International Journal of Policy, Administration and Institutions 18:1, 2005, 18 blz. 29 Gecit. in: BEYERS, J., op.cit., blz. 14. BERNHAGEN, P en BRÄUNINGER, T., op.cit., blz. 43.; BINDERKRANTZ, A., op.cit., blz. 697.
  31. 31. Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’ 34 pecifieke lobbygroepen, het integratieproject is eveneens de resultante van de inspanningen van de politieke en economische elites die er tal van complementaire voordelen in zagen als gevolg van de toegenomen complexe (economische) interdependentie.30 Toch volstaat ook deze benaderingswijze niet waardoor we kunnen besluiten dat de beleidsmakers ook maatregelen nemen op domeinen die niet altijd op evenveel enthousiasme kunnen rekenen bij de industrie.31 In dit opzicht, kan er worden verwezen naar het ‘Cardiff’-proces van 1998 dat voorzag in een aantal concrete engagementen van de diverse Raadsformaties binnen de Raad van Ministers met het oog op de realisatie van art. 6 van het Verdrag van Amsterdam en de integratie van milieuoverwegingen in de economische sleutelsectoren binnen de Europese Unie.32 Dat er heel wat beslissingen genomen worden die hevig verzet uitlokken bij de industrie (CEFIC, BASF, …), blijkt eveneens uit het REACH-voorstel dat een toonbeeld is van de ‘Cardiff’-doctrine en betrekking heeft op het vervangen van de huidige, tekortschietende chemicaliënwetgeving.33 Ondanks dat er kan worden gesteld dat de bureaucraten en politici geen instrumenten zijn van de economische en materiële belangengroepen, blijft de vaststelling overeind dat sommige politieke breuklijnen en beleidsthema’s (zoals competitiviteit) meer aandacht krijgen dan 30 CHECKEL, T., op.cit., blz. 4.; COEN, D., The European Business Lobby. Business Strategy Review 8:4, 1997, blz. 17.; COOLSAET, R. en KLEIJSEN, J., op.cit., blz. 122. 31 BERNHAGEN, P en BRÄUNINGER, T., op.cit., blz. 44. 32 In deze zin, stelt het in het Verdrag van Amsterdam geïntroduceerde art. 6 dat: “Environmental protection requirements must be integrated into the definition and implementation of the Community policies and activities referred to in Art. 3, in particular with a view to promoting sustainable development”. KRÄMER, L., The Genesis of EC Environmental Principles. Research Papers in Law 7/2003, 2003, blz. 8.; EUROPEAN ENVIRONMENTAL BUREAU, Work Programme 2006. Brussel, 2006, blz. 34. (http://www.eeb.org) 33 LENAERTS, U., Nieuwe aanpak van chemische stoffen. Europees milieubeleid in het defensief. Internationale Spectator 60:3, 2006, blz. 134.; CORPORATE EUROPE OBSERVATORY, Bulldozing REACH – the industry offensive to crush EU chemicals regulation. Amsterdam, 2005, 16 blz. (http://www.corporateeurope.org)
  32. 32. Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’ 35 anderen waardoor niet iedereen een gelijke toegang vindt tot het besluitvormings- proces.34 2.2.3 Relevantie van het pluralisme en neocorporatisme? Niettegenstaande zowel het pluralisme als het neocorporatisme tal van gebreken vertonen, onthouden we dat we bij het analyseren van het lobbygebeuren moeten letten op het spanningsveld tussen de ‘logic of influence’ en de ‘logic of membership’ waarbij onze aandacht uit gaat naar: - het belang van politieke opportuniteitsstructuren (institutionele, structurele en procedurele setting) in de opdeling tussen insiders en outsiders en het verloop van het lobbygebeuren enerzijds; en, - de samenstelling van het belangenveld en het belang van de machtsbronnen waarover de diverse belangengroepen beschikken anderzijds. De bewijslast die we terugvinden op het Europese niveau voor de ene of de andere benaderingswijze, is met andere woorden de resultante van een samenspel tussen de Europese ‘multi-level governance’- en ‘network-governance’-setting enerzijds en de samenstelling van het belangenveld anderzijds. 2.3 Naar een ‘beleidsnetwerk’-analyse in een ‘multi-level governance’-setting Vanuit de vaststelling dat er een gebrekkige empirische relevantie en theoretische inconsistentie uitgaat van de voorgaande theoretische conceptualiseringen van het lobbygebeuren, is het aangeraden om de bovenstaande dichotomie te verlaten en het lobbygebeuren binnen de Europese Unie vanuit een flexibelere invalshoek te benaderen.35 34 BEYERS, J. en KERREMANS, B., op.cit., blz. 1126. 35 BÖRZEL, T. A., op.cit., blz. 2.
  33. 33. Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’ 36 2.3.1 Beleidsnetwerken: een verhaal van insiders en outsiders Wanneer we een flexibelere benaderingswijze hanteren om het Europese besluitvorminsproces te analyseren, dan zien we dat dit niet alleen geconceptualiseerd dient te worden als een ‘multi-level game’, we kunnen ook tal van (min of meer) formele en informele beleidsnetwerken onderscheiden die resulteren uit een functionele differentiatie binnen de Europese instellingen en voor diverse breuklijnen zorgen. In dit opzicht worden beleidsnetwerken verklaard vanuit een procesmatige invalshoek waarin men stelt dat: “Governing the EC [European Community] involves bringing together the relevant state and societal actors and building issuespecific constituencies. Thus, in these patterns of interaction, state actors and a multitude of interest organisations are involved in multilateral negotiations about the allocation of functionally specific ‘values’ ”.36 Ondanks dat men dit vaak vanuit een alomvattende ‘governance’-discours gaat benaderen, zien we dat ze eveneens het product zijn van de specifieke identiteit, beleidsstijl en filosofie binnen de desbetreffende instellingen.37 Als gevolg daarvan, blijft de dichotomie tussen het pluralisme en neocorporatisme erg relevant. Zodoende kunnen we een opdeling maken tussen: (a) de relatief gesloten beleidsnetwerken die – met het oog op het vergroten van de efficiëntie en effectiviteit van de besluitvorming – tot stand worden gebracht met de voornaamste belangengroepen en uitgroeien tot heuse ‘iron triangles’; 36 EISING, R., en KOHLER-KOCH, B., Gecit. in: VAN KERSBERGEN, K., en VAN WAARDEN, F., ‘Governance’ as a bridge between disciplines: Cross-disciplinary inspiration regarding shifts in governance and problems of governability, accountability and legitimacy. European Journal of Political Research 43, 2004, blz. 150. 37 Binnen dit ‘governance’-discours, wordt het werken met beleidsnetwerken dus bekeken als een specifieke bestuursvorm waarlangs men de effectiviteit, flexibiliteit en de legitimiteit van de besluitvorming tracht te verhogen.KOHLER-KOCH, B., op.cit., blz. 2. ELGSTRÖM, O. en SMITH, M., Introduction: Negotiating and policy-making in the European Union – processes, system and order. Journal of European Public Policy 7:5 – special issue, 2000, blz. 677.
  34. 34. Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’ 37 (b) de beleidsnetwerken die tot stand komen als gevolg van de toegenomen politisering en de verdieping van de politieke breuklijnen, variëren in duurzaamheid en tot doel hebben een zo breed mogelijk draagvlak te genereren bij het realiseren van een bepaald beleidsvoorstel.38 2.3.1.1 Beleidsnetwerken als machtsstructuren Vanuit speltheoretische invalshoek stelt men hierbij dat de diverse (min of meer) formele en informele, interpersoonlijke en interorganisatorische beleidsnetwerken als machtsstructuren opgevat kunnen worden, waarbij de in deze netwerken opgenomen belangengroepen met lagere marginale lobbykosten worden geconfronteerd dan de outsiders in dit proces: “[…] policy networks are not reducible to functional information exchange processes […] they are channels trough which principled political debates are triggered and public concerns are represented”.39 De reeds bestaande beleidsnetwerken spelen niet alleen een erg belangrijke rol in het verloop van het lobbygebeuren, ze bepalen ook de wijze waarop outsiders hun belangen kunnen ventileren in dit proces. Bepaalde – materiële – belangengroepen zien in dit opzicht, de relatie tussen de milieubeweging en het voor milieuaangelegenheden bevoegde Directoraat-Generaal DG ENV, als een ‘epistemic community’ en trachten doorheen hun contacten in andere Directoraten-Generaals (DG’s) het verzet te organiseren.40 Als gevolg van het feit dat milieuaangelegenheden diverse raak- vlakken hebben met andere beleidsdomeinen, zien we met andere woorden een rivaliteit en fragmentatie ontstaan tussen de diverse DG’s binnen de Europese 38 BEYERS, J. en KERREMANS, B., op.cit., blz. 1122-1124.; KOHLER-KOCH, B., op.cit., blz. 7. 39 Gecit. in: BEYERS, J., en KERREMANS, B., op.cit., blz. 1147. BROSCHEID, A. en COEN, D., op.cit., blz. 9. 40 Dit zou met andere woorden betekenen dat de waarden en ideeën van de beleidsmakers en de milieubeweging, evenals hun perceptie op beleidsproblemen en de visie van waar het met het beleid naar toe moet, naar elkaar toe evolueren. HAAS, P. M., Introduction: Epistemic Communities and International Policy Coordination. International Organization 46:1, 1992, blz. 3.; MAREY, S. en RICHARDSON, J., Environmental Groups and the EC: challenges and opportunities. blz. 141-156. in: JORDAN, A., Environmental Policy in the European Union. Actors, institutions & processes. Londen, Earthscan Publications Limited, 2002, 354 blz.
  35. 35. Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’ 38 Commissie, die door de diverse belangengroepen als alternatieve fora worden beschouwd die kunnen worden uitgebuit.41 In dezelfde zin, gaan we er dus van uit dat er achter het ‘beleidsnetwerk’-concept, een geïnstitutionaliseerde relatie schuil gaat tussen bepaalde belangengroepen en beleidsmakers binnen bepaalde beleids- en subdomeinen in het besluitvormings- proces.42 Al naargelang het beleidsdomein dat ter sprake komt, varieert de samenstelling en openheid van de relevante beleidsnetwerken en worden ze met diverse ‘duw- en trekkrachten’ geconfronteerd die afkomstig zijn vanuit het ruimere belangenveld. Deze krachten zijn van invloed op de verschillende interacties en bepalen als dusdanig ook de evolutie van het beleid: “The power of institutions is not restricted to shape the “logic of influences” […] Institutions offer constitutive and regulative rules that contribute to the very constitution of actors, prescribe behavioural roles, constrain activities and shape expectations”.43 Ook hiervoor vinden we een zekere bewijslast terug in het REACH-dossier. Zo lokte de steun die de ‘White Paper on Chemicals’ genoot bij de Raad van Ministers en het Europese Parlement, enerzijds verzet uit bij de chemische industrie die de economische repercussies of risico’s aanhaalde, terwijl het aan de zijde van een amalgaam aan milieu- en consumentenorganisaties tal van verwachtingen creëerde. Het REACH-dossier, bracht daarbij een ware mobilisatie en polarisering in ‘advocacy’ coalities teweeg tussen de voor- en tegenstanders die zich vaak op een agressieve wijze en met wisselend succes wisten te manifesteren binnen de relevante beleidsnetwerken in het beleidsproces.44 41 PETERSON, J. en BONBERG, E., Decision making in the European Union. Basingstoke, Palgrave, 1999, blz. 190-191. 42 WARD, S. en WILLIAMS, R., From Hierarchy to Networks? Sub-central Government and EU Urban Environment Policy. Journal of Common Market Studies 35:2, 1997, blz. 442. 43 KOHLER-KOCH, B., op.cit., blz. 4. 44 SCHÖRLING, I. en LIND, L., REACH - The Only Planet Guide to the Secrets of Chemicals Policy in the EU. What Happened and Why? Brussel, 2004, blz. 71-101.
  36. 36. Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’ 39 2.3.1.2 ‘Access’ en ‘voice’: politisering als strategie Met het bovenstaande citaat in het achterhoofd, kan er dus worden gesteld dat het niet langer volstaat om de voor de belangengroepen ter beschikking staande ‘voice’- en/of ‘access’-strategieën op een geïsoleerde wijze te bekijken. We gaan hier met andere woorden uit van de hypothese dat er een band is tussen de institutionele setting, de privileges die belangengroepen verkrijgen op de diverse niveaus en de strategische keuzes die ze (met de hun ter beschikking staande middelen) maken.45 Seeking Access Voice INTEREST Gaining Access Figuur 4: politieke opportuniteitsstructuren en de strategische keuze van een belangengroep.46 De mogelijkheid om de ‘politieke opportuniteiten’ (toegang tot netwerken, subsidies,…) uit te buiten, heeft met andere woorden een bepalende invloed op de keuze voor het nastreven van mobilisatie-, media- en lobbystrategieën.47 Zodoende, zien we dat belangengroepen die binnen de relevante beleidsnetwerken zitten, hun positie trachten veilig te stellen en/of aan territoriumuitbreiding trachten te doen, terwijl outsiders er alles aan zullen doen om de zaak te politiseren. Zoals reeds eerder tot uitdrukking is gekomen, is dit het geval voor het Europees milieubeleid dat met zijn vele aanknopingspunten met tal van economisch gevoelige beleidsdomeinen – zoals landbouw, industrie, competitiviteit,… – geplaatst kan worden in een sterk gepolitiseerde context waarbinnen zich een zeer uiteenlopend 45 BINDERKRANTZ, A., op.cit., blz. 696.; BEYERS, J., op.cit., 36 blz. 46 BEYERS, J., op.cit., blz. 32. 47 HILSON, C., New Social Movements: the role of legal opportunity. Journal of European Public Policy 9:2, 2002, blz. 239.
  37. 37. Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’ 40 aantal belangengroepen profileren.48 Afhankelijk van de mate waarin men als belangengroep of -sector geïntegreerd is in de bestaande beleidsnetwerken, zien we dat ze belang heeft bij een politisering die van invloed is op de vorming van nieuwe en samenstelling van de reeds bestaande beleidsnetwerken: “If an issue area attracts the attention from various actors, corporatist structures of policy-making become less central, while other modes of influence attain increased importance”.49 Net als ‘Hirschman’ benaderen we de ter beschikking staande strategische keuzes dus als een continuüm waarbij we kunnen stellen dat: “[…] outsider strategies are becoming more widely used as interest groups operate in increasingly complex environments […]. Even though insider strategies are generally seen as the more effective […], outsider strategies seem to be on the rise not only in use, but also in terms of effectiveness […]”.50 Hierbij is het interessant om te wijzen op de variabiliteit van de ‘multi-level governance’-setting waarbij er wisselende gradaties zijn in de contacten die belangengroepen weten te onderhouden met de Europese instellingen.51 Als dusdanig, gaan we uit van een situatie waarbij: (a) de heersende politieke breuklijnen, de samenstelling van beleidsnetwerken tussen de bureaucratie, politici en belangengroepen beïnvloeden, terwijl; (b) de institutionele structuur van de ‘overheid’, competitieve ‘advocacy’ coalities genereert die zich rond die politieke breuklijnen mobiliseren.52 In dit opzicht zien we een complexe situatie opduiken waarbinnen we, als gevolg van de steeds evoluerende (en vaak ongelijke) machtsverhoudingen op de 48 http://europe.eu.int/comm/dgs/environment/index_en.htm 49 Gecit. in: BINDERKRANTZ, A., op.cit., blz. 698. BEYERS, J. en KERREMANS, B., op.cit., blz. 1126. 50 Gecit. in: Ibid., blz. 694. 51 Zodoende, is het mogelijk dat een bepaalde categorie aan belangengroepen zich op het ene niveau weet te manifesteren in de relevante structuren, terwijl men op de andere niveaus men er maar niet in slaagt om een machtsbalans te genereren. 52 BEYERS, J. en KERREMANS, B., op.cit., blz. 1119.
  38. 38. Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’ 41 verschillende beleidsniveaus, kenmerken terug vinden van een ‘zero-sum’, ‘positive- sum’ en ‘variable-sum game’ tussen de diverse belangengroepen.53 2.3.2 Variabiliteit binnen de ‘multi-level governance’-setting: netwerkvorming als strategische keuze Gesteld dat de machtsbalans binnen de ‘multi-level governance’-setting erg variabel is, er diverse machtsbestendige constructies kunnen worden waargenomen in het lobbygebeuren en belangengroepen met een sterke oppositie worden geconfronteerd, zien we dat ze zich hiertegen trachten in te dekken doorheen de coördinatie van hun schaarse bronnen of: “the investment of resources by individuals or organisations and the bringing together of these individuals or organisations in the collective pursuit of a common interest, which may result in selective or collective benefits”.54 Vandaar, zien we diverse types van collectieve actie (coalities, bewegingen, clubs en associaties) ontstaan die variëren al naargelang hun duur- zaamheid, de mate waarin de leden hun acties coördineren en de mate waarin de doelstellingen hierbinnen worden gedeeld.55 Al naargelang het strijdpunt, ontstaan er dus wisselende allianties die – afhankelijk van de uitkomst – een kortstondig of permanent karakter kunnen vertonen en net als de bovenstaande beleidsnetwerken als instituties worden beschouwd. Hoewel dit geen exclusiviteit is dat voorbehouden blijft aan de civiele maatschappij, valt daarbij het web aan netwerken op tussen de diverse nationale en Europees georiënteerde NGO’s binnen de milieubeweging.56 Aansluitend bij Kohler-Koch, kan daarbij gewezen worden 53 SCHARPF, F. W., op.cit., blz. 72-89. 54 Gecit. in: GREENWOOD, J. en ASPINWALL, M., Collective action in the European Union. Interests and the new politics of associability. London, Routledge, 1998, blz. 11. HOJNACKI, M., Organized Interests’ Advocacy Behavior in Alliances. Political Research Quarterly 51:2, 1998, blz. 440. 55 SCHARPF, F., op.cit., blz. 54-58. 56 WEBSTER, R., What drives interest group collaboration at the EU level? Evidence from the European environmental interest groups. European Integration online Papers 4(17), 2000, 22 blz. (http://eiop.or.at/eiop/texte/2000-17a.htm)
  39. 39. Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’ 42 op de adaptieve capaciteit waarover de diverse categorieën belangengroepen beschikken: “[…] interest groups have adapted to the multi-layer character of the European system by establishing organisations at all levels, building direct of contact to supranational as well as to national political actors, and seeking access to get involved in all relevant national, transnational and supernational networks”.57 In het zoeken naar een verklaring voor de vorming van allianties, vertrekt men van de ‘homo economicus’-benadering waarin gesteld wordt dat de verschillende actoren gekenmerkt worden door een aantal welomlijnde voorkeuren, de mogelijkheid om rationele keuzes te maken en een eigenbelang als drijfveer voor het handelen.58 Dit dient evenwel enigszins gerelativeerd te worden. Als gevolg van het feit dat de – binnen deze collectieve organen aanwezige – belangengroepen moeilijk vat krijgen over de mate waarin hun opponenten zich in het informele beleidsproces weten te manifesteren, zien we een geïnstitutionaliseerd wantrouwen ontstaan waarbij beslissingen in het lobbygebeuren dus niet met volledige kennis van zaken worden genomen. Hierdoor is het aangewezen om binnen deze analyse te vertrekken van een situatie van ‘gebonden rationaliteit’. Wanneer we geconfronteerd worden met een door onzekerheden omgeven context van belangenbehartiging, zullen informatie- kosten en percepties een belangrijke rol gaan spelen in de keuze van de strategieën die – in de onderlinge concurrente met andere belangengroepen – moeten bijdragen tot de realisatie van het door de desbetreffende belangengroep geprefereerde beleid.59 57 Gecit. in: KOHLER-KOCH, B., op.cit., blz. 3. TIMMER, V., Greenpeace be Nimble, Friends of the Earth be Quick: Agility, Adaptive Capacity and the Organizational Effectiveness of International Nongovernmental Organizations. Paper prepared to be presented at the 2005 Berlin Conference on the Human Dimensions of Global Environmental Change, International Organisations and Global Environmental Governance. Berlijn/Potsdam, 2005, blz. 6. (http://www.fu-berlin.de/ffu/akumwelt/bc2005) 58 BLOM-HANSEN, J., A ‘new institutional’ perspective on policy networks. Public Administration 75, 1997, blz. 674.; DE CLERCQ, M., Economie toegelicht. Apeldoorn, Garant, 2002, blz. 133. 59 OSTROM, E., op.cit., blz. 44-46. in: SABATIER, P. A., op.cit., 289 blz.
  40. 40. Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’ 43 Belangengroepen ijveren er niet alleen naar zich op een rechtstreekse wijze te verkopen bij de sleutelfiguren op diverse beleidsniveaus in het beleidsproces, ze trachten eveneens op een indirecte wijze druk uit te oefenen – op de beleidsmakers en de concurrerende belangengroepen – door de zaak te politiseren doorheen de media en de mobilisatie van de bevolking: “The combination of multiple channels of access is mandatory, because, in the course of the policy-making cycle, the arena changes from one level of government to the other and because European decision-making still is a mix of intergovernmental and supranational bargaining”.60 In dezelfde zin, gaan we dus uit van de hypothese dat de diversificatie binnen de beleidsnetwerken, gerelateerd is aan de mate waarin de dominante politieke breuklijnen worden uitgedaagd en de desbetreffende materie, gepolitiseerd geraakt.61 Als er al sprake is van een tendens tot het vormen van outputgeoriënteerde en gesloten – neocorporatistische – beleidsnetwerken voor bepaalde issues, dan zal de civiele maatschappij deze tendens trachten te counteren door zich te wenden tot de alternatieve ‘media- en mobilisatiestrategieën’.62 Sprekend zijn daarbij de inspanningen die worden getroffen door politieke systemen om de inputlegitimiteit te vergroten door de positie van de civiele maatschappij in het besluitvormings- proces te verstevigen. Op vlak van milieu kan hierbij concreet worden verwezen naar de ‘governance’-poging om de civiele maatschappij dichter bij de milieu- besluitvorming te betrekken doorheen de implementatie van de basisprincipes uit de ‘Convention on Access to Information, Public Participation in Desicion-making and Access to Justice in Environmental Matters’.63 60 Gecit. in: KOHLER-KOCH, B., op.cit., blz. 3-4. 61 BEYERS, J. en KERREMANS, B., op.cit., blz. 1140. 62 Dit kan zowel gaan om het aanwenden van de conventionele media, als om de nieuwe media (zoals internet) die voor heel wat belangengroepen (zoals de milieubeweging) een nieuwe factor voor mobilisering werd. CARROL, W. K. en HACKETT, R. A., Democratic media activism through the lense of social movement theory. Media, Culture & Society 28(1), 2006, blz. 83-104. 63 CONVENTION on Access to Information, Public Participation in Decision-Making and Access to Justice in Environmental Matters. Aarhus, 1998, 25 blz.
  41. 41. Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’ 44 2.4 Politieke opportuniteitsstructuren waarlangs beleidsnetwerken tot stand komen binnen het Europese besluitvormingsproces Met het bovenstaande in het achterhoofd, stelt zich de vraag, waar de specifieke beleidsnetwerken nu eigenlijk tot stand komen en welke de ‘access’-kanalen zijn die de diverse belangengroepen nastreven. Vanuit de vaststelling dat de wijze waarop het politieke systeem gestructureerd is een impact heeft op het lobbygebeuren, valt de impact op die de gewijzigde institutionele machtsverhoudingen hebben op de focus van de diverse belangengroepen.64 2.4.1 De gewijzigde machtsbalans in het voordeel van het Europese Parlement Kijken we naar de gewijzigde machtsbalans, dan dient hierbij gewezen te worden op de gestage toename aan machtsbronnen waarover het Europese Parlement (EP) kan beschikken: “In the process of EU legislation, the EP has acquired a gradually stronger position: from mere advisory (consultation) to also ammendment powers (co- operation) under the 1987 SEA and to veto powers (codicision) under the 1993 Maastricht Treaty; and through the 1999 Amsterdam Treaty co-operation became part of the codecision”.65 Ondanks dat de eigenlijke invloed die het EP weet uit te oefenen geen constant gegeven is, bracht de introductie van de medebeslissingsprocedure (art. 251) een trendbreuk teweeg in de relatie tussen het Europees Parlement (EP) en de diverse belangengroepen.66 Deze vaststelling valt niet alleen te verklaren vanuit de overweging dat het niet langer volstaat om zich enkel te richten tot de Europese Commissie die voortaan rekening diende te houden met het EP [en de Raad van 64 COM(2002) 704 FINAL, op.cit., blz. 7.; GREENWOOD, J., Interest Representation in the European Union. Basingstoke, Palgrave, 2003, blz. 29. 65 Gecit. in: VAN SCHENDELEN, R., Machiavelli in Brussels: the art of lobbying the EU. Amsterdam, Amsterdam University Press, 2002 , blz. 57. 66 EUROPEAN PARLIAMENT, op.cit., blz. 33.; GECONSOLIDEERDE VERSIE VAN HET VERDRAG tot oprichting van de Europese Gemeenschap (02/C 325/33), 2002.; KREPPEL, A., What Affects the European Parliament’s Legislative Influence? An Anlysis of the Success of the EP Amendments. Journal of Common Market Studies 37:2, 1999, blz. 532-534.
  42. 42. Het lobbygebeuren in een systeem van ‘multi-level governance’ 45 Ministers] bij het uitschrijven van een voorstel, het Parlement staat ook open voor de informatie en expertise van lobbygroepen bij het onderzoeken en amenderen van een gegeven Commissievoorstel.67 Het EP komt daarbij in het blikveld van de diverse belangengroepen van zodra de relevante parlementaire commissie/ rapporteur is aangeduid die zich over het voorstel gaat buigen en de discussies worden opgevoerd tussen de diverse politieke fracties. De focus komt met andere woorden te liggen op het vormen van beleidsnetwerken met de sleutelfiguren binnen het EP, nl. de rapporteur, het administratieve personeel dat aan de parlementaire commissie verbonden is en de schaduwrapporteurs die er over moeten waken dat rapporteur voldoende rekening houdt met de fractie- standpunten bij het uitschrijven van amendementen: “The rapporteur and the Committee Chair are the main gatekeepers in forming the opinion of the EP. For a Member, the position within a Committee is even more important than the position within a political group or his/her reputation within the parliament”.68 2.4.1.1 Interinstitutioneel getouwtrek Een interessant gegeven binnen het lobbygebeuren, zijn die situaties waarbij er meerdere parlementaire commissies de leiding over een bepaald dossier naar zich toe trachten te trekken.69 Met betrekking tot REACH, zien we een getouwtrek tussen diverse parlementaire commissies ontstaan. Hoewel de machtsbalans in het voordeel van de milieucommissie overhelt, dient er te worden opgemerkt dat er binnen het EP een blijvend compromis noodzakelijk blijft tussen deze parlementaire commissie, de commissie Industrie, onderzoek en Energie, en de commissie Interne Markt en Consumentenbescherming.70 Naarmate er meer 67 BOUWEN, P., A Theoretical and Emperical Study of Corporate Lobbying in the European Parliament. European Integration online Papers 7(11), 2003, blz. 4. (http://eiop.or.at/eiop.texte/2003-011a.htm) 68 Gecit. in: EUROPEAN PARLIAMENT, op.cit., blz. 33. 69 VOS, H., op.cit., blz. 42. 70 SCHÖRLING, I. en LIND, L., op.cit., blz. 101. http://www.europarl.eu/oeil/index

×