Gabay sa pagbabalik aral

14,245 views

Published on

Published in: Education
0 Comments
3 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

No Downloads
Views
Total views
14,245
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
2
Actions
Shares
0
Downloads
114
Comments
0
Likes
3
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Gabay sa pagbabalik aral

  1. 1. (BUO) Gabay sa Pagbabalik-Aral (Reviewer) sa Filipino IVInihanda ni: Simoun E.L. Justo“Ang pakikibaka ng tao laban sa diktadura ay pakikibaka ng isip laban sapagkalimot.”(“The struggle of man against tyranny is the struggle of memory against forgetting.”)---Milan Kundera (isang manunulat na Czech){Kaya ‘wag kang makakalimot sa TEST!!! Kawawa ang Pilipinas...}Mangyaring ipalaganap/irepost...Mga Talasalitaan:nakahuma – nakalambat/nakahulipaglalayag – “sailing”nabalam – natigil/nahintonaglaho – nawalataluntunin – landasin; baybayin; lakaran (“walk through” o “trod”)hagilapin - hanapinhikahos – kahirapanpananagana – kayamanan/kaluhuan (“opulence” o “luxury”)nabagabag – naging “anxious” o “worried”nasiyahan – natuwa
  2. 2. nagpalikwad-likwad – nagpahintu-hintopanlilinlang – panlolokoyungib – kuweba (“cave”)ikinulapol– ipinahidkadunguan – kahinaandumadapyo – dumarampi (“softly touching...”)itinanghal – ipinalabas (“was shown”)gulilat – namanghahinawan – nilinispamahiin – paniniwalanababakas – nakikitaalitan – pag-aawaywalang kagatul-gatol – walang katigil-tigil; hindi humihintoMga Kaisipan ni Rizal:UKOL SA RELASYON/UGNAYAN NG NAKARAAN, KASALUKUYAN ATHINAHARAP: “Sa mga Pilipino: Sa Noli Me Tangere, sinimulan kong ilarawan angkasalukuyang kalagayan/sitwasyon ng ating lupang tinubuan. Ngunit, dahil sa epektong aking pagsisikap, napagtanto ko na bago ko subuking ilantad sa inyong mga mataang mga maaaring mangyari sa hinaharap, dapat lamang na dalin kayo sa lumipas. Sapamamagitan lamang nito ninyo matagumpay na mahuhusgahan ang kasalukuyan...”UKOL SA TUNAY NA KABANALAN: “Napagkilala rin ninyo na ang utos ng Dios ayiba sa utos ng Parí, na ang kabanalan ay hindi ang matagal na pagluhod, mahabangdasal, malalaking kwintas, libaging kalmen, kundí ang mabuting asal, malinis na loob atmatuwid na isip.UKOL SA UGAT NG PAGKAALIPIN/KAALIPINAN: “...Ang kamangmangaykaalipinan, sapagkat kung ano ang isip ay ganoon ang tao: taong walang sariling isip,ay taong walang pagkatao; ang bulag na tagasunod sa isip ng iba, ay parang hayop nasusunod-sunod sa tali.”UKOL SA KAHALAGAHAN NG RELIHIYON SA EDUKASYON: “Kung walangRelihiyon, ang Edukasyon ng tao/ay gaya ng barkong winasak ng hangin/tadtad ngsugat, inalisan ng timon.”UKOL SA PAGSASABI NG KATOTOHANAN: “Mapaglilingkuran lamang natin angating bayan sa pamamagitan ng pagsasabi ng katotohanan gaano mang kasakit ito.”UKOL SA PANANAHIMIK: “Ang pananahimik ay nangangahulugan ng pagpayag samga pang-aabuso.”UKOL SA INDIBIDWALISMO: “Ang kawalan ng pambansang kamalayan aynagbubunga ng isa pang masamang bagay, ang kawalan ng oposisyon o pagtutol sa mgapolisiya na makasasama sa taumbayan at ang kawalan ng anumang kusa sa pagsusulong
  3. 3. ng bagay na makabubuti sa sambayanan. Ang mamamayan sa Pilipinas ay indibidwallamang; hindi niya itinuturing ang kanyang sarili bilang bahagi ng isang bansa.”UKOL SA PAG-AALAY NG BUHAY SA PANININDIGAN: “Sa mga nakaraang buwan,wala akong natatanggap na kahit ano mula sa Pilipinas. Iyan ang dahilan kung bakitiniisip kong bumalik na roon sa lalong madaling panahon...Ganoon din dapat ang gawinni Graciano [Lopez-Jaena]...dapat siyang bumalik sa Pilipinas at maging handangmamatay para sa kanyang mga paninindigan...Kung ang isang tao’y mamamatay, bayaansiyang mamatay sa sarili niyang bayan, para sa kanyang bayan at sa ngalan ng kanyangbayan.”UKOL SA MGA MAKASARILING INTERES: “Ang gobyerno! Ang gobyerno!...anggobyerno mismo’y walang nakikita o naririnig...Ang gobyerno’y hindi nagpaplano parasa magandang kinabukasan; ito’y bisig lamang...Dahil sa pwersa na humihigop ditotungo sa sunud-sunod na kapalpakan, nagiging anino na lamang ito, nawawala angkanyang kakanyahan/identidad, at, dahil siya’y mahina at walang kakayahan,ipinauubaya na niya ang lahat sa mga makasariling interes”UKOL SA KALAYAAN: Hindi maiwawasto ng mga kautusang galing sa itaas ang mgapang-aabuso kung hindi gagampanan ng mga tagapagpatupad ng batas ang kanilangtungkulin at hangga’t ang kalayaan sa pagsasalita laban sa mga pang-aabuso ng mgamunting diktador ay hindi iginagawad.”UKOL SA MALUHONG (LUXURIOUS) KABALIWAN: “Ang pagsasaya ay hindinangangahulugang paggawa ng kabaliwan! Hindi nagbabago ang walang kabuluhang luhotaun-taon. At para saan? Pag-aaksaya at pagtatapon ng pera habang napakaramingdumaranas ng matinding kahirapan! Ngunit siyempre! Naiintindihan ko. Nilulunod ngluho, ng pagpipista ang pagdurusa at kalungkutan ng sambayanan.”UKOL SA PAGPAPAHALAGA SA TRADISYON: “Hindi ba sanlibong beses na masmainam na ipakita ang ating sariling kultura at tradisyon, upang ating maintindihan atmaiwasto ang ating mga bisyo at depekto at upang maipalaganap natin ang ating mgamabubuting katangian?”UKOL SA TUNAY NA SAKIT NG LIPUNAN: “Masama siyang doktor [ang gobyerno],ginoo, kung gusto niyang gamutin at supilin lamang ang sintomas nang hindipinagtatangkaang alamin ang pinanggalingan ng sakit, at kung, sa pagkakataongmalaman na niya ang pinanggalingan ay natatakot naman siyang gamutin iyon...”UKOL SA PAGSANDIG (“RELIANCE”) SA MGA DAYUHAN: “Ayaw ba nila kayongituring bilang mga mamamayang Espanyol? Mas mainam! Ihiwalay ninyo ang inyongmga sarili sa pamamagitan ng paglalantad ng inyong tunay na katauhan, subukinninyong buuin ang pundasyon ng bansang Pilipinas! Pinagkakaitan ba nila kayo ng pag-asa? Mainam! Huwag kayong umasa sa kanila, umasa kayo sa inyong sarili atmagtrabaho!”UKOL SA WIKA: “Nilimot ninyong lahat ang katotohanang habang pinananatili atpinangangalagaan ng mga mamamayan ang kanilang wika, pinananatili atpinangangalagaan din nila ang tanda ng kanilang kalayaan, gaya rin ng pagpapanatili at
  4. 4. pangangalaga ng tao sa kanyang kalayaan habang kanyang pinanghahawakan ang sariliniyang paraan ng pag-iisip.”Mga Mahahalagang Tao sa Buhay ni Rizal (BUKOD DITO, MULING BALIK-ARALANANG TALAMBUHAY NI RIZAL)Celedonia – naging katulong (bilang hilot o “non-traditional midwife”) upang mailuwalo maipanganal nang maayos ang batang RizalPadre Jose Bech – unang guro ni Rizal sa AteneoPadre Francisco Sanchez – paboritong guro sa AteneoCamilo Polavieja – gobernador-heneral na lumagda sa hatol/sentensya ng kamatayanni RizalEduardo de Lette – kaibigan ni Rizal na naging karibal sa pag-ibig ni Consuelo Ortigay PerezDr. Pio Valenzuela – ang sugong ipinadala ng Katipunan kay Jose RizalLeon Monroy – nagturo ng Latin kay RizalJustiniano Cruz – unang guro sa pormal na edukasyonPadre Manuel Xerez-Burgos – nilapitan para makapasok sa AteneoTeodora Alonzo – kanyang ina; unang guro sa impormal na edukasyonPadre Magin Fernando – tumanggi na makapasok siya sa AteneoTiyo Gregorio – nakaimpluwensya sa hilig sa aklatTiyo Jose Alberto – nakaimpluwensya sa husay sa siningTiyo Manuel – nakaimpluwensya sa palakasan/sportsLeonor Rivera – ang sinasabing pinagmulan ng karakter ni Maria Clara ; malao’ynagpakasal kay Charles KippingLuis Taviel de Andrade – abogado ni Rizal sa kasong sedisyon at rebelyonJosephine Bracken – ang huling pag-ibig ni RizalValentin Ventura – nagpautang kay Rizal para maipalimbag ang El FiliMaximo Viola – nagpautang kay Rizal para maipalimbag ang NoliEulogio Despujol – gobernador-heneral na lumagda sa kautusan ng pagpapatapon kayRizalLucia – kapatid ni Rizal na nahulihang may dala diumanong subersibongpolyeto/babasahinTrinidad – kapatid ni Rizal na sanay mag-Ingles; pinagbigyan ni Rizal ng kanyanghuling tulaMga Mahahalagang Sinulat ni Rizal (MULING BALIK-ARALAN ANG TALAMBUHAYNI RIZAL)Amor Patrio – unang sanaysay na sinulat sa EspanyaMi Primera Inspiracion – tulang sinulat niya bilang handog sa paglaya ng kanyang inaMi Ultimo Adios – huling tulang sinulat ni Rizal; tula ng pamamaalam sa bayan at sapamilya
  5. 5. Mahahalagang Detalye Ukol kay RizalDimasalang – ginamit na sagisag-panulat sa Masonriya (‘Free Masonry’)Laong Laan – ginamit na sagisag-panulat sa pagsulat ng Amor PatrioLa Liga Filipina – ang samahang itinatag ni Rizal (parang kooperatiba) na ilang arawlamang tumagal ; ang mga dating miyembro ng La Liga Filipina gaya ni Bonifacio angbumuo sa KatipunanDetalye Ukol sa “El Fili” - Inilimbag sa Ghent, Belgium - nanghihikayat sa mga tao na kumilos sa pamamagitan ng karahasan para sa kalayaan - nagsisiwalat ng kabulukan ng pamahalaan sa panahon ni Rizal - nobelang politikal - inialay sa Gomburza (ang Noli Me Tangere ay inalay sa bayan)Mga Simbolismo ng Tauhan ng El FiliPlacido Penitente – kabataang nananalig sa edukasyonImuthis – nagsatinig/nagpahayag ng kataksilanDon Custodio – pamahalaang walang paninindigan/political willKabesang Tales – kawalan ng tunay na reporma sa lupaSenyor Pasta – ideyalismong nauwi sa karerismoJuanito Pelaez – umaasa sa katalinuhan ng ibaQuiroga – katakawan sa salapi ng mga negosyanteng kapitalistaJuli – biniktimang Inang BayanPadre Camorra – kabulukan ng moralidadBen Zayb – pahayagang puro papuri sa pamahalaanPadre Florentino – naliliwanagang sektor ng SimbahanIsagani – repormaSimoun – rebolusyong inudyukan ng paghihigantiBasilio – kabataang indibidwalista/makasariliGuro – paghahangad ng reporma na nauwi sa rebolusyon (balikan ang Kab. 19 ng Noliat Kab. 19 ng El Fili)Buod ng Mga PangyayariKabanata 1-21.Nagmungkahi si Simoun ng madaling paraan ng paglalakbay sa Ilog Pasig2.Sinalungat ni Don Custodio ang marahas na panukala ng mag-aalahas na si Simoun3.Tumutol si Donya Victorina sa suhestyon ni Don Custodio ukol sa pag-aalaga ng itik4.Kinumusta ni Kap. Basilio kay Basilio ang kalagayan ni Kap. Tiago5.Inilahad ni Isagani kay Kap. Basilio na handa na ang lahat ng kakailanganin para sapagpapatibay ng Akademya ng Wikang Kastila
  6. 6. Kabanata 31.Pinag-usapan ng mga prayle ang kalagayan ng kanilang mga itinayong negosyo2.Itinugon ni Simoun na interesado lamang siya sa mga tanawing may taglay naalamat3.Maraming espiritu raw ang nanananahan sa isla ng Malapad na Bato4.Nagpasaring si Simoun kay Padre Salvi ukol sa kwento ni Padre Florentino5.Nagtanong si Donya Victorina sa kapitan ng barko ukol sa bakas na naiwan ngbinatang si Crisostomo IbarraKabanata 41.Dinala ang buong kaanak sa pusod ng kagubatan at doon nagkaingin2.Namatay ang asawa’t anak ni Tales nang nasa panahon sila ng paglilinis ng lupain3.Nagpagawa siya ng isang bahay na kahoy sa nayon ng Sagpang4.Dumating sa lupain ni Kabesang Tales ang uldog/tagapangasiwa/administrator ngisang korporasyon5.Dinakip si Tales ng mga tulisan at ipinatutubos“Ang pakikibaka ng tao laban sa diktadura ay pakikibaka ng isip laban sapagkalimot.”(“The struggle of man against tyranny is the struggle of memory against forgetting.”)---Milan Kundera (isang manunulat na Czech){Kaya ‘wag kang makakalimot sa TEST!!! Kawawa ang Pilipinas...} MAIKLING TALAMBUHAY NI JOSE PROTACIO RIZAL(Manunulat, Pambasang Bayani ng Pilipinas, Dakilang Henyo ng Lahing Malayo)ISINILANG SA: Calamba, Laguna (Hunyo 19, 1861)BINARIL SA: Bagumbayan (ngayo’y Luneta; Disyembre 30, 1896)Mga Magulang: FRANCISO MERCADO at TEODORA ALONSO (“Z” sa ibang aklat)Mga Ninuno: Domingo Lamco, sa panig ng ama (negosyanteng Instik); Lakandula, sa panig ngina (pinuno ng Tondo na namuno sa isang bigong pag-aalsa sa mga Kastila, inapo ni RajahSulayman ng Maynila)Nagbinyag: Padre Rufino CollantesNinong: Padre Pedro CasañasPaboritong kura paroko/parish priest: Padre Leoncio Lopez (nagturo kay Rizal ngpagrespeto sa karapatan ng ibang tao)Buong Pangalan: Jose Protacio Mercado Rizal y Alonso RealondaJose Protacio - first nameJose: sa karangalan ni San Jose, patron ng mga manggagawa, asawa ng Birheng Maria, tataysa lupa ni HesukristoProtacio: sa karangalan ni San Protacio (isang martir; kapistahan/feast day niya tuwingHunyo 19)Mercado: tunay na apelyido ng kanyang ama; nangangahulugang “pamilihan/market” sa wikangEspañol
  7. 7. Rizal: apelyidong pansamantalang pinagamit kapalit ng Mercado upang makaiwas sa gulo(kabibitay pa lamang sa Gomburza; konektado kay Padre Burgos si Paciano kaya delikado angapelyidong Mercado); mula sa salitang Español na “ricial” (luntiang lupang tinatamnan ngtrigo/green fields of barley)Alonso: tunay na apelyido ng ina noong dalaga pa/maiden name; middle name ni Jose RizalRealonda: middle name ng kanyang ina noong dalaga pa; galing sa lola ni RizalMga kapatid: 1. Saturnina 2. Paciano – tanging lalaking kapatid ni Jose; tumustos/nagpondo sa pag-aaral ni Jose sa Europa; naging heneral ng Hukbo ng Rebolusyong Pilipino 3. Narcisa 4. Olympia – namatay sa 13 oras na panganganak 5. Lucia 6. Maria 7. Concepcion – kasunod ni Jose; namatay sa sakit sa edad na 3 taon 8. Josefa – naging pangulo ng pangkababaihang grupo ng Katipunan 9. Trinidad – tinuruan ni Jose ng Ingles; pinagbigyan ng lamparang naglalaman ng teksto ng Mi Ultimo Adios 10. SoledadUnang guro: ang kanyang ina (nagturo ng alpabetong Kastila/abecedario; pagdarasal sa Latinat panimulang pagbasa)Unang pighating naranasan: pagkamatay ni Concepcion (Concha) na lagi niyang kalaroUnang tulang sinulat: “Sa Aking mga Kabata” (sinulat sa Tagalog; tungkol sa pagmamahal sasariling wika; 8-taong gulang siya noon)Mga Tiyuhing Nakaimpluwensya: 1. Tiyo Manuel – palakasan/sports 2. Tiyo Gregorio – pag-ibig sa aklat 3. Tiyo Jose Alberto – husay sa sining/artUnang guro sa pormal na edukasyon: Justiniano Aguino-Cruz (paaralan sa Biñan, Laguna)Unang Kawalang-katarungang dinanas ng pamilya Rizal: pagkakulong ni Doña Teodora dahilsa walang basehan na paratang ng paglason sa hipag/sister-in-law niyaPangyayaring nagmulat kay Rizal sa kawalang-katarungan sa Pilipinas: Pagbitay saGomburza (Mariano Gomez, Jose Burgos at Jacinto Zamora; tatlong Pilipinong pari nanagsusulong sa Pilipinisasyon ng mga parokya; idiniin o i-friname-up sa pag-aalsa sa Cavitenoong 1872)Buhay-High School: sa Ateneo Municipal (nasa loob ng Intramuros, Maynila noon;paboritong paaralan ni Jose; pinatatakbo ng mga Heswita/JesuitTulang sinulat sa paglaya ng ina: “Mi Primera Inspiracion” (My First Inspiration/Ang UnaKong Inspirasyon)Unang Guro sa Ateneo: Padre Jose BechPaboritong Guro sa Ateneo: Padre Francisco Sanchez (humikayat sa kanya na ipagpatuloyang pagsusulat)1877: Nagtapos sa Ateneo; sobresaliente o excellent ang marka sa lahat ng asignatura;tumanggap ng diplomang Bachiller en Artes (katumbas ng high school diploma ngayon)Abril 1877: Pumasok sa Unibersidad ng Santo Tomas (UST) para magkolehiyo; pinatatakbong mga Dominikano/Dominicans; kumuha ng Pilosopiya at Letra sa unang taon batay sa gusto
  8. 8. ng ama; lumipat sa Medisina nang sumunod na taon, batay sa payo ni Padre Pablo Ramon,rektor ng AteneoTulang nagwagi ng unang gantimpala – 1879 : “A la Juventud Filipina” (Sa KabataangPilipino/To The Filipino Youth); dito binigyang-diin ni Jose na ang mga kabataan ang pag-asang bayanDulang nagwagi ng unang gantimpala: “El Consejo de los dioses” (Ang Pulong ng mgadiyos/The Council of the gods); tungkol sa pag-aaway-away ng mga diyos at diyosa sa BundokOlimpo sa kung sino kina Homer (Griyegong/Greek sumulat ng “Iliad” at “Odyssey”), Virgil(nagsulat sa Latin ng “Aeneid”) at Miguel de Cervantes (Kastilang nagsulat ng “Don Quijotede la Mancha”) ang pinakamahusay; nagwagi ito sa patimpalak/contest na inorganisa ng LiceoArtistico Literario de Manila para sa paggunita sa ika-400 taong kamatayan ni Cervantes1880: Hinampas ng espada ng isang gwardya sibil; nagreklamo kay Gob. Hen. Primo deRivera pero walang nangyari1882: Nagpasyang sa ibang bansa na lang mag-aral dahil: 1. Di gaanong mahusay ang pagtuturo sa UST noon 2. May diskriminasyon sa UST; minamaliit ang mga Pilipino 3. Galit sa kanya ang mga Dominikano dahil sa pagtatatag niya ng Compañerismo (kapatiran/fraternity ng mga Pilipino) 4. Gusto niyang gamutin ang mata ng ina (mas maganda ang turo sa Europa)Mayo 1882: naglakbay papuntang Europa, mula sa MaynilaRuta mula Maynila (sa pamamagitan ng barko/ship): 1. Singapore 2. Colombo, Sri Lanka 3. Aden, Yemen 4. terminal sa Suez Canal (Ehipto/Egypt) 5. Italya 6. Pransya 7. Espanya (dumating: Hunyo 1882)Unang sinulat sa Europa: Sanaysay/essay na “Amor Patrio” (Pag-ibig sa Bayan o Love ofCountry); gumamit ng sagisag-panulat o pen name na Laong Laan (“matagal nang inalay”)isinalin sa Tagalog ni Marcelo H. del Pilar, na gumamit naman ng pen name na DoloresManapat; lumabas sa “Diariong Tagalog” (unang dyaryong Tagalog sa Pilipinas)Nobyembre 1882: Pumasok sa Universidad Central de Madrid/UCM; kumuha ng kursongPilosopiya at Letra at Medisina; habang nasa UCM ay umanib siya sa “Circulo Hispano-Filipino” at sa Masonerya o FreemasonryTalumpati sa Madrid: binigkas sa karangalan nina Juan Luna at Felix Resureccion-Hidalgo,2 pintor na Pilipinong nagwagi sa Pambansang Eskposisyon sa Sining (ng Espanya) para sa “LaSpolarium” at “Virgenes Expuestas Al Populacho,” na parehong masining na tumuligsa samasamang pamamahala ng mga Kastila1884: Binigyan ng lisensya sa medisina; bago pumunta sa Paris, dinalaw muna ang mgakaibigan niyang sina Maximo Viola at Pardo de Tavera na nasa Barcelona1885: Pumunta sa Paris, Pransya upang magsanay sa klinika ni Dr. Louis de Weckert; nagingbahagi ng “La Solidaridad” (dyaryo ng Kilusang Propaganda)Sa Alemanya/Germany:
  9. 9. • Nakilala si Prof. Ferdinand Blumentritt (Austrian na ethnologist na nananaliksik tungkol sa wikang Tagalog) na siya niyang naging pinakamatalik na kaibigan/best friend • Nagsanay sa ospital na pangmata ng University of Heidelberg sa pamamahala ni Dr. Otto Becker • Habang nasa Heidelberg, sinulat ang tulang “A las Flores del Heidelberg” (Sa Mga Bulaklak ng Heidelberg/To the Flowers of Heidelberg); nagpapakita ng pangungulila sa sariling bayan • Tinapos at pinalimbag ang “Noli Me Tangere” sa Alemanya; pinautang siya ng pera ni Maximo Viola (kaibigan niyang taga-San Miguel, Bulacan) para sa pagpapalimbag ng unang 2,000 kopya/sipi ng Noli; bago umuwi sa Pilipinas para alamin ang reaksyon ng mga Pilipino sa nobela, ay naglakbay muna siya sa Europa kasama si Maximo ViolaUnang Pagbalik sa Pilipinas: • Nanggamot at naging makatarungan sa paniningil (depende sa katayuan o status ng pasyente ang singil); nakilala bilang Dr. Ulliman (dahil nagsanay sa Alemanya) • Pinatawag ni Gob. Hen. Emilio Terrero; pinag-iingat siya nito sa mga tumutuligsa sa Noli; binigyan siya ng gwardya (Jose Taviel de Andrade) • Tinuligsa ng mga prayle ang Noli: sumulat ng liham-pastoral si Padre Jose Rodriguez na pinamagatang “Caiingat Cayo” (Mag-ingat kayo/Beware!); pinag-iingat at pinagbabawalan niya ang mga tao na basahin ang sinulat ni Jose na diumano’y subersibo (laban sa gobyerno) at heretikal (kontra sa Simbahan) • Sinagot ni Marcelo H. del Pilar ng “Caiigat Cayo” (Maging Igat Kayo/Be Like Eels) ang batikos ni Rodriguez; pinayuhan niya ang mga tao na maging parang igat/eel (isang uri ng madulas na isdang mahirap hulihin) ang mga tao upang di sila mabitag o ma-trap sa kasinungalingan ng mga prayleng galit kay Rizal • Ipinagtanggol din ni Padre Vicente Garcia si Rizal • Nagpasya si Rizal na muling maglakbay sa ibang bansa upang mas malayang makakilos (sa Pilipinas, mahirap magsulat o bumatikos dahil malakas ang impluwensya ng mga prayle)Ikalawang Paglalakbay ni Jose Rizal (mula Maynila): 1. Hong Kong – pumasyal sa mga Pilipinong taga-roon na gaya ni Jose Maria Basa na tumulong sa pagpupuslit o pagi-smuggle ng mga kopya ng Noli 2. Hapon – nakilala niya rito si O-Sei-San 3. Estados Unidos – nabiktima sila ng diskriminasyon; “bansang malaya ngunit para lamang sa mga puti,” ayon kay Rizal 4. Londres/London, Gran Britanya/Great Britain – nanaliksik sa malaking aklatan para ihanda ang anotasyon sa “Sucesos de las Islas Pilipinas” (Mga Pangyayari sa Kapuluan ng Pilipinas/Events in the Philippine Islands) ni Dr. Antonio de Morga; ang aklat na ito ay nagpapatunay na may sibilisasyon na ang mga Pilipino nang abutan o madatnan sila ng mga Kastila; dito rin niya sinulat ang “Liham sa mga Kababaihang Taga-Malolos” (Malolos, Bulacan; sinulatan niya ang mga babaeng taga-rito para ipakita ang kanyang paghanga at pagsuporta sa kanilang layunin na magpatayo ng paaralang pambabae roon) 5. Sa Belhika/Belgium – dito inilimbag (sa Ghent, Belgium) ang “El Filibusterismo,” ang karugtong/ sequel ng Noli Me Tangere; ang El Fili ay inalay niya sa Gomburza; pinautang siya ni Valentin Ventura upang ito’y ipalimbag
  10. 10. 6. Sa Hong Kong ulit – para manggamot at makipagkita sa buong pamilya Rizal (dito sila nagpasko; kapapalayas pa lamang ng pamilya nila at ng iba pang pamilya ng mga magsasaka sa asyenda/hacienda ng mga Dominikano sa Calamba, Laguna; ayaw na kasing magbayad ng upa ni Don Francisco dahil sobrang taas na ang sinisingil); sandaling nanggamot din si Jose sa Hong Kong; habang narito, sumulat din siya kay Gob. Hen. Eulogio Despujol upang hilingin dito na dalhin o i-resettle ang mga taga- Calamba sa Sabah/North Borneo (ito ang tinawag ni Rizal na “Proyekto ng Kolonisasyon ng Borneo” na ibinasura lang si Despujol)Ikalawang Pagbabalik sa Pilipinas: Bakit nagpasyang bumalik? 1. Para mapanatili ang pagkakaisa ng Kilusang Propaganda (nag-away-away sila noon sa Europa kung sino ang dapat maging pangulo nila, si Rizal o si del Pilar; umalis na lang si Rizal para maresolba ito) 2. Kakausapin niya si Despujol para alamin kung magbabago pa ang pasya nito 3. Itatatag niya “La Liga Filipina” (Ang Liga ng mga Pilipino/League of Filipinos) sa PilipinasMga Nangyari sa Ikalawang Pagbabalik sa Pilipinas: 1. Itinatag niya “La Liga Filipina” noong Hulyo 2, 1892 sa bahay ni Doroteo Onjungco sa Tondo, Maynila (ang La Liga ay samahang sibiko para sa mga Pilipino na layuning magsulong ng mga reporma sa Pilipinas); isa si Andres Bonifacio sa mga orihinal na kasapi ng La Liga 2. Limang araw pagkatatag ng La Liga (Hulyo 7), ipinatapon (in-exile) si Rizal sa Dapitan, Zamboanga dahil sa mga sumusunod na dahilan: a. May nakuhang sipi ng “Pobres Frailes” sa unan ni Lucia (kapatid na kasama niya sa paglalakbay); ang babasahing ito’y anti-prayle/ kontra sa Simbahan (malamang na inilagay lamang ito sa bagahe ng magkapatid) b. Inalay ni Rizal ang “El Filibusterismo” sa Gomburza, kaya’t ito’y subersibo c. Diumano’y (allegedly) iligal daw ang La Liga Filipina 3. Hulyo 7, 1892 din: itinatag ni Andres Bonifacio at ng ilan pang kasapi ng La Liga Filipina, ang KKK/Katipunan (Kataas-taasang Kagalang-galangang Katipunan ng mga Anak ng Bayan/ Supreme and Most Respectable Organization of the Sons of the Motherland) para simulan ang sikretong pag-oorganisa na hahantong sa armadong pag-aalsa/rebolusyon para mapatalsik ang mga Kastila at makapagtayo ng demokratikong gobyernong pinatatakbo ng mga Pilipino (para sa kanila, ang pagkapatapon ni Rizal ay senyales na wala nang pag-asa ang reporma sa ilalim ng mga Kastila at kung gayon, wasto na ang magrebolusyon)Mga Nangyari sa Dapitan 1. Nagtayo siya ng paaralan para sa mga batang lalaki 2. Nagtayo ng patubig/irrigation system para sa mga magsasaka at mamamayang taga- Dapitan 3. Nakipagdebate (sa sulat) kay Padre Ramon Pastells (isang Heswita) tungkol sa mga usaping panrelihiyon 4. Sinulat ang tulang “Mi Retiro” (Ang Aking Pahingahan) bilang tugon sa hiling ng ina 5. Nakatuklas ng mga bagong specie ng palaka, tutubi/dragonfly at uwang/ beetle na malao’y ipapangalan sa kanya 6. Naglilok ng mga pigurin at estatwang bato atbp. 7. Tumanggap ng mga pasyente mula sa iba’t ibang dako ng Pilipinas at ng daigdig
  11. 11. 8. Nakilala at kinasama (live-in) si Josephine Bracken, na malao’y mistulang asawa na rin niya 9. Dinalaw siya ni Dr. Pio Valenzuela (sugo/emissary ni Andres Bonifacio) para alamin ang opinyon niya sa rebolusyong inoorganisa ng Katipunan; inalok siya ni Valenzuela na itakas para pamunuan niya ang rebolusyon, di pumayag si Rizal at sinabi rin niyang tutol siya sa rebolusyon dahil: a. Nangako siya sa mga Kastila na di tatakas sa Dapitan b. Hindi pa raw handa ang mga Pilipino (kulang sa armas atbp.) c. Wala pa raw pagkakaisa ang mga Pilipino d. Diumano’y hindi pa sanay mamahala ang mga Pilipino e. Marami raw madadamay na inosente 10. Sumulat si Jose kay Gob. Hen. Ramon Blanco para hilingin na payagan siyang pumunta sa Cuba para maging doktor sa Hukbong Kastila (Spanish Army; noo’y nagrerebolusyon na ang mga Cubano laban sa mga Kastila; ayon sa ibang aklat, sikretong plano ni Rizal na obserbahan ang taktikang gerilya/guerilla tactics na ginagamit ng mga Cubano laban sa Español)Agosto 23, 1896: Nagsimula ang hayagang pag-aalsa ng Katipunan laban sa mga KastilaHulyo 1896: Pinayagan siya ni Blanco na pumunta sa Cuba; nakaalis ang bapor nila sa Maynilapero nasa Singapore pa lamang ang barkong sinasakyan niya’y muli siyang ipinaaresto(September 30). Nang makarating sa España ang kanilang barko ay inilipat siya sa isangbarkong militar at ibinalik sa Pilipinas para ikulong sa Fort Santiago (sa loob ng Intramuros).Disyembre 8, 1896: Pinamili siya ng magiging abogado niya sa isang listahan; pinili niya siLuis Taviel de AndradeDisyembre 11, 1896: Binasahan siya ng sakdal/ipinaalam sa kanya ang mga ikinaso sakanya: 1. Sedisyon o pag-uudyok ng pag-aalsa 2. Rebelyon o pagsulat ng aklat laban sa pamahalaan 3. Pagtatatag ng diumano’y lihim na samahan (La Liga)Depensa ni Rizal at kanyang abogado: Walang kinalaman si Rizal sa pag-aalsa ng Katipunan,dahil tutol nga siya sa rebolusyon (nagpalabas pa nga siya ng manipesto para patunayan ito);hindi subersibo o sedisyoso ang Noli Me Tangere at El Filibusterismo dahil hindi naman itoitinago ni Rizal kaninuman, layunin lamang niyang isiwalat ang katotohanan; Lalong hindi lihimang La Liga Filipina dahil alam na nga ng mga Kastila ang tungkol dito at wala ring ginawanglabag sa batas ang La Liga (humihingi lamang ito ng reporma)Paano nadiin si Rizal: Dahil sa pagbaligtad at pagtatraydor ng mga dati niyang kasamahan,mga kapwa Pilipino, lalo na si Dr. Pio Valenzuela (na nakakatawa ma’y siya pang nagdiin kayRizal sa hukuman); galit na galit kay Rizal ang mga prayle dahil sa kanyang sinulat nanagsiwalat sa mga baho ng ilang miyembro ng Simbahan, kaya idiniin nila ito (gaya ng ginawanila sa Gomburza), kaya kahit inosente’y hinatulan pa rin siya.Disyembre 28, 1896: Nilagdaan ni Gob. Hen. Camilo Polavieja ang hatol/sentensya ngkamatayan ni RizalDisyembre 29, 1896: Sinulat niya ang kanyang huling tula: “Mi Ultimo Adios” (Ang HulingPaalam/My Last Farewell)Disyembre 30, 1896: Binaril sa Bagumbayan (Luneta) si Rizal, habang sumisikat ang araw sasilangan, namatay siya nang di nakita ang pagsikat ng araw sa silangan (ang paglaya ng
  12. 12. Pilipinas), ngunit di kalabisang sabihing siya ang isa sa nagmulat ng sambayanan upang makitanito ang kanyang aping kalagayan at sa huli’y mag-alsa upang lumaya sa pagkaalipin. MGA PAG-IBIG NI RIZAL 1. Segunda Katigbak – unang pag-ibig; kapatid ng kanyang kaibigang si Mariano; nakilala nang siya’y nasa UST; di gaanong matangkad, may mga matang nangungusap, kulay rosas na pisngi 2. Margarita Almeda-Gomez – ikalawang pag-ibig; taga-Pakil, Laguna; kayumangging kulay, kaakit-akit ang mga mata 3. Leonor Rivera – pinakadakilang pag-ibig ni Rizal; second cousin niya; si “Taimis”; pinaghanguan ng karakter ni Maria Clara; ikinasal sa British/Ingles na si Charles Henry Kipping 4. Jacinta Evardo Laza - si “Binibining L” 5. Leonor Valenzuela – kapitbahay sa Intamuros; kasulatan niya gamit ang asin at tubig; taga-Calamba; estudyante ng medisina 6. Suzanne Jacoby – nakilala sa Belgium; sandali lamang silang nagkaibigan ‘pagkat umalis din agad si Rizal para asikasuhin ang kaso ng pamilya sa Espanya 7. Gertrude Beckett – dalagang taga-London; kapamilya ng kanyang tinirhan doon; tumulong sa pag-aaral niya ng Ingles. 8. Magkapatid na Adelina at Nelly Boustead – noong una’y mas nagustuhan si Adelina na mas bata; si Nelly ay gusto rin ni Antonio Luna; dahil nangungulila kay Leonor (na nabalitaan niyang nagpakasal na), niyaya niya si Nelly na magpakasal; nagpatumpik- tumpik si Nelly dahil alam niyang nangungulila lang si Rizal kay Leonor at baka maging panakip-butas lang siya, isa pa, Protestante si Nelly at ayaw namang itakwil ni Rizal ang kanyang pagka-Katoliko. 9. Usui Seiko/O-Sei-San/O Sei Keio – nagturo ng wikang Hapon/Niponggo kay Rizal; muntik na rin niyang pakasalan kundi lang dahil sa bayan 10. Consuelo Ortiga y Perez – Kastila; inalayan ni Rizal ng tula; iniwan niya ‘pagkat gusto rin ni Eduardo de Lete na kanyang kaibigan 11. Josephine Bracken – itinuring niyang asawa; isang Irish; ampon ng isang Amerikanong taga-Hong Kong na nagpagamot kay Rizal; balingkinitan ang katawan at asul ang mata Ang BATAS RIZAL (ligal na batayan ng pag-aaral sa buhay at mga sinulat ni Jose Rizal) • Batas ng Republika Blg. 1425 • Pinagtibay noong Hunyo 12, 1956 • Ipinatupad ng Lupon sa Pambansang Edukasyon (Committee of National Education) noong Agosto 16, 1956 • Akda ni Sen. Claro M. Recto ang orihinal na bersyon (lolo ni dating Sen. Ralph Recto) • Binatikos ng ilang grupo at senador ang bersyon ni Recto kaya naglabas ng pamalit o substitute bill si Sen. Jose P. Laurel Sr. (na batay sa panukala nina Sen. Emmanuel Pelaez at Roseller Lim); ito ang naging Batas Republika 1425 Mga Tumutol sa Orihinal na Bersyon ng Batas Rizal • Sen. Decoroso Rosales (kapatid ni Arsobispo Rosales) • Mariano Cuenco (kapatid ni Arsobispo Cuenco)
  13. 13. • Padre Jesus Cavanna • Sen. Francisco “Soc” Rodrigo • ilang grupo sa Simbahang Katoliko Puna sa Orihinal na Batas Rizal • Nilalabag daw ang kalayaan sa pagpili ng relihiyon • Bahagi na raw ng nakalipas ang Noli at Fili kaya di na dapat pag-aralan pa • May 120 pahayag daw sa Noli laban sa Simbahang Katoliko Pagtatanggol sa Batas Rizal • Pagpapalaganap ng nasyonalismo ang layunin ng pag-aaral sa buhay at mga sinulat ni Rizal kaya walang masama rito • Hindi pa nalulutas ang mga suliraning panlipunang tinalakay ng nobela kaya kailangan pa rin itong pag-aralan *Naayos ang gusot nang payagan ng bagong bersyon ng batas ang paggamit ng expurgated version ng mga nobela ni Rizal Tatlong Pangunahing Probisyon ng Batas Rizal • Pagsasama sa kurikulum ng lahat ng paaralang pribado at publiko ng kursong tungkol sa buhay at mga sinulat ni Rizal lalo na ang Noli at El Fili • Pagpapalimbag at libreng pamamahagi ng mga orihinal at mga salin ng mga akdang ito • Pagpapanatili at pagpapalawak ng koleksyong Rizaliana sa mga aklatan sa bawat paaralan sa bansa Paano pinili si Rizal bilang Pambansang Bayani? Pamantayan/Criteria sa Pagpili: 1. isang Pilipino 2. namayapa (patay na) 3. may matayog na pagmamahal sa bayan 4. may mahinahong damdamin (dapat ay ayaw sa rebolusyon, dahil noo’y sinasakop pa lang tayo ng mga Amerikano; kung rebolusyunaryo nga naman ang pambansang bayani, baka mag-alsa ang mga Pilipino laban sa kanila gaya ng nangyari noong panahon ng Kastila) Ang Pinagpiliang Listahan: 1. Marcelo H. del Pilar 2. Graciano Lopez-Jaena 3. Hen. Antonio Luna 4. Emilio Jacinto 5. Jose Rizal 6. Emilio Aguinaldo* 7. Apolinario Mabini**Dahil sa bilang 2) at 3) ng pamantayan, inalis agad sa listahan sina Aguinaldo at Mabini, lalopa’t para sa mga Amerikano, si Aguinaldo ay “mapusok” (nananawagan pa siyang ituloy ng mgaPilipino ang rebolusyon laban sa Amerikano, hanggang madakip siya sa Palanan, Isabela) at siMabini nama’y “matigas ang ulo” (madali siyang nadakip siya ng mga Amerikano dahil lumpo;ayaw niyang manumpa ng katapatan sa simula sa mga Amerikano kaya pinatapon siya ng mga
  14. 14. ito sa Guam; isa pa, nagpalabas din ng manipesto si Mabini, bago maaresto, na nagtatagubilinsa mga Pilipino na ituloy ang laban; pinatapon siya sa Guam sa takot ng mga Amerikano namaging simbolo siya ng rebolusyong Pilipino)Ang mga nagpasya kung sino ang dapat maging Pambansang Bayani: 1. Commissioner William Howard Taft (malao’y naging pangulo ng Estados Unidos) 2. Morgan Schuster 3. Bernard Moses 4. Dean Worcester 5. Henry Clay Ide 6. Trinidad Pardo de Tavera* 7. Gregorio Araneta* 8. Cayetano Arellano* 9. Jose Luzurriaga* *Mga Pilipinong may lahing-Kastila; nang dumating ang mga Amerikano para tayo’y sakupin, sila ang kauna-unahang nagtaksil sa Rebolusyong Pilipino para makakuha ng pwesto sa ilalim ng gobyernong Amerikano sa Pilipinas • Imposibleng piliin si Antonio Luna, sapagkat anti-Amerikano na siya noon pa lamang; bago siya patayin ng mga kapwa Pilipinong tauhan ni Aguinaldo, siya ang nagbabala kay Aguinaldo na mag-ingat sa mga Amerikano • Malabo ring piliin si Emilio Jacinto sapagkat itinuring siyang “Utak ng Katipunan,” bagamat patay na siya noong panahon ng mga Amerikano (mayorya sa mga natirang kasapi ng Katipunan sa buong bansa ay nagpatuloy sa paglaban sa mga Amerikano hanggang madakip si Aguinaldo) • Halos kapantay lamang ni Rizal sina del Pilar at Jaena sa pagiging repormista (ayaw sa rebolusyon; bagamat nagpahayag si del Pilar na pabor siya sa rebolusyon bilang huling opsyon) ngunit lumamang si Rizal sa pagiging diumano’y mas dramatiko ng pagkamatay niya: siya’y binaril sa Bagumbayan, namatay naman sa tuberculosis si del Pilar at namatay rin sa sakit si Jaena (bagama’t kung tutuusin, dramatiko rin ang pagkamatay ni del Pilar na kaya nagkasakit ay sa kawalan ng perang pangkain; naubos ang kanyang pera sa paglalathala ng La Solidaridad na pangmulat sa mga Pilipino; namatay siyang isang pulubi sa Espanya). • Gayunman, isang bagay ang di pinagtatalunan, at hindi tinututulan maging ng mga umaayaw kay Rizal bilang pambansang bayani: ang kadakilaan ng kanyang panulat: ang pagsulat niya sa Noli Me Tangere at El Filibusterismo na parehong de-kalidad na obra-maestrang tumatalakay sa mga suliraning panlipunan at nagmulat sa mga Pilipinong
  15. 15. inaalipin ng Espanya. Walang nakapantay sa husay niyang magsulat paramagmulat.

×