Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Lalki świata strojnisie ikony fetysze

7,719 views

Published on

Katalog wystawy czasowej w Muzeum Zabawek i Zabawy, dostępnej dla zwiedzających od czerwca 2008 do czerwca 2010 roku, prezentującej lalki z całego świata.

Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze [katalog wystawy]
Teksty: Aneta Bąk, Magdalena Górecka, Katarzyna Hodurek.
Kielce 2008, ss. 32,
format 21x29 cm.
Katalog można kupić w sklepiku lub przez stronę internetową www.muzeumzabawek.eu

  • Be the first to comment

Lalki świata strojnisie ikony fetysze

  1. 1. LALKI ŚWIATA: STROJNISIE, IKONY, FETYSZE czerwiec 2008
  2. 2. Organizator wystawy: Muzeum Zabawek i Zabawy w Kielcach Współpraca: Miejskie Muzeum Zabawek w Karpaczu Muzeum Etnograficzne w Krakowie Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie Muzeum Narodowe w Poznaniu Muzeum Zabawek w Modrym Kamieniu (Słowacja) Muzeum Inżynierii Miejskiej w Krakowie Katalog do wystawy: Teksty: Aneta Bąk, Magdalena Górecka, Katarzyna Hodurek Tłumaczenie: Magdalena Moryc Projekt i skład: Monika Cybulska, Magdalena Górecka, Projekt wycinanki: Jerzy Kuzka Zdjęcia: Monika Cybulska, Magdalena Górecka, Paulina Kosmala, Rafał Podsiadło Na okładce: Lalka ze zbiorów Muzeum Zabawek i Zabawy w Kielcach Wydawca: Muzeum Zabawek i Zabawy, 25-367 Kielce, pl. Wolności 2 tel/fax: (0048) 41 344 40 78 e-mail: poczta@muzeumzabawek.eu http://www.muzeumzabawek.eu ISBN 978-83-904673-5-1 Druk: Apla, 25-324 Kielce, ul. Sandomierska 89
  3. 3. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze A LKIW ŚWIA rękach ET Y S Z E L TA dziecka lalka jest zabawką, zakupiona przez STROJ podróżnika - souvenirem, manipulowana przez czarodzieja - fetyszem. Lalka bywa też ikoną, NI F symbolem, SI zjawiskiem... E IKONY
  4. 4. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze Lalki świata są często po- korzenionym mocno w kul- dej z malutkiej wyspy w ar- dejmowanym i wdzięcznym turze, która ją stworzyła. chipelagu Komory na Ocea- tematem wystawowym. Na naszej nowej wysta- nie Indyjskim. Ich uwodzicielski czar, lan- wie prezentujemy ekspo- Większość prezentowa- drynkowa feeria barw i wie- naty własne i wypożyczo- nych lalek pełni jednocześ- lość odniesień kulturowych ne, które w mniejszym lub nie wiele ról. Wystawione sprawiają, że zgromadzone większym stopniu da się w gablotach, w plastycznym w większej ilości w jednym zaszeregować według wy- otoczeniu, tworzą kolorowy miejscu wystawiają na po- żej opisanego klucza. Dzięki obraz, ale i panoramę zna- kuszenie zarówno zwiedza- owocnej współpracy mię- czeń, która stanowi wyzwa- jących, jak i muzealników, dzymuzealnej na wystawie nie dla zwiedzających. którzy chętnie do tego tema- oprócz kolekcji lalek z na- Życzymy wielu inspiru- tu powracają. Mimo takiej szych zbiorów, można podzi- jących doznań podczas ilości wystaw lalek z różnych wiać eksponaty z Miejskiego spotkania z wystrojonymi stron ziemi jest to motyw Muzeum Zabawek w Karpa- i magicznymi przybyszkami wciąż atrakcyjny i ponad- czu, Muzeum Azji i Pacyfi- z różnych stron świata. czasowy. Dlatego w nowej ku w Warszawie, Muzeum siedzibie Muzeum Zabawek Narodowego w Poznaniu, i Zabawy nie mogliśmy się Muzeum Etnograficznego Magdalena Górecka oprzeć pokusie prezentacji im. S. Udzieli w Krakowie, Aneta Bąk kilkuset lalek pochodzących a także z Muzeum Zabawek z siedmiu kontynentów. Ze w Modrym Kamieniu. względu na wachlarz zna- Łącznie prezentujemy czeń, jaki prezentują lalki, ponad 350 lalek z 63 krajów funkcji, jakie pełnią, kon- z całego świata. Nie zabrak- tekstów, w jakich się poja- nie lalek polskich, dla ro- wiają, temat pozostaje nie- daków nieco powszednich wyczerpany. i zwyczajnych, dla turystów Upraszczając, w rękach wyjątkowych i intrygują- dziecka lalka jest zabawką, cych. Transportowane zakupiona przez podróżnika w walizkach jako pamiątka - souvenirem, manipulowa- z podróży po naszym kraju, na przez czarodzieja - fety- w innych regionach świata szem. Lalka bywa też ikoną, są równie egzotyczne jak symbolem, zjawiskiem za- dla nas kukiełka panny mło-
  5. 5. Dolls of the world: the dressy figures, icons, fetishes Dolls of the world are which created it. from the small island in the often raised graceful exhi- During our new exhi- Comoros Archipelago in In- bitory subject. The capti- bition we present our own dian Ocean is exotic for us. vating charm, the sugary and borrowed exhibits Most of the displayed variety of colours and the which to a lesser or a grea- dolls have a variety of roles. multiplicity of the cultural ter degree might be classi- Displayed in the glass ca- references of dolls collec- fied according to the above ses in artistic surroundings ted in a great amount in described code. Thanks to they constitute not only a one place tempt both visi- the partnership with other colourful picture, but also tors and museum workers museums apart from the a panorama of meanings who eagerly return to this set of dolls from our collec- which is a challenge for vi- subject. Despite a great tion the exhibits from the sitors. number of exhibitions of City Museum of Toys in Kar- We wish you many in- dolls coming from different pacz, the Asia and Pacific spiring experiences during parts of the world, it is still Museum in Warsaw, the Na- the meeting with the magi- an attractive and timeless tional Museum in Poznań, cal newcomers that come motif. Therefore, we could the Seweryn Udzieli Ethno- from different parts of the not resist the temptation graphic Museum in Cracow world in all their finery. of displaying the number of and the Museum of Toys in dolls that come from seven Modry Kamień can be ad- continents in the new seat mired. Magdalena Górecka of the Museum of Toys and We display above 350 Aneta Bąk Games. Because of the ar- dolls from 63 countries ray of meanings that dolls from all over the world. The- have, functions that they re will be no lack of the Po- perform, contexts in which lish dolls which may appear they appear, the subject it- ordinary and common for self remains inexhaustible. the compatriots but unique To simplify, in a child’s hand and intriguing for the fo- a doll is a toy, bought by a reign tourists. Transported traveller – a souvenir, mani- in suitcases as a souvenir pulated by a sorcerer – a fe- from the journey in our co- tish. A doll is often an icon, untry, they are as exotic in a symbol, a phenomenon various regions of the world deeply rooted in the culture as the puppet of the bride
  6. 6. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze Dziękujemy: Ambasadzie Ekwadoru, Ambasadzie Litwy, Ambasadzie Meksyku, Firmie Biuro Podróży Destino Mexico Darczyńcom, którzy przy okazji organizacji wystawy przyczynili się do powiększenia naszej kolekcji lalek z całego świata.
  7. 7. - Lalki w stroju ludowym (Mołdawia). Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Poznaniu.
  8. 8. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze Lalki magiczne - Troll ze zbiorów Muzeum Zabawek i Zabawy w Kielcach. Lalki to przedmioty W Skandynawii jeszcze - Demonica z bajki o Dhon Cholecha, wyk. Kiran Maskey (Nepal). o kształcie zminimalizo- w XIX w. praktykowano Ze zbiorów Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie. wanej postaci ludzkiej, zwyczaj ofiarowywania wyobrażające kobietę, pokarmów wielkim figu- niemowlę, mężczyznę. rom przedstawiającym Jako zabawka jest bier- antenatów. Etymolo- nym narzędziem w rę- gia słowa lalka również kach dzieci, które ożywa wskazuje na powiązania dzięki sile ich wyobraźni. z przodkami. Jak podaje W wielu kulturach świata Poniatowski: „małoruskie lalki przekraczają znacze- lela, lelo, lelka = ojczulek; niowo kontekst ludyczny. bułgarskie lela, lelka = Stają się obiektem kultu, ciotka i lelak = opiekun; podziwu, magii. Wszak- rumuńskie lala = wuj; że wyobrażeniowe na- w językach jafetyckich, dawanie cech ludzkich np. gruzińskim lala = wy- pozbawionej życia kukle go aspektu lalki [Bujak chowawca, a stąd i w al- czy lalce, manipulacja jej 1983]. bańskim, który zachował ruchem, mówienie jej Wiele wzmianek w li- dużo jafetyckich elemen- głosem, przebieranie to teraturze źródłowej wska- tów, oznacza laleo, lalowa cechy przypisywane nie zuje na fakt, że pierwot- = ojciec, dziad itd. Teraz tylko dobrej dziecinnej nie lalki były powiązane łatwo zrozumieć dlaczego zabawie. Są to czynno- z kultem zmarłych. Były ludowe wyrażenie pójść ści, które odnajdujemy traktowane bądź jako wy- do lali, tj. pójść do przod- w obrzędach, zwyczajach obrażenie przodka, bądź ka, oznacza umrzeć, i ceremoniach z różnych jako forma „przechowu- a dalej dlaczego lala ozna- stron świata, czynności jąca” dusze dzieci. Sta- cza miejscami do dziś o znaczeniu magiczno- nisław Poniatowski pisze w Lubelskiem stracha religijnym. Badacze zja- o figurkach wyobrażają- albo śmierć.” [Poniatow- wiska stawiają tezę, że cych zmarłych członków ski 1932: 268-269]. były to funkcje wcześniej- rodziny, które dawniej W kulturach trady- sze od czysto zabawowe- trzymano w domach. cyjnych powszechna była
  9. 9. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze też wiara w demoniczny lory zdobnicze. Niemniej W wielu regionach - Lalka kokeshi (Japonia). Wł. Urszula Imamura. charakter lalek. Bywało, jednak do dziś znana jest świata lalka traktowa- - Kubańska sprzedawczyni lalek robionych ręcznie na że zakazywano dzieciom ich dodatkowa funkcja. na jest jako uniwersalny wzór stuletniej szmacianki. Kuba 2008 r. zabawy, „bo w lalce czę- Otóż Japończycy wierzą, symbol płodności i dobro- sto złe siedzi”. Według lu- że te drewniane lalecz- bytu. Lalkom i kukłom na dowych przekazów dzie- ki z główką osadzoną na całym świecie „powierza” ci nie powinny też spać korpusie bez kończyn są się rodzinne szczęście, z lalkami, bo one zmienia- „przechowalnią” dla du- urodzaj zasianych plo- ją się w nocy w mamuny szyczek nienarodzonych nów, jakość inwentarza i duszą . [Bujak 1983: dzieci. gospodarczego, płodność 108]. Wydawałoby się, że kobiet. Takie lalki, otoczo- przytoczone przykłady to ne kultem w obrębie jed- echa prymitywnego my- nej rodziny, często prze- ślenia zupełnie nieprzy- chowuje się z pokolenia stające do dzisiejszych na pokolenie. czasów. Tymczasem wy- Są także lalki, które starczy przypomnieć tu spełniają rolę tarczy prze- serię horrorów zapocząt- ciw złu. Zamieszkujący kowaną w 1988 r. filmem Meksyk Indianie Rarámu- w reż. Toma Hollanda ri wyrabiają tekstylne lal- o morderczej laleczce ki w szerokich sukniach, Chucky, która chce za- którym na główkach wią- władnąć duszą chłopca, że się czerwone wstąż- do którego należy. ki zwane koyera. Maja Szczególnym ro- one charakter ludyczno- dzajem lalek fetyszy po- magiczny. Jednocześnie wiązanych ze światem służą do zabawy i chro- zmarłych są japońskie nią przed zagrożeniami, kokeshi. Obecnie dla ko- głównie tymi pochodzą- lekcjonerów i znawców cymi od sił nadprzyro- sztuki najbardziej atrak- dzonych. cyjna jest ich forma i wa-
  10. 10. - Lalka z liści kukurydzy (Meksyk). Ze zbio- rów Muzeum Zabawek i Zabawy w Kielcach.
  11. 11. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze Od łacińskiego sło- ne są dzieciom do zaba- ka ma być wróżbą ry- - Lalka ludowa, wyk. przez członków indiańskiej wspolnoty Rarámuri. (Meksyk). Ze zbiorów Muzeum Zabawek i Zabawy w Kielcach. Dar wa mater, czyli matka, wy [Bujak 1983: 109]. chłego potomstwa. Takie Ambasady Meksyku. pochodzi nazwa ma- Z magią płodności lalki zazwyczaj były tyl- - Lalka na masce ślubnego samochodu, Kielce 1983 r. trioszek – rodzaj lalek i dobrobytu związany ko obiektem westchnień składających się z kilku jest też praktykowany małych dziewczynek, po- do kilkunastu części od gdzieniegdzie do dzisiaj nieważ ze względu na ich najmniejszej do najwięk- zwyczaj sadzania lalki funkcje reprezentacyjne, szej, tak by można było w białej sukience na ma- w żadnym wypadku nie schować jedną w dru- sce samochodu ślubnego. służyły do zabawy. gą. Obecna ikona kultu- Na terenie Polski szcze- Na wyspie Anjou- ry rosyjskiej, korzeniami gólnie rozpowszechniony an położonej na Ocea- sięga Japonii. Matrioszki w latach 70. i 80. XX w. w nie Indyjskim podczas są symbolem macierzyń- woj. świętokrzyskim. Tak rozbudowanych obrzę- stwa i płodności. jak dekoracja gołąb- dów weselnych odgrywa Kult lalek i fetyszy kami symboli- się teatrzyk przy użyciu zapewniających płodność zuje spokój drewnianych kukiełek jest rozpowszechniony w nowo- w strojach pary młodych. w krajach afrykań- zakłada- Rytualne przedstawienia skich. Niezliczone ilo- nej rodzi- scen małżeńskich za po- ści bóstw i duchów nie, tak mocą tych lalek jest ma- opiekuńczych lal- gicznym wprowadzeniem przedstawiane przyszłych małżonków w formie kukiełek do życia w rodzinie. Jed- i figurek, po speł- nocześnie tego rodzaju nieniu swej przedstawienia są wróż- roli odda- bą pomyślności. wa- Społeczeństwa o charakterze prymityw- nym, które cechuje my- ślenie typu
  12. 12. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze - Lalka z totemem (Kuba). Ze zbiorów Muzeum Zabawek i Zabawy w Kielcach. - Kukiełka panny młodej (Wyspa Anjouan, w archipelagu Komory na Oceanie Indyjskim). Ze zbiorów Miejskiego Muzeum Zabawek w Karpaczu. magicznego uzależnia- je się lalki z uprawianych uprawa kukurydzy, jej ły swą egzystencję i ko- tam powszechnie roślin. spożywanie i obróbka operację z naturą od sił Lalki z włókien roślinnych stanowią dla wspólnot nadprzyrodzonych. Lalki, można do dziś nabyć na indiańskich i metyskich kukły, figurki stanowią całym świecie. Meksy- część tradycyjnego stylu w wielu kulturach świata kańscy twórcy ludowi od życia. Na Kubie robi się magiczne pośrednictwo wieków z mistrzowską lalki z liści bananowca, między człowiekiem a bó- precyzją wyrabiają stroj- a wielu regionach świata stwami. Jan Bujak podaje ne kukły z totomoxtle, można spotkać kukiełki za A. van Gennepem ma- czyli z wysuszonego liścia wykonane ze słomy. Na rokański przykład magii kukurydzy. Jest to roślina Hawajach lalki wykonuje agrarnej, gdzie lalki wy- o ogromnym znaczeniu się z dostępnych tam po- obrażające deszcz obnosi w Meksyku, po- wszechnie się w czasie suszy w pro- nieważ zaczęła orze- cesjach z wiarą, że one być uprawiana chów spowodują tak pożądane przez pierw- k o - opady [Bujak 1983: 107]. szych miesz- koso- W kubańskich tradycyj- kańców tego wych, nych domostwach moż- regionu na do dziś spotkać lalki świata. Od przedstawiające kobiety czasów w białej sukni z charak- prekolum- terystycznym totemem bijskich, trzymanym w ręce. Przed- uznawana miot symbolizuje płodo- była za ro- zmian, który jest podsta- ślinę świę- wą gospodarki rolnej na tą. Dlate- Kubie, a lalka nawiązuje go do do przedchrześcijańskich dziś kultów bogini płodności i wegetacji. W wielu re- gionach świata wykonu-
  13. 13. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze - Lalka z owczej wełny, wyk. przez członków wspólnoty etnicznej Tzotzil (Meksyk). Ze zbiorów Muzeum Zabawek i Zabawy w Kielcach. Dar Ambasady Meksyku. - Eskimos z foczego futra (Dania). Ze zbiorów Muzeum stają się idealnym two- Etnograficznego w Krakowie. rzywem dla produkcji la- - Lalka z liści bananowca (Kuba). Ze zbiorów Muzeum Zabawek lek, które często oprócz i Zabawy w Kielcach. podstawowej funkcji za- bawowej niosą też głęb- sze przesłanie. W meksy- kańskim stanie Chiapas, zamieszkiwanym przez grupę etniczną Tzotzil hodowane tam owce są postrzegane jako zwie- rzęta święte. Z wełny od nich pozyskiwanej wy- rabia się kolorowe lale, które są ozdabiane przez kobiety. Każda z lalek róż- ni się od siebie, ponieważ sam proces wyrobu na- znaczony jest aktualnym czy makadamii. W wie- które od wieków są pod- nastrojem rzemieślniczki, lu grupach etnicznych, stawą gospodarki i kultu- która inspiracje czerpie gdzie rolnictwo, paster- ry danego kraju. z otaczającej ją przyro- stwo czy myślistwo są Ponadto lalki w róż- dy, wszechświata podstawą egzysten- nej formie często stają i swoich marzeń. cji, surowcem wy- się głównym elementem Oprócz oczy- korzystywanym podczas ceremonii zwią- wistych funkcji w produkcji lalek zanych z cyklem życia dekoracyjnych są również mate- człowieka lub dorocz- i ludycznych wyroby riały pochodzenia nym cyklem obrzędów rękodzielnicze tego zwierzęcego. Skóry, o charakterze agrarno- rodzaju spełniają wełna, a także kości religijnym danego regio- rolę dziękczynienia w rękach twórców na nu świata. dla płodów ziemi, całym świecie
  14. 14. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze - Martenice (Bułgaria). - Marzanna (Polska). Każdego roku w zima była identyfikowana noszono z człowieka Bułgarii w dniu 1 mar- ze wszelkimi niedogod- wszelkie grzechy, smutki ca świętuje się nadejście nościami jakie dotykały i nieszczęścia. Następnie wiosny. W tym dniu Buł- człowieka: z chorobami, wrzucano lalki do rzek garzy obdarowują się głodem, śmiercią. Zatem w nadziei, że razem tzw. marteniczkami, któ- tradycyjne zatapianie z nimi odpłynie całe zło. re wykonuje się z czerwo- w rzece słomianej kukły W dalekiej Japonii nej i białej włóczki. Są to było aktem pozbywania każdego roku 3 marca swego rodzaju amulety, się złej, zimowej energii. do dziś obchodzi się Hi- które symbolizują odra- Marzanny były przyozda- namatsuri, czyli Święto dzające się życie, wró- biane kolorowymi wstąż- Lalek. Młode dziewczęta żą świetlaną przyszłość, kami – jako zapowiedź ustawiają w najbardziej powodzenie w miłości. wiosny i lep- reprezentacyjnym miej- To ostatnie zapewniają szego ju- scu domostwa specjalny przede wszystkim mar- tra. zestaw figur teniczki w kształcie lalek – dziewczynki o imieniu Penda i chłopca Piżo. Bia- ło-czerwone laleczki wie- sza się na budzących się do życia drzewach, w na- dziei, że spełnią szybko Zwy- swe zadanie. A zakochać czaj topienia się podczas wiosny lubią marzanny przywo- nie tylko Bułgarzy. dzi na myśl starożyt- W polskiej kulturze ne chińskie praktyki ludowej znany jest do dzi- magiczne, które wiążą siaj doroczny, wiosenny się z lalkami wykonywa- zwyczaj topienia marzan- nymi z papieru. Na tak ny – wielkiej słomianej lal- wykonane figurki za ki symbolizującej ustępu- pomocą sił nadprzy- jącą zimę. Jednocześnie rodzonych prze-
  15. 15. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze - Para cesarska, lalki używane podczas japońskiego święta Hinamatsuri. - Lalka samuraj (Japonia). Ze zbiorów Muzeum w jedwabnych strojach stwa o szczęście, dobry związana jest z lalkami. Narodowego w Poznaniu. z epoki Heian. Im bogat- rozwój psychofizyczny Tu również urządza się sza rodzina tym więcej i powodzenie dla swych domowe wystawy. Wśród lalek znajduje się w kom- córek. Pomocne są tu rozmaitych dekoracji ho- plecie: najmniej 2 (tylko ofiarowywane lalkom róż- norowe miejsce zajmują para cesarska), najwięcej nokolorowe ciasteczka lalki wojowników nawią- 17. Lalki te są przekazy- ryżowe: czerwone mają zujących do chłopięcych wane z pokolenia na po- odganiać złe moce, zielo- legend o Kintaro – atle- kolenie, przy czym każda ne gwarantują zdrowie, tycznym dziecku, któ- dziewczynka ma możli- a białe czystość. Lalki re gdy dorosło, stało się wość „zasilania” zestawu używane podczas cere- generałem i o Momocie, upominkami, jakie do- monii prezentuje się na spryciarzu, który poko- staje w tym dniu. Pomię- 2 tygodnie przed 3 mar- nał olbrzyma silniejszego dzy lalkami ustawia się ca. W 3 dni później powin- od siebie. Tak jak podczas drzewka mandarynkowe ny być schowane. Istnieje święta dziewcząt rodzice i wiśniowe, miniaturowe bowiem przesąd, że za- modlą się o ich zdrowie, mebelki i talerzyki z fry- bawa tymi figurkami lub czystość, etc., tak przy kasami przygotowywa- dłuższa ich ekspozycja święcie chłopców kładzie nymi specjalnie na wróży małej właścicielce się nacisk na działania ten dzień. Świę- staropanieństwo. magiczne sprzyjające to ma charakter Chłopięcym odpo- osiągnięciu raz obranego modlitewno- wiednikiem święta Hina- celu. d z i ę k c z y n n y. matsuri jest Tango-no- Kolejnym ro- Jest to dzień, sekku, które obchodzone dzajem lalek, w którym jest w Japonii 5 maja. Fa- które również rodzice buła tego dnia tyl- nie służą do proszą ko po części zaba- bó- w y,
  16. 16. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze - Figurki Darumy, lata 70. XX w. (Japonia). są japońskie figurki da- jąc stale otwarte i skupio- z szalejącymi w tym cza- Ze zbiorów Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie. rumy. Ich postać i kult ne pomaga właścicielowi sie epidemiami ospy i in- powiązane są z opo- osiągnąć wyznaczone so- nych chorób zakaźnych. - Figurka Kintaro (Japonia). Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Poznaniu. wieściami o buddyjskim bie zadanie. Po wypełnie- Obecnie czerwonej lalce mnichu, który prowadził niu misji, domalowywuje powierza się sprawy bar- bardzo ascetyczne życie się darumie prawe oko dziej przyziemne: zdanie i tak długo medytował egzaminów, znalezienie w pozycji kwiatu lotosu, pracy, etc. że wszystkie jego człon- Współczesna cy- ki zrosły się z ciałem. wilizacja zachodnia Do dzisiaj w Japonii również „dorobiła uważa się, że da- się” lalki, która ma ruma przynosi właściwości ma- swojemu właś- giczne. Jest nią cicielowi szczęś- sympatyczny, baj- cie i powodzenie. kowy troll o różno- Symbol determi- kolorowych ster- nacji i poświęce- czących włosach. nia przedstawia- Pierwszy troll został ny jest w postaci stworzony przez pękatej, najczęściej w 1949 r. przez Duń- czerwonej figurki czyka Thomasa Dama, wykonanej z papier a popularny stał się mâché lub drewna. Z na- w latach 60. we wszystkich dejściem Nowego Roku krajach Europy Zachod- w Japonii kupuje się bez- niej. Następnie plastiko- okie darumy. Następnie we trolle ze śmiesznymi nabywcy, obierając sobie i zanosi się go w ofierze minkami podbiły rynek w myślach jakiś cel do do świątyni. W okresie amerykański i tam osta- realizacji, marzenie do Edo daruma, uważany za tecznie okrzyknięto je ga- spełnienia, malują lalce świętą figurkę, był ma- dżetami przynoszącymi lewe oko, które pozosta- gicznym orężem w walce szczęście.
  17. 17. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze - Unazukin (Japonia). Ze zbiorów Muzeum Zabawek i Zabawy w Kielcach. Szczególnym ro- polsku zwana Czarodziej- ziona z dalekiej podróży dzajem lalek są fetysze ką Decyzji, zamieszkuje upamiętniająca czas spę- wudu. Figurki wykonane w lesie pod grzybkiem, dzony inaczej niż na co z tkaniny, wosku lub gli- a do naszych domów dzień. ny wyobrażają w intencji przybywa, aby w każdej twórcy konkretną osobę, chwili móc odpowiedzieć na którą chce się spro- na wszelkie nurtujące wadzić nieszczęście lub nas pytania. Muszą być wręcz odwrotnie - szczęś- spełnione dwa warunki: cie. Warunkiem mocy ma- laleczka powinna mieć gicznej laleczki wudu jest dobrą baterię i należy dodanie do niej czegoś, jej zadawać pytania, na co pochodzi od człowie- które można odpowie- ka, którego chce się za- dzieć TAK lub NIE. Póki co czarować: włosów, zęba, unazukin nie przemawia paznokci. Praktyki wudu ludzkim głosem, jedynie spotykane są w krajach uroczo kręci główką prze- Ameryki Łacińskiej, a tak- cząc lub potwierdzając. że w Nowym Orleanie. Również lalka – zwy- Wiara w magiczną kła zabawka z dzieciń- moc lalek, jak wszystko stwa, przechowywana dookoła, idzie z duchem jako sentymentalna pa- postępu. W ostatnich la- miątka po czasie beztro- tach rynek japoński zo- ski i niczym niezmącone- stał opanowany przez go spokoju, nabiera cech armię plastikowych, me- magicznych. Jest kotwi- chanicznych unazukin cą czasu – właścicielkę – kilkucentymetrowych „przenosi” w jej prywat- laleczek, które w formie ną mityczną krainę wspo- Magdalena Górecka przypominają tradycyj- mnień. Podobną funkcję ne matrioszki lub pęka- może spełniać każda te darumy. Unazukin, po lalka-souvenir, przywie-
  18. 18. - Lalki z kieleckiej spółdzielni zabawkarskiej Gromada, lata 70. XX w. (Polska). Ze zbiorów Muzeum Zabawek i Zabawy w Kielcach.
  19. 19. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze -Lalka ręcznie wykonana przez twórcę ludowego (Boliwia). Lalka-souvenir Ze zbiorów Muzeum Narodowego w Poznaniu. - Lalka paryżanka (Francja). Ze zbiorów Muzeum Zabawek i Zabawy w Kielcach. Lalki-souveniry to w kioskach i na stoiskach i pełnych zabytków miej- popularne „pamiątki tu- z pamiątkami i zabaw- scowości, krain geogra- - Lalka w stroju auksztockim (Litwa). Ze zbiorów Muzeum Muzeum Zabawek i Zabawy w Kielcach. Dar Ambasady Litwy. rystyczne”. Na sukniach, kami. Oferta lalek-souve- ficznych ale i niewielkich ubraniach, podstawkach nirów jest bardzo szero- wiosek w afrykańskim i opakowaniach takich ka, mają różne wielkości buszu. Są wszędzie tam, lal można znaleźć ce- i kształty, produkuje się gdzie pojawiają się tury- chy charakterystycz- je z różnych materiałów: ści. ne dla państwa, od plastiku, drewna, z jakiego pocho- szkła, przez tkaniny, dzą. Często są włóczki po natural- to: flaga, nazwa, ne tworzywa, jak wizerunki miejsc liście czy korze- i charaktery- nie. Mają być stycznych ele- pamiątką mentów archi- z pobytu tektury. Tę w danym rolę spełnia miejscu i za- także na- praszać do rodowy lub ponownej regionalny wizyty. Pro- strój lalki. dukuje się je P ro d u k u j e na całym świecie się je ma- i właściwie trud- sowo, choć nie brak no sobie wyobrazić i unikatowych egzem- miejscowość, atrakcję plarzy: numerowanych, turystyczną, w której ręcznie wykonanych nie można by ich było i zdobionych. Można je kupić. Są nierozerwal- kupić w butikach hotelo- nie związane z krajobra- wych lub w centrach han- zem wielkich metropo- dlowych, na głównych lii, jak Paryż, Rzym czy ulicach dużych miast Madryt, historycznych
  20. 20. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze Najpopularniejsze polskie souveniry to lalki w strojach krakowskich. Regionalny małopolski strój traktowany jest jako strój narodowy i to właś- nie krakowianki i kra- kowiacy „reprezentują” Polskę w domach wielu turystów na całym świe- cie. Souveniry pojawiły się w sklepach pamiąt- karskich już w latach 50., produkowane przez spół- dzielnie zabawkarskie, m.in. kielecką Gromadę, utworzoną w okresie mię- dzywojennym przez kilku rzemieślników lwowskich. Wytwarzane chałupni- czo w Gromadzie laleczki z drewnianymi toczony- mi główkami były ekspor- towym towarem Cepelii i najbardziej typowym prezentem z pobytu - Tancerka flamenco i torreador w Polsce niemalże dla (Hiszpania). Ze zbiorów Muzeum Zabawek i Zabawy w Kielcach. każdej zagranicznej dele- - Lalka w stroju wielkopolskim, prod. gacji. Kochała je także Po- Spółdzielnia Pracy im. S. Wyspiańskie- go w Krakowie. Ze zbiorów Muzeum lonia. Laleczki w strojach Zabawek i Zabawy w Kielcach. krakowskich traktowano
  21. 21. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze jak ikonę polskości, ma- Założona przez artystów wykonywane są z tworzyw leńką cząstkę Ojczyzny, plastyków, przez wiele lat sztucznych, tkanin, waty, do której szybki powrót, prowadzona była przez itp. Kraków ma szczęście z różnych przyczyn, nie wykładowców Akademii do znanych spółdzielni zawsze był możliwy. Sztuk Pięknych w Kra- zabawkarskich, Wspaniałe pamiąt- kowie, którzy za swój ma także naj- kowe laleczki produkuje cel stawiali sobie nie tyl- bardziej zna- także Spółdzielnia Pra- ko produkcję pamiątek ną lalkę-ikonę cy im. Stanisława Wy- i zabawek, ale także kul- – krakowian- spiańskiego z Krakowa, tywowanie tradycji ludo- kę. która istnieje nieprze- wych i rękodzielniczych, rwanie od 1945 roku. w szczególności rze- miosła artystycznego. Spółdzielnia nadal pro- dukuje lalki w strojach regionalnych i historycz- nych. Szczególnie atrak- cyjne są produkowane przez spółdzielnię serie lalek z glinki ceramicznej, przedstawiające posta- ci historyczne min. pary królewskie (Marysieńkę i Jana III Sobieskiego, Bar- barę Radziwiłłównę i Zyg- munta Augusta). - Lalka w stroju krakowskim, prod. Lalki souvenirowe kielecka spółdzielnia wytwarza także Wytwór- zabawkarska Gromada, lata 70. XX w. nia Lalek Krawal. Zosta- ła założona w grudniu Aneta Bąk - Lalka w stroju krzczonowskim, prod. Pracownia Strojów Regionalnych 1948 r. Produkowane i Narodowych M. Miśniakiewicz. przez Krawal pamiątki Ze zbiorów Muzeum Zabawek i Zaba- wy w Kielcach.
  22. 22. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze - Lalka w stroju ludowym (Słowacja). Ze zbiorów Muzeum Zabawek w Modrym Kamieniu. Lalka-modelka - Lalka w stroju elegantki (Wietnam). Ze zbiorów Muzeum Zabawek i Zabawy w Kielcach. Czym jest moda? To styl bycia, kultura oraz sposób ubierania się charakterystyczny dla każdej epoki, kraju, re- gionu. Moda to zjawisko bardzo nietrwałe, zmie- nia się szybko. Być może dlatego fascynuje nas od wieków. Trendy ubierania, „noszenia się” wyzna- czały dwory królewskie. Sprowadzono na nie najlepszych krawców i najwspanialsze tkaniny (jedwabie z Wenecji, mu- śliny z Mossul, adamaszek z Damaszku), dużym po- wodzeniem cieszyły się także tkaniny orientalne. Noszenie strojów z takich tkanin uznawane było za symbol szczególne- go dostojeństwa. Głów- nym ośrodkiem mody od zawsze była Francja. Tam też wyprodukowano pierwsze lalki - modelki. Wykonywano je z najlep- szych surowców, ubiera- no w najmodniejsze suk-
  23. 23. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze - Barbie prod. Mattel (USA). Ze zbiorów Mu- zeum Zabawek i Zabawy w Kielcach. nie, po czym rozwożono uczą się obowiązków, któ- wych lal, przeznaczone po europejskich i azjaty- re czekają na nie w życiu głównie dla kolekcjone- - Lalka w stroju regionalnym, XIX w. ckich dworach, propagu- dorosłym. Lala, traktowa- rów. (Słowacja). Ze zbiorów jąc w ten sposób nowe na jako koleżanka, przy- Modelka to także dzi- Muzeum Etnograficz- nego w Krakowie. trendy francuskiej mody. jaciółka czy własne dzie- siejsza lalka artystyczna. Takie lalki były ozdobą sa- cko, a potem maskotka, Piękna, trochę wyniosła, lonów i damskich budu- ozdoba czy talizman sta- służy jedynie do dekora- arów. Bogate elegantki, je się stałą towarzyszką cji, nosi cechy artysty, zachwycone wzorcowymi życia dziewczynki. który ją stworzył, chce strojami modelek-lalek, Lalki-modelki stały być i jest podziwiana. chętnie składały zamó- się istotnym elementem Najsłynniejszą lalką- wienia na kolejne suk- kultury zabawkarskiej -modelką w historii prze- nie, które szyto dla nich każdego kraju. Dziś sław- mysłu zabawkarskiego w Paryżu. Liczne wojny ne firmy na wzór manu- jest Barbie, traktowa- nie stanowiły przeszkody faktur, wypuszczają na na przez antropologów w rozprzestrzenianiu się rynek reprodukcje sta- jako ikona współczes- nowych trendów. Dla lalek rych modeli porcelano- nej kultury. Wymyślona w modnych strojach, po- przez Amerykankę Ruth dróżujących do bogatych Handler, zadebiutowała dworów wstrzymywano w 1959 roku, na targach nawet działania wojen- zabawek w Nowym Jorku. ne. Dzięki temu modelki Od razu stała się prze- szybko i bez uszkodzeń bojem. Już w pierwszym pokonywały linię frontu. roku obecności na rynku Tak działo się aż do końca osiągnęła rekordową wiel- XVIII wieku. kość sprzedaży 351.000 Lalka jest najbar- egzemplarzy. dziej lubianą zabawką Pierwsza długonoga dziewczynek i tak jest i wąska w talii Barbie mia- już od wieku oświecenia. ła na sobie czarno–biały Dzieci bawiąc się naśla- kostium kąpielowy, klapki dują życie starszych, i okulary słoneczne. Gar-
  24. 24. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze - Lalki pamiątkarskie, (Dania). Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie. - Lalka w stroju ludowym (Ekwador). Ze zbiorów Muzeum Zabawek i Zabawy w Kielcach. derobę dla Barbie projek- członków rodziny i przy- a zarazem dla wszyst- Dar Ambasady Ekwadoru. towali najwybitniejsi pro- jaciół: Kena (1961 rok) kich” [R. Zięzio: 1995, jektanci mody : Christian – imię syna Handlerów s. 10]. Barbie jest swo- Dior, Yves Saint Laurent, – twórców lalki, Midge istym ewenementem Valentino i Oscar de la (1963 rok), Skipper (1965 w zabawkarskiej kultu- Renta. Co roku powstaje rok), Christie – czarno- rze, właściwie popkultu- około 120 nowych stro- skórą lalkę (1968 rok), rze, ikoną współczesnej jów dla tych lalek. Od po- jedną z pierwszych tego kultury i często najwięk- czątku produkcji zużyto rodzaju na świecie. Od szym marzeniem każdej na nie już ponad 114 tys. 1995 roku Barbie ma małą kilkuletniej dziewczynki. kilometrów materiału, siostrzyczkę Kelly (imię Lalki budzą wiele Barbie może pochwalić wnuczki Handlerów), a od emocji, jednym podoba- się także wielką kolekcją 1997 roku niepełnospraw- ją się nobliwe matrony butów: ma ich ponad mi- ną przyjaciółkę na wózku w krynolinach, drugim lion par. Najpopularniej- inwalidzkim Becky. krakowianki, dziewczynki sza lalka Barbie została Lalka ”wykonuje” wolą smukłe Barbie, a tu- wprowadzona do sprze- większość zawodów (le- ryści egzotyczne souveni- daży w roku 1992 roku. karka, policjantka, pisar- ry. Każda z lal ma w sobie Dziewczynki na całym ka, sportsmenka) . Miesz- takie malutkie „coś”, taki świecie rozkochały się ka w najpiękniejszych lalkowy urok osobisty. w jej włosach, sięgających i najlepiej wyposażonych do samych stóp. rezydencjach. „Barbie to Aneta Bąk Barbie błyskawicznie odrębna dziedzina gospo- podbiła swym wdziękiem darcza, technologiczna, wszystkie kontynenty, socjologiczna. To także powstało aż 45 rodza- świat konfliktów, proce- jów lalek, prezentujących sów o patenty, świat ko- różne narodowości. Nie mercyjnych akcji na wyso- jest lalką samotną. Wraz kim poziomie. Jest to typ z upływem lat seria Bar- zabawki żyjącej własnym bie została stopniowo życiem modelki, aktor- rozszerzona o kolejnych ki, damy nieprzystępnej
  25. 25. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze Lalki dekoracyjne - Lalka w stroju tybetańskim, wyk. Kiran Maskey (Nepal). Ze zbiorów Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie. - Lalka woskowa XVIII w. (Włochy). Ze zbiorów Muzeum Funkcję dekoracyjną kach, stołach, komodach nych czy kreacjach typu Etnograficznego w Krakowie. może spełniać praktycz- w pokojach i salonach. haute couture. Począt- nie każda lalka: zarówno Miały dekorować wnętrza kowo fankami tego typu ta dziecięca zabawka, jak i wzbudzać zachwyt. produktów były młode i lalka-modelka, czy lalka- W wieku XVIII i XIX kobiety. Lalki te dekoro- souvenir. produkowano lalki głów- wały ich garderobę. Z cza- Już od dawien daw- nie z wosku i porcelany. sem bardzo modne stało na stawiano lalki na pół- Wysoka jakość materia- się ich kolekcjonowanie łów i precyzja wykonania [M. Mroczek-Stachowiak przyczyniała się do jej de- 1999: 8]. koracyjnego charakteru. Za lalkę dekoracyjną Lalki te nie były ogólnie uznaje się m.in. popular- dostępne ze względu na ną rosyjską matrioszkę, wysoki koszt produkcji. zabawkę składającą się Mogli sobie na nie pozwo- z pewnej liczby drew- lić nieliczni, a posiadanie nianych lalek, z których takiej lalki było oznaką każda jest mniejsza od prestiżu. Dlatego też słu- poprzedniej. Lalki są wy- żyła ona dekoracji, a nie drążone i przepołowione zabawie. Uchodziła wręcz tak, że można je wkładać za dzieło sztuki, którym jedną w drugą. Pierwsza jej właściciel mógł się po- matrioszka powstała pod szczycić, ustawiając ją koniec XIX w. w moskiew- w reprezentacyjnym miej- skiej pracowni zabawkar- scu swojego wnętrza. skiej i była wzorowana na W latach dwudzie- japońskiej lalce przedsta- stych XX wieku w Euro- wiającej mędrca Fuku- pie nastała moda na lal- rumę. Najbardziej znane ki artystyczne. Do tego miejsca ich produkcji to typu lalek zalicza się lalki Siergiew Posad (Zagorsk), kostiumowe, w strojach okolice Niżnego Nowogro- narodowych, historycz- du oraz Twer.
  26. 26. - Lalka elegantka (Chiny). Ze zbiorów Miejskiego Muzeum Zabawek w Karpaczu.
  27. 27. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze - Matrioszki ręcznie malowane (Rosja). Ze zbiorów Muzeum Zabawek i Zabawy w Kielcach. Matrioszki są bar- nych słynie Japonia. Lalki dzinę wysoko cenionego dzo bogato i barwnie te, doskonałe w swej for- rzemiosła artystycznego. zdobione. Tradycyjnie mie, zdobyły sobie status Popularne są tam lalki postacie malowane na sztuki i stanowią osobną kostiumowe, lalki tea- matrioszkach to kobie- dzie- trów kabuki i bunraku, ty w strojach ludowych. w strojach historycznych Pojawiają się również i obrazujących kulturę re- motywy literackie, hi- gionów. storyczne i polityczne Lalki kostiumowe (mająca długą tradycję (stylowe) służą do celów matrioszka „Kutuzow pokazowo-dekoracyjnych i Napoleon”, wydana i prezentacji strojów. w 100-lecie bitwy Lalka wykonują artyści, z 1812 r.). Unikatowy egzemplarz matrioszki składającej się ze 100 elementów znajduje się w zbiorach mo- skiewskiego Muzeum Historycznego. Z lalek artystycz-
  28. 28. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze a ubierają je projektanci. rodowego Biennale Lalek Dzięki organizowa- Regionalnych w Krakowie nym wystawom i konkur- z 1983 roku. Ekspona- som artyści mają wiele ty pochodzą ze zbiorów okazji do zademonstro- Muzeum Azji i Pacyfiku wania swojego kunsztu. w Warszawie. [T. Kitamura 1990: 4]. Tradycyjną lalką ja- Jednym z takich konkur- pońską o charakterze de- sów było Międzynaro- koracyjnym jest toczona dowe Biennale Lalek Re- w drewnie kokeshi, słyną- gionalnych w Krakowie, ca z prostej formy i wspa- organizowane w latach niałej kolorystyki. Każdy 1974-1989 przez Kra- z artystów wykonujący kowską spółdzielnię im. figurki ma własny sposób S. Wyspiańskiego i Cepe- ich dekorowania. Rozróż- lię. Ideą było pokazanie niamy kokeshi tradycyjne „stroju zminiaturyzowa- i kokeshi - fantazje arty- nego do rozmiaru lalki styczne. oraz ukazanie nieprawdo- Kokeshi tradycyj- podobnego zróżnicowa- ne wywodzą się ze sztuki nia kulturowego i etnicz- regionalnej, która naro- nego krajów i regionów” dziła się w późnym okre- [M. Mroczek-Stachowiak sie Edo (lata 1603-1867) 1999: 2]. Konkurs spotkał w północno-wschod- się z szerokim zaintere- nich rejonach kraju sowaniem, przysyłano lalki z najodleglejszych zakątków świata. Na naszej wystawie prezentujemy lalki Kiran - Lalka dekoracyjna. (Japonia). Ze zbiorów Maskey z Nepalu - laure- Muzeum Azji i Pacyfiku atki II miejsca Międzyna- w Warszawie.
  29. 29. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze - Lalka w stroju hinduskim wyk. Kiran Maskey (Nepal). Ze zbiorów Muzeum Azji i Pacyfiku w Warszawie. - Lalka-modelka (Rosja). Ze zbiorów Muzeum Narodowego i uprawiana jest do dziś. artystycznej. Po II wojnie społeczny. Zdecydowanie w Poznaniu. Mistrzowie mają swoich światowej przy wyrobie służą one dekoracji, a nie uczniów, którym poka- lalek zastosowano tech- zabawie. zują tajniki wytwarzania nikę rytu i wypalania, Wśród designer- lalek. Natomiast kokeshi przez co zyskały one sła- skich nowości znajdziemy - fantazje artystyczne po- wę unikalnych dzieł sztuki między innymi Uglydolls zwalają artyście na całko- [T. Kitamura 1990: 19]. - paskudne lalki; szma- witą swobodę wypowiedzi Do lalek dekoracyj- ciane i winylowe figurki. nych należą też te „ro- Wszystkie produkowane dem z włoskiej komedii w wersjach limitowanych. delľ arte czy weneckiego Bardzo popularne w Sta- karnawału. Postacie takie nach Zjednoczonych, ale jak arlekin, pierrot, bła- dostępne również w Pol- zen, ubrane w karnawa- sce dzięki sklepom inter- łowe i błyszczące stroje” netowym. [M. Mroczek-Stachowiak Lalki dekoracyjne 1999 : 63]. dziś znów cieszą się po- Obecnie wśród pularnością. Architekci projektantów i artystów wnętrz używają ich do cie- panuje moda na desig- kawego zaaranżowania nerskie lalki, które swymi przestrzeni, podkreślenia rewolucyjnymi rozwiąza- jej stylu i charakteru. Lal- niami przyciągają coraz ka służy za wysmakowa- to większą liczbę odbior- ny gadżet, którym fajnie ców. Co ciekawe są to lal- jest się pochwalić i miło ki-zabawki przeznaczone na niego popatrzeć. głównie dla dorosłych. Ich fani i kolekcjonerzy podzi- Katarzyna Hodurek wiają nowoczesną formę lalek, ale i za ich pomocą manifestują swoją indy- widualność oraz status
  30. 30. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze
  31. 31. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze Lalki na wystawie przyjechały z 63 krajów świata: Albania, Algieria, Arabia Saudyjska, Australia, Austria, Bangladesz, Belgia, Białoruś, Boliwia, Brazylia, Bułgaria, Chi- ny, Czechy, Chorwacja, Dania, Ekwador, Estonia, Filipiny, Finlandia, Francja, Grecja, Gruzja, Gwatemala, Hiszpania, Holandia, Indie, Indonezja, Irak, Irlandia, Japonia, Kanada, Komory (wyspa Anjouan), Kuba, Laos, Litwa, Maroko, Meksyk, Mołdawia , Mongolia, Nepal, Niemcy, Norwegia, Peru, Polska, Rosja, RPA, Rumunia, Słowacja, Stany Zjed- noczone Ameryki, Szkocja, Szwajcaria, Szwecja, Tunezja, Turcja, Turkmenia, Tybet, Ukraina, Uzbekistan, Watykan, Węgry, Wielka Brytania, Wietnam, Włochy Dopasuj nazwy krajów do kropek na mapie świata:
  32. 32. Lalki świata: strojnisie, ikony, fetysze Bibliografia Bachman Manfred, Hansmann Claus 1971: Dolls the wide world over. An historical account. Edition Leipzig. Boucher Francois 2003: Historia mody. Dzieje ubiorów od czasów prehistorycznych do końca XX w. Warszawa. Bujak Jan 1983: O genezie i zmiennych funkcjach lalki. [w:] „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskie- go, Prace Etnograficzne”, z. 18. Kraków. Kitamura Tetsuro 1990: The Dolls of Japan. Shapes of Prayer, Embodiments of Love. z angielskiego przełożyła Janina N. Skrzyńska, Warszawa. Mroczek-Stachowiak Magdalena 1999: Międzynarodowe Biennale Lalek Regionalnych 1974-1989 – próba wykreowania lalki arty- stycznej w Polsce. Kraków. Wydruk komputerowy pracy magisterskiej napisanej pod kierunkiem prof. dr. hab. Ryszarda Kantora. Praca pochodzi z archiwum Muzeum Zabawek i Zabawy w Kielcach. Poniatowski Stanisław 1932: Etnografia Polski. [w:] Wiedza o Polsce, t. 3. Warszawa. Rogers Mary F. 2003: Barbie jako ikona kultury. Warszawa. Zięzio Ryszard 1994: Magia lalki. Kielce. Internet www.matrioszka.info; z dnia 04.01.2008 www.rzeczy.net; z dnia 25.04.2008 wikipedia: hasła – Daruma, Hinamatsuri, Tango-no Sekku
  33. 33. Wystawę przygotowali: Komisarze wystawy: Aneta Bąk Magdalena Górecka Scenariusz: Magdalena Górecka Współpraca merytoryczna: Katarzyna Hodurek Paulina Kosmala Oprawa plastyczna: Monika Cybulska Jerzy Kuzka Rozwiązania techniczne: Władysław Herbuś Jerzy Kuzka Piotr Reliszka Pomoc techniczna: Dariusz Michalec

×