SlideShare a Scribd company logo
1 of 43
Лекц 11
Үр, жимсний бүтэц, үүрэг
Үр бол цэцэгт ургамлын үржлийн эрхтэн бөгөөд үр тогтолт
явагдсаны дараа үрт нахианаас үүснэ.
үр
хөврөл бүрхүүл
бэлтгэл
шим тэжээ-
лийн бодис
Үрийн бүтэц
үр
үрийн хөврөл
үрийн бүрхүүл
тэжээлийн бодис
зиготоос
интегумэнтээс
үр тогтсон триплоид
төв бөөмөөс
Хөврөлийн бүтэц
• Үрийн тал хөврөлийн
үндэс хоёрыг хооронд нь
холбож буй хэсгийн
анхны иш буюу гипокотел
гэнэ.
• Анхны ишинд хөврөлийн
бусад хэсэг болох
хөврөлийн үндэс үрийн
тал нахиа зэрэг нь
бэхлэгдэнэ.
• Зарим хос талт үрт
ургамлын хөврөлийн иш
хөрсөнд ургаж томордог
тул үрийн тал нь ил гарч
ирдэг.
Үрэнд тэжээлийн бодис хаана
агуулагдаж байгаагаар нь
эндоспермтэй
эндоспермгүй үр
периспермтэй үр
эндосперм ба периспертэй үр
Бэлтгэл шим тэжээлийн бодис
• Эндосперм нь нөөц тэжээлийн бодисоор баялаг
эсүүдтэй триплоид паренхим эд юм.
• Эндоспермийн эсүүд дугараг юмуу өнцөглөг
хэлбэртэй, нимгэн эсвэл зузаан ханатай.
Эндоспермийн захын эсүүд жижиг, төвийнх нь
арай том.
• Боловсорсон үрийн эндоспермийн эсүүд нөөц
тэжээлийн бодисоор бүрхэгдсэн, бөөм нь
нягтарсан, заримдаа ууссан хэлбэртэй.
• Нөөц бодист нүүрс-ус, цардуул, сахар, хагас
эслэг, уураг нь алейроны мөхлөг, тос нь эмульс
хэлбэртэй байна.
• Эндоспермтэй үрэнд
бэлтгэл шим тэжээлийн
бодис үндсэн эдийн
нөөцлөгч паранхим
эсүүдээс тогтсон
эндосперм дотор
хадгалагддаг.
• Ийм үрийн хөврөл
эндоспермдээ шигдэж
сууна. Эндоспермтэй
үрийн ихэнх хэсгийг шим
тэжээлийн бодисоор
дүүргэгдсэн эндосперм
эзлэх бөгөөд харин
өчүүхэн хэсэгт хөврөл
оршдог.
• Эндоспермгүй үрийн
хөврөл ихээхэн
ялгаваржсан байдаг.
• Зарим хос талт үрт
ургамлын үрэнд
эндосперм огт байдаггүй
тул шим тэжээлийн бодис
нь шууд хөврөл болоод
үрийн талуудад
хадгалагдсан байдаг.
• Ийм хэлбэрийн үрэнд
эндосперм, периспермийн
тусгай нөөцлөгч эдүүд
байдаггүй.
Перисперм
• Перисперм эндоспермийн нэгэн адил үрийн
нөөц тэжээлийн бодис юм. Зөвхөн гарал
үүсэл, цитологийн шинжээрээ ялгаатай.
• Хэрвээ эндосперм хөврөлийн уутны үр
тогтсон бөөмөөс хөгжвөл, тэрээр триплоид
эсүүдээс бүрдэх ба перисперм нь
нуцеллусын үлдэгдэл юм.
• Тэр нь хөврөлийн уут, диплоид эсээс ангид
оршино. Периспермийн эсийн бүтэц,
түүний химийн бүрдэл нөөцлөгч эдийн
шинжтэй.
• Перисперм нь
эндоспермийн нэгэн адил
бэлтгэл шим тэжээлийн
бодис хадгалах хэсэг
боловч түүнээс нэлээд
ялгаатай.
• Эндосперм үр тогтсон
хоёрдогч гаралтай төвийн
эсээс үүсэх тул хөврөлийн
уутан дотор оршдог
байхад перисперм үрт
нахианы нуцеллюсаас
үүсэж хөврөлийн уутны
гадна байрладаг
онцлогтой.
• Үр нь эндосперм,
периспермтэй
тохиолдолд эндосперм
сул хөгжилтэй зөвхөн
сорох үүрэгтэй.
• Периспермтэй үр
харьцангуй бүдүүлэг
хэлбэрт тооцогдоно.
• Үр хэдий чинээ сайн
хөгжилтэй хөврөлтэй
тохиолдолд үрэнд
эндосперм, перисперм
бага орон зайг эзэлнэ.
Үрийн бүрхүүл
• Үрийн бүрхүүлийн бүтэц маш олон янз байна. Үрийн
бүрхүүл ихэвчлэн олон давхраатай. Гадаад давхраа нь
кутикул бүхий эпидермис байна. Үүний эсүүд пигмент
эсвэл түүний задралын бүтээгдэхүүнүүдийг агуулдаг
учраас үрийн өнгийг нөхцөлдүүлнэ.
• Үрийн бүрхүүлийн дотоод давхраа нь механик ба
тэжээлийн үүрэгтэй. Тулгуур эсүүд зузаан ханатай , хааяа
хэсэгчилсэн болон бүрэн модожсон. Ийм өвөрмөц
хэлбэртэй уртавтар эсүүдийг палисад эсүүд гэнэ.
• Зарим ургамлын үрийн бүрхүүлийн бүрэлдэхүүнд амьд
паренхим эсүүд оролцоно. Эдгээр нь нимгэн ханатай,
боловсроогүй үр жимсэнд нөөц тэжээлийн бодисоор
баялаг. Үр боловсрох үед нөөц багасч эсүүд нь нэгддэг.
• Зарим тохиолдолд үрийн бүрхүүл зөвхөн нэг эгнээ эсээс
бүрддэг.
Үрийн бүрхүүл
• Ялангуяа хагардаггүй
хуурай жимсний үрийн
бүрхүүл их өөрчлөгдөж
нимгэрсэн байдаг.
• Үрийн бүрхүүлийн
гадарга янз бүр байдаг
бөгөөд зарим ургамлын
гөлгөр гадаргуутай байхад
барзгар үс өргөстэй
ноосорхог гадаргуутай
ургамал ч байдаг.
• Үрийн бүрхүүлийн
гадаргын байдал нь
түүний үр тараах
зохилдлого юм.
Үрийн бүрхүүл
• Хос талт үрт ургамлын
үрийн хэвлий талд мик-
ропиллийн үлдэгдэл болох
жижиг сүв байрладаг. Тэр
сүвээр үр ургахад
хэрэглэгдэх чийг гаднаас
нэвтрэн орно.
• Мөн үрийн бүрхүүл нь
үрийн амьсгалах, хам-
гаалах, шим тэжээлийн
бодис нэвтрэн орох зэ-рэг
үүргүүдийг хамтран
гүйцэтгэдэг.
Хос талт үрт
ургамлын үрийн
ургалт (Штоккер)
А-газар дээрхи
байдал
Б-газар доорх
1. үндэс
2. гипокотиль
3. үрийн тал
4. эпикотель
5. навч
6. нахиа
7. үрийн хальс
Нэг талт үрт ургамлын үр
• Харин нэг талт үрт ургамлын
үрэнд бэлтгэл шим
тэжээлийн бодис үрийн нэг
тал болох бамбайд
хадгалагдахгүй, эндосперм
дотроо хуримтлагдана.
• Нэг талт үрт ургамлын
үрийн хөврөлийг
эндоспермээс зааглах
хэсгийг бамбай гэх бөгөөд
тэр нэг эгнээ эсүүдээс
тогтдог ба эндоспермийн
дотор байгаа шим тэжээлийн
бодисыг сорон авч
хөврөлийг тэжээдэг.
Хос талт үрт ургамлын үр
• Хос талт үрт ургамлын
хөврөл ургахад
хэрэглэгдэх бэлтгэл
шим тэжээлийн бодис
хөврөлийн үрийн
талуудад нөөцлөгдөнө.
Жимсний бүтэц
жимс
үр Шадар жимсэвч
экзокарп мезокарп эндокарп
ЖИМСНИЙ БҮТЭЦ
ХУУРАЙ БА ШҮҮСЛЭГ
ЖИМС
Яст жимсний үр
• Харин яст
жимсний үр
ясан
дотроо
орших
бөгөөд үрээ
сайн
хамгаалдаг.
Хуурай жимсний ангилал
ХУУРАЙ ЖИМС
ХАГАРДАГ
ЖИМС
ХАГАРДАГГҮЙ
ЖИМС
Хагардаг хуурай жимс
Хонхорцогхуу
жимс
хэтэвч буурцаг гэрцэг гэрцгэнэ хонхорцог
• Нэг үрт навчнаас
тогтсон нэг үүртэй
бөгөөд үрт навчны
нийлсэн хэвлийн
заадал дагуу задран
үрээ цацах олон үртэй
жимсийг хэтэвч жимс
гэнэ. Ж. Цээнэ, гэзэг
цэцэг, могойн идээ
• Нэг үрт навчнаас тогтсон
нэг үүртэй боловч хэвлий
болон нуруун талынхаа хос
заадлаар задран хоёр
хавтсанд салж үрээ цацах
жимсийг буурцаг гэнэ. Ж:
харгана, гиш, хунчир
ортууз
• Хоёр үрт навчнаас нийлж
тогтсон хоёр үүртэй гонзгой
хуурай жимсийг гэрцэг
(тасалгаат буурцаг) гэх бөгөөд
түүний хоёр хавтас доод
үзүүрээсээ эхлэн дээш ханзарч
задрах үед тэдгээрийн завсар
хооронд үрийг өөртөө
хадгалсан тууш нимгэн хана
үлддэг онцлогтой. Ж: байцаа,
гич. Гэрцгийн урт өргөнөөсөө 4
дахин их буюу түүнээс бүр их
урт байдаг.
• Хоёроос дээш тооны үрт
навчнаас бүрдсэн бөгөөд
тууш хагарах, цоорох,
шүдлэгээр нээгдэх,
таглаагаар нээгдэх зэрэг
олон аргаар үрээ цацах
олон үрт жимсийг
хонхорцог гэнэ. Ж:
хонхон цэцэг, цахилдаг,
нил, сүүт өвс.
Хагардаггүй жимс
Самрархуу
жимс
самранцар үрэнцэр далбанцар Үр тариа
• Дотроо зөвхөн нэг
үүртэй, задардаггүй тэр
хэвээрээ ургах чадвартай
хуурай жимсийг битүү
буюу самарархуу жимс
гэнэ. Саманцар, үрэнцэр,
далбанцар, үр тариа
зэрэг нь самарархуу
жимс юм.
• Дээд үрэвчээс гаралтай
нэг үрт хуурай жимсийг
самранцар гэнэ. Ж:
улалж, сагаг.
Хоёр үрт навчнаас тогтсон
доод үрэвчнээс гаралтай
нилээд хатуу арьсархаг
жимсэвч бүхий нэг үрт
жимсийг үрэнцэр гэнэ. Ж:
наранцэцэг, багваахай.
Үрэнцэр нь салхинд
хийсэхэд зохилдон үслэг
цомцогтой эсвэл амьтны
үс ноосонд наалдах
ширүүн дэгээтэй (ажирын
жимс) байж болно.
Жимсэвч нь
нимгэн хавтгай
далавч бүхий нэг
үрт жимсийг
далавчин жимс
(далбанцар) гэнэ.
Ж: хайлаас , хус
Үрийн
бүрхэвчтэй хамт
нягт наалдсан
нимгэн
хальсархаг
жимсэвч бүхий
нэг үрт жимсийг
үр тариа гэнэ.
Ж: буудай ,
арвай
Шүүслэг жимсний ангилал
Шүүслэг
жимс
Жимсгэнэ Алим
Хулуун
жимс
Жүрж Яст жимс
• Жимсгэнэ бол
зөвхөн гадаад
давхраа нь
нимгэн
хальсархаг, дунд,
дотоод хоёр
давхраа нь
шүүслэг зөөлөн,
олон үртэй, дээд
буюу доод
үрэвчээс
үүсэлтэй жимс
юм. Ж:
• Алим бол цэцгийн суудал,
шадар эрхтэн, дохиурын
доод хэсэгтэй наалдсан
доод үрэвчээс үүсэлтэй
жимс юм. Алимны гадаад
давхраа нь хальсархаг,
дунд давхраа зөөлөн
шүүслэг, дотоод давхраа
нь мөгөөрслөг хатуу
байна. Алимын дотоод
мөгөөрсөн давхрааг
хөндлөн огтолж үзвэл
таван хошуу маягийн
хөндий үүр үүсгэх бөгөөд
түүний дотор үр
• Хулуун жимс бол
доод үрэвчээс
үүсэлтэй бөгөөд
гадаад давхраа нь
нягт хатуу, дунд,
дотоод давхраа нь
зөөлөвтөр боловч
түүнйи шүүслэг
биеийн ихэнх
хэсгийг өсч
томорсон эхэс
бүрдүүлнэ. Ж:
тарвас, хулуу,
Жүрж жимс гэдэг бол дээд
үрэвчээс үүсэлтэй, гадаад
давхраа нь хурц шаргал
өнгөтэй, эфирийн өнгөт
булчирхайгаар баялаг, дунд
давхраа нь зөөлөвтөр,
нимгэн, цагаан өнгөтэй
дотоод давхраа нь тунгалаг
хальсархаг бүтэцтэй жимс
юм. Түүний шүүслэг зөөлөн
эд бол дотоод давхрааны
дотоод гадаргуу дээрх
бүдүүрсэн шүүслэг
үсэнцэрүүд юм. Тиймээс
түүний бүдүүн шүүслэг
үсэнцэрийн нэг ширхгийг
аварга эс гэж үздэг. Ж:
жүрж, нимбэг.
• Яст жимс бол
шадар жимсэвч
нь бага
ялгаваржиж
экзокарп нь
нимгэн, мезокарп
нь махлаг,
эндокарп нь их
бага ямар нэгэн
хэмжээгээр
зузаарч
Гүзээлзгэний цэцгийн эм
цогц нь цэцгийн товгор
суудал дээр нэг үүрт олон
үр боловсрох орноос
бүтэх бөгөөд харин жимс
нь улбар зөөлөн амтлаг
цэцгийн суудлын
гадаргууд тархай
бутархай бэхлэгдсэн
жинхэнэ нэг үрт битүү
жимснүүдээс бүтсэн
байна. Иймээс
гүзээлзгэний жимс
хуурамч жимс юм. Ж:
нохойн хошуу.
Шүүслэг жимс (хуурамч жимс)
Шүүслэг жимс
Шүүслэг жимс
Lecture11
Lecture11

More Related Content

What's hot

днх ийн нийлэгжил
днх ийн нийлэгжилднх ийн нийлэгжил
днх ийн нийлэгжилUlziitugs Ariunbat
 
Altaa hicheel
Altaa hicheelAltaa hicheel
Altaa hicheelatuya68
 
амьтны эсийн бүтэц
амьтны эсийн бүтэцамьтны эсийн бүтэц
амьтны эсийн бүтэцbyamba-1
 
эсийн бүтэц бүрхүүл бөөм сийвэн
эсийн бүтэц бүрхүүл бөөм  сийвэнэсийн бүтэц бүрхүүл бөөм  сийвэн
эсийн бүтэц бүрхүүл бөөм сийвэнOidov Tungaa
 
ургамлын эсийн бүтэц
ургамлын эсийн бүтэцургамлын эсийн бүтэц
ургамлын эсийн бүтэцbyamba-1
 
эсийн дан мембрант эрхтэ нцэрүүд
эсийн дан мембрант эрхтэ нцэрүүдэсийн дан мембрант эрхтэ нцэрүүд
эсийн дан мембрант эрхтэ нцэрүүдOidov Tungaa
 
Эрдэнэмандал ахлах сургууль хими - биологийн багш Б. Оюун
Эрдэнэмандал ахлах сургууль хими - биологийн  багш Б. ОюунЭрдэнэмандал ахлах сургууль хими - биологийн  багш Б. Оюун
Эрдэнэмандал ахлах сургууль хими - биологийн багш Б. Оюунchemistry teacher
 
удамшил гэж юу вэ?
удамшил гэж юу вэ?удамшил гэж юу вэ?
удамшил гэж юу вэ?Maa Enkh
 
онтогенез-нэгэн биеийн хөгжил
онтогенез-нэгэн биеийн хөгжилонтогенез-нэгэн биеийн хөгжил
онтогенез-нэгэн биеийн хөгжилМандухай Г.
 

What's hot (20)

моногибрид
моногибридмоногибрид
моногибрид
 
днх ийн нийлэгжил
днх ийн нийлэгжилднх ийн нийлэгжил
днх ийн нийлэгжил
 
эсийн бүтэц
эсийн бүтэцэсийн бүтэц
эсийн бүтэц
 
Altaa hicheel
Altaa hicheelAltaa hicheel
Altaa hicheel
 
Biol l 7
Biol l 7Biol l 7
Biol l 7
 
Биологийн төрөл зүйл
Биологийн төрөл зүйлБиологийн төрөл зүйл
Биологийн төрөл зүйл
 
амьтны эсийн бүтэц
амьтны эсийн бүтэцамьтны эсийн бүтэц
амьтны эсийн бүтэц
 
Эс
ЭсЭс
Эс
 
эсийн бүтэц бүрхүүл бөөм сийвэн
эсийн бүтэц бүрхүүл бөөм  сийвэнэсийн бүтэц бүрхүүл бөөм  сийвэн
эсийн бүтэц бүрхүүл бөөм сийвэн
 
амьтны бэлгийн үржил
амьтны бэлгийн үржиламьтны бэлгийн үржил
амьтны бэлгийн үржил
 
Lecture15
Lecture15Lecture15
Lecture15
 
Цусны эргэлтийн тогтолцоо
Цусны эргэлтийн тогтолцооЦусны эргэлтийн тогтолцоо
Цусны эргэлтийн тогтолцоо
 
Амьсгалын тогтолцоо
Амьсгалын тогтолцооАмьсгалын тогтолцоо
Амьсгалын тогтолцоо
 
ургамлын эсийн бүтэц
ургамлын эсийн бүтэцургамлын эсийн бүтэц
ургамлын эсийн бүтэц
 
Уургийн бионийлэгжил
Уургийн бионийлэгжилУургийн бионийлэгжил
Уургийн бионийлэгжил
 
эсийн дан мембрант эрхтэ нцэрүүд
эсийн дан мембрант эрхтэ нцэрүүдэсийн дан мембрант эрхтэ нцэрүүд
эсийн дан мембрант эрхтэ нцэрүүд
 
Эрдэнэмандал ахлах сургууль хими - биологийн багш Б. Оюун
Эрдэнэмандал ахлах сургууль хими - биологийн  багш Б. ОюунЭрдэнэмандал ахлах сургууль хими - биологийн  багш Б. Оюун
Эрдэнэмандал ахлах сургууль хими - биологийн багш Б. Оюун
 
удамшил гэж юу вэ?
удамшил гэж юу вэ?удамшил гэж юу вэ?
удамшил гэж юу вэ?
 
онтогенез-нэгэн биеийн хөгжил
онтогенез-нэгэн биеийн хөгжилонтогенез-нэгэн биеийн хөгжил
онтогенез-нэгэн биеийн хөгжил
 
Хоол боловсруулах тогтолцоо
Хоол боловсруулах тогтолцооХоол боловсруулах тогтолцоо
Хоол боловсруулах тогтолцоо
 

Similar to Lecture11

Tsahim hicheel 3
Tsahim hicheel 3Tsahim hicheel 3
Tsahim hicheel 3atuya68
 
Tsahim hicheel 3
Tsahim hicheel 3Tsahim hicheel 3
Tsahim hicheel 3atuya68
 
Tsahim hicheel 3
Tsahim hicheel 3Tsahim hicheel 3
Tsahim hicheel 3Gegeen_73
 
8 class plants stem structure
8 class plants stem structure8 class plants stem structure
8 class plants stem structureBiologyAOyundari
 
Biology 7
Biology 7Biology 7
Biology 7undar79
 
Biology1
Biology1Biology1
Biology1atuya68
 
Biology1
Biology1Biology1
Biology1atuya68
 
Tsahim hicheel 2
Tsahim hicheel 2Tsahim hicheel 2
Tsahim hicheel 2atuya68
 
Tsahim hicheel 3
Tsahim hicheel 3Tsahim hicheel 3
Tsahim hicheel 3atuya68
 
ургамлын эсийн бүтэц
ургамлын эсийн бүтэцургамлын эсийн бүтэц
ургамлын эсийн бүтэцbyamba-1
 
Altaa hicheel
Altaa hicheelAltaa hicheel
Altaa hicheelatuya68
 

Similar to Lecture11 (20)

Tsahim hicheel 3
Tsahim hicheel 3Tsahim hicheel 3
Tsahim hicheel 3
 
Tsahim hicheel 3
Tsahim hicheel 3Tsahim hicheel 3
Tsahim hicheel 3
 
Tsahim hicheel 3
Tsahim hicheel 3Tsahim hicheel 3
Tsahim hicheel 3
 
Lecture4
Lecture4Lecture4
Lecture4
 
Lecture4
Lecture4Lecture4
Lecture4
 
Lecture10
Lecture10Lecture10
Lecture10
 
8 class plants stem structure
8 class plants stem structure8 class plants stem structure
8 class plants stem structure
 
Biology 7
Biology 7Biology 7
Biology 7
 
Biology 7
Biology 7Biology 7
Biology 7
 
Jimsnii angilal
Jimsnii angilal  Jimsnii angilal
Jimsnii angilal
 
Biology1
Biology1Biology1
Biology1
 
Biology1
Biology1Biology1
Biology1
 
Tsahim hicheel 2
Tsahim hicheel 2Tsahim hicheel 2
Tsahim hicheel 2
 
Lecture7
Lecture7Lecture7
Lecture7
 
Tsahim hicheel 3
Tsahim hicheel 3Tsahim hicheel 3
Tsahim hicheel 3
 
ургамлын эсийн бүтэц
ургамлын эсийн бүтэцургамлын эсийн бүтэц
ургамлын эсийн бүтэц
 
үаа лекц 5
үаа лекц 5үаа лекц 5
үаа лекц 5
 
амьтны ангилал
амьтны ангилаламьтны ангилал
амьтны ангилал
 
Altaa hicheel
Altaa hicheelAltaa hicheel
Altaa hicheel
 
Lekts 7
Lekts 7Lekts 7
Lekts 7
 

More from munhtaivan

More from munhtaivan (7)

Lecture16
Lecture16Lecture16
Lecture16
 
Lecture13
Lecture13Lecture13
Lecture13
 
Lecture12
Lecture12Lecture12
Lecture12
 
Lecture6
Lecture6Lecture6
Lecture6
 
Lecture5
Lecture5Lecture5
Lecture5
 
Lecture2
Lecture2Lecture2
Lecture2
 
Lecture1
Lecture1Lecture1
Lecture1
 

Lecture11

  • 1. Лекц 11 Үр, жимсний бүтэц, үүрэг
  • 2. Үр бол цэцэгт ургамлын үржлийн эрхтэн бөгөөд үр тогтолт явагдсаны дараа үрт нахианаас үүснэ. үр хөврөл бүрхүүл бэлтгэл шим тэжээ- лийн бодис
  • 4. үр үрийн хөврөл үрийн бүрхүүл тэжээлийн бодис зиготоос интегумэнтээс үр тогтсон триплоид төв бөөмөөс
  • 5.
  • 6. Хөврөлийн бүтэц • Үрийн тал хөврөлийн үндэс хоёрыг хооронд нь холбож буй хэсгийн анхны иш буюу гипокотел гэнэ. • Анхны ишинд хөврөлийн бусад хэсэг болох хөврөлийн үндэс үрийн тал нахиа зэрэг нь бэхлэгдэнэ. • Зарим хос талт үрт ургамлын хөврөлийн иш хөрсөнд ургаж томордог тул үрийн тал нь ил гарч ирдэг.
  • 7. Үрэнд тэжээлийн бодис хаана агуулагдаж байгаагаар нь эндоспермтэй эндоспермгүй үр периспермтэй үр эндосперм ба периспертэй үр
  • 8. Бэлтгэл шим тэжээлийн бодис • Эндосперм нь нөөц тэжээлийн бодисоор баялаг эсүүдтэй триплоид паренхим эд юм. • Эндоспермийн эсүүд дугараг юмуу өнцөглөг хэлбэртэй, нимгэн эсвэл зузаан ханатай. Эндоспермийн захын эсүүд жижиг, төвийнх нь арай том. • Боловсорсон үрийн эндоспермийн эсүүд нөөц тэжээлийн бодисоор бүрхэгдсэн, бөөм нь нягтарсан, заримдаа ууссан хэлбэртэй. • Нөөц бодист нүүрс-ус, цардуул, сахар, хагас эслэг, уураг нь алейроны мөхлөг, тос нь эмульс хэлбэртэй байна.
  • 9. • Эндоспермтэй үрэнд бэлтгэл шим тэжээлийн бодис үндсэн эдийн нөөцлөгч паранхим эсүүдээс тогтсон эндосперм дотор хадгалагддаг. • Ийм үрийн хөврөл эндоспермдээ шигдэж сууна. Эндоспермтэй үрийн ихэнх хэсгийг шим тэжээлийн бодисоор дүүргэгдсэн эндосперм эзлэх бөгөөд харин өчүүхэн хэсэгт хөврөл оршдог. • Эндоспермгүй үрийн хөврөл ихээхэн ялгаваржсан байдаг. • Зарим хос талт үрт ургамлын үрэнд эндосперм огт байдаггүй тул шим тэжээлийн бодис нь шууд хөврөл болоод үрийн талуудад хадгалагдсан байдаг. • Ийм хэлбэрийн үрэнд эндосперм, периспермийн тусгай нөөцлөгч эдүүд байдаггүй.
  • 10. Перисперм • Перисперм эндоспермийн нэгэн адил үрийн нөөц тэжээлийн бодис юм. Зөвхөн гарал үүсэл, цитологийн шинжээрээ ялгаатай. • Хэрвээ эндосперм хөврөлийн уутны үр тогтсон бөөмөөс хөгжвөл, тэрээр триплоид эсүүдээс бүрдэх ба перисперм нь нуцеллусын үлдэгдэл юм. • Тэр нь хөврөлийн уут, диплоид эсээс ангид оршино. Периспермийн эсийн бүтэц, түүний химийн бүрдэл нөөцлөгч эдийн шинжтэй.
  • 11. • Перисперм нь эндоспермийн нэгэн адил бэлтгэл шим тэжээлийн бодис хадгалах хэсэг боловч түүнээс нэлээд ялгаатай. • Эндосперм үр тогтсон хоёрдогч гаралтай төвийн эсээс үүсэх тул хөврөлийн уутан дотор оршдог байхад перисперм үрт нахианы нуцеллюсаас үүсэж хөврөлийн уутны гадна байрладаг онцлогтой. • Үр нь эндосперм, периспермтэй тохиолдолд эндосперм сул хөгжилтэй зөвхөн сорох үүрэгтэй. • Периспермтэй үр харьцангуй бүдүүлэг хэлбэрт тооцогдоно. • Үр хэдий чинээ сайн хөгжилтэй хөврөлтэй тохиолдолд үрэнд эндосперм, перисперм бага орон зайг эзэлнэ.
  • 12. Үрийн бүрхүүл • Үрийн бүрхүүлийн бүтэц маш олон янз байна. Үрийн бүрхүүл ихэвчлэн олон давхраатай. Гадаад давхраа нь кутикул бүхий эпидермис байна. Үүний эсүүд пигмент эсвэл түүний задралын бүтээгдэхүүнүүдийг агуулдаг учраас үрийн өнгийг нөхцөлдүүлнэ. • Үрийн бүрхүүлийн дотоод давхраа нь механик ба тэжээлийн үүрэгтэй. Тулгуур эсүүд зузаан ханатай , хааяа хэсэгчилсэн болон бүрэн модожсон. Ийм өвөрмөц хэлбэртэй уртавтар эсүүдийг палисад эсүүд гэнэ. • Зарим ургамлын үрийн бүрхүүлийн бүрэлдэхүүнд амьд паренхим эсүүд оролцоно. Эдгээр нь нимгэн ханатай, боловсроогүй үр жимсэнд нөөц тэжээлийн бодисоор баялаг. Үр боловсрох үед нөөц багасч эсүүд нь нэгддэг. • Зарим тохиолдолд үрийн бүрхүүл зөвхөн нэг эгнээ эсээс бүрддэг.
  • 13. Үрийн бүрхүүл • Ялангуяа хагардаггүй хуурай жимсний үрийн бүрхүүл их өөрчлөгдөж нимгэрсэн байдаг. • Үрийн бүрхүүлийн гадарга янз бүр байдаг бөгөөд зарим ургамлын гөлгөр гадаргуутай байхад барзгар үс өргөстэй ноосорхог гадаргуутай ургамал ч байдаг. • Үрийн бүрхүүлийн гадаргын байдал нь түүний үр тараах зохилдлого юм.
  • 14. Үрийн бүрхүүл • Хос талт үрт ургамлын үрийн хэвлий талд мик- ропиллийн үлдэгдэл болох жижиг сүв байрладаг. Тэр сүвээр үр ургахад хэрэглэгдэх чийг гаднаас нэвтрэн орно. • Мөн үрийн бүрхүүл нь үрийн амьсгалах, хам- гаалах, шим тэжээлийн бодис нэвтрэн орох зэ-рэг үүргүүдийг хамтран гүйцэтгэдэг.
  • 15.
  • 16. Хос талт үрт ургамлын үрийн ургалт (Штоккер) А-газар дээрхи байдал Б-газар доорх 1. үндэс 2. гипокотиль 3. үрийн тал 4. эпикотель 5. навч 6. нахиа 7. үрийн хальс
  • 17. Нэг талт үрт ургамлын үр • Харин нэг талт үрт ургамлын үрэнд бэлтгэл шим тэжээлийн бодис үрийн нэг тал болох бамбайд хадгалагдахгүй, эндосперм дотроо хуримтлагдана. • Нэг талт үрт ургамлын үрийн хөврөлийг эндоспермээс зааглах хэсгийг бамбай гэх бөгөөд тэр нэг эгнээ эсүүдээс тогтдог ба эндоспермийн дотор байгаа шим тэжээлийн бодисыг сорон авч хөврөлийг тэжээдэг.
  • 18. Хос талт үрт ургамлын үр • Хос талт үрт ургамлын хөврөл ургахад хэрэглэгдэх бэлтгэл шим тэжээлийн бодис хөврөлийн үрийн талуудад нөөцлөгдөнө.
  • 19. Жимсний бүтэц жимс үр Шадар жимсэвч экзокарп мезокарп эндокарп
  • 22. Яст жимсний үр • Харин яст жимсний үр ясан дотроо орших бөгөөд үрээ сайн хамгаалдаг.
  • 23.
  • 24. Хуурай жимсний ангилал ХУУРАЙ ЖИМС ХАГАРДАГ ЖИМС ХАГАРДАГГҮЙ ЖИМС
  • 25. Хагардаг хуурай жимс Хонхорцогхуу жимс хэтэвч буурцаг гэрцэг гэрцгэнэ хонхорцог
  • 26. • Нэг үрт навчнаас тогтсон нэг үүртэй бөгөөд үрт навчны нийлсэн хэвлийн заадал дагуу задран үрээ цацах олон үртэй жимсийг хэтэвч жимс гэнэ. Ж. Цээнэ, гэзэг цэцэг, могойн идээ
  • 27. • Нэг үрт навчнаас тогтсон нэг үүртэй боловч хэвлий болон нуруун талынхаа хос заадлаар задран хоёр хавтсанд салж үрээ цацах жимсийг буурцаг гэнэ. Ж: харгана, гиш, хунчир ортууз
  • 28. • Хоёр үрт навчнаас нийлж тогтсон хоёр үүртэй гонзгой хуурай жимсийг гэрцэг (тасалгаат буурцаг) гэх бөгөөд түүний хоёр хавтас доод үзүүрээсээ эхлэн дээш ханзарч задрах үед тэдгээрийн завсар хооронд үрийг өөртөө хадгалсан тууш нимгэн хана үлддэг онцлогтой. Ж: байцаа, гич. Гэрцгийн урт өргөнөөсөө 4 дахин их буюу түүнээс бүр их урт байдаг.
  • 29. • Хоёроос дээш тооны үрт навчнаас бүрдсэн бөгөөд тууш хагарах, цоорох, шүдлэгээр нээгдэх, таглаагаар нээгдэх зэрэг олон аргаар үрээ цацах олон үрт жимсийг хонхорцог гэнэ. Ж: хонхон цэцэг, цахилдаг, нил, сүүт өвс.
  • 31. • Дотроо зөвхөн нэг үүртэй, задардаггүй тэр хэвээрээ ургах чадвартай хуурай жимсийг битүү буюу самарархуу жимс гэнэ. Саманцар, үрэнцэр, далбанцар, үр тариа зэрэг нь самарархуу жимс юм. • Дээд үрэвчээс гаралтай нэг үрт хуурай жимсийг самранцар гэнэ. Ж: улалж, сагаг.
  • 32. Хоёр үрт навчнаас тогтсон доод үрэвчнээс гаралтай нилээд хатуу арьсархаг жимсэвч бүхий нэг үрт жимсийг үрэнцэр гэнэ. Ж: наранцэцэг, багваахай. Үрэнцэр нь салхинд хийсэхэд зохилдон үслэг цомцогтой эсвэл амьтны үс ноосонд наалдах ширүүн дэгээтэй (ажирын жимс) байж болно.
  • 33. Жимсэвч нь нимгэн хавтгай далавч бүхий нэг үрт жимсийг далавчин жимс (далбанцар) гэнэ. Ж: хайлаас , хус
  • 34. Үрийн бүрхэвчтэй хамт нягт наалдсан нимгэн хальсархаг жимсэвч бүхий нэг үрт жимсийг үр тариа гэнэ. Ж: буудай , арвай
  • 35. Шүүслэг жимсний ангилал Шүүслэг жимс Жимсгэнэ Алим Хулуун жимс Жүрж Яст жимс
  • 36. • Жимсгэнэ бол зөвхөн гадаад давхраа нь нимгэн хальсархаг, дунд, дотоод хоёр давхраа нь шүүслэг зөөлөн, олон үртэй, дээд буюу доод үрэвчээс үүсэлтэй жимс юм. Ж: • Алим бол цэцгийн суудал, шадар эрхтэн, дохиурын доод хэсэгтэй наалдсан доод үрэвчээс үүсэлтэй жимс юм. Алимны гадаад давхраа нь хальсархаг, дунд давхраа зөөлөн шүүслэг, дотоод давхраа нь мөгөөрслөг хатуу байна. Алимын дотоод мөгөөрсөн давхрааг хөндлөн огтолж үзвэл таван хошуу маягийн хөндий үүр үүсгэх бөгөөд түүний дотор үр
  • 37. • Хулуун жимс бол доод үрэвчээс үүсэлтэй бөгөөд гадаад давхраа нь нягт хатуу, дунд, дотоод давхраа нь зөөлөвтөр боловч түүнйи шүүслэг биеийн ихэнх хэсгийг өсч томорсон эхэс бүрдүүлнэ. Ж: тарвас, хулуу, Жүрж жимс гэдэг бол дээд үрэвчээс үүсэлтэй, гадаад давхраа нь хурц шаргал өнгөтэй, эфирийн өнгөт булчирхайгаар баялаг, дунд давхраа нь зөөлөвтөр, нимгэн, цагаан өнгөтэй дотоод давхраа нь тунгалаг хальсархаг бүтэцтэй жимс юм. Түүний шүүслэг зөөлөн эд бол дотоод давхрааны дотоод гадаргуу дээрх бүдүүрсэн шүүслэг үсэнцэрүүд юм. Тиймээс түүний бүдүүн шүүслэг үсэнцэрийн нэг ширхгийг аварга эс гэж үздэг. Ж: жүрж, нимбэг.
  • 38. • Яст жимс бол шадар жимсэвч нь бага ялгаваржиж экзокарп нь нимгэн, мезокарп нь махлаг, эндокарп нь их бага ямар нэгэн хэмжээгээр зузаарч Гүзээлзгэний цэцгийн эм цогц нь цэцгийн товгор суудал дээр нэг үүрт олон үр боловсрох орноос бүтэх бөгөөд харин жимс нь улбар зөөлөн амтлаг цэцгийн суудлын гадаргууд тархай бутархай бэхлэгдсэн жинхэнэ нэг үрт битүү жимснүүдээс бүтсэн байна. Иймээс гүзээлзгэний жимс хуурамч жимс юм. Ж: нохойн хошуу.