Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

ХУУЛЬ ХЭРХЭН БҮТДЭГ ВЭ?

366 views

Published on

Иргэдэд зориулсан гарын авлага

Published in: Law
  • Be the first to comment

ХУУЛЬ ХЭРХЭН БҮТДЭГ ВЭ?

  1. 1. МОНГОЛЫН НЭЭЛТТЭЙ НИЙГЭМ ФОРУМ (СОРОСЫН САН) ХХУУУУЛЛЬЬ ХХЭЭРРХХЭЭНН ББҮҮТТДДЭЭГГ ВВЭЭ?? Иргэдэд зориулсан гарын авлага
  2. 2. Боловсруулсан ; Д.Цолмон Л.Лувсанжамц Л.Баян-Алтай
  3. 3. АГУУЛГА Нэгдүгээр бүлэг: Хууль гэж юу вэ? 1.1. Хуулийн тухай, бидний амьдралд хууль нөлөөлөх нь 1.2. Хуулийн төрөл Хоёрдугаар бүлэг. Хууль хэрхэн бүтдэг вэ? 2.1. Хууль санаачлах, төсөл боловсруулах ажиллагаа 2.2. Хуулийн төсөл боловсруулах ажлыг зохион байгуулах, санхүүжүүлэх 2.3. Хуулийн төслийг өргөн мэдүүлэх Гуравдугаар бүлэг. Хуулийн төслийн хэлэлцүүлэг 3.1. Хуулийн төсөл хэлэлцэх, батлах үе шат 3.2. Хуулийн төслийг байнгын хороогоор урьдчилан хэлэлцэх 3.3. Хуулийн төслийг УИХ-аар хэлэлцэх 3.4. Хуулийг ёсчлох, нийтлэх, мэдээлэх Дөрөвдүгээр бүлэг. Хууль бүтээх үйл ажиллагаан дахь иргэний оролцоо 4.1. Иргэний оролцооны тухай товч ойлголт 4.2. Лобби ба хууль Ном зүй 2 3 16 19 20 24 27 30 31 32 35 41 44 45 50 56
  4. 4. 1 Óäèðòãàë “Òºð òºâøèí áîë ò¿ìýí îëîí àìãàëàí” ãýæ Ìîíãîë÷óóä áèä ÿðüäàã áèëýý. Ýðõýì óíøèã÷ òàíû áèëãèéí ìýëìèéã ìÿëààæ, óõààí äàëàéä òàíü íýãýýõýí äóñàë íýìýõ ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûã òîëèëóóëæ áàéãààäàà áàÿðòàé áàéíà. “Õóóëü õýðõýí ãàðäàã” òóõàé ãàðûí àâëàãà íü èðãýäýä õóóëü, ýðõ ç¿éí íèéãýìä ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã, õóóëü áàòëàí ãàðãàõ ¿éë ÿâö, òýäãýýðò èðãýä õýðõýí îðîëöîõ áîëîìæèéí òàëààð ºã¿¿ëæ, èðãýäèéí õóóëèà äýýäëýí, òºðèéíõºº ¿éë õýðýãò òóñ íýìýð áîëæ àìüäðàõ ñýòãýëãýýã äýìæèõýä º÷¿¿õýí òºäèé õóâü íýìýð îðóóëàõ çîðèëãîîð á¿òýýãäñýí áèëýý. Áèä 1992 îíä àðä÷èëñàí ¯íäñýí õóóëèà áàòàëæ, õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëºº, õ¿í á¿ð õóóëèéí ºìíº àäèë òýãø áàéõ øóäàðãà çàð÷èì, òºðèéí ¿éë õýðýãòýý ñîíãîõ, ñîíãîãäîõ çàìààð àäèë òýãø îðîëöîõ áîëîìæ çýðãèéã áàòàëãààæóóëæ, õ¿ì¿¿íëýã èðãýíèé àðä÷èëñàí íèéãìèéã öîãöëóóëàí õºãæ¿¿ëýõèéã ýðõýì çîðèëãîî áîëãîí òóíõàãëàñàí ãýäãèéã áèä á¿õýí ìýäíý. Ýíý ýðõýì çîðèëãîä õ¿ðýõýä èðãýí á¿ðèéí õóâü íýìýð, îðîëöîî òóéëûí ÷óõàë áàéäàã. ßëàíãóÿà òºðèéí áîäëîãûã òîäîðõîéëîõ ãîë õýðýãñýë áîëîõ õóóëü ãàðàõ ¿éë àæèëëàãààíä èðãýä ººðò îëãîãäñîí áîëîìæîî àøèãëàí èäýâõòýé îðîëöîæ, ººðèéí ñàíàà áîäëîî íèéãìèéíõýý õºãæèëä ñýòãýë õàðàìã¿é çîðèóëæ áàéõ íü àðä÷èëñàí óëñûí èðãýí òà áèäíèé õ¿ëýýõ àðèóí ¿¿ðýã ãýæ áîäíîì. Íýã òàëààñ òºð íü õóóëü òîãòîîõ çàìààð èðãýäèéíõýý ýðõ àøãèéã õàìãààëæ, íèéãìèéã ýìõ öýãöòýé áàéëãàõ çîðèëãîòîé áàéäàã õýäèé ÷ ýíý íü äàí ãàíö òºð á¿ãäèéã øèéäíý ãýñýí ¿ã áèø àæýý. Îð÷èí ¿åèéí àðä÷èëñàí óëñ îðíóóä áîäëîãî òîäîðõîéëîõ, õóóëü áàòëàõ çýðýãò èðãýäèéã ºðãºíººð îðîëöóóëàõ áîëñíîîð íèëýýäã¿é àìæèëòûã îëæ áàéíà ãýæ ¿çäýã. Èðãýäèéí îðîëöîî, ìýäýýëýë, çºâëºãººí çýðýã íü òºðèéí áîäëîãûã óë ñóóðüòàé áîëîâñðóóëàõ, ò¿¿íèé õýðýãæèëò ¿ð ä¿í íü ñàéí áàéõ, òºðä èòãýõ èòãýë íýìýãäýõ, àðä÷èëëûã óëàì áýõæ¿¿ëýõýä èõýýõýí àøèã òóñàà ºãäºã áàéíà. Ãàðûí àâëàãûã õýâë¿¿ëýí ãàðãàõ àæëûã ñàíàà÷èëæ, õîëáîãäîõ á¿õ çàðäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëñýí Ìîíãîëûí íýýëòòýé íèéãýì õ¿ðýýëýíä (Ñîðîñûí ñàí) óíøèã÷ îëîí ò¿ìíèéõýý ºìíººñ òàëàðõàëàà èëýðõèéëæ áàéíà. Óã ãàðûí àâëàãûã ýðõýì óíøèã÷ Òà áèëýã îþóíäàà òóíãààí áîäñîíîî áèåò àæèë áîëãîíî ãýäýãò áèä ã¿íýý èòãýæ áàéíà. Äóñëûã õóðààâàë äàëàé, Äóóëñíûã õóðààâàë ýðäýì áîëîé Ãàðûí àâëàãûã áè÷ñýí áàã Ä.Öîëìîí Ë.Ëóâñàíæàìö Ë.Áàÿí-Àëòàé
  5. 5. 2 ÁÁ¯¯ËËÝÝÃà 11.. Õóóëü ãýæ þó âý? 1.1. Õóóëèéí òóõàé, áèäíèé àìüäðàëä õóóëü íºëººëºõ íü 1.2. Õóóëèéí òºðºë Áèä ýíýõ¿¿ á¿ëãýýñ ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý, ò¿¿íèé õýì õýìæýý èëðýë áîëîõ õóóëèéí òàëààðõ îéëãîëò, áèäíèé àìüäðàëä õýðõýí íºëººëæ, ÿìàð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã áîëîõ, õóóëèéí òºðºë, òýäãýýðèéí õ¿÷èí ÷àäàë, õàðèëöàí õàìààðëûí òóõàé ìýäýõ áîëíî.
  6. 6. 3 Íèéãìèéí õýì õýìæýýíä: • çàí çàíøëûí • óëñ òºðèéí • ýäèéí çàñãèéí • ¸ñ ñóðòàõóóíû • øàøíû • ãîî ç¿éí • ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý îðíî 1.1. ÕÓÓËÈÉÍ ÒÓÕÀÉ, ÁÈÄÍÈÉ ÀÌÜÄÐÀËÄ ÕÓÓËÜ ÍªËªªËªÕ ÍÜ Ýðõ ç¿é, õóóëèéí òóõàé ¿íäñýí îéëãîëò Áèä õóóëü õýðõýí ãàðäàã òàëààð ìýäýõèéí òóëä õóóëü, ýðõ ç¿é ãýæ þó áîëîõ, ò¿¿íèé îíöëîã øèíæ ÷àíàð, òà áèäíèé àìüäðàëä ÿìàð à÷ õîëáîãäîëòîé áàéæ, ÿìàð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäãèéã ìýäýõ øààðäëàãàòàé áèëýý. Àëèâàà õ¿í ººðèéíõººðºº îðøèí òîãòíîæ, àìüäðàõûí òóëä íèéãìèéí õàðèëöààíä îðîëöîõ íü çàéëøã¿é. Òà áèäíèé ºäºð òóòàì îðîëöîæ áàéãàà õàðèëöààíóóäûã çîõèöóóëäàã îëîí òºðëèéí õýì õýìæýý áàéäàã áºãººä ò¿¿íèé íýã íü ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý þì. Òýãâýë õýì õýìæýý ãýæ þóã îéëãîõ âý? Àëèâàà ¿éëäýë, ¿éë àæèëëàãààã õèéõýä äàãàæ áàðèìòëàí, ìºðääºã çàí ¿éëèéí äýã æóðìûã õýì õýìæýý ãýæ îéëãîæ áîëíî. Áèä òºäèéëºí àíçààðäàãã¿é áîëîâ÷ àìüäðàëäàà ìàø îëîí õýì õýìæýýã äàãàæ ìºðäºæ áèåë¿¿ëñýýð ë ÿâäàã. Ýäãýýð íèéãìèéí õýì õýìæýýí¿¿äýýñ ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý íü ÿìàð îíöëîãòîé áàéäàã âý ãýäãèéã àâ÷ ¿çýõ õýðýãòýé. Èíãýñíýýð òºðººñ áàòëàí ãàðãàæ áàéãàà õóóëü òîãòîîìæóóäûã èðãýí õ¿í çààâàë äàãàæ ìºðäºõ øààðäëàãàòàé þó ¿ã¿é þó ãýäýã íü òîäîðõîé áîëîõ þì. Ýðõ ç¿éí òóõàé Áèä ºäºð òóòàì, áàéíãà ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä îðîëöîæ áàéäàã. Ýðõ ç¿éí òàëààðõ îéëãîëò, ò¿¿íä õàíäàõ õàíäëàãà íü íèéãìèéí õºãæëèéã äàãàí ººð÷ëºãäñººð èðæýý. Àëèâàà íèéãýìä àðä÷èëàë, õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëºº, òýãø ýðõ, àþóëã¿é áàéäëûí íàéäâàðòàé áàòàëãàà, íèéãìèéí õàðèëöààíû ÷óõàë òîõèðóóëãà íü “ýðõ ç¿é” áàéäàã. ÕÝÌ ÕÝÌÆÝÝ: Àëèâàà ¿éëäýë, ¿éë àæèëëàãààã õèéõýä äàãàæ áàðèìòëàí, ìºðääºã çàí ¿éëèéí äýã æóðàì. ÝÐÕ Ç¯É: Íèéãìèéí õàðèëöààã çîõèöóóëàõààð òºðººñ òîãòîîäîã, á¿õ íèéòýýð çààâàë äàãàæ ìºðäºõ ýðõ ç¿éí õýì õýìæýýíèé íèéëáýð öîãö.
  7. 7. 4 Ýíýõ¿¿ òîäîðõîéëîëòîîñ ¿çâýë ýðõ ç¿é áîë íèéãìèéí õàðèëöààã çîõèöóóëàã÷ ãýñýí ãîë óòãà õàðàãäàæ áàéíà. Íèéãìèéí õàðèëöààã çîõèöóóëàã÷ áîëîõûíõîî õóâüä ýíý íü ººðèéí ãýñýí õýì õýìæýýí¿¿äýýð èëðýí ãàðíà. Ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý íü íèéãìèéí õàðèëöààíû á¿õèé ë ýëåìåíò á¿ðèéã íýã á¿ð÷ëýí çîõèöóóëàõ áèø õàðèí õàðèëöààíû á¿õ òºðºëä ººðèéí çîõèöóóëàëòûã õèéäýã. Èéìýýñ ýðõ ç¿éí õýìæýýíýýñ ãàäíà íèéãìèéí áóñàä õýì õýìæýýí¿¿ä òóõàéëáàë, ¸ñ ñóðòàõóóíû, çàí çàíøëûí, óëñ òºðèéí, øàøíû ãýõ ìýò õýì õýìæýýí¿¿ä íèéãìèéí õàðèëöààã çýðýãöýí çîõèöóóëäàã áèëýý. ªºðººð õýëáýë, àëèâàà àøèã ñîíèðõëûã çîõèöóóëàõàä ýðõ ç¿éí õýì õýìæýýíýýñ ãàäíà íèéãìèéí áóñàä õýì õýìæýýí¿¿ä øèéäâýðëýõ íºëººòýé áàéäàã áºãººä õàðèëöààíä îðîëöîã÷äûí íèéãýìä áèåý àâ÷ ÿâàõ áàéäëûí åðäèéí ãîðèì, æóðìûã áèé áîëãîäîã áèëýý. Ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý áóñàä õýì õýìæýýíýýñ ÿëãàãäàõ íü 1. Òºðººñ òîãòîîãäîí ãàð÷, çààâàë õýëáýðæèí áè÷èãäñýí áàéíà. Ýðõ ç¿éí õýìæýýíèé íèéãìèéí áóñàä õýì õýìæýýíýýñ ÿëãàãäàõ õàìãèéí àíõäàã÷ øèíæ íü òºðººñ òîãòîîãäîí ãàðäàã ÿâäàë áºãººä ýíýõ¿¿ õýì õýìæýýã òîãòîîã÷ íü õóóëèàð îëãîãäñîí ýðõòýé, òóñãàéëñàí ÷èã ¿¿ðýã á¿õèé áàéãóóëëàãà áàéäàã. Ìàíàé óëñàä õóóëèéã çºâõºí Óëñûí Èõ Õóðàë áàòëàí ãàðãàíà. Ýíý ¿éë àæèëëàãààíû òàëààð áèäíèé öààø ¿çýõ “Õóóëü õýðõýí á¿òäýã òóõàé” á¿ëãýýñ èë¿¿ òîäîðõîé ìýäýõ áîëîìæòîé. Õýëáýðæèí áè÷èãäñýí áàéõ øèíæ íü áèäíèé ÿðüäàã áè÷ìýë õèéãýýä áè÷èãäýýã¿é õóóëü ãýäýã îéëãîëòòîé èë¿¿òýé õîëáîãäîíî. Áè÷èãäýýã¿é õóóëü ãýäýãò çàí çàíøëûí áîëîí ¸ñ ñóðòàõóóíû çýðýã íèéãìèéí õàðèëöààã çîõèöóóëæ áàéäàã áóñàä õýì õýìæýýí¿¿äèéã îéëãîäîã. Ýíý íü õýëáýðæèæ, áè÷èãäýýã¿é ìºðòºº íèéãìèéí õàðèëöààã ªºðèéí ýðõèéã ººðèéí ¿¿ðãýýð õýìæäýã òýð ë õ¿í øóäàðãà òºâøèí áàéäàã. Æ.Ëàêîðäåð Õóóëü íü íèéãìèéí õàðèëöààã çîõèöóóëäàã.
  8. 8. 5 çîõèöóóëæ, ò¿¿íèé õºãæëèéã äàãàí óëàìæëàãäàí øèíý÷ëýãäýæ áàéäàã áàéíà. Òýãâýë áè÷ìýë õóóëü ãýäýã íü òºðººñ ãàðãàñàí õóóëü òîãòîîìæèéã îéëãîõ áºãººä áè÷èãäýí ãàðàõã¿éãýýð ò¿¿íèéã á¿õ íèéòýýð äàãàæ ìºðäºõ, áèåë¿¿ëýõ áîëîìæã¿é íü îéëãîìæòîé. Æèøýý, õýì õýìæýý Ìîíãîë÷óóä áèäíèé “Öàãààí ñàð” õýìýýí òýìäýãëýäýã áàÿðààð àõìàä íàñòàíäàà õ¿íäýòãýë ¿ç¿¿ëæ çîëãîõ ¸ñ, æàÿã, ¿éëäëèéã õóóëü÷èëñàí áàéäàã óó? Õàâðûí òýðã¿¿í ñàðûí øèíèéí íýãýí, õî¸ðîíä á¿õ íèéòýýð àìðàõ áàÿð ¸ñëîëûí ºäºð ãýæ Õºäºëìºðèéí õóóëèàð çîõèöóóëñàí áàéäàã. Ýíý òîõèîëäëûí õóóëü ç¿éí çîõèöóóëàëò íü àæèë îëãîã÷ íàðûí õóâüä àæèëòíóóäàà ýíý õî¸ð ºäºð àæèëëóóëàõã¿é áàéõ ¿¿ðãèéã áèé áîëãîæ, àæèëòíóóäàä àìðàõ ýðõèéã áèé áîëãîæ áàéíà. Õàðèí ¸ñëîë, õ¿íäýòãýëèéã õýðõýí ¿ç¿¿ëýõ , ÿàæ çîëãîõ âý ãýñýí äýã æóðàì íü õóóëèàð áèø õàðèí çàí çàíøèë, øàøèí, ¸ñ ñóðòàõóóíû çýðýã íèéãìèéí áóñàä õýì õýìæýýãýýð çîõèöóóëàãääàã áèëýý. ªºðººð õýëáýë, á¿õ íèéòýä àäèë òýãø áàéõ áóþó õ¿í á¿ð ò¿¿íèéã äàãàæ ìºðäºõ ¿¿ðýãòýé áàéõ ¿¿äíýýñ áè÷èãäìýë õýëáýðòýé áàéõ øààðäëàãàòàéí çýðýãöýý àëáàí ¸ñîîð íèéòëýãäýõ ¸ñòîé áàéäàã áàéíà. Õóóëü õýâëýãäýí ãàðàõ õàðèëöààã õýðõýí çîõèöóóëñíûã äàðàà àâ÷ ¿çýõ áîëíî. 2. Ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý íü íèéãìèéí õàðèëöààã òîãòîîñîí, çºâøººðñºí, õîðèãëîñîí áàéäëààð çîõèöóóëíà. Ýðõ ç¿é íü ¿íäñýíäýý ”òîãòîîñîí”, “çºâøººðñºí”, “õîðèãëîñîí” ãýñýí ãóðâàí õýì õýìæýýãýýð íèéãìèéí õàðèëöààã íýã òàëààñ çîõèöóóëæ, íºãºº òàëààñ õàìãààëæ áàéäàã. Ýíãèéí óòãààð àâ÷ ¿çâýë çîõèöóóëàõ ¿¿ðýã íü òîãòîîñîí, çºâøººðñºí õýì õýìæýýãýýð èë¿¿òýé Õóóëèàñ ãàäíà íèéãìèéí õàðèëöààíä çàí çàíøèë, óëàìæëàë, ¸ñ ñóðòàõóóíûã äýýäëýõ íü ìàø ÷óõàë áàéäàã.
  9. 9. 6 èëýðäýã áîë õîðèãëîñîí õýì õýìæýýãýýð õàìãààëàõ ¿¿ðýã íü òîäîðõîéëîãääîã áàéíà. Òîãòîîñîí õýì õýìæýý ãýäãèéã ¿ãèéí ¿íäñýýñ íü ¿çñýí ÷ òîãòîîæ, õýëáýðø¿¿ëæ áàéãàà áóþó ò¿¿íèéã ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä îðîëöîã÷ ººðèéí õ¿ñýë çîðèã, àøèã ñîíèðõîëä íèéö¿¿ëýí ººð÷ëºõ áîëîìæã¿é áºãººä çààâàë äàãàæ ìºðäºõ ¸ñòîé ãýñýí îéëãîëò áàéõ àæýý. Òîãòîîñîí õýì õýìæýý íü ¿¿ðýã áîëãîñîí çîõèöóóëàëòûã àãóóëäàã áà èéì çîõèöóóëàëòûã áèä á¿õýí ÿìàð ÷ õóóëèàñ îëæ õàðàõ áîëîìæòîé. Æèøýý, ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý ÓÈÕ-ûí òóõàé õóóëüä “ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íèé á¿ðýí ýðõèéí õóãàöàà 4 æèë áàéíà” ãýæ òîãòîîñîí áàéíà. Ýíý õóãàöààã áàãàñãàõ ýñõ¿ë óðòàñãàõ áîëîìæ ãàãöõ¿¿ õóóëèéí ýíý çîõèöóóëàëòàä ººð÷ëºëò îðóóëæ áàéæ ë ãàðíà. Õºäºëìºðèéí òóõàé Ìîíãîë Óëñûí õóóëüä “Õºäºëìºðèéí ãýðýýã áè÷ãýýð áàéãóóëíà” ãýñýí áàéäàã. Ýíý íü çºâøººðñºí áàñ õîðèãëîñîí áèø õàðèí ¿¿ðýã áîëãîñîí çîõèöóóëàëò þì. Õýðâýý õºäºëìºðèéí ãýðýýã áè÷ãýýð áàéãóóëæ áîëíî ãýñýí áàéõ òîõèîëäîëä òóõàéí ãýðýýã òàëóóä áè÷ãýýð õèéãýýä àìààð áàéãóóëæ áîëîõûã çºâøººðñºí çîõèöóóëàëò áîëîõ þì. Ò¿¿í÷ëýí Èðãýíèé õóóëüä èðãýä õîîðîíäûí çýýëèéí ãýðýýíä õ¿¿ òºëºõººð òàëóóä òîõèðîëöîæ áîëíî ãýñýí áàéäàã. Ýíäýýñ õ¿¿ òîãòîîæ áîëíî ãýäýã íü çºâøººðñºí çààëò þì. Õàðèí òîãòîîñîí çààëò õààíà íü áàéõ ¸ñòîé âý ãýâýë “Õ¿¿ òîãòîîñîí áîë çýýëèéí ãýðýýã áè÷ãýýð õèéíý. Ýíý øààðäëàãûã õàíãààã¿é áîë õ¿¿ àâàõ ýðõýý àëäàíà” ãýñíýýñ “áè÷ãýýð õèéõ” ãýäýã íü òîãòîîñîí çààëò þì. Äýýðõ æèøýýíýýñ õàðàõàä òîãòîîñîí çààëòûí öààíà ò¿¿íèéã áèåë¿¿ëýõ ¿¿ðýã ¿¿ñäýã áàéíà. Õýðâýý ýíý ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é áîë íýã òàëààñ õàðèóöëàãûí òóõàé ÿðèãäàõûí çýðýãöýý íºãºº òàëààñ ýðõýý àëäàõ íºõöºë á¿ðäýæ áîëäîã áàéíà. Òýãâýë çºâøººðñºí õýì õýìæýýíèé òóõàé õàìãèéí ýíãèéíýýð õýëáýë ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä îðîëöîã÷ áîëîõ èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíä òóõàéí ¿éëäýë, ¿éë àæèëëàãààã õèéõ áîëîìæèéã òºðººñ õóóëèàð îëãîæ áàéãàà îéëãîëò þì. ªºðººð õýëáýë, çºâøººðñºí çîõèöóóëàëò íü òàíä õóóëèàð îëãîãäîæ áàéãàà áîëîìæ áºãººä ýíý áîëîìæèéã àøèãëàõ ýñýõ íü òàíû õ¿ñýë çîðèã áóþó ñîíèðõëîîñ øàëòãààëàõ àñóóäàë áàéõûí çýðýãöýý ýíý íü Ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý òîãòîîñîí õýì õýìæýý çºâøººðñºí õýì õýìæýý õîðèãëîñîí õýì õýìæýý Èðãýä áèäíèé àíõààðàõ ãîë ç¿éë áîë õóóëèàð òîãòîîñîí çààëòûã çààâàë äàãàæ ìºðäºæ, áèåë¿¿ëæ áàéõ ¿¿ðýãòýé .
  10. 10. 7 ñîíãîõ áîëîìæòîé áàéäãààðàà áàñ îíöëîã þì. Ǻâøººðñºí çààëòûí èëðýõ õýëáýð íü èõýíõ òîõèîëäîëä “ýðõòýé”, “áîëíî” ãýñýí ¿ãýýð èëýð÷ áàéäàã. Æèøýý, çºâøººðñºí õýì õýìæýý Ýð¿¿ãèéí áàéöààí øèéòãýõ òóõàé õóóëüä çààñàí ñýæèãòíèé ýðõýýñ äóðäâàë, “...ìýä¿¿ëýã ºãºõ, ìýä¿¿ëýã ºãºõººñ òàòãàëçàõ; ýõ õýëýýðýý áîëîí ìýääýã õýëýýðýý ìýä¿¿ëýã ºãºõ, îð÷óóëàã÷, õýëìýð÷ àâàõ; õýðýã á¿ðòãýã÷, ìºðäºí áàéöààã÷, ïðîêóðîð, îð÷óóëàã÷, õýëìýð÷, øèíæýý÷èéã òàòãàëçàí ãàðãàõ òóõàé õ¿ñýëò ãàðãàõ; ººðèé㺺 ºì㺺ëºõ, õóóëüä çààñíû äàãóó ºì㺺ëºã÷ àâàõ; ºì㺺ëºã÷òýéãýý ãàíöààð÷ëàí óóëçàõ ýðõòýé” ãýõ ìýòýýð àëü ÷ õóóëèàñ ýðõ îëãîñîí çîõèöóóëàëòûã õàðæ áîëíî. Õàðèí “áîëíî” ãýñýí ¿ãýýð òºãñºæ èëýðõèéëýãäýæ áàéãàà çîõèöóóëàëòûí öààíà çàðèì òîõèîëäîëä çºâøººðñºí õýì õýìæýýíèé çýðýãöýý òîãòîîñîí õýì õýìæýý èëýðõèéëýãäýæ áîëäîã. Æèøýý, Ǻâøººðñºí áà òîãòîîñîí õýì õýìæýý Ìîíãîë Óëñûí Èðãýíèé õóóëèéí 16 äóãààð ç¿éëèéí 4-ò “16-ààñ 18 õ¿ðòýëõ íàñíû èðãýí õîðøîîíû ãèø¿¿í áàéæ áîëíî”, 39 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 2-ò “Íýã ýòãýýä õ¿ñýë çîðèãîî èëýðõèéëýí õýëöýë õèéæ áîëíî” ãýæ çºâøººð÷ýý. Òýãâýë “áîëíî” ãýäýã ¿ãýýð òîãòîîñîí õýì õýìæýýã èëýðõèéëñýí æèøýý íü, ìºí õóóëèéí 15 äóãààð ç¿éëèéí 1-ä “Èðãýíèé ýðõ ç¿éí á¿ðýí ÷àäàìæ áóþó èðãýí ººðèéí ¿éëäëýý𠺺ðòºº ýðõ îëæ àâàõ, ¿¿ðýã áèé áîëãîõ ÷àäâàð íàñàíä õ¿ðñíýýð áóþó 18 íàñíààñ áèé áîëíî” ãýñýí áàéäàã. Ǻâøººðñºí çîõèöóóëàëòòàé õàì àâ÷ ¿çýõ àñóóäàë áîë àðä÷èëñàí òºðèéí ýðõ ç¿éãýýð çîõèöóóëàõ æóðàì áîëîõ “Õóóëèàð õîðèãëîîã¿é á¿õíèéã çºâøººðíº” ãýñýí áîëîìæèéã çºâ îéëãîæ, õýðýãæ¿¿ëýõ õýðýãòýé þì.
  11. 11. 8 Òóõàéëáàë, Èðãýíèé õóóëèéí 26 äóãààð ç¿éëèéí 7-ä “Àøãèéí òºëºº õóóëèéí ýòãýýä /êîìïàíè, íºõºðëºë/ íü õóóëèàð õîðèãëîîã¿é, íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðñºí çàí ñóðòàõóóíû õýì õýìæýýíä õàðøëààã¿é àëèâàà ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõòýé” ãýæýý. ¯¿íòýé õîëáîîòîéãîîð òºðèéí áàéãóóëëàãà, ò¿¿íèé àëáàí òóøààëòàíä ýíý ýðõ ýñðýãýýð ¿éë÷ëýõ ¸ñòîé áºãººä “Õóóëèàð çºâøººðñíººñ áóñäûã õîðèãëîíî” ãýñýí çàð÷ìûã áàðèìòëàõ ¿¿ðýãòýé áàéäãèéã àíõààðàõ õýðýãòýé þì. Õîðèãëîñîí õýì õýìæýý íü ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä îðîëöîã÷äûã òóõàéí ¿éëäýë, ¿éë àæèëëàãààã õèéõ áîëîìæèéã õàñàõ áóþó õÿçãààðëàõ òóõàé îéëãîëò þì. ªºðººð õýëáýë, øóóä õîðèãëîñîí áóþó èõýíõ òîõèîëäîëä “áîëîõã¿é” ýñõ¿ë “õîðèãëîíî” ãýñýí ¿ãýýð èëýðõèéëýãäýí ãàðäàã çîõèöóóëàëò þì. Õîðèãëîñîí çààëòûã çºð÷ñºí òîõèîëäîëä õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ íü îéëãîìæòîé. Æèøýý, Õîðèãëîñîí õýì õýìæýý Õºäºëìºðèéí òóõàé õóóëüä “Õºäºëìºðèéí ãýðýýã áè÷ãýýð áàéãóóëààã¿é òîõèîëäîëä àæèëòíààð àæèë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýõèéã õîðèãëîíî”; Àðõèäàí ñîãòóóðàõòàé òýìöýõ òóõàé õóóëüä “Õ¿íñíèé çîðèóëàëòûí áóñ ò¿¿õèé ýäýýð ñîãòóóðóóëàõ óíäàà ¿éëäâýðëýõèéã õîðèãëîíî”; Èðãýíèé õóóëüä “Áàðüöààëàã÷ áàðüöààíû ç¿éëèéã õóäàëäàõ áîëñîí òóõàé áîëîí õóäàëäàõ ¿íèéí òóõàé ºì÷ëºã÷èä óðüä÷èëàí ìýäýãäýõ ¿¿ðýãòýé. Èéíõ¿¿ ìýäýãäñýíýýñ õîéø 14 õîíîãèèéí äîòîð áàðüöààíû ç¿éëèéã õóäàëäàæ áîëîõã¿é”; ìºí õóóëèéí 232 äóãààð ç¿éëèéí 4-ò “àíçûí íèéò ä¿í ã¿éöýòãýýã¿é ¿¿ðãèéí ¿íèéí ä¿íãèéí 50 õóâèàñ õýòýð÷ áîëîõã¿é” ãýõ ìýòýýð õîðèãëîñîí çààëòóóä áàéäàã áèëýý. Ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä îðîëöîã÷ õýí á¿õýí ýðõ ç¿éí õýì õýìæýýíèé òîãòîîñîí, çºâøººðñºí, õîðèãëîñîí óòãà àãóóëãûã çºâ îéëãîí ýðõýý ýäýëæ, ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõ ÿâäàë ÷óõàë þì. “¯¿ðãýý áèåë¿¿ëýõäýý áàÿð õººðèéã àìñ÷ áóé õ¿í ë æèíõýíý ýðõ ÷ºëººòýé àìüäàð÷ áàéíà” Öåöåðîí Ýðõýý ýäýëæ, ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëöãýýå !
  12. 12. 9 3. Ýðõ ç¿éí õýì õýìæýýã çºð÷ñºí ýòãýýäýä õóóëü ç¿éí õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýäýã áàéíà. Ýðõ ç¿éí õýì õýìæýýíèé õ¿÷èí ÷àäëûã òîäîðõîéëäîã õàìãèéí ÷óõàë øèíæèéã õóóëü ç¿éí õàðèóöëàãà ãýæ õýëæ áîëíî. Òºðººñ òîãòîîñîí ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý çºð÷èãäñºí òîõèîëäîëä òóõàéí çºð÷èë ãàðãàñàí ýòãýýäýä õ¿ëýýëãýõ õàðèóöëàãà íü õóóëü ç¿éí äàãóó áàéõ ¸ñòîé. ªºðººð õýëáýë, òóõàéí çºð÷èëä îíîãäóóëàõ õàðèóöëàãûí òºðºë, õýëáýð, õýìæýý íü õóóëü÷ëàãäñàí áàéõ îéëãîëò áºãººä õóóëüä çààãäààã¿é õàðèóöëàãûã èðãýíä õ¿ëýýëãýõ áîëîìæã¿é áàéäàã. Õóóëü ç¿éí õàðèóöëàãûí ¿íäñýí äºðâºí òºðºë áàéäàã. ¯¿íä: • Èðãýíèé ýðõ ç¿éí áóþó ýä õºðºíãèéí õàðèóöëàãà; • Ýð¿¿ãèéí õàðèóöëàãà; • Çàõèðãààíû õàðèóöëàãà; • Ñàõèëãûí õàðèóöëàãà; Äýýðõ õàðèóöëàãûí òºðºë òóñ á¿ð íü ººð ººðèéí õóóëü òîãòîîìæèä òóñãàëàà îëñîí áàéäàã. Ǻâõºí õóóëüä çààñàí õàðèóöëàãûã õóóëèàð ýðõ îëãîãäñîí àëáàí òóøààëòàí, õóóëüä çààñíû äàãóó õ¿÷èí òºãºëäºð øèéäâýðèéí ¿íäñýí äýýð îíîãäóóëäàã áàéíà. Òºðººñ òîãòîîñîí ýðõ ç¿éí õýì õýìæýýã çºð÷ñºí ¿éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿éã ýðõ ç¿éí çºð÷èë ãýíý.
  13. 13. 10 Æèøýý, Õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõ Õºäºëìºðèéí òóõàé õóóëüä ñàõèëãûí øèéòãýëèéã òîãòîîñîí áàéäãèéã òà áèä ìýäýõ áèëýý. Òóõàéëáàë, ñàíóóëàõ, öàëèíã 3 ñàð õ¿ðòýë õóãàöààãààð áóóðóóëàõ, àæëààñ õàëàõ øèéòãýë; Ýð¿¿ãèéí õóóëèéí 161 ä¿ãýýð ç¿éëä: “Õóóëü òîãòîîìæîîð õîðèãëîñîí, òóñãàé çºâøººðºëòýéãýýð ÿâóóëàõ ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý, õóäàëäààã äóð ìýäýí èõ õýìæýýòýéãýýð ýðõýëñýí áîë ýä õºðºíãèéã õóðààõ áóþó õóðààõã¿éãýýð õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä õýìæýýã íýã çóóãààñ õî¸ð çóóí òàâü äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ýñõ¿ë ãóðâààñ äýýø çóðãààí ñàð õ¿ðòýë õóãàöààãààð áàðèâ÷ëàõ ÿë øèéòãýíý”; Çàõèðãààíû õàðèóöëàãûí òóõàé õóóëèéí Ç0 äóãààð ç¿éëä: “Ø¿¿ãäýã÷, ãýð÷, õîõèðîã÷, íýõýìæëýã÷, õàðèóöàã÷, øèíæýý÷,îð÷óóëàã÷ áîëîí ø¿¿í òàñëàõ àæèëëàãàà õýðýãæ¿¿ëýõòýé õîëáîãäóóëàí ø¿¿õýä äóóäàãäñàí ýòãýýä õ¿ðýëöýí èðýõýýñ çîðèóä çàéëñõèéñýí, ò¿¿í÷ëýí òîãòîîñîí æóðàì èëòýä ¿ë õ¿íäýòãýñýí áîë 5000- 25000 òºãðºãººð òîðãîõ, ýñõ¿ë 7-14 õîíîãèéí õóãàöààãààð áàðèâ÷ëàõ øèéòãýë íîãäóóëíà” ãýõ æèøýýòýé. 4. Õóóëü ç¿éí õàðèóöëàãà íü òºðèéí àëáàäëàãààð õýðýãæäýã áàéíà. Äýýð ¿çñýí õóóëü ç¿éí õàðèóöëàãà íü çààâàë áèåëýãääýã áàéõ ¸ñòîé. Õóóëü ç¿éí õàðèóöëàãûã õ¿ëýýõ ýñýõ íü ãýì áóðóóòàé ýòãýýäèéí õ¿ñýë çîðèã, àøèã ñîíèðõëîîñ ¿ë õàìààðàõ øèíæòýé áàéäàã. Õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõýä òºðèéí àëáàäëàãûã õýðýãëýäýã áºãººä óã àëáàäëàãûã õóóëèàð òóñãàéëàí ýðõ îëãîãäñîí áàéãóóëëàãà õýðýãæ¿¿ëäýã áàéíà. Æèøýý íü, ø¿¿õèéí øèéäâýð ã¿éöýòãýõ àëáà. Áèäíèé ¿çñýí ýðõ ç¿éí õýì õýìæýýíèé äýýðõ äºðâºí ¿íäñýí øèíæ íü íèéãìèéí õàðèëöààã çîõèöóóëæ áàéãàà áóñàä õýì õýìæýýíä áàéäàãã¿éãýýðýý ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý íü îíöëîã þì. Õàðèí íèéãìèéí õàðèëöààã çîõèöóóëæ áàéãàà ýðõ ç¿éí áóñ õýì õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëýõ, ò¿¿íèéã äàãàæ ìºðäºõ íü õóâü õ¿íèé çàí áàéäàë, òºëºâøèë, õ¿ñýë çîðèã, ñîíèðõëîîñ øàëòãààëæ áàéäàã. Îð÷èí ¿åä ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàõ àðãà íü çàõèðàìæëàí àëáàäàõààñ èë¿¿ õÿíàí çîõèöóóëàõ, çºâøººðºí òîõèðóóëàõ øèíæòýé áîëæ áàéãàà íü àðä÷èëñàí òºðèéí øèíæèéã èëýðõèéëýõèéí çýðýãöýý Õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõýä òºðººñ àëáàäëàãûã õýðýãëýíý. “Òàíû ÿìàð ÷ àëõàì íèéòèéí õýâ æóðàìòàé çîõèöîæ áàéõóéöààð ÿâàãòóí” Êàíò
  14. 14. 11 íèéãìèéí õàðèëöààíä îðîëöîã÷äûí óõàìñàð, ñî¸ëûí òºëºâ ººð÷ëºãäºæ áàéãààòàé õîëáîí ¿çýæ áîëíî. Áèä ýíý õýñãýýñ ýðõ ç¿éí òàëàà𠺺ðñäèéí îéëãîëòòîé áîëëîî. Áèäíèé àìüäðàëä õóóëü íºëººëºõ íü Ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý òîãòîîõ çàìààð õóóëü èëðýí ãàðäàã áºãººä òºðèéí õóóëüä á¿õ íèéòýýðýý çàõèðàãäàõ ¸ñòîé. Ýíý íü àðä÷èëñàí òºðèéí ¿íäñýí çàð÷ìûí íýã áîëîõ õóóëü äýýäëýõ ¸ñíû òóõàé àñóóäàë áºãººä òºð, ò¿¿íèé àëáàí òóøààëòàí, èðãýí, õóóëèéí ýòãýýä, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà á¿ãä õóóëüä çàõèðàãäàí, ¿éë àæèëëàãààãàà õóóëèéí õ¿ðýýíä ÿâóóëàõ øààðäëàãà þì. Õóóëü áèäíèé àìüäðàëä ÿìàð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ, ÿìàð íºëºº ¿ç¿¿ëäýã òàëààð õ¿í á¿ð ººð ººðèéí îéëãîëò, ä¿ãíýëò, ¿çýë áîäîëòîé áàéõ íü ìýäýýæ. Õóóëü íèéãìèéí àìüäðàëä ìàø îëîí ÷èã ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýæ áàéäãààñ áèä õàìãèéí ò¿ãýýìýë áóþó ãîëëîõ à÷ õîëáîãäîëòîé äàðààõü ¿¿ðã¿¿äèéã àâ÷ ¿çüå. 1. Íèéãìèéí õàðèëöààíû àìàð àìãàëàí, òàéâàí áàéäëûã õàìãààëíà. Ýíý áîë õóóëèéí õàìãèéí ãîë ÷èã ¿¿ðýã, çîðèëãî þì. ªºðººð õýëáýë, õóóëü áîë íèéãìèéí õàðèëöààã õýâèéí, åðäèéí ò¿âøèíä áàéëãàæ, òýíöâýðèéã áèé áîëãîí õºãæ¿¿ëýõèéã çîðüäîã. Õàìãààëàõ ¿¿ðãèéí ¿íäñýí óòãà íü òóõàéí õàðèëöààíä õ¿íèé ýðõ çºð÷èãäºõººñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, çºð÷èãäñºí òîõèîëäîëä ãýì áóðóóòàé ýòãýýäýä õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõýä îðøèíî. Ýíä ýðõ ç¿éí ÿìàð òîãòîëöîîòîéãîîñ ¿ë õàìààðàí á¿õ óëñ îðîíä Ýð¿¿ãèéí õóóëü íýëýýä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã. Èðãýí ýðõýý õàìãààëóó- ëàõààð ø¿¿õýä õàíäàõ ýðõòýé. Õ¿í á¿ð õóóëèà äýýäëýí àìüäàðíà. Á¿õ íèéò çààâàë äàãàæ ìºðäºõººð òºðººñ áàòëàí ãàðãàæ, ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý òîãòîîñîí äýýä õ¿÷èí ÷àäàë á¿õèé áàðèìò áè÷ãèéã õóóëü ãýíý.
  15. 15. 12 Æèøýý, Õàìãààëàõ ¿¿ðýã Ýð¿¿ãèéí õóóëèéí çîðèëòûã àâ÷ ¿çüå. Ìîíãîë Óëñûí Ýð¿¿ãèéí õóóëèéí çîðèëò íü Ìîíãîë Óëñûí òóñãààð òîãòíîë, ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäàë, õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëºº, íèéòèéí áîëîí õóâèéí ºì÷, ¿íäýñíèé áàÿëàã, áàéãàëü îð÷èí, ýðõ ç¿éí æóðàì, ýíõ òàéâàí, õ¿í òºðºëõòºíèé àþóëã¿é áàéäëûã ãýìò õàëäëàãààñ õàìãààëàõàä îðøèíî. Õýðâýý Ýð¿¿ãèéí õóóëü áàéäàãã¿é áîë ãýìò õýðýã ¿éëäñýí ýòãýýäýä ÿë øèéòãýë îíîãäóóëæ öýýðë¿¿ëýõ, õîõèðîã÷èéí çºð÷èãäñºí ýðõèéã õýí õàìãààëæ, õàíãàõ âý? ãýäýã àñóóëòàä õàðèóëàõ áîëîìæã¿é áîëîõ íü ìýäýýæ. Îäîî ººð íýãýí òîõèîëäëûã àâ÷ ¿çüå. Òà çýýëèéí ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð áóñäàä ìºí㺺 çýýëä¿¿ëæýý. Ãýòýë òàíû ìºíãèéã ãýðýýíèé õóãàöààíäàà òºëñºíã¿é. Òà óäàà äàðàà íýõýýä áàñ ë òóñûã îëñîíã¿é. Ýíý ¿åä òà õýíä, õààíà, õýðõýí õàíäàõ âý? Ìýäýýæ òà ø¿¿õýä õàíäàæ, Èðãýíèé õóóëü, Èðãýíèé õýðãèéã ø¿¿õýä õÿíàí øèéäâýðëýõ õóóëèéí äàãóó ø¿¿õ òàíû çºð÷èãäñºí ýðõèéã ñýðãýýí òîãòîîõ àðãà õýìæýý àâíà. Äýýä äàâõðûí àéëààñ óñ àëäàæ òàíû ýä õºðºíãºä õîõèðîë ó÷èð÷ýý. Ó÷ðóóëñàí õîõèðëîî òàíû øààðäñàíààð àðèëãàñàíã¿é. Òà ìºí ë ø¿¿õýä õàíäàæ, ø¿¿õ äýýðõè õóóëèóäààð ýðõèéã òàíü õàìãààëàõ áîëíî. Áèä ýíý ìýò÷èëýíãýý𠺺ð îëîí æèøýýã ãàðãàæ áîëîõ áºãººä èðãýí òà ÷ áàñ ñîíèðõîëòîé îëîí æèøýýã ãàðãàõ íü îéëãîìæòîé. 2. Òºðèéí ýðõ ìýäëèéã òýíöâýðæ¿¿ëæ, õÿíàëò òàâèí, èðãýíèé ýðõ ÷ºëººã áàòàëãààæóóëíà. Õóóëèéí ýíý ¿¿ðýãò õóóëèéí ºìíº á¿ãä òýãø áàéõ, õóóëüä çàõèðàãäàõ, õóóëèéã äýýäëýõ ãýñýí çàð÷èì øóóä õîëáîãäîíî. Ýíý íü òºðèéí õóóëüä èðãýí íü çàõèðàãäàõûí õàìò òºð íü ìºí çàõèðàãäàíà ãýñýí ¿ã. ªºðººð õýëáýë, ººðèéí áàòëàí ãàðãàñàí õóóëüäàà òºð çàõèðàãäàõ òóõàé àñóóäàë þì. Òºð, ò¿¿íèé áàéãóóëëàãûí ýðõ õýìæýýã õóóëèàð òîãòîîæ, òºðººñ èðãýíòýé, èðãýíýýñ òºðòýé õàðüöàõ õàðèëöààã õóóëü÷èëäàã. Íýã ¿ãýýð õýëáýë òºð èðãýíèéõýý ºìíº, èðãýí íü ÷ òºðèéíõºº ºìíº ¿¿ðýã õ¿ëýýäýã áàéõ ÿâäàë þì. Òºðèéí ýðõ ìýäýë íü íýã áóþó íýã õýñýã á¿ëýã ýòãýýäèéí ìýäýëä íýãäýæ òºâëºðñíººð õÿçãààðã¿é ýðõ ìýäýë íî¸ëæ, àðä÷èëñàí õÿíàëò òàâèõ áîëîìæã¿é áîëîõ áºãººä óëìààð äóðààð àâèðëàõ, õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã çºð÷èõ àñóóäàë õýâèéí ¿çýãäýë áîëîõ íü îéëãîìæòîé. Òèéìýýñ õàðèëöàí õÿíàëò, òýíöâýð á¿õèé õóóëü òîãòîîõ, ã¿éöýòãýõ, ø¿¿õ ãýñýí ýðõ ìýäëèéí ãóðâàí ñàëàà ìº÷ðèéã áèé áîëãîñîí áàéäàã íü äýëõèé íèéòýä õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí “Òºðèéí ýðõ ìýäëèéã õóâààðèëàõ îíîë”-ûí äàãóóõ òîãòîëöîî þì.
  16. 16. 13 Æèøýý, Èðãýíèé ýðõèéã õàìãààëàõ ¯íäñýí õóóëèéí àðâàí åñä¿ãýýð ç¿éëä “Òºðººñ õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã õàíãàõóéö ýäèéí çàñàã, íèéãýì, õóóëü ç¿éí áîëîí áóñàä áàòàëãààã á¿ðä¿¿ëýõ, õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã çºð÷èõòýé òýìöýõ, õºíäºãäñºí ýðõèéã ñýðãýýí ýäë¿¿ëýõ ¿¿ðãèéã èðãýíèéõýý ºìíº õàðèóöíà” ãýñýí áàéäàã. ̺í 14 ä¿ãýýð ç¿éëä “Ìîíãîë Óëñàä õóóëü ¸ñîîð îðøèí ñóóãàà õ¿í á¿ð õóóëü, ø¿¿õèéí ºìíº ýðõ òýãø áàéíà. Õ¿íèéã ¿íäýñ, óãñàà, õýë, àðüñíû ºíãº, íàñ, õ¿éñ, íèéãìèéí ãàðàë, áàéäàë, õºðºí㺠÷èíýý, ýðõýëñýí àæèë, àëáàí òóøààë, øàøèí ø¿òëýã, ¿çýë áîäîë, áîëîâñðîëîîð íü ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàæ ¿ë áîëíî. Õ¿í á¿ð ýðõ ç¿éí ýòãýýä áàéíà” ãýýä 16 äóãààð ç¿éëä Ìîíãîë Óëñûí èðãýíèé ¿íäñýí ýðõ, ýðõ ÷ºëººã çààñàí áàéíà. ¯íäñýí õóóëüä çààñàí ýðõ¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð áóñàä ñàëáàð õóóëèóä ãàðäàã áèëýý. 3. Øóäàðãà ºðñºë人íèéã äýìæèõ çàìààð ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã áèé áîëãîíî. Àëèâàà óëñ ã¿ðíèé õºãæëèéí ñóóðü íü ò¿¿íèé ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí ºñºëòòýé øóóä õîëáîãääîã. ªì÷, ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààã çîõèöóóëñàí îëîí õóóëèóä áàéõûí çýðýãöýý øóäàðãà áóñ ºðñºë人íèéã õîðèãëîõ õóóëü ýíý õàðèëöààíä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã. Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 5 äóãààð ç¿éëä “Ìîíãîë Óëñ äýëõèéí ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí ò¿ãýýìýë õàíäëàãà, ººðèéí îðíû ºâºðìºö îíöëîãò íèéöñýí îëîí õýâøèë á¿õèé ýäèéí çàñàãòàé áàéíà. Òºð íü íèéòèéí áîëîí õóâèéí ºì÷èéí àëèâàà õýëáýðèéã õ¿ëýýí çºâøººð÷, ºì÷ëºã÷èéí ýðõèéã õóóëèàð õàìãààëíà. Òºð íü ¿íäýñíèé ýäèéí çàñãèéí àþóëã¿é áàéäàë, àæ àõóéí á¿õ õýâøëèéí áîëîí õ¿í àìûí íèéãìèéí õºãæëèéã õàíãàõ çîðèëãîä íèéö¿¿ëýí ýäèéí çàñãèéã çîõèöóóëíà” ãýñýí áàéäàã. Ýíý ë çîðèëãîîð ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààã çîõèöóóëñàí îëîí òîîíû õóóëèóä ãàðñààð áàéãàà áèëýý. Õóóëèàð õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã áàòàëãààæóóëíà.
  17. 17. 14 4. Íèéãìèéí øóäàðãà ¸ñ, òýãø áàéäëûã õàíãàíà. Õóóëü òîãòîîã÷èéí ýðõýì çîðèëãûí íýã íü ýíý áºãººä ýíý íü íèéãìèéí õàðèëöààíä îðîëöîã÷ ñóë äîðîé òàëûí ýðõ àøãèéã õóóëèàð õàìãààëàõàä ÷èãëýãääýã. Òóõàéëáàë, Õºäºëìºðèéí õóóëèàð àæèë îëãîã÷, àæèëòàí õî¸ðûí ýðõèéí òýíöâýðæèëòèéã õàíãàõ çîðèëãîîð òóñãàéëñàí çîõèöóóëàëò õèéäýã. Õºäºëìºðèéí ãýðýýã òàëóóä òîõèðîëöîæ áàéãóóëàõ áºãººä àæèë îëãîã÷èéí äàâóó áàéäëàà àøèãëàí òýãø áàéäëûã çºð÷èõ áîëîìæèéã õÿçãààðëàñàí çààëò îðóóëàõ ãýõ ìýò. Ò¿¿í÷ëýí íàñàíä õ¿ðýýã¿é õ¿ì¿¿ñ, õ¿¿õýä, ºíäºð íàñòàí, òàõèð äóòóó èðãýäèéí ýðõèéí àñóóäàëòàé õîëáîîòîé òóñãàéëñàí ç¿éë, çààëòòàé õóóëèóäûã îëíîîð íü äóðäàæ áîëíî. Ýðõ àøãàà õàìãààëóóëàõààð ýâëýëäýí íýãäýõ, ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõ, æàãñààë öóãëààí õèéõ ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëýõ õóóëü ç¿éí áàòàëãààã áèé áîëãîõ íü øóäàðãà ¸ñûã õàíãàõ ÷èã ¿¿ðýãò áàñ õàìààðäàã áàéíà. 5. Õ¿ðýýëýí áóé îð÷íûã õàìãààëíà. Øèíæëýõ óõààí, òåõíèê, òåõíîëîãèéí àñàð õóðäàöòàé õºãæëèéí ¿åä õóóëèéí “õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷íûã õàìãààëàõ” ÷èã ¿¿ðãèéí õýðýãöýý, øààðäëàãà óëàì á¿ð íýìýãäýæ áàéíà. Ýíý íü äýëõèé äàÿàð àíõààðëàà õàíäóóëäàã, òóëãàìäñàí àñóóäëûí íýãä òîîöîãäîæ áàéäàã. Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 16 äóãààð ç¿éëä “Èðãýí ýð¿¿ë, àþóëã¿é îð÷èíä àìüäðàõ, îð÷íû áîõèðäîë, áàéãàëèéí òýíöýë àëäàãäàõààñ õàìãààëóóëàõ ýðõòýé” ãýñýí áàéäàã. Áàéãàëü õàìãààëàõ, íºõºí ñýðãýýõòýé õîëáîîòîé îëîí õóóëü òîãòîîìæóóä ìàíàé óëñàä ¿éë÷ëýõ áºãººä ýäãýýð õóóëèóäààð òºð, áàéãóóëëàãà, àæ àõóéí íýãæ, èðãýíä ýðõ, ¿¿ðýã áèé áîëãîñîí áàéäàã áèëýý. Èðãýí á¿ð õóóëèéí ºìíº àäèë, òýãø ýðõòýé áàéíà. Äàðãàà áè õºäºëìºðèéí ãýðýýãýý áàéãóóëúÿ..
  18. 18. 15 Íèéãìèéí õàðèëöààíä õóóëèéí ã¿éöýòãýõ ÷èã ¿¿ðãýýñ ãîëëîõ ãýñíèéã íü áèä àâ÷ ¿çëýý. Õóóëèéí ÷èã ¿¿ðã¿¿ä çàðèì òîõèîëäîëä õîîðîíäîî çºð÷èëäºõ ÿâäàë ãàðäàã. Òóõàéëáàë, ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã äýìæèõ çîõèöóóëàëò íü õ¿ðýýëýí áóé îð÷íûã õàìãààëàõòàé çºð÷èëääºã. Ìýäýýæ ýíý õî¸ð àñóóäëûí àëü àëü íü ÷óõàë ãýäýã íü îéëãîìæòîé. Ýíý òîõèîëäîëä õóóëü òîãòîîã÷ íýã ë ç¿éëèéã óäèðäëàãà áîëãîíî. Ýíý íü äýìæèõ ¸ñòîé íèéãìèéí çîðèëãî þóíä îðøèõ ¸ñòîé âý ãýäýãò àíõààðëàà èë¿¿òýé õàíäóóëæ, çºâ òýíöâýðèéã áàðèìòëàõ ¸ñòîé àæýý. 1.2. ÕÓÓËÈÉÍ ÒªÐªË. Òºðººñ áàòëàí ãàðãàæ áàéãàà àëèâàà õóóëü òîãòîîìæèéã á¿õ íèéòýýð äàãàæ ìºðäºõ ¸ñòîé. Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëààñ áàòëàí ãàðãàæ áàéãàà á¿õ õóóëèóä ¯íäñýí õóóëüäàà íèéöñýí áàéõ õóóëü ç¿éí øààðäëàãà òàâèãääàã.
  19. 19. 16 1992 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 13-íû ºäºð áàòëàãäñàí ¯íäñýí õóóëèéã “àðä÷èëñàí, øèíý” ãýæ áèä á¿õýí òîäîòãîäîã áèëýý. Ýíý íü ºìíºõ ¯íäñýí õóóëèóäààñ /1924 îí, 1940 îí, 1960 îí/ çàð÷ìûí öîî øèíý ººð÷ëºëòòýéãýýð ãàðñàíòàé õîëáîîòîé ãýäãèéã òà á¿õýí ìýäíý. Õóóëü ç¿éí õ¿÷èí ÷àäàë, íèéãìèéí õàðèëöààã çîõèöóóëàõ õ¿ðýýãýýð íü õóóëü òîãòîîìæèéã • ¯íäñýí õóóëü; • Ñàëáàð õóóëü; • Îëîí óëñûí ãýðýý; • Ýðõ ç¿éí áóñàä àêò ãýæ àíãèëäàã. ¯íäñýí õóóëü ¯íäñýí õóóëèàð íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààíû ñóóðü ¿íäýñ, òºðèéí ýðõ ìýäýë, õ¿íèé ýðõ, òºð èðãýíèé õàðèëöàà çýðãèéí ¿íäñýí ñóóðü çàð÷ìûã òîäîðõîéëîí òîãòîîæ ºãäºã. ¯íäñýí õóóëü íü õóóëü ç¿éí õ¿÷èí ÷àäëûí õóâüä õàìãèéí äýýä õ¿÷èí ÷àäàëòàé þì. Ýíý íü ìàíàé óëñûí á¿õ õóóëü áîëîí áóñàä ýðõ ç¿éí àêò íü ¯íäñýí õóóëèéã çºð÷ººã¿é, ò¿¿íä íèéöñýí áàéõ øààðäëàãàòàé ãýñýí îéëãîëò þì. Ñàëáàð õóóëü ¯íäñýí õóóëèàð òóíõàãëàñàí õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã õóóëü ç¿éí õóâüä áàòàëãààòàé ýäë¿¿ëýõ, íèéãìèéí òîäîðõîé òºðëèéí õàðèëöààã íàðèéâ÷ëàí çîõèöóóëàõ çîðèëãîîð ñàëáàð õóóëèóä ãàðäàã. Òóõàéëáàë, Èðãýíèé õóóëü, Ýð¿¿ãèéí õóóëü, Áîëîâñðîëûí òóõàé õóóëü, Õºäºëìºðèéí òóõàé õóóëü, Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð Áóñàä á¿õ õóóëèóä íü ¯íäñýí õóóëèàñ ýõòýé áàéæ, ò¿¿íä íèéöñýí áàéõ øààðäëàãàòàé. Õóóëèéã ìýäýõã¿é áóþó
  20. 20. 17 ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü, Òàòâàðûí òóõàé õóóëü ãýõ ìýò÷èëýí 280 ãàðóé õóóëü õ¿÷èí òºãºëäºð ¿éë÷èëæ áàéíà. Îëîí óëñûí ãýðýý Îëîí óëñûí ãýðýý õóóëüä ÿìàð õàìààòàé áàéõ áèëýý ãýäýã àñóóëò ãàð÷ áîëîõ þì. Òýãâýë äýëõèé íèéòýýð àíõààðëàà õàíäóóëäàã, çºâøèëöºí òîõèðîëöñîíû ¿íäñýí äýýð øèéäâýðëýõ àñóóäëóóä áàéäàã. Ýíý íü äàÿàð÷ëàëûí ýðèí ¿åä óëàì á¿ð íýìýãäýõ õàíäëàãàòàé áàéíà. Æèøýý, Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä “Ìîíãîë Óëñ îëîí óëñûí ýðõ ç¿éí íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðñºí õýì õýìæýý, çàð÷ìûã áàðèìòàëæ ýíõèéã ýðõýìëýñýí ãàäààä áîäëîãî ÿâóóëíà. Ìîíãîë Óëñ îëîí óëñûí ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý øóäàðãààð ñàõèí áèåë¿¿ëíý. Ìîíãîë Óëñûí îëîí óëñûí ãýðýý íü ñî¸ðõîí áàòàëñàí áóþó íýãäýí îðñîí òóõàé õóóëü õ¿÷èí òºãºëäºð áîëìîãö äîòîîäûí õóóëü òîãòîîìæèéí íýãýí àäèë ¿éë÷èëíý. Ìîíãîë Óëñ ¯íäñýí õóóëüäàà õàðøèëñàí îëîí óëñûí ãýðýý, áóñàä áàðèìò áè÷ãèéã äàãàæ ìºðäºõã¿é” ãýñýí áàéäàã. /Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 10 äóãààð ç¿éë/ Èéìýýñ ìàíàé óëñûí íýãäýí îðñîí îëîí óëñûí ãýðýý íü äîòîîäûí õóóëü òîãòîîìæèéí àäèë ¿éë÷ëýõ ¸ñòîé áºãººä èðãýí áèä á¿õýí çºâõºí ¿íäýñíèé õóóëü òîãòîîìæîîð ýðõýý õàìãààëóóëàõààñ ãàäíà îëîí óëñûí ãýðýýíä çààñàí ýðõ çºð÷èãä뺺 ãýæ ¿çâýë ø¿¿õ îëîí óëñûí ãýðýýíèé çààëòûí äàãóó ýðõèéã õàìãààëñàí øèéäâýð ãàðãàæ áîëíî ãýñýí ¿ã þì. Ìàíàé óëñ õ¿íèé ýðõèéí ñàëáàð áîëîí îëîí óëñûí ýäèéí çàñàã, õóäàëäàà, îþóíû ºì÷, ýíõ òàéâàí àþóëã¿é áàéäëûí çýðýã ºðãºí õ¿ðýýíèé àñóóäëààð 180 ãýðýýíä íýãäýí îðñîí áàéäàã áèëýý. Ýðõ ç¿éí áóñàä àêò Ýðõ ç¿éí áóñàä àêò íü íèéãìèéí òîäîðõîé òºðëèéí õàðèëöààã çîõèöóóëàõ ÷èã ¿¿ðýãòýé áàéäàã. Ãýõäýý ýíý íü õóóëèàð ýðõ îëãîãäñîí ýòãýýä, õàìààðàõ àñóóäëûíõàà õ¿ðýýíä õýì õýìæýý òîãòîîñîí àêò ãàðãàíà ãýñýí ¿ã. Æèøýý íü, ÓÈÕ, Çàñãèéí ãàçàð, Èðãýäèéí òºëººëºã÷äèéí õóðëààñ òîãòîîë; Åðºíõèéëºã÷, Çàñàã äàðãààñ çàõèðàìæ çýðãèéã ãàðãàäàã. Ýíý á¿ãä íü ¯íäñýí õóóëü áîëîí áóñàä õóóëüä íèéöñýí áàéõ øààðäëàãàòàé íü îéëãîìæòîé. Õóóëèéí òàéëáàð Õóóëèéã òàéëáàðëàõ øààðäëàãàòàé þó, òýð ¿¿ðãèéã õýí ã¿éöýòãýõ ¸ñòîé âý ãýñýí àñóóëò ãàð÷ èðíý. Íèéòýä äàãàæ ìºðä¿¿ëýõýýð íýãýíò áàòëàí ãàðãàñàí õóóëü îéëãîìæòîé, õýðýãæèõ, áèåëýãäýõ áîëîìæòîé
  21. 21. 18 áàéõ ¸ñòîé õýäèé ÷ õóóëèéã íýã ìºð îéëãîæ õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöàä ò¿¿íèéã òàéëáàðëàõ øààðäëàãà ãàð÷ áîëäîã. Õóóëèéí òàéëáàð íü ¿éë÷ëýõ õ¿÷èí ÷àäëûí õóâüä àëáàí ¸ñíû, àëáàí ¸ñíû áóñ ãýæ àíãèëàãääàã. Àëáàí ¸ñíû òàéëáàðûã õóóëèàð ýðõ îëãîãäñîí áàéãóóëëàãààñ ãàðãàäàã áà ¯íäñýí õóóëèàñ áóñàä õóóëèéã çºâ õýðýãëýõ òàëààð Óëñûí Äýýä Ø¿¿õ òàéëáàð ãàðãàõààð ¯íäñýí õóóëüä çààñàí. Àëáàí ¸ñíû òàéëáàðûã õóóëü õýðýãëýæ áàéãàà ñóáüåêò¿¿ä øóóä óäèðäëàãà áîëãîí õýðýãëýõ ¿¿ðýãòýé áàéäàã. ªºðººð õýëáýë, ø¿¿õ áîëîí õóóëèéí áàéãóóëëàãóóä àëáàí ¸ñíû òàéëáàðûã õóóëèéí íýãýí àäèë õýðýãëýõ ¿¿ðýãòýé ãýñýí ¿ã. Ìîíãîë Óëñûí Äýýä Ø¿¿õèéí 2003 îíû 10 äóãààð òîãòîîëîîð Ýð¿¿ãèéí õóóëèéí 35 äóãààð ç¿éëèéí çàðèì õýñãèéã òàéëáàðëàñíûã æèøýýãýýð ¿ç¿¿ëüå. Æèøýý; Óëñûí Äýýä Ø¿¿õèéí òàéëáàðò, Òóõàéëáàë, “çîõèîí áàéãóóëàã÷” ãýäýãò ãýìò õýðýã ¿éëäýõ ÿâäëûã àíõíààñ íü ñýäýæ ñàíàà÷ëàí ò¿¿íèéãýý õýðýãæ¿¿ëýõ á¿õ áîëîìæ íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëýõ òàëààð èäýâõòýé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ, óäèðäàí ÷èãë¿¿ëýõ àæëûã ãàðäàí õàðèóöàæ, ãýìò õýðýã ¿éëäýõ òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõ, ãýìò õýðýãò îðîëöîã÷äûí ¿¿ðãèéã õóâààðèëàõ çàìààð ãýìò õýðãèéã õýäèéä, õààíà, õýðõýí ÿàæ ¿éëäýõ, ãýìò õýðýã ¿éëäñýíèé äàðààõü óë ìºðèéã àðèëãàõ çýðýã àñóóäëûã çîõèöóóëàã÷ ýòãýýä áàéõûã îéëãîíî. Çîõèîí áàéãóóëàã÷ íü ãýìò õýðýã ¿éëäýõýä ººðèéí áèåýð îðîëöñîí ýñýõýýñ ¿ë õàìààðàí ýð¿¿ãèéí õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýí” ãýæ òàéëáàðëàñàí áàéíà. Àëáàí ¸ñíû áóñ òàéëáàð íü òóõàéí õóóëèéã õýðýãëýæ áàéãàà ñóáüåêòýä çààâàë óäèðäëàãà áîëãîõ àëáàí ¸ñíû õ¿÷èí ÷àäàë àãóóëäàãã¿é ÷ ãýñýí òýð òàéëáàðûã ìýðãýæëèéí ýðäýìòýä, ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãà, ñóäëàà÷äààñ ãàðãàäàã ó÷èð øèíæëýõ óõààíû ºðãºí áàãòààìæòàé, òàíèí ìýäýõ¿éí àñàð èõ à÷ õîëáîãäîëòîé áàéäàã. Èéì ó÷ðààñ óã òàéëáàð òóéëûí ºðãºí õ¿ðýýòýé, èæ á¿ðäýë øèíæòýé áàéäàã. Àëáàí áóñ òàéëáàð íü èðãýäèéí ýðõ ç¿éí ìýäëýã, óõàìñàðò ãîëëîõ íºëººòýé þì. Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí àëáàí áóñ òàéëáàðûã ãàâúÿàò õóóëü÷, äîêòîð ïðîôåññîð Ã.Ñîâä 2000 îíä ãàðãàñàí áàéäàã. Ò¿¿í÷ëýí Õºäºëìºðèéí òóõàé õóóëèéí àëáàí áóñ òàéëáàðûã äîêòîð Á.Óðàíöýöýã 2002 îíä ãàðãàæýý. Õóóëèéí òàéëáàð: Ø Àëáàí ¸ñíû Ø Àëáàí ¸ñíû áóñ
  22. 22. 19 ÁÁ¯¯ËËÝÝÃà 22.. Õóóëü õýðõýí á¿òäýã âý? 2.1. ÕÓÓËÜ ÑÀÍÀÀ×ËÀÕ, ÒªÑªË ÁÎËÎÂÑÐÓÓËÀÕ ÀÆÈËËÀÃÀÀ 2.1. Õóóëü ñàíàà÷ëàõ, õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæèëëàãàà 2.2. Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ, ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ 2.3. Õóóëèéí òºñëèéã ºðãºí ìýä¿¿ëýõ Áèä ýõíèé á¿ëãýýñ õóóëèéí òàëààð òîäîðõîé ìýäëýãòýé áîëñîí áîë ýíýõ¿¿ á¿ëãýýñ õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ íü õýí áàéõ, õóóëèéí òºñºë ãýæ þó áîëîõ, ò¿¿íèéã õýðõýí áîëîâñðóóëäàã, õóóëü áàòëàí ãàðãàõ óðüä÷èëñàí íºõöºëèéí òàëààð ¿çýõ áîëíî.
  23. 23. 20 Õóóëü á¿òýõ ¿éë àæèëëàãàà íü äàðààõ åðºíõèé ¿å øàòûã äàìæèí õýðýãæäýã áàéíà. Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ ãýæ õýí áý? Àëèâàà øèíý ç¿éëèéã áèé áîëãîõ íü ò¿¿íèéã ñàíàà÷ëàõ áóþó ¿¿ñãýõ, ýõëýëèéã íü õýðõýí òàâèõààñ ýõýëäýã. Õóóëü ººðºº àÿíäàà áèé áîëîõã¿é íü îéëãîìæòîé. Õàðèí íèéãìèéí øèíý øèíý õàðèëöààã õóóëèàð çîõèöóóëàõ øààðäëàãà õýðýãöýý áèé áîëñîí òîõèîëäîëä õóóëèéã øèíýýð ñàíàà÷ëàí áîëîâñðóóëàõ õýðýãòýé áîëäîã.Òýãâýë õóóëèéã äóðûí õ¿í ñàíàà÷ëàõ óó, ýñâýë ýíä òóñãàé ýðõ á¿õèé õ¿í áàéõ ¸ñòîé þó ãýñýí àñóóëò ãàð÷ èðíý. Íèéãìèéí õàðèëöààã çîõèöóóëàõ õóóëèéã ãàðãàõäàà øèíýýð ãàðãàõ óó, ýñõ¿ë äàãàæ ìºðäºæ áàéãàà õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ óó, õ¿÷èíã¿é áîëãîõ óó çýðýã ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé ñóáüåêòèéã “õóóëü ñàíàà÷ëàã÷” ãýæ õýëæ áîëíî. Àëèâàà óëñûí ¯íäñýí õóóëüä õóóëü ñàíàà÷ëàõ ýðõ õýíä áàéõ òóõàé àñóóäëûã çîõèöóóëñàí áàéäàã. Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ, ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ Õóóëèéí òºñëèéã ºðãºí ìýä¿¿ëýõ Õóóëèéí òºñëèéã Áàéíãûí õîðîîãîîð õýëýëöýõ Õóóëèéí òºñëèéã ÓÈÕ- ààð õýëýëöýõ Õóóëèéã ¸ñ÷ëîõ Õóóëèéã íèéòëýõ Õóóëü ñàíàà÷ëàõ, õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ
  24. 24. 21 Ìàíàé óëñàä Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷, Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í, Çàñãèéí ãàçàð õóóëü ñàíàà÷ëàõ ýðõòýé áàéíà. Èéìýýñ ýíý ãóðâàí ñóáüåêòèéã õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ ãýæ ¿çíý. ªºðººð õýëáýë, ýíý ãóðâàí ñóáüåêòèéí õýí íýãíýýñ òîäîðõîé õóóëü ãàðãàõ õýðýãòýé áàéãàà òàëààð ñàíàë äýâø¿¿ëæ, òóõàéí õóóëèéíõàà òºñëèéã ìýðãýæëèéí ò¿âøèíä áîëîâñðóóëàí ýöýñò íü õÿíàæ, ò¿¿íèéãýý ÓÈÕ-ä ºðãºí ìýä¿¿ëäýã áàéíà. Ãýõäýý õóóëü ñàíàà÷ëàõ ãýäãèéã õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæèëòàé èæèëòãýí ¿çýæ áîëîõã¿é þì. ªºðººð õýëáýë, õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ á¿ð ñàíàà÷èëñàí õóóëèéí òºñ뺺 ººðºº áîëîâñðóóëñàí áàéäàãã¿é òóë õóóëü ñàíàà÷ëàõ íü õóóëèéí òºñëèéã ÓÈÕ-ä õýëýëö¿¿ëýõýýð àëáàí ¸ñîîð ºðãºí áàðèõ ýðõ þì1 ãýæ îéëãîæ áîëíî. Õóóëü ñàíàà÷ëàõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõäýý õóóëü ñàíàà÷ëàã÷èéí øèéäâýðëýñýí áàéõ àñóóäàë Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ íü õóóëü ñàíàà÷ëàõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõäýý äàðààõü àñóóäëûã øèéäâýðëýñýí áàéõ øààðäëàãàòàé. ¯¿íä: • Íèéãìèéí òóõàéí õàðèëöààíû îäîîãèéí òºëºâ áàéäàë áîëîí ò¿¿íèéã çîõèöóóëæ áàéãàà õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëººã ñóäàëñíû ¿íäñýí äýýð óã àñóóäëààð øèíýýð õóóëü ãàðãàõ óó, ýñõ¿ë äàãàæ ìºðäºæ áàéãàà õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ óó ãýäãèéã òîãòîîæ ò¿¿íèé ¿íäýñëýë, øààðäëàãûã òîäîðõîéëñîí áàéõ; • Õóóëèéí òºñëèéí ¿çýë áàðèìòëàëûã òîäîðõîéëîõ; 1 Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí òàéëáàð. ÓÁ.,2000 îí. 151 äýõ òàë Õóóëü ñàíàà÷èëíà ãýäãèéã õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæèëòàé èæèëòãýí ¿çýæ áîëîõã¿é. Ã.Ñîâä
  25. 25. 22 • Õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ òàëààð öààøèä àâàõ àðãà õýìæýýíèé òóõàé ñàíàë, ò¿¿íòýé õîëáîãäîí ãàðàõ òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéí çàðäëûí òîîöîîã ãàðãàñàí áàéõ; • Ìîíãëä Óëñûí Åðºíõèéëºã÷, ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í íü ñàíàà÷èëæ áóé õóóëèéí òºñëèéíõºº òàëààð Çàñãèéí ãàçàð, ò¿¿í÷ëýí õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ, õÿíàëò òàâèõ ¿¿ðýã á¿õèé õîëáîãäîõ áóñàä áàéãóóëëàãûí ñàíàë, ä¿ãíýëòèéã àâñàí áàéõ. Èðãýí, õóóëèéí ýòãýýä õóóëèéí òºñºë ñàíàà÷èëæ áîëîõ óó? ¯¿íèéã çºâõºí õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ààð äàìæóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé. Ýíý àñóóäëûã õóóëèàð çîõèöóóëñàí áàéäàã. Òóõàéëáàë, èðãýí, õóóëèéí ýòãýýä2 õóóëèéí òºñëèéí òóõàé ñàíàëàà õóóëü ñàíàà÷ëàã÷èä áè÷ãýýð3 óëàìæèëíà. Ýíý ñàíàëûã òóõàéí õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ ¿íäýñëýëòýé ãýæ ¿çâýë òóõàéí àñóóäëààð õóóëü ñàíàà÷èëæ áîëíî. Áè÷ãýýð ãýñýí õýëáýðèéã õóóëüä òîãòîîñîí íü áèå÷ëýí óóëçàæ èëýðõèéëýõ áîëîìæèéã õààãààã¿é áºãººä ãàãöõ¿¿ òóõàéí ñàíàë òàíûõ ãýäãèéã òîäîðõîéëîõûí çýðýãöýý öààøèä ¿ðãýëæë¿¿ëýí àâ÷ ¿çýõ àñóóäàë ýñýõèéã òîãòîîõîä áè÷ãèéí áàéõ øààðäëàãûã òàâüäàã áàéíà. Æèøýý, Õóóëü ñàíàà÷ëàõ òóõàé Ýíý íü ¯íäñýí õóóëèéí 23 äóãààð ç¿éëä “Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í áîë àðä ò¿ìíèé ýë÷ ìºí áºãººä íèéò èðãýí, óëñûí àøèã ñîíèðõëûã ýðõýìëýí áàðèìòàëíà” 26 äóãààð ç¿éëèéí 2-ò “Èðãýä, áóñàä áàéãóóëëàãà õóóëèéí òºñëèéí òóõàé ñàíàëàà õóóëü ñàíàà÷ëàã÷èä óëàìæèëíà” ãýñýí çààëòòàé øóóä õîëáîãäîõ þì. 2 “ªì÷ëºë人 áóþó ýçýìøèõ, àøèãëàõ, çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõäýý òóñãàéëñàí õºðºíãºòýé, ººðèéí íýðýýð ýðõ îëæ, ¿¿ðýã õ¿ëýýäýã, ¿éë àæèëëàãààíààñàà áèé áîëîõ ¿ð äàãàâðûã ýä õºðºí㺺𺺠õàðèóöäàã, íýõýìæëýã÷, õàðèóöàã÷ áàéæ ÷àäàõ, òîäîðõîé çîðèëãî á¿õèé, òîãòâîðòîé ¿éë àæèëëàãàà ýðõýëäýã çîõèîí áàéãóóëàëòûí íýãäëèéã õóóëèéí ýòãýýä ãýíý. / Ìîíãîë Óëñûí Èðãýíèé õóóëü. 2002 îí.25 äóãààð ç¿éë/ 3 “Õóóëü, ÓÈÕ-ûí áóñàä øèéäâýðèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ, ºðãºí ìýä¿¿ëýõ æóðìûí òóõàé õóóëü”-èéí 3 äóãààð ç¿éëèéí 2. Èðãýä, áóñàä áàéãóóëëàãà õóóëèéí òºñëèéí òóõàé ñàíàëàà õóóëü ñàíàà÷ëàã÷èä óëàìæèëíà.
  26. 26. 23 Òóõàéëáàë, èðãýí òà ÿìàð íýãýí àñóóäëààð õóóëü ãàðãàõ, ýñâýë õóóëüä íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëàõ, õ¿÷èíã¿é áîëãîõ õýðýãòýé áàéãàà òóõàéãàà ººðèéí òîéðãîîñ ñîíãîãäñîí ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íäýý áè÷ãýýð óëàìæëàõ ýðõòýé. Èíãýæ óëàìæèëñàí òîõèîëäîëä òóõàéí ãèø¿¿í óã àñóóäëûã ñóäàëæ, ¿íäýñëýëòýé ãýæ ¿çâýë òàíû àíõ ãàðãàñàí ñàíàà÷èëãûí ¿íäñýí äýýð õóóëü ñàíàà÷èëæ áîëíî ãýñýí ¿ã. Ýíý òîõèîëäîëä õóóëü ñàíàà÷ëàã÷èä óëàìæèëæ áóé èðãýí òàíû ñàíàë ¿íäýñëýëòýé, òàéëáàð íü îíîâ÷òîé, íîòîëãîî, ñóäàëãàà ñàéòàé áàéâàë àíõààðàë õàíäóóëæ áóé òóõàéí àñóóäëûí “¿íäýñëýëòýé ãýæ ¿çâýë” ãýñýí íºõöºë òîäîðõîéëîãäîõ áîëîìæòîé áèëýý. Èéíõ¿¿ ñàíàëàà óëàìæëàõäàà õóóëèéí òºñ뺺 ººðºº áîëîâñðóóëæ ºã÷ áîëîõûí çýðýãöýý òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæëûí õýñýãò îðæ àæèëëàõ ñàíàëûã òàâüæ áîëíî. Õóóëèéí òºñºë ãýæ þó âý? “Òºñºë” - ýíý íü àëèâàà íýã áîäèò ç¿éë áèé áîëãîõûí òóëä óðüä÷èëàí áîëîâñðóóëàí ãàðãàñàí ñàíàëûí öîãö þì. Òýãâýë õóóëèéí òºñºë ãýæ þó âý ãýäãèéã “Õóóëü, ÓÈÕ-ûí áóñàä øèéäâýðèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ, ºðãºí ìýä¿¿ëýõ æóðìûí òóõàé” /2001 îí/ õóóëüä “Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ààñ ìýðãýæëèéí ò¿âøèíä áîëîâñðóóëàí, Óëñûí Èõ Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëæ áàéãàà óóë òºñëèéí ýõ áè÷âýðèéã õóóëèéí òºñºë ãýíý” õýìýýí òîäîðõîéëæýý. ÓÈÕ-ä ºðãºí ìýä¿¿ëæ áàéãàà õóóëèéí òºñëèéã äîòîð íü: • Àíõäàã÷ õóóëèéí òºñºë • Õóóëüä ººð÷ëºëò îðóóëàõ õóóëèéí òºñºë • Õóóëèéí øèíý÷èëñýí íàéðóóëãûí õóóëèéí òºñºë ãýæ àíãèëäàã. Àíõäàã÷ õóóëèéí òºñºë ãýäýã íü òóõàéí àñóóäëààð óðüä ºìíº íü áèå äààñàí õóóëü ãàð÷ áàéãààã¿é áºãººä ñàíàà÷èëñàí òºñºë íü “àíõíûõ” áàéíà ãýñýí ¿ã. Æèøýý íü, “Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü” òºñ뺺𺺠ºðãºí áàðèãäàæ áàéõ ¿åäýý “àíõäàã÷” õóóëèéí òºñºëä õàìààðàõ þì. ªºðººð õýëáýë, óðüä ºìíº íü èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé áèå äààñàí õóóëü áàéãààã¿é ãýñýí ¿ã þì. Íýãýíò áàòëàãäàí ãàðñàí õóóëèéã çààâàë äàãàæ ìºðäºõ øààðäëàãàòàé õýäèé ÷ íèéãìèéí õºãæëèéí øààðäëàãà, õýðýãöýýíèé óëìààñ ò¿¿íèéã ººð÷ëºõ, íýìýëò îðóóëàõ, õ¿÷èíã¿é áîëãîõ, øèíý÷ëýí íàéðóóëàõ øààðäëàãà ãàð÷ áàéäàã. Èéìýýñ õóóëèéí òºñºë ãýäýãò õóóëèéí øèíý òºñ뺺ñ ãàäíà ººð÷ëºëò îðóóëàõ, øèíý÷ëýí íàéðóóëàõ òºñë¿¿äèéã õàìòàä íü îéëãîâîë ç¿éòýé þì. Èðãýä áèä á¿õýí ñàéí ìýäíý. Øèíýýð õóóëü áàòëàãäàõààñ èë¿¿ äàãàæ ìºðäºæ áàéãàà õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ ÿâäàë èõ áàéäàã. Ýíý íü ÷ çàéëøã¿é áºãººä õóóëü áîë õºäºëøã¿é, ººð÷ëºãäºøã¿é áàðèìò áè÷èã áèø õàðèí íèéãìèéí õºãæ뺺ð íºõöºëäºæ, ò¿¿íòýé çýðýãöýí ººð÷ëºãäºí øèíý÷ëýãäýæ, áîëîâñðîíãóé áîëñíîîð íèéãìèéí õàðèëöààã çîõèñòîéãîîð çîõèöóóëàõ ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýäýã ãýäãèéã õàðóóëàõ ¸ñòîé þì. . Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ààñ ìýðãýæëèéí ò¿âøèíä áîëîâñðóóëàí, ÓÈÕ-ä ºðãºí ìýä¿¿ëæ áàéãàà óóë òºñëèéí ýõ áè÷âýðèéã õóóëèéí òºñºë ãýíý. ÕÓÓËÈÉÍ ÒªÑªË: Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ààñ ìýðãýæëèéí ò¿âøèíä áîëîâñðóóëàí, Óëñûí Èõ Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëæ áàéãàà óóë òºñëèéí ýõ áè÷âýð.
  27. 27. 24 2.2. ÕÓÓËÈÉÍ ÒªÑªË ÁÎËÎÂÑÐÓÓËÀÕ ÀÆËÛà ÇÎÕÈÎÍ ÁÀÉÃÓÓËÀÕ, ÑÀÍÕ¯¯Æ¯¯ËÝÕ Ýíý á¿ëãèéí ýõíèé õýñãýýñ õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ààð õýí áàéõ òàëààð áèä ¿çëýý. Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ íü õóóëü ñàíàà÷èëæ áàéãàà òóõàéãàà õýíä, õýðõýí èëýðõèéëýõ âý? Òýãâýë ýíý òàëààð õóóëèàð òîãòîîñîí øààðäëàãà, æóðàì, ¿å øàò áàéäàã àæýý. Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæëûã òºëºâëºõ Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ íü ñàíàà÷ëàí áîëîâñðóóëàõ õóóëèéí òºñëèéíõºº òàëààð óðüä÷èëàí òºëºâëºæ, ò¿¿íèéãýý õóóëü áîëîâñðîíãóé áîëãîõ ¿íäñýí ÷èãëýëä ýõëýýä òóñãóóëàõ õýðýãòýé. Èíãýõäýý íèéãìèéí òóõàéí õàðèëöààã çîõèöóóëæ áàéãàà õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð íºëººã ñóäàëñíû ¿íäñýí äýýð óã àñóóäëààð øèíýýð õóóëü ãàðãàõ áîëîí äàãàæ ìºðäºæ áóé õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ ¿íäýñëýëèéã òîäîðõîé çààõ øààðäëàãàòàé. ¯íäñýí ÷èãëýë Õóóëü áîëîâñðîíãóé áîëãîõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñëèéã Õóóëü Ç¿é Äîòîîä Õýðãèéí ßàì õîëáîãäîõ áóñàä áàéãóóëëàãûí ñàíàëûã àâ÷, íýãòãýí ñóäàëñíû ¿íäñýí äýýð Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºðò íèéö¿¿ëýí òîäîðõîé õóãàöààãààð áîëîâñðóóëíà. ¯íäñýí ÷èãëýëèéí ýíý òºñ뺺 Çàñãèéí ãàçàð õóðàëäààíààðàà õýëýëöýí ÓÈÕ-ä ºðãºí ìýä¿¿ëíý. ÓÈÕ õóóëü áîëîâñðîíãóé áîëãîõ ¯íäñýí ÷èãëýëèéã áàòàëäàã. ÓÈÕ ÷óóëãàíààðàà õýëýëöýõ õóóëèéí æàãñààëò, äýñ äàðààëëûã òîãòîîõäîî ýíýõ¿¿ ¿íäñýí ÷èãëýëèéã áàðèìòàëäàã. Ãýñýí õýäèé ÷ ¿íäñýí ÷èãëýëä òóñãàãäààã¿é áîëîâ÷ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çâýë õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ íü õóóëèéí òºñºë ñàíàà÷èëæ ÓÈÕ-ä ºðãºí ìýä¿¿ëæ áîëäîã. Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ ¯íäñýí ÷èãëýëä òóñãàãäñàí õóóëèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëàõ àæëûã òóõàéí õóóëèéã ñàíàà÷ëàã÷ õàðèóöàí çîõèîí áàéãóóëäàã. Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ íü õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæëûã ãóðâàí õýëáýðýýð çîõèîí áàéãóóëàõ áîëîìæòîé. ¯¿íä: 1. Õóóëèéí òºñëèéã ººðºº áîëîâñðóóëàõ; 2. Õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãûí øèíæýý÷, ýðäýìòýí, ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñýýñ á¿ðäñýí àæëûí õýñýã áàéãóóëæ àæèëëóóëàõ; 3. Õóóëèéí ýòãýýä, èðãýíýýð ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð ã¿éöýòã¿¿ëýõ. Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæèëä õóóëü ñàíàà÷ëàã÷èéí ýäëýõ ýðõ Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõäàà õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ íü áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãàòàé íü òîõèðîëöñîíû ¿íäñýí äýýð õîëáîãäîõ ýðäýìòýí, ìýðãýæëèéí õ¿íèéã õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæèëä òàòàí îðîëöóóëàõ, òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæëûí ÿâöûí òàëààð øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çâýë îëîí íèéòýä ìýäýýëýõ, èðãýí, Õóóëü áîëîâñðîíãóé áîëãîõ ¯íäñýí ÷èãëýëèéã Óëñûí Èõ Õóðàë áàòàëäàã.
  28. 28. 25 áàéãóóëëàãààñ èð¿¿ëñýí õóóëèéí òºñëèéí òàëààðõè ñàíàëûã ÓÈÕ-ä óëàìæëàõ, ¯íäñýí ÷èãëýëä òóñãóóëàõ, ºðãºí ìýä¿¿ëñýí õóóëèéí òºñ뺺 òàòàæ àâàõ çýðýã á¿ðýí ýðõ ýäýëíý. Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ Òºñºë áîëîâñðóóëàõ ¿åä çàðäàë ãàðàõ óó? Ìýäýýæ åðäèéí çàðäàë ãàðàõààñ ãàäíà òóõàéí àñóóäàëòàé õîëáîîòîéãîîð íàðèéâ÷ëàí òîîöîî, ñóäàëãàà õèéõ, îëîí íèéòýýñ ñàíàë àâàõ çýðýã îëîí òºðëèéí íýìýãäýë çàðäàë ãàð÷ áîëäîã. Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ íü õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõòàé õîëáîãäîí ãàðàõ çàðäëûã ººðèéí òºñ⺺ñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý. Õàðèí õóóëèéí ýòãýýä ýñâýë èðãýíýýð ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæëûã ã¿éöýòã¿¿ëæ áàéãàà òîõèîëäîëä õºðºíãèéí íýìýãäýë ýõ ¿¿ñâýð øààðäàãäàæ áîëíî. Ýíý ¿åä øààðäàãäàõ òºñâèéã òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà áîëîõ Ñàíõ¿¿, ýäèéí çàñãèéí ÿàìààð áàòëóóëíà. Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæëûã õóóëèéí ýòãýýä ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ áîëîõ óó? Áîëíî, ãýõäýý çºâõºí àøãèéí áóñ áàéãóóëëàãà4 ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ áîëîìæòîé. Èíãýæ ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ íü õóóëü òîãòîîõ ¿éë àæèëëàãààíä õóóëü áóñààð íºëººëºõ çîðèëãî àãóóëààã¿é áàéõûã øààðäàíà. Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæèëä èðãýí îðîëöîõ áîëîìæ Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæèëä èðãýí îðîëöîõ õàìãèéí ñîíãîäîã õýëáýð íü òóõàéí õóóëèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëàõ àæëûí õýñýãò áèå÷ëýí îðæ àæèëëàõ ÿâäàë áàéäàã. Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæëûí õýñýã, õóóëèéí ýòãýýä, èðãýí õóóëèéí òºñëèéã ò¿¿íèé ¿çýë áàðèìòëàëä íèéö¿¿ëýí áîëîâñðóóëàõ øààðäëàãàòàé. Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ íü òºñºë áîëîâñðóóëàõûí ºìíº ò¿¿íèé ¿çýë áàðèìòëàëûã òîäîðõîéëñîí áàéõ õýðýãòýé. Ýíýõ¿¿ ¿çýë áàðèìòëàëûã õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ààñ ºãñºí ÷èãëýëèéí äàãóó òóõàéí õóóëèéí òºñºë 4 àøãèéí áàéãóóëëàãàä Èðãýíèé õóóëüä çààñíààð êîìïàíè, íºõºðëºë îðäîã. Èéìýýñ êîìïàíè, íºõºðëºë íü õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ áîëîõã¿é þì. Èðãýí îðîëöîõ õàìãèéí ñîíãîäîã õýëáýð íü òóõàéí òºñëèéã áîëîâñðóóëàõ àæëûí õýñýãò áèå÷ëýí îðæ àæèëëàõ ÿâäàë áàéäàã.
  29. 29. 26 áîëîâñðóóëàõ àæëûí õýñýã, õóóëèéí ýòãýýä, èðãýí áîëîâñðóóëæ áîëíî. Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ íü ñàíàà÷èëæ áàéãàà õóóëèéí òºñëèéíõºº òàëààð õýâëýë, ìýäýýëëèéí õýðýãñëýýð äàìæóóëàí íèéòýä ìýäýýëñíèé ¿íäñýí äýýð òóõàéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæëûí õýñýãò èðãýí îðîëöîõ áîëîìæòîé áàéõ òàëààð íýýëòòýé ñàíàë òàâèõ áîëîìæòîé þì. Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ ÿâöàä õîëáîãäîõ ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãà, øèíæýý÷, èõ äýýä ñóðãóóëèéí áàãø, ýðäýìòýí, òºðèéí áóñ áàéãóóëëëàãà áîëîí áóñàä áàéãóóëëàãà èðãýäýýñ ñàíàë àâ÷ òºñºë áîëîâñðóóëàõàä õàðãàëçàí ¿çýæ áîëîõîîð õóóëüä çààñàí áàéäàã. Èéìýýñ èðãýí, õóóëèéí ýòãýýä íü ýíý ¿éë àæèëëàãààíä ¿íäýñëýë, ñóäàëãàà ñàéòàé ñàíàë, õ¿ñýëò ãàðãàæ èäýâõ, ñàíàà÷èëãàòàé îðîëöîõ õýðýãòýé þì. ªºðººð õýëáýë, ýíý àðãààð áèä õóóëèéí òºñºëä, ò¿¿íèéã áîëîâñðóóëàõ àæèëä øóóä áóñààð îðîëöîõûí õàìò õóóëèéí òºñºëä ººðèéí ñàíàëàà èëýðõèéëýõ, òóñãóóëàõ áîëîìæòîé áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà. Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëæ áàéãàà àæëûí õýñýã, õóóëèéí ýòãýýä, èðãýí íü àæëûíõàà ÿâöûã õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ áîëîí ò¿¿íèéã çîõèîí áàéãóóëæ áàéãàà áàéãóóëëëàãûí óäèðäëàãàä òîãòìîë ìýäýýëæ, øààðäëàãàòàé çºâëºãºº àâ÷ àæèëëàäàã áàéõ ¸ñòîé. Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæèëä õóóëü ç¿éí àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà áîëîõ Õóóëü Ç¿é, Äîòîîä Õýðãèéí ßàì ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõèéí çýðýãöýý õóóëèàð òîãòîîñîí á¿ðýí ýðõèéã ýäýëäýã. Ø ¯íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë, òºðèéí áàéãóóëàëò, ýð¿¿, èðãýíèé çýðýã ñàëáàðûí áóñ íèéòëýã õàðèëöààã çîõèöóóëñàí õóóëèéí òºñëèéã õàðèóöàí áîëîâñðóóëàõ; Ø Çàñãèéí ãàçðààñ ñàíàà÷ëàõ õóóëèéí òºñëèéí ¿çýë áàðèìòëàëûã õîëáîãäîõ òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãàòàé õàìòðàí áàòëàõ; Ø Åðºíõèéëºã÷, ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íèé ñàíàà÷èëñàí õóóëèéí òºñëèéí ¿çýë áàðèìòëàëä çºâëºìæ ºãºõ; Ø Åðºíõèéëºã÷, ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íèé ñàíàà÷èëñàí õóóëèéí òºñºë íü Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü, áóñàä õóóëü áîëîí ýðõ ç¿éí áîäëîãîä õýðõýí íèéöýæ áàéãàà, ò¿¿í÷ëýí õóóëèàð òîãòîîñîí øààðäëàãûã õàíãàæ áàéãàà ýñýõ òàëààð Çàñãèéí ãàçðûí ºãºõ ñàíàë, ä¿ãíýëòèéí òºñëèéã áýëòãýæ, Çàñãèéí ãàçðûí õóðàëäààíä õýëýëö¿¿ëýõ; Ø Çàñãèéí ãàçðààñ ñàíàà÷èëñàí õóóëèéí òºñºë íü Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü, áóñàä õóóëü áîëîí ýðõ ç¿éí áîäëîãî áîëîí õóóëèàð òîãòîîñîí øààðäëàãàä íèéöñýí ýñýõèéã ýöýñëýí õÿíàæ Çàñãèéí ãàçðûí õóðàëäààíä õýëýëö¿¿ëýõ áóþó ÓÈÕ-ä ºðãºí ìýä¿¿ëýõ çºâøººðºë îëãîõ; Ø Òºðèéí çàõèðãààíû áóñàä òºâ áàéãóóëëàãàä õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõàä ìýðãýæèë, àðãà ç¿éí çºâëºãºº ºãºõ; Ø Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àðãà ç¿éí àñóóäëààð çºâëºìæ, àðãà÷ëàë ãàðãàõ, õóóëü ç¿éí íýð òîìú¸îã íýã ìºð áîëãîí æèãäëýõ àðãà õýìæýý àâàõ çýðýã á¿ðýí ýðõèéã ýäýëäýã áàéíà.
  30. 30. 27 2.3. ÕÓÓËÈÉÍ ÒªÑËÈÉà ªÐÃªÍ ÌÝį¯ËÝÕ Õóóëèéí òºñºëä ñàíàë àâàõ Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëñàí àæëûí õýñýã, õóóëèéí ýòãýýä, èðãýí òóõàéí òºñ뺺 áîëîâñðóóëæ äóóñìàãö õóóëü ñàíàà÷ëàã÷èä óëàìæèëíà. Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ óã òºñºëä õîëáîãäîõ òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áîëîí áóñàä áàéãóóëëàãà, ìýðãýæëèéí øèíæýý÷, èõ äýýä ñóðãóóëèéí áàãø, ýðäýìòýí, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, èðãýíèé ñàíàëûã àâ÷, ¿íäýñëýëòýé ãýæ ¿çâýë òºñºëä òóñãàæ áîëäîã áàéíà. Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ààñ òºñºë人 ñàíàë àâàõäàà òîäîðõîé íýð çààæ õ¿ðã¿¿ëýõ, ýñõ¿ë óóëçàëò ÿðèëöëàãà çîõèîí áàéãóóëàõ çýðýã àðãààð ñàíàë àâ÷ áîëîõ àæýý. Òºñëèéã õýí ñàíàà÷èëæ áàéíà ãýäãýýñ õàìààðàëòàéãààð ñàíàë àâàõ æóðìûã õóóëèàð òîãòîîæýý. Åðºíõèéëºã÷, ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íèé ñàíàà÷èëñàí òºñºëä ñàíàë àâàõ Åðºíõèéëºã÷, ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í õóóëü ñàíàà÷èëæ áàéãàà áîë òºñ뺺 Çàñãèéí ãàçàð áîëîí õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ, õÿíàëò òàâèõ ÷èã ¿¿ðýã á¿õèé õîëáîãäîõ áóñàä áàéãóóëëàãàä ÿâóóëàõ ¸ñòîé. Ýíý òîõèîëäîëä ýäãýýð áàéãóóëëàãóóä õóóëèéí òºñëèéã õýëýëöýí ñàíàë, ä¿ãíýëòýý áè÷ãýýð ºãäºã. Çàñãèéí ãàçðûí ñàíàà÷èëñàí òºñºëä ñàíàë àâàõ Çàñãèéí ãàçàð õóóëü ñàíàà÷èëàõàä òóõàéí òºñºëòýé õîëáîãäîõ àñóóäàë õàðèóöñàí ÿàì ãîëëîõ ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýäýã. Áîëîâñðóóëñàí òºñºë人 áóñàä ÿàìäûí ñàíàëûã àâ÷, ¿íäýñëýëòýé ãýæ ¿çâýë òºñºëä òóñãàíà. Òºñ뺺 ñàéäûí çºâëºëººð õýëýëöñýíèé ýöýñò õóóëü ç¿éí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿íä õÿíóóëàõààð èð¿¿ëíý. Çàñãèéí ãàçðààñ ñàíàà÷èëñàí òºñºë íü øààðäëàãàä íèéöñýí ýñýõèéã õóóëü ç¿éí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í ýöýñëýí õÿíàæ
  31. 31. 28 Çàñãèéí ãàçðûí õóðàëäààíä õýëýëö¿¿ëýõ áóþó ÓÈÕ-ä ºðãºí ìýä¿¿ëýõ çºâøººðëèéã áè÷ãýýð îëãîäîã áàéíà. Õóóëèéí òºñºëä èðãýäýýñ ñàíàë àâàõ, èðãýä ñàíàëàà èëýðõèéëýõ ÿìàð àðãóóä õýðýãëýãääýã âý? v Èðãýä ÓÈÕ-ä õàíäàæ ñàíàëàà çàõèäëààð èëýðõèéëýõ; v ÓÈÕ-ûí ¿éë àæèëëàãààã ñóðòàë÷ëàõ òºâä õàíäàæ ñàíàëàà ºãºõ; v ÓÈÕ-ûí èðãýäèéã õ¿ëýýæ àâàõ áàéðàíä î÷èæ ñàíàëàà ºãºõ; v ªºðèéí òîéðãîîñ ñîíãîãäñîí ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íýýðýý äàìæóóëàí ñàíàëàà ºãºõ; v ÓÈÕ-ûí âåá õóóäàñ ðóó îðæ ñàíàëàà ºãºõ; v ÓÈÕ-ûí ÷óóëãàíààð íýýëòòýé õýëýëöýõ õóóëèéí òºñëèéã ñîíèí, õýâëýëä íèéòë¿¿ëæ èðãýäýýñ ñàíàë àâàõ; v Îðîí íóòàãò áîë ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íèé áèå òºëººëºã÷ººð äàìæóóëàí ñàíàëàà ºãºõ çýðýã àðãóóäûã õýðýãëýæ áîëäîã áàéíà. Ø Èðãýä ÓÈÕ-ä õàíäàæ ñàíàëàà çàõèäëààð èëýðõèéëýõ. Ýíý íü õàìãèéí ºðãºí õýðýãëýæ áîëîõ àðãûí íýã áºãººä õàÿã íü Òºðèéí îðäîí, ÓÁ-12 ãýæ äóãòóéãàà õàÿãëààä õàíäàæ áóé àëáàí òóøààëòíûõàà àëáàí òóøààë, íýðèéã íü áè÷íý. Ø ÓÈÕ-ûí ¿éë àæèëëàãààã ñóðòàë÷ëàõ òºâä õàíäàæ ñàíàëàà ºãºõ. ÓÈÕ-ûí òàëààðõè èðãýäèéí ìýäëýã, áîëîâñðîëûã äýýøë¿¿ëýõ, ÓÈÕ-ûí ¿éë àæèëëàãààã îëîí íèéòýä èë¿¿ íýýëòòýé áîëãîõ, õóóëü òîãòîîõ áîëîí õÿíàëòûí ¿éë àæèëëàãààíä èðãýä, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäûí îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ ÓÈÕ-ûí ¿éë àæèëëàãààã îëîí íèéòýä ñóðòàë÷ëàõ òàíõèìóóäûã “Àðä÷èëñàí çàñàãëàëûí ïàðëàìåíòèéã áýõæ¿¿ëýõ” òºñëèéí õ¿ðýýíä àæèëëóóëæ áàéíà. Îðîí íóòàãò: Àðõàíãàé, Áàÿí-ªëãèé, Äàðõàí-Óóë, Äîðíîä, Äîðíîãîâü, Îðõîí, ªìíºãîâü, Óâñ, Õîâä àéìàãò; Íèéñëýëä: Ñ¿õáààòàð, ×èíãýëòýé, Áàÿíç¿ðõ, Ñîíãèíîõàéðõàí, Áàÿíãîë ä¿¿ðýãò òóñ òóñ àæèëëàæ áàéíà. Ñóðòàë÷èëãààíû òºâ¿¿ä àéìàã, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí Òàìãûí ãàçðûí áàéðàíä àæèëëàäàã. ÓÈÕ-ûí ¿éë àæèëëàãààíû ñóðòàë÷èëãààíû òàíõèì íü äàðààõü ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýäýã áàéíà. ¯¿íä: 1. ÓÈÕ-ààñ áàòëàí ãàðãàñàí õóóëü, áóñàä øèéäâýðèéã îëîí íèéòýä ñóðòàë÷ëàõ, ÓÈÕ-ààð õýëýëöýõ õóóëèéí òºñëèéã òàíèëöóóëàõ, òºñºëòýé õîëáîîòîé ñàíàë, õ¿ñýëòèéã èðãýäýýñ àâàõ, ÓÈÕ-ä íýãòãýæ èð¿¿ëýõ; 2. Èðãýä, ñîíãîã÷èäòîé õèéõ óóëçàëò, ÿðèëöëàãûí áàéð òàíõèìûã áýëòãýõ, òåõíèê õýðýãñëýýð ¿éë÷ëýõ; 3. ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿äèéí ¿éë àæèëëàãààã ñóðòàë÷ëàõ; 4. Òºâ áîëîí îðîí íóòãèéí õýâëýë ìýäýýëëèéí áàéãóóëëàãàòàé õàìòðàí àæèëëàõ çýðýã ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýäýã. Òàíõèì íü äýýðõ ¿éë àæèëëàãààã ÿâóóëàõäàà ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿äèéí áèå òºëººëºã÷ áîëîí òóñëàõóóäòàé õàìòàð÷ àæèëëàäàã áàéíà. Õàðèëöàõ óòàñ: ÓÈÕ-ûí Òàìãûí ãàçðûí Çàõèðãàà, îëîí íèéòòýé õàðèëöàõ õýëòýñ. 261377, 264834 “Àñóóäëûã øèéäâýðëýõ íü øèéäâýð çºâ ãàðãàõ õàìãèéí èõ ìàãàäëàë ìºí” Òîìàñ Áàáèíãòîí Ìàêîëåé
  32. 32. 29 Ø ÓÈÕ-ûí èðãýäèéã õ¿ëýýæ àâàõ áàéðàíä î÷èæ ñàíàëàà ºãºõ ÓÈÕ-ûí Òàìãûí ãàçàð Äàâàà 9.00-13.00 14.00-17.30 Ìÿãìàð 9.00-13.00 14.00-17.30 Ëõàãâà 9.00-13.00 14.00-17.30 Ï¿ðýâ 14.00-17.30 Áààñàí 9.00-13.00 14.00-17.30 Çàñãèéí ãàçðûí õýðýã ýðõëýõ ãàçàð Äàâàà ãàðèãò: 9.00-13.00 14.00-17.30 Ìÿãìàð 9.00-13.00 Ëõàãâà 9.00-13.00 14.00-17.30 Ï¿ðýâ 9.00-13.00 14.00-17.30 Áààñàí 9.00-13.00 Åðºíõèéëºã÷èéí òàìãûí ãàçàð Äàâàà 10.00-12.30 Ìÿãìàð 10.00-12.30 Ëõàãâà 10.00-12.30 Ï¿ðýâ 14.00-17.00 Áààñàí 10.00-12.00 Ø ªºðèéí òîéðãîîñ ñîíãîãäñîí ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íýýðýý äàìæóóëàí ñàíàëàà ºãºõ ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿ä èðãýäèéã Òºðèéí îðäîí äàõü óóëçàëòûí ºðººíä òýäíèé õ¿ñýëòèéí äàãóó õ¿ëýýí àâ÷ óóëçäàã áºãººä óã àæëûã ÓÈÕ- ûí èðãýäèéã õ¿ëýýí àâàõ àæëûã õàðèóöñàí çîõèîí áàéãóóëàã÷ áîëîí îëîí íèéòòýé õàðèëöàõ àñóóäàë õàðèóöñàí çîõèîí áàéãóóëàã÷èä òóñ òóñ õàðèóöàí çîõèîí áàéãóóëíà. Òóõàéí ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íòýé õîëáîî áàðüæ öàãèéã òîâëîí óðüä÷èëàí ìýäýãäýõ áºãººä äàðààõü öàãóóäàä óóëçàëòûã çîõèîí áàéãóóëíà. Äàâàà 9.30-13.00 14.00-17.00 Ìÿãìàð 9.30-13.00 14.00-17.00 Ëõàãâà 9.30-13.00 14.00-17.00 Ï¿ðýâ 11.00-11.20 14.00-15.00 Áààñàí 11.00-11.20 14.00-15.00 ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í áèå÷ëýí óóëçàõ áîëîìæã¿é òîõèîëäîëä ãèø¿¿íèé îðîí òîîíû àæèëòàí íü óã èðãýíèéã õ¿ëýýí àâ÷ ñàíàë, õ¿ñýëòèéã íü ãèø¿¿íäýý óëàìæèëæ áîëíî. ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿äèéí óóëçàëòûí ºðºº íü Òºðèéí îðäíû áàðóóí æèã¿¿ðèéí 1 ä¿ãýýð äàâõàðò 149 òîîò, áàðóóí õîéä õààëãàíû äýðãýä áàéíà. Ø ÓÈÕ-ûí âåá õóóäàñ ðóó îðæ ñàíàëàà ºãºõ Äàðààõü âýá õóóäàñ ðóó îðæ ñàíàëàà ºãºõ áîëîìæòîé. www.parl.gov.mn www.open-government.mn www.forum.mn www.pmis.gov.mn Æè÷: ßàìäûí âåá õóóäàñíû õàÿã, ÓÈÕ-ûí Òàìãûí ãàçàð, Çàñãèéí ãàçðûí õýðýã ýðõëýõ ãàçàð, Åðºíõèéëºã÷èéí òàìãûí ãàçðûí çàðèì àëáàäûí õàÿã, õàðèëöàõ óòñûã ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûí òºãñãºëä õàâñàðãàëàà. “¯éëñ õýäèé º÷¿¿õýí áîëîâ÷ ýñ ¿¿ñãýâýýñ ¿ë á¿òìîé” Â.Èíæèíàø
  33. 33. 30 Ø ÓÈÕ-ûí ÷óóëãàíààð íýýëòòýé õýëýëöýõ õóóëèéí òºñëèéã ñîíèí, õýâëýëä íèéòë¿¿ëæ èðãýäýýñ ñàíàë àâàõ ¿åä ñàíàëàà ºãºõ Ñàíàë ºãºõ ýíý àðãà íü èðãýäèéí îðîëöîîíû èäýâõòýé áàéäëûã íýëýýä øààðääàã áºãººä íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëãèéã çîõèîí áàéãóóëæ áàéãàà áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíä õàÿãëàí ñàíàë, õ¿ñýëòýý ºãíº. Äèéëýíõè òîõèîëäîëä ýíý ¿éë àæèëëàãààã ÓÈÕ-ûí Òàìãûí ãàçàð õàðèóöàí çîõèîí áàéãóóëàõ áºãººä õàÿã íü Òºðèéí îðäîí. ÓÁ-12. Ýíä íýýëòòýé íîìûí ñàíãóóä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ ó÷èðòàé. Îëîí íèéòèéí íýýëòòýé íîìûí ñàí: 1. “Ìîíãîëûí íýýëòòýé íèéãýì áóþó Ñîðîñûí ñàí”-èéí Áîëîâñðîëûí íîìûí ñàí. Õàÿã: Ñî¸ëûí òºâ ºð㺺, Óðàí çóðãèéí Ãàëëåðåéí õàæóóãèéí àðêàíä. 2. Õóóëü ç¿éí ¿íäýñíèé òºâèéí Õóóëü ç¿éí ìýäýýëëèéí òºâèéí íîìûí ñàí. Õàÿã: ¯íäýñíèé àðõèâûí áàéð. 206 òîîò Ìîíãîë Óëñûí õóóëü, õóóëü òîãòîîìæèéí ýìõòãýëèéã àëáàí ¸ñîîð íèéòëýõ ýðõ àâñàí áàéãóóëëàãóóä: Àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãààíû òóñãàé çºâøººðëèéí òóõàé õóóëèéí 15 äóãààð ç¿éëèéí 5 äàõü õýñýãò çààñíû äàãóó Õóóëü ç¿é, äîòîîä õýðãèéí ñàéäûí òóøààëààð 2002 îíä òåíäåð çàðëàæ, íèéò ãóðâàí áàéãóóëëàãàä Ìîíãîë Óëñûí õóóëü, õóóëü òîãòîîìæèéí ýìõòãýë /Òºðèéí ìýäýýëýë ñýòã¿¿ëýýñ áóñàä/-èéã àëáàí ¸ñîîð íèéòëýõ ýðõèéã 3 æèëèéí õóãàöààãààð îëãîæýý. Óã õóãàöàà 2005 îíä äóóñíà. Àëáàí ¸ñîîð íèéòëýõ ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãàä: 1. Õóóëü ç¿éí ¿íäýñíèé òºâ 2. “Èíòåðïðåññ” ÕÕÊ 3. “Çóóíû ìýäýý” ñîíèí Èéìýýñ èðãýä áèä äýýðõ àðãóóäààñ àëü áîëîìæèò áóþó ººðèéí õ¿ññýí àðãààðàà õóóëèéí òºñºëä ñàíàëàà ºãºõ íü ç¿éòýé þì. Õóóëèéí òºñëèéã àðä íèéòýýð õýëýëö¿¿ëýõ5 Èðãýí õóóëèéí òºñºëä ñàíàëàà ºãºõ íýýëòòýé, áîëîìæòîé õýëáýð íü òºñëèéã àðä íèéòýýð õýëýëö¿¿ëýõ ¿åä èäýâõòýé îðîëöîõ ÿâäàë þì. Øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çâýë õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ íü íèéãìèéí íýí ÷óõàë õàðèëöààã çîõèöóóëàõààð ñàíàà÷èëñàí õóóëèéí òºñëèéã àðä íèéòýýð õýëýëö¿¿ëýõ òóõàé ñàíàëàà ÓÈÕ-ä îðóóëæ áîëíî ãýæ õóóëüä çààæýý. Èéìýýñ èðãýä áèä òóõàéí õóóëèéí òºñëèéã àðä íèéòýýð õýëýëö¿¿ëýõ øààðäëàãà áàéãàà òîõèîëäîëä ýíý òàëààð ñàíàë, õ¿ñýëòýý ººðèéí ñîíãîñîí ãèø¿¿íäýý óëàìæèëæ áàéõ õýðýãòýé þì. Õóóëèéí òºñëèéã àðä íèéòýýð õýëýëö¿¿ëýõ òóõàé îðóóëñàí ñàíàëûã ÓÈÕ ÷óóëãàíààðàà õýëýëöýæ, ãèø¿¿äèéí äèéëýíõè îëîíõèéí (2/3) ñàíàëààð øèéäâýðëýíý. 5 Õóóëü, ÓÈÕ-ûí áóñàä øèéäâýðèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ, ºðãºí ìýä¿¿ëýõ æóðìûí òóõàé õóóëü. 2001 îí. 19 ä¿ãýýð ç¿éë. “Àíõàä íü áîëãîîìæëîí áîä Äóíä íü øèíæèëæ îíî Ýöýñò íü çîõèëäóóëàí òàâü” Íî¸í õóòàãò Äóëäóéòûí Äàíçàíðàâæàà
  34. 34. 31 Õóóëèéí òºñëèéã àðä íèéòýýð õýëýëö¿¿ëýõäýý òóõàéí àñóóäëààñ õàìààð÷ äàðààõü õ¿ðýýíä õýëýëö¿¿ëæ áîëíî. ¯¿íä: Ø Íèéò àðä ò¿ìíýýð; Ø Íèéãìèéí òîäîðõîé á¿ëýã, àæèë ìýðãýæëèéí õ¿ðýýíä; Ø Òîäîðõîé íóòàã äýâñãýðèéí õ¿ðýýíä. Õóóëèéí òºñëèéã àðä íèéòýýð õýëýëö¿¿ëýõ òóõàé ÓÈÕ øèéäâýð ãàðãàâàë ýíý àæëûã Çàñãèéí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëíà. ¯¿íèé çýðýãöýý àðä íèéòýýð õýëýëö¿¿ëñýí ä¿íã íýãòãýí ÓÈÕ-ûí ÷óóëãàíààð óã õóóëèéí òºñëèéã õýëýëöýõýä òàíèëöóóëàõ ¿¿ðýãòýé. Õóóëèéí òºñëèéí àðä íèéòèéí õýëýëö¿¿ëýã Õóóëèéí òºñëèéã àðä íèéòýýð õýëýëö¿¿ëñýíèé íýã æèøýý íü 1992 îíû ¯íäñýí õóóëü þì. 1991 îíû 6 äóãààð ñàðûí 10-íû ºäðººñ 9 ä¿ãýýð ñàðûí 1- íèé ºäºð õ¿ðòýëõ õóãàöààíä ¯íäñýí õóóëèéí òºñëèéã àðä íèéòýýð õýëýëö¿¿ëæ áàéñàí áà óíøèã÷ òà ÷ áàñ ýíý õýëýëö¿¿ëýãò îðæ áàéñàí áîëîâ óó. 1992 îíû ¯íäñýí õóóëü, 1991 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 24-íèé ºäºð áàòëàãäñàí Õºäºëìºðèéí õóóëèéí òºñëèéã äàðààõü ãàçðóóäààð õýëýëö¿¿ëñýí áàéíà. ¯¿íä: 1. Íèéòèéí ¿éë÷èëãýýíèé ãàçàð 2. Àëáàí ãàçàð 3. Õºäºëìºðèéí õàìò îëîí 4. ßàì, óëñûí õîðîî, òóñãàé ãàçàð 5. ßàìíû øóóä õàðúÿà ãàçàð 6. Õîðøîîëëûí òºâ ãàçàð Õóóëèéí òºñëèéã ºðãºí ìýä¿¿ëýõ Èíãýýä áèäíèé äýýð ¿çñýíýýð õóóëèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëæ äóóñààä, ò¿¿íäýý ñàíàë àâààä ýöýñëýí áîëëîî ãýæ ¿çâýë òºñ뺺 ÓÈÕ-ä ºðãºí ìýä¿¿ëýõ ãýñýí ¿å øàò ¿ëäýæ áàéíà. Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ òºñ뺺 ÓÈÕ- ûí äàðãàä ºðãºí ìýä¿¿ëäýã. ¯¿íèé ºìíº òºñëèéã õîëáîãäîõ áàðèìò áè÷ãèéí õàìò ÓÈÕ-ûí Òàìãûí ãàçðûí Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãàä èð¿¿ëíý. Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà 72 öàãèéí äîòîð õóóëèéí òºñºë, õîëáîãäîõ áè÷èã áàðèìòûã õÿíàæ, ÓÈÕ-ûí äàðãàä ºðãºí ìýä¿¿ëýõ õóãàöààã òîâëîí õóóëü ñàíàà÷ëàã÷èä ìýäýãääýã àæýý. “Áóñàðìàã ÿâäëûã õàðààä äóóã¿é áàéíà ãýäýã ººðºº ò¿¿íä îðîëöîæ áàéíà ãýñýí ¿ã” Æàí Æàê Ðóññî
  35. 35. 32
  36. 36. 30 ÁÁ¯¯ËËÝÝÃà 33.. Õóóëèéí òºñëèéí õýëýëö¿¿ëýã 3.1 ÕÓÓËÈÉÍ ÒªÑªË ÕÝËÝËÖÝÕ, ÁÀÒËÀÕ ¯Å ØÀÒ 3.1. Õóóëèéí òºñºë õýëýëöýõ, áàòëàõ ¿å øàò 3.2. Õóóëèéí òºñëèéã Áàéíãûí õîðîîãîîð óðüä÷èëàí õýëýëöýõ 3.3. Õóóëèéí òºñëèéã ÓÈÕ-ààð õýëýëöýõ 3.4. Õóóëèéã ¸ñ÷ëîõ, íèéòëýõ, ìýäýýëýõ Áèä ºìíºõ á¿ëãýýñ õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ õýí áàéõ, õóóëèéí òºñºë, ò¿¿íèéã áîëîâñðóóëàõ, òºñëèéã ÓÈÕ-ä õýðõýí ºðãºí ìýä¿¿ëäýã òóõàé ìýääýã áîëñîí. Òýãâýë ýíý á¿ëãýýñ áèä õóóëèéí òºñëèéí õýëýëöýæ áàòëàõ ¿å øàò, õóóëü õ¿÷èí òºãºëäºð áîëîõ, Åðºíõèéëºã÷èéí õóóëüä õîðèã òàâèõ ýðõ, ýíýõ¿¿ õîðèãèéã õ¿ëýýí àâàõ ýñýõ òóõàéã øèéäâýðëýõ æóðàì, õóóëèéã ¸ñ÷ëîõ, õýðõýí íèéòëýõ òóõàé ìýäëýãèéã îëæ àâàõ áîëíî.

×