Levende Waterbouw Boek 2009

1,833 views

Published on

(in Dutch) Examples of Eco-engineering concepts and cases.
Mooie uitgave van RWS waarin veel van de Levende Waterbouw concepten en toepassingen worden getoond. Te bestellen via RWS en via Mindert

Published in: Technology, Business
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
1,833
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
9
Actions
Shares
0
Downloads
20
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Levende Waterbouw Boek 2009

  1. 1. Harde werken met zachte trekken Voorbeelden van levende waterbouw
  2. 2. Inhoud 04 | Voorwoord 07 | Inleiding 09 | Lekker leven op de dijk Thema Ecologisch dijkontwerp 15 | Oesters op laagwater Thema Natuurlijke kustverdediging Intermezzo Polders in de moerassen van Louisiana 21 | Hangplek voor vis Thema Hang- en paalstructuren 27 | Blokken en platen met groeven en gaten Thema Eco-betonstructuren Intermezzo Noordwaard: groene golfremmende dijk Oesters 39 | Voorwaarts met levende waterbouw De oester is een natuurlijke rifbouwer. Hij komt in veel van onze zoute wateren voor. Kunnen we deze soort inzetten om onze kust te beschermen?
  3. 3. Voorwoord Dat krijg je, als je al een tijdje meeloopt in de wereld van het waterbeheer: je komt over een brug en je kijkt onmiddellijk in het water. Je komt bij een waterkering en je geeft je ogen de kost. Op een andere manier dan bijvoorbeeld een dagrecreant zou doen. Hoe ziet de infrastructuur er uit? Zijn er geen basaltblokken in de glooiing omhoog gekomen? Groenwier Maar ook die boeiende levende natuur in de watergang en tussen de steenblokken van een golfbreker trekt mijn aandacht. De waterkant is het meest boeiend waar natuur en mensenwerk samenkomen. Daar is veel te beleven, veel te zien ook. Wat mij bijzonder Dit boek geeft weer hoe dit gedachtegoed met vereende krachten in de praktijk wordt aanspreekt: dat natuur en mensenwerk geen twee werelden zijn, maar in elkaar overgaan. gebracht. Onder de vleugels van het innovatieprogramma voor wateruitdagingen, afgekort winn, werken waterbouwers, ecologen, beheerders en ontwikkelaars samen aan Op zoek naar duurzame ontwikkeling van onze delta, naar veiligheid in een aantrekkelijke concrete voorbeelden van levende waterbouw. De ingeslagen weg ziet er veelbelovend uit. omgeving, ligt die gedachte steeds vaker ten grondslag aan hoe we met water omgaan. Hoe we ons ertegen beschermen en hoe we het beheren. Ik zou zeggen: voorwaarts, mars! Als de golfbreker iets duidelijk maakt is het wel dat waterbouw en natuur elkaar niet uitsluiten. Planten en dieren bevolken steen, beton en hout. Ze vormen er hun Rein van der Kluit eigen, uitgebalanceerde leefgemeenschap. Wij kunnen ze daarin aanmoedigen, Hoofdingenieur-Directeur Rijkswaterstaat Zeeland door waterbouwwerken nog aantrekkelijker voor ze te maken. De natuur biedt ons ook gereedschappen en materialen waarmee we het water kunnen temmen en beheren. Golfdempende vegetatie, bijvoorbeeld, of schelpdierbanken. Anders gezegd, met de natuur kun je bouwen. ‘De waterkant is het meest boeiend waar natuur en mensenwerk samenkomen’ 4 | Rijkswaterstaat Harde werken met zachte trekken | 5
  4. 4. Wat is levende waterbouw? Dijken, dammen en havenwerken: Inleiding waterwegen en kustlijn zijn in hoge Natuur en de behoefte aan infrastructuur of bescherming tegen hoogwater hoeven elkaar niet in de weg te zitten. Integendeel, mate ‘versteend’. Toch is er ruimte voor zoals die bijzondere ecosystemen laten zien, kunnen ze heel goed samen gaan. De natuur biedt zelf allerlei kansen voor duurzame flora en fauna. Sterker nog, op, langs, ontwikkeling. Door het leven in, om en aan de waterkant te integreren in waterbouwkundige oplossingen. En dan het liefst in de ontwerpfase van een project, als uitgangspunt, niet als achterafje. in en rondom waterbouwkundige werken Dan kunnen natuurwaarden toegevoegde waarde hebben en komt levende waterbouw tot stand. hebben zich bijzondere ecosystemen ontwikkeld. Die natuur is waardevol en De levende waterbouw kreeg in Nederland de programmapartners, zijn onder de een impuls in 2005 toen ecoloog Mindert noemers Biobouwers en Rijke Dijke pilot- de Vries van Deltares en een aantal vak- projecten uitgevoerd. Elk project behelst verdient bescherming. In onze drukbezette genoten precies tot die conclusie kwamen: een samenwerkings verband tussen dat biologen en waterbouwers vaker samen part ners uit bedrijfsleven, overheid en aan de ontwerptafel van infrastructurele kenniswereld. In dit boek leest u over de delta moeten echter altijd verschillende projecten zouden moeten plaatsnemen. onderliggende ideeën, de spelers en de Daarvoor moesten ze wel dichter tot elkaar resultaten tot zover. Van koolstofbeton komen. Want waar een waterbouwer in een tot hoelaponton: innovatie biedt nieuwe belangen tegen elkaar worden afgewogen. dijk een waterkering ziet, ziet een bioloog inspiratie. een interessante habitat. De kracht van de levende waterbouw is om in het Waterbouwkundige werken bieden dijkontwerp niet langer tegengestelde, maar gemeenschappelijke belangen te zien. Want uit de combinatie van civiele bescherming of maken deel uit van en biologische kennis komen verrassende oplossingen voort. hoogwaardige infrastructuur. Onder de paraplu van het innovatie- programma voor wateruitdagingen (winn) worden verschillende ideeën uitgeprobeerd. Op initiatief van Op de dijken in Nederland hebben zich bijzondere Rijkswaterstaat en Deltares, ecosystemen ontwikkeld. 6 | Rijkswaterstaat Harde werken met zachte trekken | 7
  5. 5. Lekker leven op de dijk Thema Ecologisch dijkontwerp 01 Laat een bakstenen buitenmuur met rust en na verloop van tijd barst hij van het leven. Je vindt er mossen en plantjes. Insecten kruipen er uit hoeken en gaatjes. In een nisje tussen de stenen heeft zich een zwaluwpaartje genesteld. Zo rijk aan leven kan een eenvoudig muurtje zijn. Een dijk is een muur die water tegenhoudt. Hoe aantrekkelijk een dijk is voor verschil- En wat voor een muur geldt, geldt voor een lende soorten zeeleven, hangt af van dijk. In het bijzonder voor een dijk die als een aantal factoren. Hoe ‘aanhechtings- zeewering dient. Van de teen tot en met de vriendelijk’ is het oppervlak? Hoe hard maximale hoogwaterlijn biedt een zeedijk beuken de golven op de dijk? Hoe vaak ondergrond voor een met het getij mee- en hoe lang staan bepaalde delen droog? deinend leefklimaat. Algen, wieren, Hoe koud, warm, licht of donker is het er? anemonen, zeepokken en schelpdieren Hoe aantrekkelijker een dijk is voor de vinden er een houvast. En met zulke natuur, hoe rijker aan leven hij zal zijn. Wieren bewoners wordt de dijk vanzelf een aan- Met deze factoren kan in het dijkontwerp trekkelijke pleisterplaats voor kreeft- rekening worden gehouden. Dan worden achtigen, vissen en vogels. De dijk als dijken zoveel meer dan louter veiligheid Op dijkblokken met een ruw gedekte tafel. verschaffende muren. Als verzamelplaatsen oppervlak kunnen wieren zich van flora en fauna in de overgangszone makkelijk hechten – hier wel drie tussen zee en land verrijken ze niet alleen verschillende soorten! de natuur. Rijke dijken bieden recreanten de kans om mee te genieten van de natuur- schatten die de Nederlandse kust herbergt. Harde werken met zachte trekken | 9
  6. 6. De dijk als beschutting Kleine alikruiken vinden beschutting in gaten en kieren van de dijk. 10 | Rijkswaterstaat Harde werken met zachte trekken | 11
  7. 7. Het beste van twee werelden Rijkswaterstaat Projectbureau Zeeweringen, Deltares Hans Bolk, Innovatiemanager Heijmans Infra/Breijn Rijkswaterstaat Projectbureau Zeeweringen, “Als geestelijk vader van het C-Star element vind ik het ontzettend interessant om te zien hoe een Deltares, Heijmans Infra, C-Fix Integraal oppakken zeer sterke en toch al duurzame en milieuvriendelijke bouwsteen Yvo Provoost, een extra functie krijgt. Namelijk Rijkswaterstaat Projectbureau het huisvesten van levende natuur. Partners Partners Zeeweringen Wij maken het enige dijkelement dat de maximumbelasting van een “Praktische toepasbaarheid is wat mij storm van 1:10.000 jaar doorstaat. betreft een vereiste van ecologisch dijkontwerp. Het moet deel kunnen Rijkswaterstaat en Deltares passen uitmaken van de uitvoeringspraktijk. hun ideeën toe over natuurvriende- Als er een mix van grote en kleine stenen gebruikt wordt, In Zeeland tonen de proeven wel aan De ruwe toplaag biedt betere aanhechtings- lijke dijken. Zo komt het beste van ontstaan er meer schuilplekken voor kleine diertjes. dat nog vele tientallen kilometers mogelijkheden voor algen. twee werelden samen in een geslaagd dijk die in aanmerking komen voor voorbeeld van hoe je veiligheid ver sterking op deze manier kunnen combineert met ontwikkeling van Project Rijke kreukelberm worden aangepakt. Ik denk bijvoor- Project Dijkbekleding natuurwaarden. Een pluspunt is beeld aan de dijkvakken langs de dat zo’n holte in een element geen In het dijkvak tussen Yerseke en Oosterschelde waaraan het project- havendam stuiver meer kost. Dit kunnen we Wemeldinge in de Oosterschelde zijn, bureau nog werk heeft. standaard produceren.” als onderdeel van de geplande dijk- Ellewoutsdijk verzwaring, poelen en geulen gecreëerd Meer in het algemeen beschouw in de onderaan de dijk gelegen teen- ik grote uitvoeringsprojecten die al Door stenen dijkbekleding te voorzien Naast ‘gewone’ blokken met een watervast- bestorting, ook wel kreukelberm lopen of nog worden opgestart als van een watervasthoudende toplaag en houdende toplaag bevinden zich blokken genoemd. Deze in de intergetijdenzone uitgelezen kansen om ontwerp en een aanhechtingsvriendelijke structuur, met een gat ter grootte van een koffiebeker gelegen ‘rijke kreukelberm’ beslaat monitoring van natuurvriendelijke zoals onder andere gebeurd is op een en elementen waarop een ‘ecotoplaag’ van een lengte van 1500 meter en dient ter toepassingen integraal op te pakken. havendam in het aan de Westerschelde lavasteen is aangebracht. Bij laagwater afwisseling van de gebruikelijke stort- Uit financieel oogpunt zie ik geen gelegen Ellewoutsdijk, groeien er meer blijft in de holtes water achter. Deze mini- stenen berm. De poelen en geulen, waarin bezwaar. De extra kosten zijn algen op. Een dikke laag algen, een algen- poeltjes kunnen het talud verder doen bij laagwater een laagje water van tien tot verhoudingsgewijs verwaarloosbaar. mat, is een voedselbron en een schuilplaats vergroenen. Na enkele maanden bleek al vijftien centimeter achterblijft, vormen een Het zou mooi zijn als over een jaar voor micro-organismen en insectenlarven dat het proef vak aanzienlijk meer algen veelzijdige en dynamische leefomgeving. of tien de ‘rijke kreukelberm’ en waarop vissen en vogels afkomen. In een aantrekt dan de gangbare bekleding. Twee keer zoveel wieren en allerlei diertjes ecologische dijkbekleding vanzelf- proefvak van 100 m² groot is een aantal De proef in Ellewoutsdijk laat zien dat – steur- en aasgarnalen, sponzen, zak- sprekend onderdeel uitmaken van natuurvriendelijke varianten geplaatst doordacht gebruik van steensoorten en pijpen, visjes en krabbetjes – voelen zich de uitvoeringspraktijk.” van de C-Star dijkelementen, een structuren waardevol kan zijn. Ecologische er thuis. Zo komt een dode berm tot leven. product van Heijmans Infra en C-Fix. dijkbekleding heeft de toekomst. 12 | Rijkswaterstaat Harde werken met zachte trekken | 13
  8. 8. Het verdwijnen van een intergetijdengebied De Oosterschelde was tot in de jaren tachtig van de vorige eeuw een open rivierdelta en een typisch intergetijdengebied. De vrije beweging van eb en vloed schiep er een landschap van platen, slikken en schorren. Sinds de voltooiing Oesters op laagwater 02 Thema Natuurlijke kustverdediging Van mangrove tot zeegras, van riet tot schelpdier: ‘biobouwers’ zijn niets anders dan natuurlijke bouwmaterialen. Ze worden onder meer gebruikt om een zachte en duurzame vorm van verdediging te creëren. van de Oosterscheldekering is die natuurlijke dynamiek deels verloren Rietmoerassen, zoals die in Nederland Zo’n rif of bank vormt een natuurlijke en is de bodem van het bekken voorkomen, vormen niet alleen een buffer die de golven dempt zodat de overgeleverd aan zandhonger. zachte barrière tegen golfslag, ze houden achtergelegen dijken minder worden Slikken brokkelen af en het zand slib en ander sediment vast en dragen bij belast. Aangezien een rif ook sediment van bij eb droogvallende platen aan een waardevolle natuurlijke omgeving. vasthoudt, kan het een middel zijn om wordt opgeslokt door diepe geulen. Moerasgebieden ontwikkelen zich afslag van platen, schorren en slikken Het intergetijdengebied verdrinkt. betrekkelijk snel en bieden gelegenheid tegen te gaan. Oesters anti erosie. om, desgewenst, biomassa te produceren. Een wapen tegen de zandhonger? De unieke natuur die deze overgangs- Een manier om een rietmoeras te creëren is zone tussen land en zee typeert, om drijvende wilgenmatten neer te leggen verdwijnt mee. Zonder zandige ban- waarop het riet kan gedijen. Onder de ken en ondiepten geen rustplaatsen matten bezinkt zwevend stof zodat bodem- voor vissen, vogels en zeehonden. vorming wordt gestimuleerd. Deze toe- Geen mogelijkheid voor steltlopers passing wordt overwogen om het troebele om bij laagwater een maaltje water van het Markermeer minder troebel mosselen, kokkels, wadslakjes en te maken. slijkgarnalen bij elkaar te pikken. En minder bescherming, ook, tegen Aan de Nederlandse kust biedt een harde hoogwater, wat betekent dat dijken biobouwer uitkomst. In de Oosterschelde meer moeten kunnen incasseren. wordt een oesterrif aangelegd. De wilgenmatten worden gemaakt met bundels van rijshout: tenen en twijgen van wilgenhout. Harde werken met zachte trekken | 15
  9. 9. Wageningen imares, Deltares, nioo-knaw/Centrum voor Estuariene en Mariene Ecologie, Van Oord Het gebruik van biobouwers voor kustbescherming: Rijkswaterstaat Zeeland, Schor? Even slikken! Door metingen uit te voeren op en rond een oesterrif, wordt nuttige informatie verkregen Schorren, slikken, kwelders: hoe zit het over hoe een kunstmatig oesterrif het beste kan worden ontworpen en geplaatst. ook alweer? Aanslibbing is het sleutelwoord. Een stukje aangeslibd land dat bij elk hoogwater Pionierswerk Fixeren onder de waterspiegel komt te liggen is een slik. Projectleider Tom Ysebaert, Een slik is kaal. Schorren bevinden zich iets Eric van Zanten, Wageningen imares, ziet vooruit Rijkswaterstaat Dienst Zeeland, verder landwaarts en zijn, aangezien ze alleen naar toepassing op grote schaal. buigt zich al enkele jaren over het probleem bij extreem hoogwater onder de vloedlijn van zandhonger in de Oosterschelde. “Zandhonger in de Oosterschelde verdwijnen, wel begroeid. Regionale varianten Partners is een acuut probleem. Biobouwers “Met zo’n oesterbank kun je kunnen een deel van de oplossing kunnen verwarring scheppen. In Zuid-Holland de randen van een plaat fixeren vormen. Dat we als Building with en zo de plaat behouden en een extra heten schorren langs grote rivieren doorgaans Nature project onze proeven kunnen habitat creëren. Dat betekent meer opschalen, is belangrijk. Wordt het gorzen. Langs de Groningse en Friese kust spreekt natuur, minder dijkonderhoud en, rif wat wij ervan verwachten, dan Een oesterrif kan erosie tegengaan door golfslag idealiter, geen onderhoudskosten men van kwelders. En dan heb je nog de platen. hebben we een primeur: een nieuw en stroming te dempen en zand vast te houden op de plaat. omdat het rif vanzelf groeit.” voorbeeld van duurzame levende Een zandplaat is niks anders dan een droog- waterbouw. Hoe het rif zich ont- gevallen zandbank. Ofwel, een stukje hoger wikkelt en welke effecten het heeft Project Het gebruik van gelegen waterbodem. op de leefomgeving en op erosie In 2007 hebben Rijkswaterstaat gaan we dan ook uitgebreid biobouwers voor en Deltares concepten ontwikkeld en monitoren. kleinschalige proeven uitgevoerd met kustbescherming Japanse oesters. Hoe bouw je zo’n rif? Met name het vinden van een geschikte We hebben in de afgelopen tijd Met welke materialen? Hoe ontwikkelt ondergrond, het substraat, vergt onder- gezocht naar manieren om een Dat zandplaten onder water verdwijnen, zo’n rif zich? De inzichten die in dit zoek. Om een levend rif te kunnen vormen oesterrif te realiseren met zo is ongewenst, zowel om redenen van winn-Biobouwersproject zijn verkregen, te midden van golfslag en stroming moeten min mogelijk kunstgrepen. Echt bescherming tegen hoogwater als van- worden nu gebruikt om op grotere de schelpdieren een handje worden pionierswerk, want niet alles wat wege het verlies van natuurwaarde. schaal de proef op de som te nemen. geholpen. Ze vereisen vaste grond onder je bedenkt, blijkt in de proeftuin Maar ook recreanten en schelpdiervissers Vanaf 2009 werken onder de vleugels van de voeten. Om ze die te geven, zullen geslaagd. Met het substraat van hebben te lijden onder het verlies van het innovatieprogramma Building with schanskorven, gevuld met oesterschelpen, oesterschelpen in schanskorven intergetijdengebied. In samenwerking Nature bedrijfsleven, overheid en kennis- in de laagwaterzone worden afgezonken. slaan we volgens mij de spijker met diverse partners bestudeert en test instituten samen om in 2010 enkele Jonge Japanse oesters kunnen zich op deze op zijn kop. Je gebruikt door het Rijkswaterstaat maatregelen om zand- honderden meters rif tot stand te brengen. solide ondergrond rustig ontwikkelen. schelpdier gemaakt bouwmateriaal honger, of de effecten ervan, tegen te Waar? Hoogstwaarschijnlijk ten oosten De verwachting is dat de losse structuren om met het schelpdier te kunnen gaan. Een ervan is de aanleg van van Schouwen-Duiveland, bij de slikken gaandeweg opgaan in een groter, bouwen. Dat is nou ‘bouwen met schelpdierbanken. van Viaene. harder systeem: een levend oesterrif. de natuur’. 16 | Rijkswaterstaat Harde werken met zachte trekken | 17
  10. 10. “Het is fascinerend dat eeuwenoude Nederlandse methoden voor landaanwinning Het areaal moerasgrond neemt in hoog oppervlak, houdt zichzelf in stand. en waterbeheer zo waardevol tempo af en midden in de moerassen In veenmoerassen is alleen peilbeheer blijven. Het verschil met toen ontstaan meren. nodig om te voorkomen dat het veen inklinkt. Verder kun je hulpmiddelen is dat we nu polders maken om “Zorgwekkend want onder stormcondities inzetten zoals drijvende matten van natuur in plaats van agrarisch kan een grootschalig moeras met bomen natuurlijk materiaal, zoals wilgentenen, land te winnen. In dat opzicht veel waterkracht opvangen. Verder zijn het om de gaten sneller te dichten. Hoe we enorm waardevolle natuurgebieden met optimaal te werk gaan, willen we graag zijn we nogal van richting een belangrijke cultuurhistorische functie. in een pilotproject beproeven.” veranderd.” De plaatselijke bevolking heeft er vakantie- huisjes en gaat er vissen en jagen. Veel van de gerechten uit de regionale Cajun keuken bevatten ingrediënten uit het moeras, zoals garnalen en krabben, die onderdeel uitmaken van het ecosysteem.” Bregje van Wesenbeeck Restauratie Deltares Deltares en partners hebben bedacht dat inpoldering een uitermate geschikt Intensief gebruik van de moerassen heeft geleid middel is om het moeras te restaureren. tot fragmentatie van vegetatie, waardoor de Eerst worden de lege plekken omdijkt en kustverdedigende functie wordt verzwakt. Grootschalige verstoring van de waterhuishouding in de moerassen van New Orleans heeft geleid tot het verdwijnen van vegetatie en ondergrond. leeggepompt. Met uitgekiend peilbeheer kan vervolgens de groei van moeras- Bescherming vegetatie en bodemvorming worden Intermezzo Polders in de moerassen van Louisiana? gestimuleerd. “Afhankelijk van het type Dat de voorgestelde vorm van moeras, wordt er veen aangemaakt of ‘bouwen met de natuur’ op de In de nasleep van de door orkaan Van landinwaarts gelegen zoetwater- wordt sediment vastgehouden waardoor lange termijn alleen maar voordelen Katrina veroorzaakte overstromings- moeras, begroeid met woudreuzen en de ten opzichte van de omgeving lager biedt, staat vast. Van Wesenbeeck: ramp die New Orleans in 2005 trof, struiken, via grazige natte weiden naar gelegen polder langs natuurlijke weg weer “Het opspuiten van gebaggerd boden verschillende Nederlandse brakke en zoute moeraslandschappen. op het oude niveau komt.” Volgens van sediment zoals nu gebeurt, waterdeskundigen hulp aan. Sinds- “Deze moerassen zijn er slecht aan toe”, Wesenbeeck tonen de Oostvaardersplassen is een lapmiddel, geen oplossing. dien is de watersector betrokken bij het zegt Bregje van Wesenbeeck van Deltares. aan hoe snel het kan gaan. “Daar zorgt de De inpoldering vraagt om een bedenken en uitvoeren van maatregelen Samen met dhv en Wageningen imares natuur jaarlijks voor 20.000 kilo biomassa initiële investering, maar laat die de stad op korte en lange termijn heeft Deltares een voorstel ontwikkeld per hectare, dat is bijna het productie- verder vooral de natuur het werk beter moeten beschermen. Eén plan, voor herstel van de moerassen ten bate volume van een tropisch regenwoud. doen. Zijn de zere plekken een- voor duurzame kustverdediging, houdt van een veilig New Orleans. Binnen twee jaar na de ontpoldering maal geheeld dan kun je de dijken in dat de moerassen ten zuidwesten lag er een bloeiend rietveld.” verwijderen en het moeras zijn van de stad in ere worden hersteld. “De aanleg van waterlopen voor de olie- gang laten gaan. Met name de Met dank aan de oerhollandse polder. industrie en indringing van zout hebben Peilbeheer nabij de stad gelegen zone met hoge grote gaten geslagen in het kwetsbare Eenmaal op stoom gekomen, doet de vegetatie zorgt er voor dat de dijken Voordat hij uitmondt in de Golf van systeem.” Als gevolg van erosie en natuur zelf het meeste werk. “Het is echt bij stormweer veel minder krijgen Mexico, stroomt de Mississippi door verstoring van de natuurlijke water- een duurzame manier om een zachte te verduren. Tel uit je winst.” typisch deltalandschap. huishouding verdwijnen vegetatie kustverdediging te creëren. Een gezonde en ondergrond. en robuuste moeraszone met voldoende 18 | Rijkswaterstaat Harde werken met zachte trekken | 19
  11. 11. Hangplek voor vis 03 Thema Hang- en paalstructuren Een haven is een en al waterbouw, geheel en al afgestemd op scheepvaart, industriële activiteit, logistiek en transport. Voor de natuur valt er weinig te halen. Het is er druk, de omgeving is glad en recht en schuilplaatsen zijn er schaars. Hoe haal je zeeleven de haven in? En waarom zou je dat willen? Welnu, tussen pontons en steigers en rondom pijlers en palen kunnen constructies worden gehangen die de aangroei van algen, wieren en mosselen stimuleren. Die trekken op hun beurt andere organismen aan, zodat een gevarieerde leefgemeenschap ontstaat. Meer natuur in de haven doet de kwaliteit van zowel het water als de omgeving toenemen. Een opwaartse spiraal door de inzet van ecostructuren. Kwal Zeesterren 20 | Rijkswaterstaat Harde werken met zachte trekken | 21
  12. 12. Levende haven Peter Paalvast, Ecoconsult, is de man achter de ‘hoela’s’, de strengen touw die rond palen of binnen pontons in het water kunnen worden gehangen. “Met ecostructuren willen we meer oppervlak in het water creëren, waarop ‘vaste‘ beesten, zoals Havenbedrijf Rotterdam, mosselen en zakpijpen, zich graag Deltares, Ecoconsult vestigen. In de natuur zijn die er genoeg, maar in een omgeving als Partners een haven kun je met de toepassing van onnatuurlijke structuren toch structuurrijkdom bereiken. De meeste van die ‘vaste’ beesten filteren het water. In helderder water groeien meer wieren, waarmee De paalhoela’s in de Rotterdamse haven kunnen bijdragen aan een hogere bepaalde vissen en vlokreeften zich De touwstructuren kunnen binnen een korte tijd volledig bio-productiviteit en een betere waterkwaliteit. voeden. Meer wier betekent ook begroeid raken met mosselen, sponzen en zakpijpen. Helder water meer zuurstof in het water. Zo kun je met minimale middelen werken Sander Cornelissen, Project Hangende aan de waterkwaliteit. Op die manier Projectleider Havenbedrijf Rotterdam kunnen ecostructuren helpen om ecostructuren aan de eisen van de Kaderrichtlijn Het havenbedrijf Rotterdam Water te voldoen.” is partner in het proefproject. in de haven van In de Rotterdamse haven worden in Projectleider Sander Cornelissen: het kader van de pilot tien palen met “Het havenbedrijf Rotterdam heeft Rotterdam hoela’s bekleed. Volgens Paalvast is maatschappelijk verantwoord dat nog maar het begin. “In de zoute ondernemen hoog in het vaandel Het succes van het eerste mini-palenbos haven bevinden zich nog honderden ‘Rokken’ van strengen touw – hoela’s staan. Waar mogelijk, wordt het kreeg in 2009 een vervolg in de haven van palen meer die van hoela’s kunnen genaamd – drijven tussen pontons of bieden van ruimte aan de natuur Rotterdam, waar steigers en pieren in de worden voorzien. Verder is er veel zijn rond palen gehangen. Op deze gestimuleerd. Het inzetten van Scheurhaven en de Pistoolhaven zijn ‘loze’ ruimte, bijvoorbeeld onder ecostructuren vestigen zich soorten hangende structuren in de haven omgevormd tot aantrekkelijke verblijven lange pieren, waar met drijvende als mosselen, zakpijpen en sponzen, kan een bijdrage leveren aan een voor schelpdieren en vissen. De manier structuren en touwconstructies die door hun filterende werking bijdragen ecologisch gezond watersysteem. waarop is eenvoudig maar doeltreffend. schuilplaatsen en hangplekken aan een betere waterkwaliteit. Tussen de Zo hebben organismen die het water Alles draait om het vergroten van de kunnen worden geschapen. neerhangende touwen van de ponton- filteren, zoals mosselen, een positief hoeveelheid aanhechtingsvriendelijk Met een grotere massa en meer hoela’s is het goed toeven voor vissen, effect op de helderheid van het water, oppervlak. Aan pijlers en palen zijn soorten wordt de haven in biologisch niet in het minst omdat ze graag een wat de natuurlijke en recreatieve betonnen platen met groeven en holten, opzicht een stuk productiever.” maaltje meepikken in de verrijkte functie van het water vergroot.” ecoplaten, bevestigd. havenomgeving. 22 | Rijkswaterstaat Harde werken met zachte trekken | 23
  13. 13. Rijkswaterstaat Zuid-Holland, Deltares Partners De ruwe touwoppervlakken op de palen vormen een aantrekkelijke habitat voor algen, wormen en vlokreeften. Project Mini-palenbos in de Nieuwe Waterweg Het mini-palenbos in de Nieuwe Waterweg Een van oorsprong gladde betonnen is de eerste toepassing van hang- en paal wordt zo een rijke habitat. De palen paalstructuren. Veertien palen van hout zijn op een strategische plaats in de en beton, omwikkeld met verschillende Nieuwe Waterweg geplaatst. Daar waar soorten touw, werden in 2007 in de Nieuwe het zoutgehalte sterk fluctueert onder Waterweg geplaatst. Ze doen dienst als invloed van getijden en seizoenen, golfremmer en vergroten de neerslag van kan de biodiversiteit wel een duwtje sediment, wat de waterkwaliteit ten goede in de rug gebruiken. Een uitgelezen plek, komt. De ruwe touwoppervlakken vormen ook, om de positieve bijdrage van deze een goede ondergrond voor verschillende ecostructuren te demonstreren. algensoorten, die op hun beurt weer als voedingsbodem dienen voor organismen als wormen, slijkgarnalen en vlokreeften. 24 | Rijkswaterstaat Harde werken met zachte trekken | 25
  14. 14. Blokken en platen met groeven en gaten 04 Thema Eco-betonstructuren Dijken, dammen en golfbrekers maken van de Nederlandse kust een kunstmatige rotskust. Maar kunstmatig is niet altijd synoniem met onnatuurlijk. Mosselen, zeepokken, wieren en vele andere soorten leven graag op een harde ondergrond. Ze weerstaan golfslag en getij, kunnen tegen uitdroging en opwarming. Ze trekken vissen en vogels aan. Toch kunnen flora en fauna langs de kust wel wat extra hulp gebruiken, bijvoorbeeld bij aanleg- of onderhoudswerken. Hoe kan de ecologische functie van kustwerken Mosselen worden gestimuleerd, terwijl veiligheid gegarandeerd blijft? Het antwoord is verrassend: met beton in bijzondere Mosselen benutten elke harde vormen, eco-betonstructuren. ondergrond om zich te vestigen. Kiertjes en spleetjes beschermen ze tegen graas door roofdieren. 26 | Rijkswaterstaat Harde werken met zachte trekken | 27
  15. 15. Ankerkettingschakel met mosselbroed Touwstructuren bieden een uitstekende hechtingsplaats voor mosselen. Dit verschijnsel wordt uitgebuit in de hoela’s. 28 | Rijkswaterstaat Harde werken met zachte trekken | 29
  16. 16. Rijkswaterstaat Noord-Holland, Deltares, bam/Delta Marine Consultants, Shell, C-Fix, Heijmans, Microbeton Sneller Partners Marco van Wieringen, Rijkswaterstaat Noord-Holland, is enthousiast over de toepassing van ecostructuren. “De natuur ontwikkelt zich snel De betonnen ecoplaten met gaten, kuiltjes en richels worden op bestaande op de nieuwe blokken; dat werkt Mosselen en krabbetjes maken al snel gebruik blokken vastgemaakt, om te testen welke structuren het snelst begroeid raken. door in het hele proces, zodat je van de beschutte gaten en richeltjes op de ecoplaten. Perspectieven veel sneller weer een gesloten systeem hebt. Vooral bij renovatie Bas Reedijk van bam/Delta Marine Project Zuiderhavenpier van pieren, havenhoofden Ecoplaten Consultants ziet volop mogelijk heden of ophoging van bestaande In april 2008 zijn twintig ecoplaten voor ecostructuren, mede vanwege IJmuiden constructies werkt het goed. geplaatst op de bestaande blokken rondom de geringe kosten: Door gefaseerd te werken, is het de pier; op een luwe locatie én op een plek De havenpieren beschermen eerste gedeelte alweer hersteld die is blootgesteld aan golven. De platen “Een structuur aanbrengen IJmuiden tegen het geweld van de zee. als je aan de laatste fase begint”. zijn gemaakt van beton, zwavelbeton, op beton is eenvoudig en brengt De betonblokken die langs de pieren en C-fix (koolstofbeton), en voorzien nauwelijks extra kosten met zich liggen zijn begroeid met schelpen, van kuiltjes, gaten en richels. Twee jaar mee. De renovatie in IJmuiden wieren en zeepokken. In spleten en Daarom worden nu proeven gedaan lang wordt de aangroei op de ecoplaten is de eerste echte kans voor groot- getijdenpoeltjes tussen de blokken met beton in bijzondere vormen. gevolgd om de beste combinatie van schalige toepassing, maar ik zie ook bivakkeren mosselen, alikruiken en Hoe gevarieerder de structuur structuren en materialen te vinden. perspectieven voor bijvoorbeeld de zoutwatermuggen. Ze dienen als voedsel van de ondergrond, hoe makkelijker Het principe werkt, want al na een paar bescherming van de Nederlandse voor overwinterende waadvogels. organismen zich er aan hechten. maanden hebben wieren bezit genomen kust met behulp van kunstriffen.” In de toekomst wordt de Zuiderhavenpier Door de inzet van eco-betonstructuren van de platen. De aangebrachte structuren gerenoveerd. Gebruik maken van nieuwe bij de renovatie kan de natuur zich straks zijn haast niet meer te zien. blokken met ecostructuur zou een grote sneller herstellen. IJmuiden is er een bijdrage kunnen leveren aan het eco- prima proeftuin voor. systeem. 30 | Rijkswaterstaat Harde werken met zachte trekken | 31
  17. 17. In juni 2008 zijn de eerste eco-Xblocs geplaatst bij de havenpieren van IJmuiden. Eco-Xblocs Het Xbloc is een alternatief voor de Het aanbrengen van zo’n rotsachtig traditionele blokken rondom de pier. uiterlijk vergt weinig meer dan een kleine Xblocs zijn een vinding van bam Infra- aanpassing van de mal. In juni 2008 zijn de consult. Door hun vorm, ze grijpen eerste tien eco-Xblocs, tien ton per stuk, in elkaar, zijn ze beter bestand tegen geplaatst in IJmuiden. De blokken worden stormgeweld dan de gebruikelijke drie jaar lang geobserveerd. Na een half vierkante blokken. Tegelijkertijd zijn jaar zijn ze al rijkelijk begroeid. ze lichter, omdat ze minder cement Een half jaar blokken bevatten. De grillige vorm van de blokken zorgt voor holtes en gaten waarin dieren zich kunnen verschuilen. Binnen een half jaar waren In de eco-uitvoering worden deze de blokken al rijkelijk begroeid met Xblocs voorzien van een ruwe opper- wieren, zeepokken en mosselen. vlaktestructuur, wat meer grip geeft dan glad beton. 32 | Rijkswaterstaat Harde werken met zachte trekken | 33
  18. 18. Ruimte voor de rivier In het kader van Ruimte voor de Rivier wordt Van die gelegenheid wordt gebruik gemaakt de afvoercapaciteit van de rivieren vergroot om een aantrekkelijk en leefbaar rivierengebied door maatregelen als dijkverlegging, te creëren, met behoud (of herstel) van het ontpoldering, verdieping van het zomerbed open karakter van het landschap. Veiligheid én en aanleg van hoogwatergeulen. een aantrekkelijker, natuurlijker leefomgeving: Rivierverruiming brengt herinrichting van het uitgangspunt van Ruimte voor de Rivier. omliggende landschappen met zich mee. Uitzicht Oude bekende Hoe verandert de Noordwaard in Een team van experts van Deltares, een doorstroomgebied voor de Waterschap Rivierenland, Rijkswaterstaat Nieuwe Merwede? “De huidige primaire Waterdienst, Projectbureau Noordwaard waterkering wordt over een lengte en de tu Delft boog zich over deze kwestie. van twee kilometer afgegraven”, In opdracht van het projectbureau geeft Yolande van der Meulen van Noordwaard en winn onderzochten De sterke takken van de wilg zijn bestand tegen een hoge golfbelasting, Rijkswaterstaat aan. Als manager van zij of door de inzet van golfremmende en kunnen de golfslag op de dijk aanzienlijk reduceren. het projectbureau Noordwaard is zij begroeiing volstaan kan worden met een nauw betrokken bij de inzet van bio- lagere, smallere dijk. Mindert de Vries, bouwers. “Bij een waterstand van 2 meter projectleider Rijke Dijk/Biobouw/ Intermezzo Noordwaard: groene golfremmende dijk boven nap, stroomt rivierwater dan de Eco-Engineering van Deltares, licht toe: Noordwaard in. Zo wordt de hoogwater- “We zochten een soort die kan groeien Dijken bouwen en bomen planten, De strook vegetatie dempt immers stand bij Gorinchem 30 centimeter lager. in kleigrond, regelmatig onder water op het oog twee heel verschillende stroming en golfslag. Veiligheid vergroten Bij Werkendam zelfs 60 centimeter.” kan staan, niet te veel onderhoud vergt, dingen. Toch komen we ze samen met natuurlijke waarden, het gebruik De dijkring moet wel weer dicht om bij extreme storm niet wegslaat en tegen in de waterbouw. Een griend van biobouwers sluit naadloos aan op de de bewoners van Werkendam te voldoende golfremming oplevert. met wilgen, bijvoorbeeld, kan als uitgangspunten van Ruimte voor de Rivier. beschermen tegen hoog water en door Maar niet te hoog groeit, want dat gaat golfremmer worden ingezet. In de Noordwaard, waar ruimte voor wind opgestuwde golven. Een waterkering ten koste van het uitzicht vanaf de dijk.” de Nieuwe Merwede wordt geschapen, met een harde bekleding ligt voor de De keuze viel op de wilg, zoals die in Wilgen worden al eeuwenlang aangeplant maakt een griend een hoge, harde kering hand. “Maar die houden we graag zo laag grienden wordt verbouwd. “Zo’n wilgenbos en geoogst voor de productie van zink- overbodig. Natuur en klassieke water- mogelijk. Het uitzicht van de bewoners reduceert de golfbelasting op de dijk. stukken. Maar zo’n buitendijks gelegen bouwkunde komen samen in een van het historische fort Steurgat – in 2000 Bovendien zijn grienden een bekend griend kan ook als biobouwer fungeren. innovatief concept voor veiligheid. verbouwd tot woonlocatie – moet zo min landschapselement in de Noordwaard. mogelijk worden belemmerd.” Met het oog Het wilgenhout werd vroeger gebruikt op de ruimtelijke inpassing rond het fort, voor tonnen en gereedschappen. In de krijgt de dijk ook een zeer flauw aflopend waterbouw worden nog altijd zinkstukken binnentalud. van wilgenhout gebruikt. Hoe een griend duurzaam wordt beheerd, is bekend.” 34 | Rijkswaterstaat Harde werken met zachte trekken | 35
  19. 19. In samenwerking met Projectbureau Noordwaard en Deltares is er door landschapsarchitect Robbert de Koning een ontwerp gemaakt voor een golfremmende groene dijk bij Fort Steurgat. Ontwerp Het ontwerp voor een groene dijk bij Fort Aan de noordkant van de dijk is een Steurgat is er. Door buitendijks een 60 tot combinatie van griend en golfremmende 80 meter brede griend van wilgen tegen kades voorzien. In de griend worden de dijk aan te planten kan die tot wel een verschillende maaipaden aangelegd, meter lager worden, en 15 tot 20 meter zodat er vanaf de dijk nog voldoende smaller dan een volledig harde water- uitzicht is op de Noordwaard. kering. De wilgen brengen de golfhoogte Van der Meulen: “Een storende barrière Moerasvegetatie met tachtig procent terug. Tegelijkertijd wordt zo teruggebracht tot een bescher- laat een griend het water langs de dijk mende, natuurlijke overgangszone doorstromen en is zo’n strook voor de tussen rivier en achterland. Met dank Planten zoals riet en wilgen beschermen dijk goed bereikbaar voor onderhoud. aan de biobouwers.” de ondergrond tegen erosie en houden “Dit concept levert een natuurlijk en golven tegen. Tegelijkertijd vormen ze waardevol landschapselement op”, waardevolle natuur. aldus de Vries. 36 | Rijkswaterstaat Harde werken met zachte trekken | 37
  20. 20. Voorwaarts met levende waterbouw Waterbeheerders en andere overheden kunnen met eenvoudige middelen veel bereiken. Waterbouwers herkennen en grijpen de kansen die er zijn om bij te dragen aan een voor de maatschappelijke en natuurlijke omgeving bestendiger vorm van bouwen. Kortom, de tijd is rijp voor levende waterbouw. Een stevig fundament is gelegd Om de daad bij het woord te voegen, Het kan snel gaan. Voorwaarts dus, De in dit boekwerk beschreven organiseerden Rijkswaterstaat en Deltares het lijkt vanzelfsprekend, zo prikkelend proefprojecten laten twee dingen zien. in januari 2009 het Symposium Leve(n)de zijn de voorbeelden. Dat vonden ook Waar bouwers, biologen en andere Waterbouw. Behalve voor uitwisseling van de bezoekers van het symposium belanghebbenden samen optrekken, ervaringen bood het symposium ook wan wie enkele uitspraken hier zijn ontstaan interessante alternatieven gelegenheid tot het smeden van nieuwe opgenomen. Dit verhaal besluit met voor traditionele waterbouw. plannen. Geïnspireerd door de voorbeel- een kort verslag, in woord en beeld, den van Rijke Dijk- en Biobouwerprojecten van de vier inspirerende voorstellen Toepassing van deze ideeën op bewezen aannemers, waterbeheerders, die het symposium heeft opgeleverd. kleine schaal levert bruikbare nieuwe onderzoekers en beleidsmakers dat het Zoveel is duidelijk: levende waterbouw methoden, technieken en ontwerpen loont de koppen bij elkaar te steken. heeft de toekomst. op voor een meer duurzame, levende waterbouw op grotere schaal. Voor vier verschillende regio’s wisten zij in korte tijd houdbare plannen te Maar de term proefproject zegt het ontwikkelen die door zowel het aan- al. Levende waterbouw is nog geen wezige panel van deskundigen als bezoekers enthousiast werden ontvangen. ‘Levende waterbouw dagelijkse praktijk. Dat zou het wel kunnen worden. Kennis van hoe Van de vier gepresenteerde ideeën voor nieuwe vormen van levende waterbouw, heeft de toekomst’ met de natuur kan worden gebouwd, is voorhanden en wordt verder heeft er een, de ‘oesterworst’ de weg ontwikkeld. naar de praktijk zelfs al gevonden (zie hoofdstuk 2 Oesters op laagwater). Harde werken met zachte trekken | 39
  21. 21. “Ik ben projectleider dijkversterkingswerken. Wij kijken als techneuten voornamelijk naar hoe we een dijk aan kunnen pakken; Schets van plan ecologie komt niet echt aan Voorstel 01 IJsselmeergebied Houtribdijk dynamisch bod. Deze middag is een Roel Doef van Rijkswaterstaat Waterdienst licht toe aan de hand van een op een groot scherm geprojecteerde schets dat er voor peilbeheer, vismigratie en strategische waterberging. De dijk is voorzien van voor- en achteroevers. In een ander gebied echte eyeopener.” de Houtribdijk een “biologisch alternatief” ligt een “biodijk waarin alle technieken is bedacht waarin veiligheid gecombineerd worden gebruikt”. Het gebied biedt wordt met ruimte, recreatie en mobiliteit. recreanten verschillende belevingen: Het dynamische en veelzijdige plan rust op “duisternis, openheid, rust en ruimte” Kees Bekker drie pijlers: een dubbele dijk, een gebied kernmerkend voor het IJsselmeergebied. “waar je kunt beleven” en een oermoeras. In het oermoeras is plaats voor “drijvende Waterschap Hollandse Delta De dubbele dijk, die sowieso een construc- rietmoerassen” en allerlei elementen die tie behelst waarmee de mobiliteit wordt de revue zijn gepasseerd. “Het oermoeras verbeterd, bevat een valmeer dat mogelijk- functioneert ook als een soort nier, en zal heden biedt voor seizoensgebonden slib vasthouden.” 40 | Rijkswaterstaat Harde werken met zachte trekken | 41
  22. 22. “Als environmental engineer ben ik hier uit belangstelling voor nieuwe ontwikkelingen op mijn vakgebied. Als baggerbedrijf hebben we in bestekken steeds vaker te maken met ‘bouwen met de natuur’. We zijn uiteraard geïnteresseerd in toepassingen die geld opleveren, maar willen ook graag milieutechnische verbeteringen introduceren. De twee items waar ik erg gecharmeerd van ben is het bouwmateriaal van C-Fix en de Xblocs van bam waarmee je een golfbreker of dijk natuurvriendelijker Schets van plan maakt. De hoela’s brachten me op een idee dat ik extra maatregelen zouden voor verdere opslibbing kunnen zorgen. De dijksloot een jaar of twee geleden tegenkwam: dat je tussen Voorstel 02 Waddengebied zou als ecologische zone kunnen worden ingericht, suggereert Langenberg. de palen in een windmolenpark oesters of zeewier Groei kwelder “Daarnaast zou je bij de overgang naar kan gaan kweken en een duurzamer systeem kan het duin het dijkprofiel kunnen aanpassen Ameland-West aan de natuurlijk omgeving, bijvoorbeeld creëren. Het is natuurlijk fantastisch als je dit soort aan de hand van een flauwe talud en Jan Langenberg Van Wetterskip Fryslân vertelt dat het waterschap zo’n 16 km dijk specifieke dijkbekleding.” Een dergelijk veelomvattend project zou als voorbeeld ‘levende waterbouw’ wereldwijd kan aanbieden rondom Ameland gaat versterken. “Aan de westkant lopen we tegen een geul aan die kunnen dienen voor vergelijkbare locaties in het Waddengebied. Maarten van der Wal, als onderdeel van je bestekken. Het is echt een over een jaar of acht aan de teen van de dijk Deltares, legt uit hoe je door het gebruik komt te liggen. Gaan we tegen die tijd de van schermen sedimentatie dan wel erosie opkomende markt.” dijk aanpakken, dan zou door het krimpen kunt stimuleren: “Het zijn poreuze struc- van de kwelder natuurgebied verloren turen waarin dieren zich kunnen vestigen. gaan.” Tussen kwelder en dijk ligt een Naargelang de positionering kan een dijksloot zonder ecologische waarde. scherm weerstand bieden aan de stroming Heidi van der Meij “Wij denken dat we het verplaatsen van die of juist extra turbulentie opwekken. Eén geul kunnen temporiseren, bijvoorbeeld scherm leidt tot sedimentatie, een ander Van Oord door mosselbanken aan te leggen of aan tot erosie. Door deze twee processen de hand van schermen.” Door de geul vast af stemmen, kun je de geul in bedwang te leggen, wordt de kwelder beschermd en houden.” 42 | Rijkswaterstaat Harde werken met zachte trekken | 43
  23. 23. “Mijn eigen invalshoek is die van de waterkwaliteit en de ecologie. Ik ben geïnspireerd door de vele ideeën vandaag en door de manier van werken. Neem nou die ecoplaten. Waarom maken we ze niet groter, om ze dan ook in zoetwater toe te passen? Ik denk aan het IJsselmeer Schets van plan en problemen met zwevend stof. Je kunt bijvoorbeeld blokken maken Voorstel 03 Zuidwestelijke delta Oesterworst met platen die parallel aan elkaar lopen; “Onze groep werd gegrepen door het dilemma van de zandhonger en we hebben “De worst wordt afgezonken en op enkele plekken aan de bodem verankerd daar kunnen driehoeksmosselen zich gemeend dit op een grootschalige maar eenvoudige manier aan te kunnen pakken”, aldus Eric van Zanten, Rijkswaterstaat. en biedt een ideale ondergrond voor levende oesters. Voordelen zijn de lage kosten en flexibele in situ toepassing qua vestigen, ongrijpbaar voor duikeenden Hans Bolk, Heijmans, legt eerst uit dat op basis van het principe ‘building with nature’ een voedingsbodem wordt lengte en vorm.” Van Zanten vult aan dat hij zich in de voorbereidingsfase bevindt van een pilotproject voor de aanleg van of andere vogels. Hoe meer mosselen, gecreëerd voor een oesterbank: een worst- vormige constructie van een net dat op een een oesterrif. “Ik wil dit idee onmiddellijk invoeren en mocht het de eerstvolgende hoe helderder het water.” schip of ponton gevuld wordt met dode vergadering over het fundament van het oesterschelpen en stenen. rif overleven dan zie ik een pilot voor de oesterworst wel zitten.” Arjen Kikkert Rijkswaterstaat 44 | Rijkswaterstaat Harde werken met zachte trekken | 45

×