Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.
Frydman na Spiszu Dawny widok Frydmana, za: Józef Szalay,
Album szczawnickie, czyli nadbrzeża górnego Dunajca
w dwudziestu...
Frydman to jedna z najstarszych miejscowości
położonych na Spiszu – dawnej historycznej krainie,
która do 1920 roku stanow...
Zabudowa
Frydmana,
fot. J.
Nowostawska­
‑Gyalókay, MIK
2016 CC BY SA
3.0
Zabudowa Frydmana.
fot. J. Nowostawska­
‑Gyalókay...
Kościół parafialny pw. św. Stanisława
Biskupa powstał zapewne pod koniec XIII
lub na początku XIV wieku. Hojnie wyposażył ...
Kościół
we Frydmanie
z lotu ptaka.
fot. Pluton
fotograficz­
ny 2. Pułku
Lotniczego,
za: Katalog za-
bytków sztu-
ki w Pols...
Kasztel we Frydmanie po przebudowie,
lata 30. XX wieku. fot. T. Chrzanowski,
za: M. Kornecki, Zamki i dwory obronne
ziemi ...
Rodzaje i kolejność podawania win węgierskich,
za: Abecadło win węgierskich, Budapeszt.
Polona, domena publiczna
Jeden z d...
Pogrzeb Macieja Iglara, Józefa Kasprzaka
i Andrzeja Jurgowskiego, którzy zginęli
w wypadku samochodowym, 1957.
fot. Albin ...
Namaczanie
lnu na Białce,
1970. fot. 
Franciszek
Kutarnia.
Ze zbiorów
Agnieszki
Prelich
Obieranie
ziemniaków
do sadzenia,
...
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

WIEŚ FRYDMAN NA SPISZU - "Frydman na Spiszu" (wystawa)

807 views

Published on

Wystawa plenerowa przygotowana w ramach XIX Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego (2017).

Published in: Education
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

WIEŚ FRYDMAN NA SPISZU - "Frydman na Spiszu" (wystawa)

  1. 1. Frydman na Spiszu Dawny widok Frydmana, za: Józef Szalay, Album szczawnickie, czyli nadbrzeża górnego Dunajca w dwudziestu czterech widokach rysowane z natury, z. 1–6, Kraków 1858. Polona, domena publiczna Wystawa powstała w ramach XIX Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego Od kuchni Opracowanie tekstów i koncepcji wystawy: Paulina Kasrzycka, Piotr Wojtaszek Opracowanie graficzne i korekta: Marcin Hernas dnidziedzictwa.plOrganizator: Patronat honorowy: Parafia pw. św. Stanisława BM we Frydmanie Szkoła Podstawowa im. Bronisława Czecha i Gimnazjum we Frydmanie Gmina Łapsze Niżne Gospodarz: Współorganizator: Partner:
  2. 2. Frydman to jedna z najstarszych miejscowości położonych na Spiszu – dawnej historycznej krainie, która do 1920 roku stanowiła część Królestwa Węgierskiego. Jak pisze etnograf Antoni Kroh, „zmieniały się systemy zarządzania, stosunki społeczne, polityczne i religijne – ale granice krainy, ukształtowane w XIII wieku (niektórzy historycy twierdzą, że wcześniej), trwały”. Tożsamość i kulturę tego regionu przez stulecia współtworzyli Słowacy, Niemcy, Polacy, Rusini, Żydzi, Romowie i Węgrzy. Sytuacja terytorialna uległa zmianie, gdy w wyniku decyzji Rady Ambasadorów podjętej 28 lipca 1920 roku na nowo wytyczono granice, przyłączając do Polski 14 spiskich wsi. Fragment mapy regionu Spisza, stan z około 1769 roku, za: Kaiserlich-Königliches Militär-Geographisches Institut, Wien 1900. Polona, domena publiczna
  3. 3. Zabudowa Frydmana, fot. J. Nowostawska­ ‑Gyalókay, MIK 2016 CC BY SA 3.0 Zabudowa Frydmana. fot. J. Nowostawska­ ‑Gyalókay, MIK 2016, CC BY SA 3.0 Zabudowa Frydmana. fot. P. Kasprzycka, MIK 2017, CC BY SA 3.0 Wieś Frydman na Zamagurzu Spiskim sięga swymi początkami zapewne XIII wieku. Lokowana ponownie w 1308 roku przez Fryderyka z Huncowiec, w dokumentach z 1320 roku występuje jako „Fridmanvagasa” (Frigyesvágása), czyli „poręba Frydmana”. Być może był to zasadźca wsi i od niego wzięła ona swą nazwę. W 1589 roku Frydman został sprzedany przez Olbrachta Łaskiego Jerzemu Horwathowi z Paloczy. Ciekawa historia Frydmana odzwierciedla się doskonale w jego zabudowie i najcenniejszych zabytkach. Nadal możemy dostrzec układ przestrzenny z rozplanowaniem zabudowy, dróg i rozłogów pól, który sięga czternastowiecznej lokacji. Pomimo upływu czasu i naturalnie postępującej przebudowy, przetrwała tu tradycyjna struktura zagród, z domami mieszkalnymi pośrodku działki i budynkami gospodarczymi na jej obrzeżach. Zachowała się też malownicza „ulica stodolna” z rzędem charakterystycznych dla spiskiego budownictwa stodół. Kapliczka św. Flo­ riana we Frydmanie w okresie między­ wojennym. Fot. J. Reychman, NAC
  4. 4. Kościół parafialny pw. św. Stanisława Biskupa powstał zapewne pod koniec XIII lub na początku XIV wieku. Hojnie wyposażył go w 1683 roku wracający z wyprawy wiedeńskiej król Jan III Sobieski. Świątynia zbudowana jest z lokalnego piaskowca (wedle tradycji pochodzącego z pobliskiej Szubienicznej Góry) z wielobocznie zamkniętym prezbiterium i wieżą o charakterze obronnym, zwieńczoną późnorenesansową attyką. Zbytkowa monstrancja z pierwszej połowy XVII wieku, znajdująca się w kościele we Frydmanie, 1903. fot. Kornél Divald, za: A „szentek fuvarosa” Divald Kornél felső­ magyarországi topográfiája és fényképei 1900–1919, red. István Bardoly, Ibolya Plank, Budapest 1999 Kościół pw. św. Stanisława Biskupa w okresie międzywojennym. NAC
  5. 5. Kościół we Frydmanie z lotu ptaka. fot. Pluton fotograficz­ ny 2. Pułku Lotniczego, za: Katalog za- bytków sztu- ki w Polsce, red.  J. Szyd­ łowski, t. 1, z. 11, Warsza­ wa 1951 Jedna z bram wejściowych na te­ ren kościoła we Frydmanie, 1913, szkic ołówkiem W. Skoczylas. Polona, domena publiczna Kosiół we Frydmanie, 1903. fot. Kornél Divald, za: A „szentek fuvarosa” Divald Kornél felső­ magyarországi topográfiája és fényképei 1900–1919, red. István Bardoly, Ibolya Plank, Budapest 1999 Strop w kaplicy Mat­ ki Boskiej Karmeli­ tańskiej w kościele we Frydmanie. fot. J. Nowostawska­ ‑Gyalókay, MIK 2016, CC BY SA 3.0 Do najstarszych elementów kościoła należą romańskie, wąskie okienko w ścianie zakrystii oraz wczesnogotycki, ­ostrołukowy portal z kolumienkami. Wystrój wnętrza świątyni pochodzi w znacznej części z drugiej połowy XVIII wieku, a ­wykonali go  artyści z Krakowa, Lubicy i Preszowa. Od strony północnej do prezbi­terium przylega kaplica Matki Boskiej Karmelitańskiej, ufun- dowana i zaaranżowana przez ks. Michała Lorencsa.
  6. 6. Kasztel we Frydmanie po przebudowie, lata 30. XX wieku. fot. T. Chrzanowski, za: M. Kornecki, Zamki i dwory obronne ziemi krakowskiej, Kraków 1966 Drugą, obok kościoła, reprezentacyjną budowlą Frydmana jest renesansowy, obronny kasztel z dwoma alkierzami i dwoma narożnymi wykuszami. Do początku zeszłego stulecia nakrywał go dach pogrążony i zdobiła wspaniała, renesansowa attyka. Wzniesiony ok. 1600 roku, był rezydencją Horwathów do 1857 roku, później na krótko trafił w ręce Salomonów, a ok. 1910 roku kupili go Noworolscy. Wtedy kasztel został przebudowany i utracił dekoracyjną attykę. Kasztel we Frydmanie przed prze- budową, 1903. fot. Kornél Divald, za: Szepesvárme­‑gyeművészetiemlékei, cz. 1, Budapest 1905
  7. 7. Rodzaje i kolejność podawania win węgierskich, za: Abecadło win węgierskich, Budapeszt. Polona, domena publiczna Jeden z dwóch pawilonów stanowiących wejścia do frydmańskich piwnic, pierwsza połowa XX wieku. Fot. J. Reychman, NAC W pobliżu kasztelu znajdują się dwupoziomowe piwnice na wino, malowniczo opisane przez Seweryna Goszczyńskiego. Podziemne korytarze wybudowane w pierwszej połowie XIX wieku na polecenie rodziny Horváthów­‑Palocsayów – właścicieli dominium niedzickiego, w skład którego wchodził Frydman – stanowić miały swoisty magazyn na wino sprowadzane z głębi Królestwa Węgierskiego. Warto przy­ pomnieć, że położenie Spisza na historycznym szlaku handlowym stanowiło ważne źródło jego zamożności. Frydman – usytuowa­ ny na skraju Górnych Węgier, tuż przy granicy z Galicją – stanowił ­doskonałą bazę do przechowywania wina, które często gościło na ­lokalnych stołach lub było sprzedawane do sąsiedniej Galicji. Przez ­stulecia Polska była jednym z głównych odbiorców win wę­ gierskich. W ­dawnych czasach w krakowskich piwnicach leżakowały największe zapasy tych win na świecie. Jak podaje znawca wina Wojciech Bosak: „Ugruntowana już pod koniec XVI wieku pozycja win ­tokajskich na ­polskim rynku pozostała niezachwiana przez następne dwa stulecia. Apogeum swojej popularności przeżyły one w połowie XVIII stulecia, kiedy ich przywóz do Polski często przekraczał milion litrów rocznie”. Przeznaczenie frydmańskich piwnic okazało się jednak nietrafione z powodu surowego klimatu i dużej wilgotności. Wino psuło się, dlatego dość szybko zaniechano jego przechowywania. W późniejszym okresie próbowano składować tam beczki z okowi­ tą, płody rolne, a po drugiej wojnie światowej uruchomiono nawet pieczarkarnię. Żadne z tych przedsięwzięć nie przyjęło się jednak na dłużej. Dziś opustoszałe i mroczne korytarze stanowią głównie ­ciekawostkę architektoniczną i ślad winnej przeszłości Frydmana.
  8. 8. Pogrzeb Macieja Iglara, Józefa Kasprzaka i Andrzeja Jurgowskiego, którzy zginęli w wypadku samochodowym, 1957. fot. Albin Stanek. Ze zbiorów Albina Stanka Frydmań­ ski Związek ­Strzelecki, lata 30. XX wieku. Ze zbiorów Karola Mar­ kowicza ­Procesja w Dni Krzyżowe we Frydma­ nie. Frag­ ment ulicy Jana III Sobieskie­ go, lata 50. XX wieku. Ze zbiorów Józefa Jur­ gowskiego Pięćdziesięciolecie małżeństwa Elżbiety i Pawła Organiściak, 1964. fot. Władysław Myśliwiec, z archiwum Małgorzaty Iglar Wesele Marii Żołą­ dek i Jana Brynczki, 1958. fot. An­ drzej Pitek. Ze ­zbiorów Marii Brynczka Grupa przedszkolna we Frydmanie, lata 60. Ze zbiorów Kazimiery Stanek
  9. 9. Namaczanie lnu na Białce, 1970. fot.  Franciszek Kutarnia. Ze zbiorów Agnieszki Prelich Obieranie ziemniaków do sadzenia, 1950. Ze zborów Marii Iglar Kąpiel gęsi. fot. Zofia Gawenciak, 1960. Ze zbiorów Zofii Milaniak Mieszkańcy Frydmana jako sta­ tyści we francuskim filmie Man- drin, 1962. Ze zbiorów Andrzeja Iglara

×