Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Samu Szemerey - Tożsamości blokowiska

1,826 views

Published on

  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Samu Szemerey - Tożsamości blokowiska

  1. 1. Samu SzemereyTożsamości blokowiskaNarracje osiedla ÚjpalotaPokolenia, które tutaj dorastają, będą z pewnością baraków mieszkaniowych. Wymagano niu wewnętrznych i zewnętrznych opisówodczuwały więź z Újpalotą. Będą miały wspomnie- otwarcie, aby zostało ono zaprojektowane osiedla; dzisiaj ujawniają one także procesnia. Nasze pokolenie jeszcze wspomnień nie ma. jako osiedle „wytworne”, wyrastające ponad ścierania się zmiennych i często sprzecznychTamás Lipp, Podbój Újpaloty poziom miejskich sypialni i wyposażone w zło- z sobą perspektyw i zespołów wartości, które żoną infrastrukturę edukacyjną, zdrowotną konkurowały z sobą i wzajemnie na siebie i usługową, przekraczającą nawet techno- oddziaływały przy tworzeniu obrazów i mo- logiczne ograniczenia uprzemysłowionego deli rozumienia Újpaloty. Zmiany zachodząceÚ jpalota jest osiedlem mieszkanio- budownictwa mieszkaniowego. Ten ogromny w kolejnych dekadach nadpisane zostały na wym o szczególnym charakterze. projekt był od samego początku przedmiotem kilka sposobów na narracji o fundacji-jako- Jako wytwór eksperymentalnej gruntownych badań nad procesami adaptacji -podboju. Ich analiza pozwoli spojrzeć na dekady lat 60. XX wieku było ono mieszkańców do nowych warunków mieszka- osiedle jako na kulturowy fenomen, a takżenajwiększym przemysłowym założeniem niowych, nad wyłanianiem się wspólnot oraz lepiej zrozumieć jego przyszłe możliwości.mieszkaniowym Budapesztu, a jednocześnie specyfiką ich problemów. Ewolucję tę anali-pierwszym założeniem zielonym i pozbawio- zowano i dokumentowano aż do roku 1989, poza sypialniaminym bezpośredniego miejskiego otoczenia, używając metod etnograficznych, za pośred- Osiedle Újpalota jest jednym z pierwszychbo położonym na peryferiach stolicy Węgier. nictwem wywiadów oraz analizy socjograficz- założeń mieszkaniowych, które zostałoInteligencja była tu po raz pierwszy w mniej- nej; badania te są prowadzone do dziś. postawione na zielonym, niezabudowanymszości w porównaniu z liczbą rodzin robot- wcześniej terenie. Proces projektowy zostałniczych, wprowadzających się do Újpaloty W dawnych i współczesnych źródłach można przeprowadzony w Instytucie Planowaniaz substandardowych bloków i tymczasowych znaleźć ujęcia pomagające w konstruowa- Typologicznego i trwał od 1964 roku; budowa
  2. 2. rozpoczęła się w roku 1969. Całość, realizowa- Plany generalne osiedla, opracowane pod Mimo to architekci biorący udział w projek-na przez Budapeszteńskie Przedsiębiorstwo kierunkiem Tibora Tenkego i Árpáda Meste- towaniu Újpaloty i jego środowiska opisywaliMieszkaniowe nr 3, miała uwzględniać zało- ra, wykazują wpływ krytyki projektowania proces tworzenia osiedla jako wyzwalającyżenia planu piętnastoletniego dla mieszkal- modernistycznego charakterystycznej dla i twórczy; miał on stanowić jeden z fron-nictwa, określającego między innymi liczbę Team X. Punkty usługowe i handlowe zostały tów Nowego Mechanizmu Gospodarczegomieszkań i punktów usługowych osiedla1. tu rozmieszczone wzdłuż promenadowych osi, oraz opierać się na zróżnicowanym użyciuMimo to w tym samym czasie stawiano sobie z oddzielnymi ciągami komunikacyjnymi oraz uprzemysłowionych technologii mieszkanio-za cel udowodnienie, że prefabrykowane różnego typu budynkami mieszkalnymi zapla- wych, w szczególności zaś niestandardowychtechnologie mieszkaniowe dają możliwość nowanymi w kilku skalach. Dzięki temu stwo- rozwiązań5. Wyjątkowość wieżowca mieszka-stworzenia barwnego i zróżnicowanego śro- rzony został system zróżnicowany, lecz mający niowego określiły również jego struktural-dowiska miejskiego. Fakt, że przywiązywano jednocześnie jednolitą sylwetę3. Po ukończe- ne ograniczenia (na przykład koniecznośćdo tego zagadnienia taką wagę, wiązał się niu osiedla w 1977 roku, w wywiadzie prze- użycia betonu ze względu na wagę wieżyprawdopodobnie z peryferyjnym charakte- prowadzonym przez Tamása Lippa4, architekt ciśnień). Symboliczny wydaje się ponad-rem lokalizacji osiedla (w pierwotnym planie Tibor Tenke został zapytany nie tylko o swoje to fakt, że jego projektant, Tenke, mimozagospodarowania przestrzennego miasta pierwotne pomysły, ale także o ich realizację licznych próśb, nigdy nie otrzymał w tymobszar ten miał status terenu zalesionego). i późniejsze funkcjonowanie. Okazało się, że budynku mieszkania. Jakiego rodzaju utopięWynikało to także z woli przekroczenia promenady wzdłuż osi zostały w znacznym reprezentowało osiedle Újpalota? Powojennysztywnego modelu architektury, znanego stopniu zmienione, oryginalny plan poziomo system planowania oraz związana z nim wia-z popularnych programów dla mieszkalnic- oddzielonych pasów ruchu odrzucono, a ciąg ra w technologię doprowadziły do osobliwejtwa realizowanych w poprzedniej dekadzie2. handlowy zaprojektowano na poziomie ulicy, erozji znaczeń form architektonicznych:Zwrot ten oznaczał zarazem początek epoki, został zastąpiony mieszkaniami. Zbudowano różne struktury przestrzenne, tworzone zew której priorytety przemysłu zaczęły stop- jedynie część szkół i budynków użyteczności zbiorów identycznych bądź z elementówniowo dominować nad wymogami stawiany- publicznej mających tworzyć kilkupiętrowe podobnych, reprezentowały ostatecznie za-mi projektom przez urbanistów i architek- centra za wielopasmowymi promenadami, wsze tę samą funkcję – zwłaszcza wtedy, gdytów. Újpalota stanowiła zapowiedź owych podobnie jak inne wielopiętrowe obiekty; sala obiekty były pozbawione charakteru publicz-nadchodzących zmian, wskutek których widowiskowa i ośrodek kultury, które miały nego. W rezultacie zagubieniu uległa skalakompromisy pomiędzy projektami a ich re- stanowić centrum osiedla, nigdy nie powsta- tej architektury, a życie społeczności musiałoalizacjami stały się integralnym elementem ły, a jedynym zbudowanym tu obiektem był się toczyć w otwartych, niezagospodarowa-definiującym życie wspólnoty i kształtują- osiemnastopiętrowy wieżowiec mieszkalny nych przestrzneiach pomiędzy prefabryko-cym jej wyobrażenie o sobie samej. z wieżą ciśnień na szczycie. Za sprawą wyso- wanymi jednostkami mieszkalnymi. Pewien kości i wyjątkowego kształtu, odróżniającego architekt, który wprowadził się na osiedle, go od zbudowanych z prefabrykatów jednostek zobaczył w nim symbol trwałości kompromi-1 Liczby zatwierdzone przez Komitet Wykonawczy Rady mieszkaniowych, stała się natychmiast symbo- sów: wywiady z roku 1978 zawierały zarównoMiejskiej Budapesztu na sesji 6 sierpnia 1969 roku były lem osiedla. krytykę (monotonia, brak wykończenia), jaknastępujące: 14 105 jednostek mieszkaniowych, 700jednostek żłobkowych, 1400 jednostek przedszkolnych, i ocenę zalet planu. Dominował w nich ton140 klas, 2500 m2 na usługi medyczne, 18 340 m2 na oczekiwania na przyszłość Újpaloty.usługi handlowe, 4900 m2 na działalność kulturalną. 3 Zob. Z. Körner, M. Nagy, Az európai és a magyar telepszerűZob. E. Szepes, Újpalota − egy városrész regénye [„Újpalota − lakásépítés története 1945− től napjainkig [„Historia europej-powieść o dzielnicy”], Budapest 2002. skich i węgierskich osiedli mieszkaniowych od 1945 roku 5 Zob. Z. Csorba, [wypowiedź w:] T. Lipp, Álom szocreál2 Zob. G. Preisich, Budapest városépítésének története do dziś”], Budapest 2006. kivitelben (Śniadanie u Chruszczowa), Budapest 2009. Tytuł1945–1990 [„Historia miejskiej rozbudowy Budapesztu 4 Zob. T. Lipp, Honfoglalás Újpalotán [„Podbój Újpaloty”], książki Lippa jest nawiązaniem do węgierskiego tytułu1945−1990”], Budapest 1998. Budapest 1978. filmu Śniadanie u Tiffanyego – S. S. i M. Ch. panoramio
  3. 3. Wieżowce mieszkalne − jedna z dominant krajobrazu Újpalota Brak przestrzeni przeznaczonych do życia wspólnotowego miał swoje konsekwencje od samego początku. Ponieważ życie kulturalne musiało się opierać na lokalnych działaniach o charakterze prywatnym, normy wytworzone z myślą o organizacji kultury osiedla stano- wiły źródło napięć pomiędzy inicjatywami obywatelskimi oraz narracją władzy. Z drugiej strony takie inicjatywy, jak kluby, mieszkania- -żłobki czy działające bez siedziby od 1977 roku Újpalota Szabadidő Központ (Centrum Kul- tury Újpalota), zyskały z biegiem czasu duże doświadczenie w tymczasowym wykorzystywa- niu instytucjonalnych i otwartych przestrzeni osiedla, dzięki czemu ukształtował się również system regularnej współpracy pomiędzy różnymi organizacjami7. Miejsca, w których wydarzenia te się rozgrywały, nasyciły się znaczeniami i interpretacjami, co w konse- kwencji doprowadziło do wytworzenia zespołu panoramio narzędzi służących wyrażaniu jednostkowychopowieści przestrzenne Proces zamieszkiwania owego dziewiczego śro- 7 Zob. 30 év krónikája: Szemelvények az Újpalotai Szabadidő Központhárom évtizedének történetéből [„Kronika trzydziestuBrak budynków użyteczności publicznej oraz dowiska miejskiego, dokonujący się za pośred- lat. Fragmenty trzydziestoletniej historii Domu Kulturymonotonia uprzemysłowionej architektury nictwem języka i wspomnień, rozpoczynał się Osiedla Újpalota”], red. Á. Kelemen i in., Budapest 2010.stanowiły cechy charakterystyczne osiedla wraz z momentem wprowadzenia się. Dotyczy- panoramiow kolejnych dekadach i są elementem wspól- ło to zarówno jednostek, jak i wspólnot. Słowonym dla wszystkich narracji opisujących „podbój”, pojawiające się w tytule socjografiiśrodowisko Újpaloty. Rozwiązanie tej kwestii z 1978 roku, stanowi językowy akt fundacyj-stało się głównym celem stawianym sobie ny dla pierwszego pokolenia wspólnot, choćprzez lokalną społeczność, w tym kierunku i ono zostało zapamiętane na kilka sposobów.zmierzały także podejmowane przez nią dzia- Począwszy od roku 1971, poczucie przynależ-łania. Co ciekawe, rozmaite interpretacje klu- ności i wspólnoty między „osadnikami” tegoczowych aspektów tego problemu, takich jak nieukończonego (dosłownie i w przenośni)alienacja, monotonia, rozmiary mieszkań oraz osiedla opierało się na wspólnym doświadcze-sposób wykorzystywania i status przestrzeni niu wprowadzania się oraz doprowadzaniapublicznych, zmieniają się z czasem w sposób mieszkań do akceptowalnego stanu6.znaczący, a niekiedy nawet sobie wzajemnieprzeczą. 6 Zob. T. Lipp, Honfoglalás..., oraz E. Szepes, dz. cyt. Symbol osiedla – wieżowiec mieszkalny z wieżą ciśnień umieszczoną na dachu
  4. 4. Koncert zespołu Piramis na dachu osiedlowegoprzedszkolai wspólnotowych tożsamości w przestrzeni pu-blicznej, a także szybkiej akumulacji lokalnejgeografii mentalnej mieszkańców, bez ogląda-nia się na odgórne dyrektywy planistów8.Rolę tego rodzaju narracji pełnią na przy-kład historie nazw ulic. Niektóre opowieścipierwszego pokolenia rozgrywają się nabezimiennych ulicach, chociaż faktem jest,że wybór nazw, również tych związanychz lokalną historią, łączył się z quizem tele-wizyjnym nadawanym w czasie, gdy ruszyłabudowa osiedla9. W quizie dotyczącym historiilokalnej, zatytułowanym Czarne−białe tak−nie,uczestniczyły drużyny z Óbudy i Rákospaloty.Druga z nich, w ramach przygotowań do kolej-nej rundy, przeprowadziła dogłębne badania fot.: archiwum autoradotyczące dzielnicy, w ramach których zostałastworzona między innymi lista starych nazwdróg i winnic znajdujących się niegdyś naterenie osiedla. Dzięki temu można było nadaćosiedlowym ulicom odpowiednie nazwy. fot.: s. szemereyProces zamieszkiwania przestrzeni można In search of the spiral11. W dziele pojawia się jegoprześledzić w powieściach dla młodzieży dziecięcy towarzysz „indiańskich” gier, a ichMihály Padisáka. Ich akcja rozgrywa się na doświadczenia, zaczerpnięte z filmów i lite-osiedlu, na którym dzieci wprowadzające się rackich fikcji, przeciwstawione są tekstomdo budynków stają się odkrywcami „indiań- z dziedziny krytycznej teorii społecznej,skich” plemion, a przestrzenie publiczne i pla- pisane potajemnie przez jego ojca. Pojawiace budowy – niepodbitym jeszcze terytorium się tu także kontekst osiedla, w którym obiełowieckim10. Podobne aktywności ukazują aktywności miały miejsce. Z kolei wcześniejszarównież dzieła Balázsa Beöthy’ego. Artysta, instalacja fotograficzna, zatytułowana This songktóry spędził swoje dzieciństwo w Újpalocie, means nothing, tworzy audiowizualne środowi-zrekonstruował kolejne warstwy znaczeń sko, w którym znany z westernów romantyzmosiedla w powstałej w 2006 roku instalacji Dzikiego Zachodu spotyka się ze środowiskiem Dzikiego Wschodu wschodnioeuropejskich8 Na temat relacji dwóch perspektyw oraz emancypacji blokowisk, a narracje o bohaterstwie i odnaj-przestrzeni miejskiej poprzez chodzenie zob. M. de Certe- dywaniu drogi w dziczy przepisują na nowoau, Wynaleźć codzienność. Sztuki działania, Kraków 2008.9 Zob. E. Szepes, dz. cyt.10 Zob. seria Kanóc (1984, 1987) oraz M. Padisák, Csipisz mégisgyőz [„Csipisz zwycięża”], Budapest 1979. 11 Zob. www.bk.hu/spiral. Wejście do Centrum Kultury Újpalota
  5. 5. Fontanna na głównym placu osiedla jącą się na poziomie dzielnicy. Rákaspalota, które z wsi przekształciło się w nie do końca rozwinięte miasteczko, konkurowało w stara- niach o środki z „nowoczesnym” i dużo więk- szym osiedlem Újpalota, któremu brakowało z kolei infrastruktury oraz politycznej władzy, by móc podejmować decyzje. Zewnętrzni widzowie, żyjący często w znacznie gorszych mieszkaniach, z trudem akceptowali rosnące wymagania mieszkańców nowych osiedli, które wydawały się jałowe, monofunkcyjne i nieinteresujące jako środowiska miejskie. Wola mediacji oraz wypełnienia pustki odpo- wiednimi programami była jednym z powodów utworzenia Centrum Kultury Újpalota. Trzy dekady jego działalności można opisać jako proces ciągłej reinterpretacji przestrzeni osie- dla12. Programy zorganizowane na pierwsze Dni Újpaloty w 1978 roku do dziś stanowią klu- fot.: s. szemerey czowe elementy lokalnego folkloru. Koncert zespołu Piramis na dachu przedszkola, muzyka grana w wieżowcu mieszkalnym, a także koncerty muzyki kameralnej oraz darmowekrajobraz, który rozpościera się z dachów oraz ramy ustanowionej polityki społecznej, coroczne lodowisko działały jako détournement,wysokościowców. odciskając swoje piętno na dynamice pod- które otwierało nie tylko przestrzenie publicz- boju w okresie kształtowania się tożsamości ne, ale także budynki i ich wnętrza, pozwala-Terytorialna walka o przestrzeń publiczną Újpaloty. Z wyżej wymienionych powodów jąc na swobodne stowarzyszanie się tak długo,znajduje swoje odbicie w relacjach władzy architekci odrzucali pomysły przekształce- jak długo mieściło się to w ramach oficjalnejpolitycznej z usługami publicznymi pozbawio- nia nieużywanych przestrzeni za klatka- polityki kulturalnej.nymi lokali i powodującymi nieustanną de- mi schodowymi w kluby, jednak istnieniecentralizację działań. Ponieważ w momencie niekontrolowanych organizacji społecznych Napięta relacja między władzami miastademograficznego wyżu Újpalota liczyła sobie szybko stało się powodem niepokoju urzędni- i organizacją ujawniła się wyraźnie przy okazji60 tysięcy mieszkańców, niektóre podstawowe ków partyjnych. Uliczne gangi z sąsiedniego zarządzania projektami partycypacyjnymi orazusługi, takie jak opieka medyczna czy opieka blokowiska Rákaspalota pojmowały zachowa- komunikowania projektów rozbudowy. Głównynad dziećmi, musiały być świadczone w sposób nie ich kolegów z osiedla Újpalota jako objaw plac, obecnie park, pierwotnie planowana lokali-nieoficjalny. Grupy młodzieży, pozbawione braku poszanowania dla ulicznego kodeksu, doklubów i spędzające czas na ulicach i placach, którego oni sami byli przywiązani; zjawisko 12 Według jednego z organizatorów, w związku z brakiemszybko stały się źródłem licznych konfliktów, to można postrzegać jako formę obywatelskiej siedziby, regularnie przeglądali on plan osiedla w poszuki-które przerastały możliwości kontroli policji refleksji nad polityczną rywalizacją rozgrywa- waniu miejsc dla kolejnych wydarzeń. Zob. 30 év krónikája... autoportret 1 [36] 2012 | 68
  6. 6. zacja centrum kultury, stanowił przedmiot debat wspólnocie osobistych opowieści i wspo- Placu pojawił się nawet wymóg pozostawie-dotyczących nowych funkcji kulturalnych i spo- mnień, w których kreacja miejskiego kontek- nia jej na miejscu; podobny wymóg nie objąłłecznych, w trakcie których wypowiedziano się stu funkcjonuje jako bezpośrednie doświad- pomnika Tenkego, który pozwolono swobod-krytycznie na temat programu, proponowanej czenie; na Głównym Placu można zrozumieć, nie przemieszczać. Ostatnio zniknął całkowi-lokalizacji nowego kościoła oraz nieprzejrzysto- w jaki sposób mogłyby one stać się częścią cie z placu inny, nieco mniej czytelny, ale zaści procesu projektowego. Dawny budynek biura wspólnej wiedzy wszystkich mieszkańców, to bardziej dramatyczny pomnik związanypartii służył jako miejsce wydarzeń kulturalnych przekazywaną następnie „spóźnialskim” z budową osiedla: blok mieszkalny po stronienawet przed 1990 rokiem i od tamtego czasu jest i obecnemu młodemu pokoleniu. Rzeźba ulicy Nyírpalota, znany jako „Blok z czarnymużywany jako sala widowiskowa zarządzana podarowana przez miasto Ózd ma w założe- strychem”, ponieważ jego wyjątkowe paneleprzez Centrum Rekreacji Újpalota. niu wypełnić symboliczną pustkę po centrum szczytowe upamiętniały młodego pracow- kultury, którego nie ma. Dzieło przedstawia- nika budowy, który spadł z rusztowaniaW ostatnich latach w otoczeniu osiedla zostały jące jedność stołecznych dzielnic, znane rów- podczas nocnej zmiany14. Tak było do czasuutworzone nowe przestrzenie publiczne: nież jako Trójnoga Lizzy nie wydaje się dobrze remontu fasady. Świeżo ocieplony budynekw 2008 roku na przyległej działce zbudowano znosić upływu czasu, ani z punktu widzenia został wówczas pomalowany w abstrakcyjnekościół, powstało także centrum handlowe formy, ani materiału, z którego zostało wy- geometryczne wzory, które nie mają żadnegoPolós Center – jedna z flagowych komercyj- konane13; mimo to Lizzy stała się elementem związku z miejscem i których główną roląnych inwestycji okresu przejściowego. Mały wyposażenia placu (co zawdzięcza być może jest dzielenie fasady na mniejsze jednostki.zalesiony obszar zajmowany niegdyś przez temu, że powstała na kamieniu węgielnym). Sprawa „Bloku z czarnym strychem” stano-„Indian”, a następnie wykorzystywany jako Wsród warunków zorganizowanego w 2011 wi inspirujący przykład sztuki publicznejpark wypoczynkowy, jak również sąsiadujące roku konkursu na projekt nowego Głównego podejmującej refleksję nad dyskursywnościąz nim ogródki działkowe i przylegające do nichcentrum handlowe z siostrzanym Asia Center 13 Zob. E. Szepes, dz. cyt. 14 Zob. T. Lipp, Álom szocreál...dostarczają obecnie większości komercyjnych, fot.: s. szemereya także innych usług, w jakiś sposób nadpisu-jąc urbanistyczny układ Újpaloty. Centralnapromenada zaprojektowana przez Tibora Ten-kego wciąż nie została zbudowana, znajdujesię tu jedynie wieżowiec, hala targowa orazgłówny plac z punktem przesiadkowym i prze-strzenią dla wydarzeń kulturalnych na dwóchjego krańcach.Symboliczna centralna rola Głównego Placujest wzmacniana przez umieszczony tamkamień węgielny oraz rzeźbę podarowanąosiedlu przez ruch miast siostrzanych lat 80.Te obiekty, a także pomnik Tibora Tenkegooraz najnowszy z nich, fontanna, odsyłają doopowieści konstruujących i łączących młodemiasta. Pierwsi mieszkańcy żyją jeszcze weWidok na Główny Plac osiedla, w tle jedenz wielopiętrowych bloków mieszkalnych
  7. 7. Od góry: wejścia do Polus Center i Asia Center znajdujących się na osiedlu lu życia, okazały się istotnym czynnikiem ale też przez czynniki społeczne, takie jak za- w tworzeniu pierwszej wspólnoty mieszkań- kłopotanie związane z koniecznością zdjęcia ców osiedla; dziś stanowią także kluczowy butów przed wejściem na dywan w mieszka- element wielu reminiscencji15. Dla tych, niu sąsiada. którzy przeprowadzali się tu z mieszkań tym- czasowych, z rozpadających się mieszkań do Wzorce alienacji wyglądały inaczej w każdym wynajęcia, z witrynowych mieszkań i dzie- budynku i na każdej klatce schodowej. Młod- lonych z innymi jednostek mieszkaniowych, sze dzieci, które tutaj dorastały, wspominały pierwsze doświadczenia przestrzenności klatki schodowe jako „podstawowe jednostki panoramio wiążą się często z ekstremalnymi emocjonal- wspólnotowego życia”, z otwartymi i prze- nie i kulturowo wyzwaniami wprowadzania chodnimi mieszkaniami, pewnie bardziej do- się, meblowania i utrzymywania miejsca godnymi dla dzieci niż dla dorosłych. Rozpad zwanego domem. Mieszkania o nieco większej i stopniowe milknięcie pierwszych wspólnot powierzchni były często zamieszkiwane przez mieszkańców zbiegły się z wygasaniem coraz wielopokoleniowe rodziny, a duże zagęsz- bardziej beznadziejnej bitwy o przestrzenie czenie mieszkańców prowadziło do nieunik- publiczne oraz nasilaniem się kulturowego nionych konfliktów. Mimo to zadziwiające szoku migracji i recesji lat 80. Szczegółowe ba- jest, jak bardzo uprzednie warunki życia dania socjologiczne z lat 1978 i 1985 przewidy- przeciwstawiane są w wywiadach zmartwie- wały tendencje demograficzne, które później niom związanym z nowymi mieszkaniami. uległy przyspieszeniu wskutek przemian poli- We wspomnieniach dotyczących eklektycz- tycznych. Liczba mieszkańców spadła wówczas nych czynszówek schematyczne plany pięter, do 40 tysięcy, a na osiedlu zaczęły dominować zatłoczone mieszkania i hałaśliwi sąsiedzi gospodarstwa domowe prowadzone przez wiedzący wszystko o wszystkich funkcjonują starszych, samotnych, słabo wykształconych w sposób neutralny lub zyskują wręcz no- i zubożałych ludzi. W konsekwencji wspólno- stalgiczny rys, podczas gdy w odniesieniu do towe organizacje skierowały swoją uwagę na osiedla ocena warunków życia jest wyraźnie podtrzymywanie domeny usług i programów panoramio negatywna. Zmieniające się skale prawdo- społecznych, które poza swoją funkcją kulturo- podobnie odcisnęły swoje piętno na skalach wą służą przede wszystkim przetrwaniu. wspólnot oraz na przestrzennych struktu-i obecnością wspomnień w życiu wspólnoty. rach, wykraczających daleko poza osobiste Prywatne przestrzenie pojawiają się w życiuAby dziedzictwo pierwszych pokoleń pozosta- środowisko; kilku wcześniejszych sąsiadów wspólnoty również za pośrednictwem swoichło funkcjonalne i mogło być przekazywane wprowadzających się razem na osiedle mówi- właścicieli. Újpalota nigdy nie była uważanadalej, odnowa placów i fasad musi się skon- ło o wygasających przyjaźniach oraz izolacji za elitarne osiedle, dlatego osobistości publicz-centrować na archeologii opowieści właści- rodzin stopniowo zwracających się ku swoim ne czy inne godne uwagi postaci, wprowadza-wych dla Újpaloty. własnym sprawom. Ten proces był wzmocnio- jąc się tutaj, stały się ważnymi elementami ny nie tylko przez często przywoływany brak na kulturalnej mapie okolicy. Kawalerkimieszkanie za mieszkaniem czy też bezużyteczność półprywatnych stref, zbudowane na samej górze wieżowca wskutekNiedokończone, niedoskonałe mieszkania, uporczywego lokalnego lobbingu, uprawiane-podobnie jak szok wywołany zmianą sty- 15 Zob. tamże oraz tegoż, Honfoglalás... go z wykorzystaniem politycznych koneksji, autoportret 1 [36] 2012 | 70
  8. 8. Rzeźba zwana Trójnogą Lizzy podarowana mieszkańcom Újpaloty przez mieszkańców Ózdu, Główny Plac osiedlazostały zagospodarowane przez artystów. Sam horyzontami, zamieszkałymi przez słabofakt ich zamieszkania, jak również przywią- wykształconych mieszkańców i operującychzanie ich nowych mieszkańców do wspólnoty, językiem architektonicznym kojarzonym z to-przyczyniły się do powstania nowych obszarów talitarnymi reżimami.komunikacji. W Újpalocie dostrzegam zespół elementówPoświęcony lokalnej historii tom Eriki Szepes o wiele bardziej otwarty i potencjalnie zmien-pozostaje wysoce krytyczny w stosunku do ny niż gdziekolwiek indziej, a także środo-opinii ukazujących alienację i rozpad wspól- wisko obdarzone duchem przedsiębiorczości.not jako dominujące trendy. Tekst Szepes, Młody wiek osiedli, właściwa im obfitośćstanowiący osobiste świadectwo autorki, przestrzeni oraz zieleni stanowią obietnicęprzedstawia zmiany z roku 1990 oraz rady- transformacji dalece bardziej radykalnej niżkalne przekształcenie sytuacji ekonomicznej ta, która miałaby polegać na odnowieniu tra-jako główne czynniki odpowiedzialne za zwrot dycyjnego, historycznego miasta.mieszkańców „do wewnątrz”, choć jednocze-śnie podreśla, że stosunki sąsiedzkie, w roku Nowy plan rozbudowy, zainicjowany w 20111990 liczące sobie dopiero dekadę, okazały roku serią konkursów i interwencji, proponujesię silniejsze. Krytyczna perspektywa Szepes stabilność zamiast tymczasowości, otwarteoparta jest również na założeniu, że rzekomo ścieżki kariery zamiast opcji przetrwania, orazidentycznie wyglądające mieszkania zmusza- współpracę ze społeczeństwem obywatelskimły lokatorów do wykonywania tych samych w celu odnowienia przestrzeni publicznych Új-ruchów i czynności we wszystkich budynkach. paloty i jej wspólnot, osiągających liczebność fot.: s. szemereySzepes oferuje pokazową wycieczkę poprzez Egeru. Broszura adaptująca zieloną politykęmieszkania zajmowane przez osoby o różnych miejską do specjalnych potrzeb osiedli miesz-korzeniach i pokazuje, w jaki sposób ludzie kaniowych oferuje wizję przekształcenia tychżyjący początkowo w podobnych warunkach budowli w laboratoria zielonej innowacji orazzrobili następnie rozmaite kariery i żyją dziś życia opartego na elastycznej pracy16. strzeni publicznej. Osiedle to obszar, w którymw całkowicie odmiennych środowiskach. może zaistnieć ciągłość stanowiąca o historii Aby uniknąć powtórzenia sytuacji „czystej i tożsamości każdego miasta.wnioski tablicy”, ważne byłoby wyeksponowanie usu-Obraz blokowiska tworzą nie tylko budyn- niętych na dalszy plan potencjałów miejsca, tłumaczenie z angielskiego: michał choptianyki (lub ich brak) oraz pozorny nowy start takich jak podzielany optymizm pierwszegogwarantowany przez architektów. Tworzy go okresu historii osiedla czy obecność ich oso- Autor w trakcie badań był stypendystą programu im. Ernő Kálaia Węgierskiego Instytutu Kultury i Sztuki (Magyarraczej zespół możliwości i ograniczeń, a także bistych wspomnień oraz śladów czterdziestu Művelődési Intézet és Képzőművészeti Lektorátus).znaczeń zamkniętych w planach i rozwija- lat wspólnej historii jej mieszkańców w prze-jących się w biografiach mieszkańców. Takasytuacja, delikatna i niepewna w porównaniu 16 Á. Novák, Újpalota – Zöldváros: Az élhető város és a fenn-z tą oferowaną przez historyczne miasto, spo- tartható városfejlesztés építészszemmel [„Újpalota − zielone miasto. Architektoniczny pogląd na miasto nadające się dowodowała pomnożenie negatywnych obrazów zamieszkania oraz na zrównoważony rozwój urbanistycz-blokowisk jako miejsc związanych z wąskimi ny”], Budapest 2004. autoportret 1 [36] 2012 | 71

×