Successfully reported this slideshow.
Your SlideShare is downloading. ×

KOŚCIÓŁ ŚW. MARCINA W KRAKOWIE (przewodnik)

Ad
Ad
Ad
Ad
Ad
Ad
Ad
Ad
Ad
Ad
Ad
XII MałopolskIe
DnI DzIeDzIctwa
kulturowego
zobacz z bliska
Ewangelicka sztuka i sacrum
Kościół św. Marcina w Krakowie
www...
Kościół św. Marcina
Kościół św. Marcina przy ul. Grodzkiej należy
do parafii ewangelickiej. W miejscu, gdzie
obecnie znajd...
mi na narożnikach. W dolnej kondygnacji,
dzielonej pilastrami, mieszczą się trzy portale
i półkoliste nisze w architektoni...
Advertisement
Upcoming SlideShare
Styl barokowy
Styl barokowy
Loading in …3
×

Check these out next

1 of 8 Ad

More Related Content

Slideshows for you (15)

Viewers also liked (20)

Advertisement

Similar to KOŚCIÓŁ ŚW. MARCINA W KRAKOWIE (przewodnik) (20)

More from Małopolski Instytut Kultury (20)

Advertisement

Recently uploaded (20)

KOŚCIÓŁ ŚW. MARCINA W KRAKOWIE (przewodnik)

  1. 1. XII MałopolskIe DnI DzIeDzIctwa kulturowego zobacz z bliska Ewangelicka sztuka i sacrum Kościół św. Marcina w Krakowie www.dnidziedzictwa.pl realizator:
  2. 2. Kościół św. Marcina Kościół św. Marcina przy ul. Grodzkiej należy do parafii ewangelickiej. W miejscu, gdzie obecnie znajduje się barokowa świątynia już w XII lub XIII w. istniał romański kościół. Kiedy w 1612 r. Konstancja Bużeńska, zamoż- na wdowa po staroście dobczyckim i brzeźnic- kim, sprowadziła z Niderlandów do Krakowa karmelitanki bose, zamieszkały one obok kościoła św. Marcina. Po kilku latach kościół ten został im przekazany. W 1634 r. rozebrano romańską budowlę i w latach 1637-1640 na jej miejscu wzniesiono, istniejący do dzisiaj, wczesnobarokowy kościół. Powstał on według projektu Giovanniego Battisty Trevano, nadwornego architekta króla Zygmunta III Wazy. Konsekracji dokonał biskup krakowski Piotr Gembicki w 1644 r. W czasie potopu szwedzkiego kościół zamieniono na zbór protestancki. W 1686 r. wróciły do niego karmelitanki, wtedy też został ponownie konsekrowany. Stulecie później, na polecenie władz kościelnych, zlikwidowano klasztor przy ul. Grodzkiej, a zakonnice przeniosły się do klasztoru na Wesołej (dziś ul. Kopernika). Kościół wystawiono na sprzedaż, jednak przez prawie trzydzieści lat pozostał zamknięty. Dopiero w 1816 r. władze Krakowa przekazały świątynię ewangelikom jako rekompensatę za krzywdy wyrządzone w przeszłości. Od tego czasu służy on nieprzerwanie krakowskiej wspólnocie ewangelickiej. Barokowy kościół św. Marcina usytuowa- ny jest w pierzei ulicy, dlatego widoczna jest tylko jego fasada. Jej kompozycja nawiązuje do formy pobliskiego kościoła św. św. Piotra i Pawła. Jest ona dwukondygnacyjna, zwieńczo- na trójkątnym szczytem z krzyżem i wazona- chór z prospektem organowym płyta upamiętniająca Mikołaja Reja, wykonana według projektu Jana Raszki (1921) Wnętrze kościoła św. Marcina wypełnia ja- sność, prostolinijne piękno, atmosfera skupie- nia. Ta dziś protestancka świątynia, tak różna od bogato dekorowanych kościołów starego Krakowa, jest nie tylko wyrazem protestanc- kiej religijności, ale i niezwykłym symbolem historii protestantów i ich ogromnego wkładu w kulturę Europy.
  3. 3. mi na narożnikach. W dolnej kondygnacji, dzielonej pilastrami, mieszczą się trzy portale i półkoliste nisze w architektonicznej obudo- wie. W kondygnacji górnej, na osi, znajduje się okno w ozdobnym obramieniu, a boki zamykają wolutowe spływy. Kościół jest jednonawowy, nakryty skle- pieniem kolebkowym z lunetami, ozdobionym sztukateriami w formie geometrycznych figur. Całe wnętrze utrzymane jest w kolorze białym, z ciemniejszym, jednolitym wyposażeniem. Ścia- ny boczne są podzielone zdwojonymi pilastrami o ozdobnych kapitelach z wolutami i główkami aniołów. Pomiędzy pilastrami mieszczą się płytkie wnęki zamknięte półkoliście. Tuż pod sklepieniem obiega wnętrze bogato profilowany i mocno wysunięty gzyms, zdobiony ornamenta- mi – kostkowym i astragalem. Architektoniczny ołtarz o cechach klasy- cystycznych, pochodzący z 1870 r., jest malo- wany w odcieniach szarości, z marmoryzacją i złoconymi detalami. Znajduje się w nim obraz ukazujący Chrystusa uciszającego mor- ską burzę, autorstwa Henryka Siemiradzkiego (1882). Na bokach ołtarza i na zwieńczeniu ustawione są na postumentach złocone rzeźby Ewangelistów. Ponad ołtarzem, na tle witra- żowego okna, umieszczony jest drewniany gotycki krucyfiks z XIV w. Witraż wykona- ny został według projektu Adama Ciompy. Innym ważnym elementem wyposażenia kościoła jest ambona, która znajduje się przy filarze oddzielającym prezbiterium od nawy po stronie północnej. Pod chórem, o formie i kolorystyce nawiązującej do ołtarza, wmuro- wana jest w ścianę kamienna płyta poświęco- na pamięci Mikołaja Reja. witraż Adama Ciompy z przedstawieniem Upadku w grzech i Zesłania Ducha Świętego klasycystyczny ołtarz główny (1870) z obrazem H. Siemiradzkiego przedstawiającym Chrystusa uciszającego burzę (1882) krucyfiks (XIV w.) tablica z wypisanymi numerami pieśni i introitu śpiewanych podczas nabożeństwa ambona Zobacz z bliska chrzcielnica z przedstawieniem Chrztu Chrystusa
  4. 4. zobacz z bliska Chrzcielnica Zwiedzanie świątyni zacznijmy od zabyt- kowej chrzcielnicy: na drewnianej czaszy spoczywa pokrywa zwieńczona sceną Chrztu Chrystusa. Figura św. Jana przypomina typo- we przedstawienie Jezusa Zmartwychwstałe- go – w perizonium, z krzyżem i szarfą z napi- sem agnus Dei (z łac., Baranek Boży), a twarze św. Jana i Chrystusa są niemal identyczne. Podobieństwo to, choć może niezamierzone, przypomina, że św. Jan jest starotestamento- wą prefigurą Chrystusa i jako ostatni prorok biblijny jest też łącznikiem między Starym a Nowym Testamentem. W kościołach protestanckich chrzciel- nica jest umieszczona zwykle obok ołtarza, naprzeciw ambony, co pokazuje drogę chrześcijanina: od Chrztu (chrzcielnica), przez słuchanie słowa Bożego (ambona) do Sakramentu Komunii, zwanego Sakramen- tem Ołtarza (ołtarz). O sztuce „Aby tu nic się nie działo, jak tylko, aby nasz kochany Pan sam z nami rozmawiał przez swoje święte słowo [...]” – powiedział Marcin Luter w Torgawie podczas konsekracji pierw- szego zbudowanego kościoła protestanckiego (1544). Te słowa są kluczem do zrozumienia odmienności wystroju ewangelickiej świątyni. Protestantyzm nie rezygnował zupełnie ze sztuk plastycznych, ale ich rola jako nośnika treści religijnych została ograniczona, a zasób tematów znacznie uszczuplony. Niemal zupeł- nie z wnętrz zniknęła rzeźba. Popularne w kościołach katolickich, zwłaszcza w czasach kontrreformacji, prywatne fundacje ołtarzy, figur czy kaplic, w kulturze protestanckiej nie były praktykowane. Według teologii luterańskiej fundacje dzieł nie są bo- wiem drogą do zbawienia, przychodzi ono tylko z łaski Boga. Luter krytykował przepych świątyń: „Powinniśmy dbać o to, aby kult był raczej czysty niż kosztowny”. Proste, oszczędne wnętrza, kryją w sobie jednak niezwykłe bogactwo treści. Marcin Luter z łabędziem, rycina sygnowana: Andreas Maschenbaur [Archiwum Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Krakowie; fot. T. Pudełko] W 1517 r. Marcin luter przybił do drzwi kościoła zamkowego w Wittenberdze 95 tez wzywających do naprawy kościoła, zapoczątkowując Reformację. Gdy w 1529 r. na sejmie w spirze zabroniono głoszenia zasad Reformacji, wiele niemieckich miast i władców zaprotestowało – stąd nazwa protestanci. O wyznawcach luteranizmu mówi się także ewangelicy, co podkreśla szczególne znaczenie biblii w protestantyzmie. Śląski Graal – pozłacane naczynie do Wieczerzy Pańskiej, dzieło złotnika Andreasa Kauxdorfa (1636) przywiezione do Krakowa jako pamiątka po śląskich kalwinach prawdopodobnie przez ks. Wiktora Niemczyka, organizatora parafii ewangelickiej w powojennym Wrocławiu. Naczynie pierwotnie należało do księcia Jerzego Rudolfa z Legnicy i jest unikalną pamiątką po Piastach Śląskich. [Archiwum Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Krakowie; fot. M. Sztwiertnia]
  5. 5. Obraz solus Christus (z łac., Tylko Chrystus) to jedna z pięciu najważniejszych zasad reformacji: droga do Boga wiedzie tylko przez Chrystusa, jedynego pośrednika między człowiekiem a Bo- giem. Nie uznaje się więc wstawiennictwa Ma- rii ani świętych, jak również ich pośrednictwa w modlitwie. Brak ich kultu zdeterminował wystrój kościołów: nie ma tu ołtarzy poświęco- nych patronom ani przedstawień maryjnych. Ideowym centrum jest Chrystus, a jego wi- zerunek zajmuje naczelne miejsce: w ołtarzu, krucyfiksie, chrzcielnicy. Osobliwe wezwanie protestanckiej świątyni – św. Marcina, oraz zachowane boczne nisze ołtarzowe są pamiąt- ką historii kościoła, fundowanego pierwotnie jako świątynia katolicka. Chrystus uśmierza burzę – obraz w ołtarzu głównym został namalowany w 1882 r. specjalnie dla protestanckiej świątyni przez Henryka Sie- miradzkiego, na prośbę ówczesnego proboszcza parafii ks. Jerzego Gabrysia, zaprzyjaźnionego z malarzem. Przedstawia Chrystusa uciszającego burzę. Scena nie tylko ilustruje biblijne zdarze- nie, ale i przypomina, że Bóg jest wszechmocny i przynosi pomoc potrzebującym. Obraz namalo- wany w czasie rozbiorów i niespokojnej sytuacji politycznej miał dla ówczesnych odbiorców szczególne znaczenie. Ołtarz główny w stylu neo- klasycystycznym został poświęcony w 1870 r. krucyfiks nad ołta- rzem, datowany na 1380 r., to najstarsza zachowana tego typu rzeźba w Ma- łopolsce i niezwykle cenny zabytek sztuki gotyckiej. Pierwotnie rzeźba była polichromo- wana. W czasach baroku figurę Jezusa przemalowano na biało (być może w związku z regułą sióstr karmelita- nek, będących wówczas w posiadaniu kościoła św. Marcina, zalecającą skromność i prostotę świątyń), a następnie na czarno – jako wyraz żałoby po powstaniu styczniowym. Ślady poli- chromii zachowały się jedynie na twarzy Chry- stusa. Ukrzyżowanie to najczęściej pojawiający się temat w sztuce protestanckiej, najpełniej bowiem wyraża naukę o zbawieniu i chrysto- centryczny charakter teologii luterańskiej. na górze strony: Lucas Cranach Starszy, predella ołtarza w Kościele Najświętszej Marii Panny w Wittenberdze, 1547; przedstawia Marcina Lutra głoszącego kazanie o Chrystusie. [fot. J. M. Pietsch, Spröda] powyżej: krucyfiks w kościele św. Marcina w Krakowie, detal [Archiwum Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Krakowie; fot. aut. nieznany] z lewej: Henryk Siemiradzki, Chrystus uśmierza burzę, 1882 [fot. M. Łuczak]
  6. 6. słowo Według reformacyjnej zasady sola scriptura (z łac., Tylko Pismo) Biblia jest jedynym źródłem prawd wiary (w katolicyzmie obok Pisma fundamental- ne znaczenie ma Tradycja). Potrzeba znajomości Pisma Świętego jako źródła wiary i prawdy przyczyniła się do rozpowszechnienia liturgii w językach narodowych i tłumaczeń Biblii. Rola szeroko pojętego słowa w religii protestanckiej zrodziła potrzebę powszechnej edukacji – zakła- dano więc liczne szkoły, biblioteki (do czego na- mawiał M. Luter), nastąpił rozkwit drukarstwa. Konsekwencją prymatu słowa była rów- nież mniejsza niż w katolicyzmie rola sztuk plastycznych w głoszeniu prawd wiary. Ów stosunek najlepiej wyrażają słowa Filipa Me- lanchtona, współtwórcy reformacji i współpra- cownika M. Lutra: „Jest wiele rzeczy, których nie sposób namalować, choć można o nich mówić słowami”. W kościele św. Marcina znajduje się płyta upamiętniająca Mikołaja reja wykonana według projektu Jana Raszki. Mikołaj Rej (1505- -1569), nazywany często ojcem literatury pol- skiej był także propagatorem edukacji i języka polskiego. Znane wszystkim zdanie: „Niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi iż swój język mają”, odzwierciedla prze- miany, jakie niósł renesans, ale i reformacyjne w duchu poglądy pisarza (był zwolennikiem Lutra, potem Kalwina). Podczas II wojny świa- towej hitlerowcy zniszczyli tablicę, w ramach usuwania polskich śladów w zborze ewangelic- kim (wraz z trzydziestoma innymi tablicami, m.in. wybitnego etnografa Oskara Kolberga). z lewej: płyta upamiętniająca Mikołaja Reja [fot. M. Łuczak] poniżej: Biblia – Księgi Starego i Nowego Przymierza, 1726, drukarnia Stefana Urbana [Archiwum Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Krakowie; fot. aut. nieznany] Reformacja przyczyniła się do rozpowszechnienia tłumaczeń biblii w językach narodowych. Przekład Pisma dokonany przez polskich kalwinów (tzw. Biblia Brzeska, 1536) był drugim całościowym przekładem biblii (po Biblii Leopolity) na język polski.
  7. 7. Muzyka Obok słowa najważniejszym elementem liturgii protestanckiej jest muzyka, w myśl zasady: „kto śpiewa, modli się podwójnie”. W kościele charakte- rystyczne są tablice z numerami pieśni i introitu ze śpiewnika wyznaczonych do śpiewania w czasie na- bożeństwa. Według Lutra muzyka jest najlepszym obrazem uczuć religijnych, stąd ogromne przywią- zanie do wspólnego śpiewu w kościele luterańskim. W niektórych kościołach tablice wywieszano na zewnątrz w tygodniu, by wierni mogli poćwiczyć w domu przed niedzielnym nabożeństwem. Chorał luterański To gatunek muzyki stworzony w XVI w. na potrzeby kościoła ewangelickiego: jego prosty rytm i melodia oraz ograniczona liczba głosów (maksymalnie cztery – w przeciwień- stwie do często skomplikowanych i wielo- głosowych kompozycji chóralnych w ówcze- snych nabożeństwach katolickich) pozwoliły wiernym na włączenie się do nabożeństwa, a tekst w języku narodowym (nie jak dotąd po łacinie) na chwalenie Boga szczerze i ze zrozumieniem. Muzyka organowa Organy, nieodzowna część wyposażenia prote- stanckiej świątyni, przypominają o znaczeniu muzyki w tradycji ewangelickiej. Reformacja przyczyniła się znacznie do rozwoju muzyki organowej – do XV w. instrument ten rzadko był wykorzystywany w liturgii. Organy w ko- ściele św. Marcina zostały wykonane w 1930 r. przez W. Biernackiego, słynnego organmistrza z Warszawy, ale część instrumentu pochodzi z poł. XIX w. Dzięki powszechnej w szkołach ewangelic- kich edukacji muzycznej wykształciło się wielu znakomitych kantorów, organistów i kompozy- torów. Najbardziej znani to Jan Sebastian Bach (1686-1750) i Georg Friedrich Haendel (1685- -1759), obaj wychowani w rodzinach ewangelic- kich. Ich dorobek to jeden z najważniejszych rozdziałów historii muzyki chrześcijańskiej. Zadaniem organistów zatrudnianych przez rady miejskie była nie tylko oprawa liturgii i uroczystości publicznych, musieli także komponować. J. S. Bach, który całe swe życie poświęcił Kościołowi, stworzył np. pięcioletnie cykle kantat – na każdą niedzielę i święto! Chór parafialny [Archiwum Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Krakowie; fot. aut. nieznany] Mostek skrzypiec Gustawa Hausslera [własność: B. Ostafin; fot. z Archiwum Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Krakowie; fot. aut. nieznany] ks. Gustaw Haussler był jednym z najbardziej znanych krakowskich lutników. Pochodził z ewangelickiej rodziny lutników, która przybyła do krakowa z saksonii w XiX w. Jest autorem tzw. Kancjonału górnośląskiego, uznanego za jeden z najlepszych polskich śpiewników ewangelickich.
  8. 8. STOPKA Bibliografia: 450 lat Reformacji pod Wawelem, oprac. I. Czajka, red. B. Tondera, Kraków 2008. E. Bocek-Orzyszek, H. Orzyszek, J. F. Haendel i J. s. bach na tle epoki baroku, „Kalendarz Ewangelicki na Rok: 1986”, Warszawa 1985. A. Godfrejów-Tarnogórska, Śladami krakowskich ewangelików, „Zwiastun” 2007, nr 20. A. Godfrejów-Tarnogórska, Zbory, dwory, ogrody i… chrzcielnica, „Zwiastun” 2008, nr 13-14. katalog Zabytków sztuki w Polsce, t. IV: Miasto kraków, cz. III: kościoły i klasztory Śródmieścia, 2, red. A. Bochnak, J. Samek, Warszawa 1978. kościół Ewangelicki świętego Marcina w krakowie, red. A. M. Spiechowicz-Jędrys, Kraków 2007. A. Małkiewicz, Theoria et praxis. studia z dziejów sztuki nowożytnej i jej teorii, Kraków 2000. A. Miłobędzki, architektura polska XVii wieku, Warszawa 1980. J. Below i in., Nasze Życie – luteranie w Polsce, red. M. Legendź, Bielsko-Biała 2007. Teoretycy, pisarze i artyści o sztuce 1500-1600, oprac. J. Białostocki, Warszawa 1985. P. Oszczanowski, Śląski Graal – historia dzbana liturgicznego do Wieczerzy Pańskiej z dawnego wrocławskiego kościoła Dworskiego, www.luteranie.org A. Wilson-Dickson, Historia muzyki chrześcijańskiej. Od chorału gregoriańskiego do muzyki gospel, Warszawa 2007. teksty: Paulina Jurkowska-Pudełko, Barbara Sanocka koncepcja graficzna projektu MDDK: Marcin Klag opracowanie graficzne: Marcin Klag na okładce: chrzcielnica w kościele św. Marcina w Krakowie [fot. M. Łuczak] © by MIK, Kraków 2010 www.mik.krakow.pl Obiekt objęty programem XII Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego, cyklicznego wydarzenia Województwa Małopolskiego, realizowanego przez Małopolski Instytut Kultury. rób zdjęcia zabytkom! Zachęcamy do fotografowania Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego. Najciekawsze zdjęcia opublikujemy na www.dnidziedzictwa.pl. Więcej informacji w zakładce fotorelacje. inicjator: wsparcie finansowe: patroni medialni: realizator: partnerzy: instytucja kultury Województwa Małopolskiego

×