Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

PARK IM. WOJCIECHA BEDNARSKIEGO W KRAKOWIE (przewodnik)

2,772 views

Published on

Przewodnik po obiekcie przygotowanyw ramach XII Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego (2010).

Published in: Education
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

PARK IM. WOJCIECHA BEDNARSKIEGO W KRAKOWIE (przewodnik)

  1. 1. www.dnidziedzictwa.pl XII MałopolskIe DnI DzIeDzIctwa kulturowego zobacz z bliska Przestrzeń. (Re)kultywacja. (Re)kreacja Park im. Wojciecha Bednarskiego w Krakowie realizator:
  2. 2. 1. Szkoła Twardowskiego Krzemionki, zwane też Górą Lasoty, to leżące na prawym brzegu Wisły malownicze wa- pienne wzgórza, osnute tajemnicą prastarych legend: o księciu Kraku, o księżniczce z Góry św. Benedykta, o mistrzu Twardowskim. Wień- czy je kopiec Krakusa (VIII w.), najstarsza budowla wiązana z Krakowem, oraz niewielki kościół św. Benedykta (XII w., z reliktami z X-XI w.). Tu od wieków odbywa się najstar- sze krakowskie święto: Rękawka. Na Krze- mionkach witano monarchów i dostojników, przybywających do Krakowa, a z kopca zdjęto pierwsze panoramy miasta (XVI w.). Zieleń na owych najbliższych Wawelowi wzgórzach to szczególny ogród, zawieszony pośród skał sta- rego kamieniołomu – miejski park w Podgórzu. Secesyjno-modernistyczny park im. Woj- ciecha Bednarskiego zajmuje obszar ok. 8,5 ha. Zwraca uwagę nie tylko swą urodą i widokami na Podgórze, Kazimierz czy Wawel. W naszej części Europy jest to jedna z pierwszych (bądź nawet pierwsza) rekultywacja terenu poprzemy- słowego – pełna, świadoma i natychmiastowa. Zakładanie ogrodu postępowało w ślad za eks- ploatacją kamieniołomu (wznowioną w końcu XIX w.). Wydobycie kamienia i prace ogrodnicze zostały odpowiednio skorelowane, a zakład gór- niczy i park pozostawały w swoistej symbiozie przez dwadzieścia kilka lat. Warto uświadomić sobie skalę prac, polegającą na nawiezieniu gleby na skalne dno kamieniołomu i sadzeniu sporych, nawet kilkunastoletnich drzew. Kamieniołom ponad dzisiejszym Rynkiem Podgórskim powstał najpewniej w średniowie- czu. Jego rozległa kotlina nosi nazwę Szkoła Twardowskiego. Wedle legendy, czarnoksięż- nik doskonalił się tu w magii i gromadził nieprzebrane skarby, chronione potężnymi zaklęciami. Gdy Twardowski, po niefortunnej wizycie w karczmie „Rzym”, został zawieszo- ny między niebem a ziemią, jego uczniowie pobiegli na Krzemionki i sztuką magiczną otworzyli wejście do kamieniołomu. Zamiast jednak spodziewanych skarbów znaleźli tam tylko porzuconą księgę czarnoksięską... poniżej: widok z Krzemionek, XVI w., Egidius van der Rye [Archiwum Państwowe w Krakowie, sygn. Zb. Kart. V-10] powyżej: kopia fragmentu widoku Krakowa od zachodu, 1603 r. [il. za: kraków. Nowe studia nad rozwojem miasta, red. J. Wyrozumski, Kraków 2007]
  3. 3. 2. Park w centrum miasta Krzemionki od XIV w. stanowiły teren miasta Kazimierza. Nosiły niegdyś nazwę Gór Kazi- mierskich, przedmieście u ich stóp nazywano więc Podgórzem. Znajdowały się tu wielkie kamieniołomy i cegielnie, a także duży port rzeczny (solny) kopalni wielickiej. W związku z I rozbiorem Polski, dokonał się też rozbiór Kazimierza, przepołowionego granicą państwo- wą. Podgórze w 1784 r. uzyskało status odręb- nego miasta, lewobrzeżne części Kazimierza zostały natomiast wcielone do Krakowa (1801). Dopiero po 1867 r., w dobie autonomii ga- licyjskiej i samorządności miast rozpoczął się szybki wzrost Podgórza. Na początku XX w. na- leżało już do największych i najważniejszych miast Galicji. Choć pięciokrotnie mniejsze od Krakowa, osiągnęło większą i nowocześniejszą produkcję przemysłową od swego sąsiada. Pod- górze stało się miastem zasobnym. Elektrow- nia miejska – miara nowoczesności – ruszyła tu w 1900 r., kilka lat wcześniej niż w Krako- wie. Sukcesy wynikały ze świadomych decyzji społeczeństwa miasta. Zachowawczy Kraków ograniczał rozwój przemysłu – Podgórze roz- wój ten usilnie popierało. Demokratyczny i postępowy charakter Podgórza wyrażał się w tolerancji religijnej, w szerszej ordynacji wyborczej, w wolności uprawiania zawodu i założenia firmy, w dba- łości o polepszanie warunków życia miesz- kańców. Podgórzanie ogromną wagę przywią- zywali do kształcenia młodzieży. To właśnie pedagog – Wojciech Bednarski, jął z młodzieżą szkolną realizować ogród na miarę aspiracji społeczeństwa Podgórza. Potrzeby urządzania publicznych parków w XIX w. wynikały z rozwoju miast i prze- mian społecznych w Europie. W latach 1898-1902 Ebenezer Howard zaprezentował w Londynie ideę miast-ogrodów, której jed- nym z postulatów był zielony park w środku miasta – zamiast gęstej zabudowy śródmie- ścia. Pomysł wzbudził na świecie ogromne zainteresowanie. Cienisty park w centrum Podgórza istniał już wtedy od kilku lat. Zdjęcie lotnicze St. Meysenhältera, 1923 r., pocztówka [zbiory Łukasza i Tomasza Ryś]
  4. 4. 3. Wojciech Bednarski Wojciech Bednarski urodził się 12 stycznia 1841 r. w Kunicach koło Gdowa. W 1865 r. podjął pracę nauczyciela w szkole ludowej w Podgó- rzu; już po czterech latach awansował na jej dyrektora. Po wejściu w życie ustaw o auto- nomii galicyjskiej i samorządzie gmin brał czynny udział w tutejszym życiu społecznym i politycznym. Był m.in. radnym miejskim, założycielem towarzystw samopomocowych, inicjatorem powstania Towarzystwa Upięk- szania Miasta Podgórza oraz aktywnym członkiem wielu innych tutejszych instytucji społecznych. Ideę parku na Krzemionkach W. Bednarski powziął w latach 80. XIX w. Podgórze miało niedawno ukończone planty (dziś im. F. Nowac- kiego), więc pomysł kolejnych „przechadzek” nie spotkał się z poparciem. Pierwszy zalążek parku – „ogródek przyszkolny” – Bednarski sfinansował więc sam i wykonał z pomocą mło- dzieży. Po otwarciu „ogródka” 23 czerwca 1891 r., władze miejskie dały się przekonać do wsparcia inicjatywy, jednakże Bednarski nadal dokładał znaczne kwoty. Otwarcie pierwszej części parku 19 lipca 1896 r. stało się wydarzeniem dla Podgó- rza i Krakowa. Publiczność na rękach obnosiła Bednarskiego po alejkach. 9 stycznia 1897 r. miasto Podgórze nadało twórcy parku godność honorowego obywatela, a w 1903 r. podarowało, w uznaniu zasług, par- celę. W dzisiejszych czasach trudno w to uwie- rzyć, ale Bednarski, przy tylu piastowanych funkcjach, nie dorobił się majątku. Z własnych środków finansował park i działania społecz- ne. Piękną willę „Julia” i znakomity wokół Zdjęcie Wojciecha Bednarskiego [fotografia ze zbiorów rodziny Bednarskich] Glorieta przy Placu Sokolim widziana z Wielkiej Promenady, po prawej stronie Aleja Okrężna, pocztówka, wyd. Salonu Malarzy Polskich, 1901 r. [zbiory Łukasza i Tomasza Ryś] niej ogród ufundowali mu więc synowie. Wdzięczne Podgórze w 1907 r. nazwało park jego imieniem (za życia patrona, co przecież należy do sytuacji wyjątkowych). W. Bednarski co wieczór spacerował za Most Podgórski, na Kazimierz (czyli do Krakowa), gdzie czasem zaglądał do cukierni. Anegdota głosi, że gdy przesądzone zostało połączenie ukochanego Podgórza z Krakowem, Bednarski skrócił swe spacery. Dochodził mia- nowicie tylko do połowy mostu, zatrzymywał się i zdecydowanie zawracał...
  5. 5. 4. Prasa donosiła: „Nowa Reforma” 22 lipca 1896 r. napisa- ła: „Potrzeba było w istocie żelaznej woli i prawdziwego zamiłowania, aby w połowie własnym [W. Bednarskiego] kosztem na mar- twym rumowisku skalnym i głazach, gdzie pod każde drzewko, pod każdą niemal trawkę z osobna ziemię nawozić i ustawicznie podle- wać, gdzie słota, wiatr i szkodnik psuł nieraz wczorajszą pracę, by na tych rozdołach dostępnych dla kóz poprowadzić z gustem zaprojektowane szerokie chodniki, piękne szpalery drzew i bujne gazony, aby stworzyć od podstaw ogród w tym nieurodzajnym miejscu [...] Oby tylko ofiarność Podgórzan, w pierwszej zaś linii gmina nie zapomniała o tym, że każdy grosz przeznaczony na park miejski jest zdrowiem i rozkoszą miasta i jego przyszłej generacji”. Park miejski im. Wojciecha Bednarskiego Objaśnienia: „Czas” z 4 sierpnia tego roku donosił zaś, że podgórski park: „założony przez energiczne- go i niestrudzonego obywatela podgórskiego, p. Wojciecha Bednarskiego [...] stanowi obecnie prawdziwą ozdobę i osobliwość tego miasta. Na wzgórzu Lasoty, czyli Krzemionek, w miejscu gdzie wedle podania ludowego Twardowski nawoływał czarta, utworzony został na nagiej prawie, skalistej opoce piękny cienisty park [...]. Widok z glorjety parku na cały Kraków i całą okolicę jest istotnie zachwycającym i już dla tej uroczej panoramy warto zwiedzić ten park i tym samym poprzeć usiłowania założyciela, który przed 10 laty z niemałym trudem i mozołem zabrał się do tej inicjatywy. Bufet [...] znajduje się na miejscu; co niedzielę i święto przygrywa w parku po południu orkie- stra salinarna z Wieliczki. Dochody ze wstępu przeznaczone są dla Towarzystwa Upiększania Miasta Podgórza”.
  6. 6. 5. Ogrody i style Park obfituje w okazy. Najstarsze drzewa (sa- dzone przed 1892 r.) rosną w obrębie dawnego ogródka przyszkolnego. W okresie do I wojny światowej sadzono w parku jesiony, kaszta- nowce, klony pospolite, robinie akacjowe, świerki, w mniejszych zaś liczbach topole, klony, jawory, dęby. Z egzotycznych gatunków – zachował się piękny okaz orzecha czarne- go. W okresie międzywojennym dominowały jesiony, kasztanowce, topole, brzozy, sosny, modrzewie i lipy. Spośród „egzotów”, posadzo- nych w tamtym okresie, rosną ailanty i tulipa- nowiec. Określone gatunki przyporządkowane są alejom lub innym składnikom kompozycji. Pod względem czasu powstania i kompozy- cji, park można umownie podzielić na poszcze- gólne ogrody. Najstarszy, na wierzchowinie rynek podgórski – plac o cechach urbani- styki okresu oświecenia, projektu zapewne Franciszka Brotschneidera, ma zgeometryzo- wany, trapezowy (niemal trójkątny) kształt; ponad kościołem św. Józefa, to ogród promena- dowy, geometryczny. Również geometryczny charakter ma ogród w starej części kamienio- łomu – Szkole Twardowskiego (1890-1910). To centralna część parku. Od południa przylega ogród dydaktyczno-sportowy (1909-1914), mają- cy cechy secesyjne. Najmłodszą częścią parku jest modernistyczny park ludowy, położony przy wejściu od ul. Parkowej. Spąg (dno) kamieniołomu adaptowano na łąkę w latach 20. XX w. (tu najdłużej wydobywano kamień). Najpóźniej zaś udostępnioną częścią parku jest Zalesienie, ogród naturalistyczny, o cechach secesji i modernizmu. kościół parafialny pw. św. Józefa, 1905-1909 (na miejscu poprzedniego z 1832 r.) według projektu prof. Jana Sas-Zubrzyckiego z 1903 r. Styl: neogotyk. Kościół został zaprojektowany jako manifest architektury narodowej i trady- cji chrześcijaństwa w Polsce. Obok dzwonnica z lat 80. XIX w.; plebania z 3. ćw. XVIII w.; rynek 1 – Ratusz Podgórski (styl: historyzm z elementami neobaroku), wzniesiony ok. 1844- -1854 (przekształcany i nadbudowany) oraz dworki-zajazdy (nr 11, 4. ćw. XVIII w., styl: późne rokoko), zajazd „Pod Jeleniem” (nr 12, koniec XVIII w., styl: późny barok, nadbudo- wany w XX w.), „Pod Czarnym Orłem” (nr 13, styl: neoklasycyzm), początek XIX w., zajazd „Pod Białym Orłem” (Stary Ratusz, nr 14, styl: późny neoklasycyzm); plac niepodległości – 31 października 1918 r. istniejące tu koszary opanowali polscy powstańcy por. Antoniego Stawarza, miejsce dowodzenia akcją wyzwalania Krakowa; ul. zamoyskiego 4 i 6 – gmach szkoły, 3. ćw. XVIII w., później gimnazjum (liceum) podgórskie, obecnie Zespół Szkół Gastronomicznych nr 2. Styl: historyzm. W podworcu lodownia miejska – wy- kuta w skale w 1877 r. („Na Darwarze”); ul. zamoyskiego 18 – dworek „Pod Lipkami” (2. poł. XVIII w., styl: późny barok); ul. parkowa i pl. lasoty – wille „osiedla- -ogrodu”: ul. Parkowa 7 (1906-1907 r., proj. arch. Józef Kryłowski, styl: secesja); tegoż autora willa „Mira” (Parkowa 9, 1896 r., styl: historyzm); willa „Julia” (pl. Lasoty 2, 1903 r., proj. arch. Władysław Ekielski, styl: historyzm z elementami secesji), początkowo należała do Wojciecha Bednarskiego i jego rodziny; pl. Lasoty 3 (1912-1913 r., proj. Aleksander Sołtys, styl: secesja i modernizm), tu mieszkał na stancji por. Antoni Stawarz. Park im. Wojciecha Bednarskiego sąsia- duje z licznymi zabytkami. To m.in.:
  7. 7. 6. Oby gmina nie zapomniała... Wojciech Bednarski zmarł 23 lutego 1914 r. i spoczął w rodzinnym grobowcu na Starym Cmentarzu Podgórskim. Po jego śmierci, po połączeniu Podgórza i Krakowa w 1915 r., mimo planów i deklaracji, park podgórski, jeśli idzie o nakłady na rozwój i utrzymanie, pozosta- wał daleko w tyle za parkami Krakowskim i Jordana. II wojna światowa zakończyła etap dziejów Podgórza. Żydzi, stanowiący jedną trzecią mieszkańców, zostali zgładzeni. Znaczną liczbę ludności przesiedlono. W ustroju powo- jennym Podgórze, z tętniącego życiem jednego z najważniejszych ośrodków Krakowa, stało się niemal przedmieściem. Zmieniły przezna- czenie istniejące obiekty publiczne, a liczne instytucje – np. biblioteki, Dom Robotniczy, Sokół – zamknięto. Zaniedbania dotknęły również park. W latach 80. XX w. usunięto (rzekomo dla bezpieczeństwa) większość żywopłotów i krze- wów, pozwolono zaś na wzrost niekontrolowa- nych samosiewów drzew. Żeby dociec, jakim to widokiem na Kraków zachwycano się sto lat temu, trzeba przedzierać się przez zagajnik, którym zarósł taras widokowy. Wzdłuż ścian kamieniołomu Bednarski nie sadził drzew – skały stanowią szczególną ozdobę parku. Obecnie całe zagajniki zasłania- ją ściany skalne, powodują ich erozję, grożą upadkiem drzew, obniżają walory widokowe i ograniczają dostęp słońca. Park staje się coraz bardziej zacieniony i zimny. Deformacjom ulegają stare, zabytkowe drzewa, zmuszone do poszukiwania światła. Park jest obecnie poddany ogólnej opiece, lecz usunięcie kilku- dziesięcioletnich zaniedbań wymaga działań kompleksowych. Będą one jednak nieporów- nanie mniej kosztowne niż założenie choćby tylko fragmentu tego ogrodu. Rosną przecież nadal w większości drzewa sadzone ręką Bednarskiego, są aleje przez niego wytyczone, dobrze zachowana jest kanwa parku. Odczy- tanie zamysłu twórcy tego pięknego ogrodu wciąż nie jest zbyt trudnym zadaniem.
  8. 8. Wiszące ogrody Podgórza Niniejszą publikację oparto na: K. Żółciak, J. Żółciak Park im. Wojciecha bednarskiego, Kra- ków 2007, zeszyt 4 serii wydawniczej „Parki Krakowa”, red. J. Pirowska, Ośrodek Kultury im. C. K. Norwida w Nowej Hucie (tam też pełna bibliografia tematu) oraz studium historycznym parku: opr. M. Swaryczewska – kierown. zesp., J. Żółciak, K. Grodziska, K. Żółciak, J. Bogdanowski – kier. nauk., T. Z. Bednarski – współpr., niepubl., Kraków 1989. O Wojciechu Bednarskim wielokrotnie pisał Tadeusz Z. Bednarski. Pełna bibliogra- fia w: T. Z. Bednarski, krakowskim szlakiem rodu bednarskich, Kraków 2007. teksty: Katarzyna Żółciak, Jarosław Żółciak fot. współczesne parku: Jarosław Żółciak na okładce: widok na kościół pw. św. Józefa koncepcja graficzna projektu MDDK: Marcin Klag opracowanie graficzne: Marcin Klag © by MIK, Kraków 2010 www.mik.krakow.pl Obiekt objęty programem XII Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego, cyklicznego wydarzenia Województwa Małopolskiego, realizowanego przez Małopolski Instytut Kultury. rób zdjęcia zabytkom! Zachęcamy do fotografowania Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego. Najciekawsze zdjęcia opublikujemy na www.dnidziedzictwa.pl. Więcej informacji w zakładce fotorelacje. inicjator: wsparcie finansowe: sponsor programu w Parku im. W. Bednarskiego: patroni medialni: realizator:partnerzy: Parafia św. Józefa Kraków Podgórze instytucja kultury Województwa Małopolskiego

×