Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.
Piotr Winskowski




        motywy maszyny

P
          ojawienie się maszyn było prawdzi-      akceptacji, wręcz fascyna...
Model niezrealizowanego biurowca „Leningradzkiej
                                                                    Prawd...
Lokomotywa ekspresowa Pm 36, proj. inż. Kazimierz
                                                                        ...
Instant City, proj. Peter Cook, Dennis Crompton,
                                               Ron Heron, Archigram 1968....
W filmie Krzysztofa Kieślowskiego Trzy ko-                                                            W filmie Madagaskar ...
Spośród stałych budynków, kształtów           Świecka kopuła Reichstagu też ma pełnić       Berlina. Maszyna ekologiczna p...
rozwiązań technicznych w czasach „płynnej       Po drugie: dochodzi dziś do realizacji pomy-                     Zamknięty...
Ogród żwirowy w świątyni Ryōan-ji w Kioto
fot. d. wąsik


                                        Poniżej: projekt na konk...
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Piotr Winskowski, Motywy maszyny, Nowoczesności

1,258 views

Published on

  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Piotr Winskowski, Motywy maszyny, Nowoczesności

  1. 1. Piotr Winskowski motywy maszyny P ojawienie się maszyn było prawdzi- akceptacji, wręcz fascynacji nowością, jaką przez nią jakości, kształtów i sposobów wą rewolucją. Dotychczas posługiwa- wnosi, oraz krytyki, wręcz negacji. I to wła- myślenia, które legły u podstaw jej skonstru- no się narzędziami, a ich działanie śnie miara nowości maszyny skutkuje też owania, w zespół odniesień świata przed- było powszechnie zrozumiałe. Przez miarą skrajności poglądów wobec niej: od industrialnego, a więc świata feudalnego wieki stopniowo udoskonalane, stały się też zachwytów, na przykład futurystów, po oba- i zhierarchizowanego. Świadczą o tym osiem- narzędzia częścią kultury: znakami rze- wy czy wręcz odrazę u większości autorów nastowieczne miasta i osady produkcyjne, mieślniczych zawodów, atrybutami świętych zorientowanych konserwatywnie. zespalające w jednej kompozycji urbanistycz- (nawet gdy przyczyniły się do ich śmierci) itd. nej manufaktury i osiedla pracowników. Maszyna − dzięki większej komplikacji i czę- Jest to obraz uproszczony: ewolucja poglądów W myśl zasad urbanistyki barokowej, miejsca sto nieoczywistej zasadzie funkcjonowania na maszynę, jej związek z nowoczesnym eksponowane formalnie zajmowały właśnie − jest trudniejsza do zrozumienia, a co za tym trybem życia, postępem w wiekach XIX i XX, budynki fabryczne bądź administracyjne, idzie: wydaje się bardziej obca człowiekowi, poglądami na kulturę, sztukę i architekturę a rolę wypełnienia pierzei pełniły obiekty choć przecież przezeń wymyślona, skonstru- były już wielokrotnie opisywane i niuan- mieszkalne. owana, uruchomiona. Czasami się psuje: sowane. Ale przywołanie skrajnych opinii wtedy konsekwencje jej wady − z racji skali, − łagodzonych z czasem w społeczeństwach Próbowano oswajać pojedyncze maszyny sił, które na nią działają, szybkości obrotowej bardziej miejskich i bardziej uprzemysło- poprzez dekorowanie ich formami historyzu- itd. − bywają bardziej tragiczne dla postron- wionych − naświetla też bieguny dzisiejszej jącej i eklektycznej architektury. W wielkiej nych niż awarie narzędzi. sytuacji i sposoby obecności maszynowych maszynie parowej (XIX w.), prezentowanej motywów w architekturze ostatnich lat. w monachijskim Deutsches Museum, pozio- Stąd zainteresowanie maszyną na polu ma belka (stanowiąca pomost techniczny dla kultury i sztuki pojawia się w dwu pod- Pierwszą reakcją na pojawienie się maszyny kontroli łożyska koła zamachowego i napę- stawowych i dość rozłącznych postaciach: były próby włączenia reprezentowanych dzającego je mimośrodu) jest upodobniona autoportret 1 [30] 2010 | 48
  2. 2. Model niezrealizowanego biurowca „Leningradzkiej Prawdy” w Moskwie, proj. braci Wiesninów, 1924. Fragment scenografii przedstawienia Architekturtheater, Kameraltheater Gasteig, Monachium, 1994 Poniżej: replika samolotu Louisa Blériota z 1907, Deutsches Museum w Monachium do doryckiego fryzu z tryglifami i metopami, Saint-Lazare (1877) Claude’a Moneta, przedsta- a podpierające ją żeliwne słupy − do ko- wiający wnętrze hali rzeczonego dworca, to lumn o toskańskich głowicach i smukłych, wariacja na temat częstego u impresjonistów kanelurowanych (korynckich?) trzonach. motywu obłoków i mgły. Tym razem jest to Maszyny bardziej popularne i ciągle obecne jednak para wydobywająca się z parowo- w niektórych mieszkaniach lub na strychach zu, a nie zjawisko przyrodnicze. Ulotność, to maszyny do szycia firmy Singer z początku zmienność wrażeń, rozpraszanie się światła XX wieku, o dekoracyjnych, żeliwnych, ażu- − wszystko to impresjonistów interesowało rowych podstawach. W obu tych wypadkach i wszystko to malarz wykorzystał niezależnie ornament nie jest związany z funkcją, raczej od przyrodniczych czy maszynowych powo- kamufluje te przedmioty wśród budynków dów powstania owych obłoków. i sprzętów świata przedmaszynowego i przed- fot. p. winskowski przemysłowego w myśl założeń stylistycz- Jednak pionierskie dla przełomu, jakiego nych tego świata, gdzie włączenie w sferę w świecie sztuki i kultury dokonał przemysł, kultury następowało przez dekorowanie było zainteresowanie maszynami i bu- i osadzenie w motywach przeszłości. dynkami (głównie przemysłowymi i dzie- łami inżynierskimi) od strony innowacji Przejawem powolnego wzrostu pozainżynier- przestrzennych, wynikających z zasad ich skiego zainteresowania techniką było sięga- konstruowania, sposobów przenoszenia sił, nie po motywy techniczne nie ze względu na wytrzymałości materiałów itd. nie same, lecz z uwagi na efekty wizualne, przestrzenne, jakich dostarczały dzieła Konstruktywistyczne zainteresowanie wobec inżynierskie i same maszyny. Obraz Gare nagiej, ażurowej konstrukcji czy wizualnego skontrastowania elementów nośnych i wy- pełniających inspirowało się maszynami na fot. p. winskowski tyle technicznie wytężonymi, że żadną miarą nie można było ich dekorować eklektycznymi detalami. Wymogi związane z lekkością, celo- wością użytych materiałów i ich maksymal- ną wytrzymałością − służące tak oszałamia- jącemu na początku XX wieku „zjawisku” jak jej czytelną logiką, lekkością itd. Samolot lot samolotem − pozwalały w samej maszynie własnej konstrukcji, którym Louis Blériot dostrzec te jej wizualne aspekty, które prze- przeleciał nad kanałem La Manche (1907), sądzały o jej nowoczesności. Widziane gołym dobrze to zagadnienie ilustruje. okiem przez nie-inżynierów, dały początek utożsamieniu funkcjonalizmu (jako propo- Jak to jednak często bywa, wizualne cechy zycji artystycznej) z ową nagą konstrukcją, techniki i ich ideologiczna interpretacja Maszyna parowa eksponowana w Deutsches Museum w Monachium, XIX w. fot. p. winskowski
  3. 3. Lokomotywa ekspresowa Pm 36, proj. inż. Kazimierz Zembrzuski, inż. Zdzisław Rytel z zespołem, prod. „Fablok” Chrzanów, 1936 Poniżej: streamline w polskiej architekturze: siedziba Polskich Linii Oceanicznych (PLO) w Gdyni, proj. Roman Piotrowski, 1935-1936 niż nośny szkielet i zasadniczo zmieniającą pewnego stopnia dekoracyjne (na przykład wizualny odbiór takich maszyn. obudowy radioodbiorników − samo art déco nazywane było też style radio). Doktrynalny architektoniczny funkcjonalizm, narodowe archiwum cyfrowe pozostający przy kącie prostym i prostopadło- Art déco w architekturze niekiedy odwoływa- ściennych formach − rozrzeźbianych, choć ło się do historycznych wzorców czy schema- nadal w prostokątnej dyscyplinie − okazał się tów przestrzennych, przy uproszczonej bądź raptem osadzony na założeniach nieaktualnych zgeometryzowanej, lecz klasycznie stosowa- z perspektywy sposobu realizacji podobnych nej dekoracji, ale tu skupmy się na tych jego funkcji w technice, na którą jednocześnie się nurtach, które były zorientowane na nowe powoływał jako wzór rozwiązań nowoczesnych. motywy i nowe zasady kształtowania, na Bardziej na czasie okazały się intuicje arty- jakie pozwalała ówczesna technika. styczne i/lub bezpośrednie inspiracje kształta- mi maszyn kolejnej generacji − właśnie pokry- Luksus i ekstrawagancja art déco zostały unice- tych karoseriami o obłych kształtach. Bardziej stwione przez II wojnę światową. Powojenna ekspresyjny od kompozycji prostopadłościanów odbudowa, oprócz rekonstrukcji obiektów motyw streamline, detale wzbudzających wtedy historycznych, to czas sukcesu nurtu przed- podziw transatlantyków, luksusowo wykończo- wojennego modernizmu, który wywodzi się ne kabiny pierwszych samolotów pasażerskich od Miesa van der Rohe’a, Gropiusa, Meyera, czy aerodynamiczna otulina ekspresowej loko- i który w dziełach epigonów szybko prze- motywy Pm 36 dawały pożywkę poszukiwaniu kształcił się w przewidywalną powtarzalność innych kształtów budynków, mebli i sprzętów. prostopadłościennych budynków. Niezależnie fot. p. winskowski Miały być one nadal nowoczesne, w większo- od dróg, którymi przebiegała powojenna ewo- ści antytradycyjne, z racji zmienionych, ale lucja techniki, w architekturze lat pięćdzie- w dalszym ciągu restrykcyjnych parametrów siątych i sześćdziesiątych wystąpiło podobne technicznych, funkcjonalne, ale teraz znamio- napięcie jak między przedwojennym funkcjo- równie szybko się rozdzieliły. Reyner nujące luksus nowej, maszynowej epoki i do nalizmem i art déco. Autorzy innowacyjnych, Banham zwraca uwagę na zmianę kształ- wichita-sedgwick county historical museum tów nadwozi samochodowych już w latach trzydziestych XX wieku; zjawisko to jeszcze mocniej uwidoczniają kształty samolotów. Przyczyna techniczna tkwi w zwiększeniu osiąganych przez nie prędkości i związanym z tym wzroście oporów aerodynamicznych. Naga konstrukcja przestała być funkcjonal- na − funkcjonalne stało się ukrycie jej pod opływową obudową, spełniającą inne funkcje Przykład Dymaxion House, proj. Richard Buckminster Fuller, 1927-1929 − Wichita House zbudowany w Rose Hill, Kansas,1948
  4. 4. Instant City, proj. Peter Cook, Dennis Crompton, Ron Heron, Archigram 1968. Wystawa: Archigram, architektura eksperymentalna 1961−1974, Pałac Sztuki, Kraków 2009 eksperymentalnych budynków poszli w stronę co prowadziło do mniej lub bardziej mono- klarownego technicznie rozwiązania kształ- tonnych rytmów − ale przez wprowadzenie tów nieprostokreślnych i takichże sposobów do architektury zasady wielkoseryjnej pro- przenoszenia sił statycznych. dukcji: jakiś element (na przykład przedni zderzak w samochodzie) pojawia się jeden fot. p. winskowski Buckminster Fuller rozwijający pomysł raz w jednym egzemplarzu maszyny/budyn- kopuły złożonej z przestrzennej struktury ku, ale jest powtórzony w kolejnym, iden- prętowej i koncepcję składanego domu Dy- tycznym. Dalej, interesujące stało się róż- maxion house (1927-1930) to przykłady poszu- nicowanie wizualnych efektów stosowania kiwań bardziej radykalnie nowoczesnych nawet jednakowych, zestandaryzowanych, niż rekordy wysokości podobnych do siebie prefabrykowanych elementów, ale wykona- ideologii), mamy tu do czynienia z reje- wieżowców na Manhattanie, kopiowanych nych z innych materiałów: nie ze stali i żel- stracją stanu istniejącego (z niewielkimi później na całym świecie. Nie tylko obły betu, lecz z tworzyw sztucznych. Powróciła przerysowaniami) i nawet fascynacją kulturą kształt, nie tylko możliwość dostosowania architektura obłych kształtów − tym razem masową. W miejsce hasła „coś nowego”, mieszkania do zmiennych funkcji (uwzględ- plastikowych kapsuł lub elastycznych powłok hasło „więcej tego samego”. niana niekiedy już w międzywojniu), ale − nie tylko jako stylistyki wykończenia po- także możliwość złożenia i przewiezienia wierzchni, ale jako oryginalne rozwiązanie Gdy obecność w życiu codziennym maszyn domu w inne miejsce − wykraczało to poza kwestii statycznych, na przykład propozycje i architektury inspirowanej ich kolejnymi wcześniejsze wyobrażenia. Oczywiście zastosowania balonów do podtrzymywania generacjami trwa już dziesięciolecia, kolejne namioty były używane od starożytności, ale konstrukcji, które nie będą wtedy potrzebo- pokolenia odbierają taką nowość przez odnie- „człowiek nowoczesny”, wspomagający się wały fundamentów, a jedynie zakotwienia sienie do czegoś znanego, czyli środowiska, technicznymi innowacjami, by wrócić do lin stabilizujących te balony. Nade wszystko w którym motywy maszynowo-przemysłowe zwyczajów nomady, to świadectwo innego zaś kształty eksperymentalnych konstrukcji były powszechne i nie wzbudzały już sen- rozumienia nowoczesności, dopuszczają- w coraz większej mierze korzystały z mo- sacji. Dotyczy to również tych grup społecz- cego (jakąś) reinterpretację przeszłości, tywów obecnych w produktach masowego nych, które − z racji profilu szkół czy tradycji a jednocześnie bardziej radykalnego, jako użytku, tyle że w większej skali. − wychowywane są wciąż na literaturze, że struktura Dymaxion house była pomyślana muzyce, sztuce i filozofii powstałych, przy- bardziej pragmatycznie niż skończone dzieła Interesujący wydaje się komunikat skiero- najmniej w części, w czasach przednowocze- funkcjonalistów − doskonałe w proporcjach, wany w ten sposób do człowieka, dzisiejszego snych i przedprzemysłowych. Postrzegają choć nie zawsze funkcjonalne. widza i ewentualnie przyszłego użytkownika oni dzieła przeszłości na tle zjawisk życia tego rodzaju obiektów, a zarazem perma- codziennego, choć może są lepiej przygoto- Przewrotną grę z nowoczesnymi motywami nentnego konsumenta produktów kultury wani do rozróżnienia generacji przedmiotów, prowadziła w latach sześćdziesiątych bry- masowej. W odróżnieniu od ambicji inżynie- składających się na to tło. To przygotowanie tyjska grupa Archigram. Eksperymentowała rii społecznej początku XX wieku, pomysłów pozwala docenić te obiekty, które daw- z powtarzalnością rozumianą tak jak w domu narzucania przez awangardę masom nowych niej były rozwiązaniami pionierskimi lub Fullera: nie jako wielokrotne powtarzanie przyzwyczajeń i kształtowania ich na własne wybitnymi, co z kolei stwarza podstawę dla tego samego elementu w jednym budynku − podobieństwo (lub w myśl założeń jakiejś inicjatyw, by przynajmniej niektóre z nich autoportret 1 [30] 2010 | 51
  5. 5. W filmie Krzysztofa Kieślowskiego Trzy ko- W filmie Madagaskar 2 zwierzęta, pragnąc zachować (mimo nieaktualnej już funkcji), lory. Czerwony jest scena, w której uwikłana wrócić do nowojorskiego zoo, remontują poddać rewitalizacji, znaleźć im inną funk- w moralne rozterki bohaterka (Irène Jacob) w dżungli samolot. Uruchamiają go w myśl cję − w imię zachowania czytelności obrazu podjeżdża samochodem pod dom emeryto- procedury znanej ze scen startu statków ko- kultury XIX i XX wieku, w której pełniły tak wanego sędziego (Jean-Louis Trintignant). smicznych z filmów science fiction. Pytania istotną rolę. Na artystyczną jakość tej sceny niewątpliwie dowódcy, po których następują meldunki składają się rysy francuskości (choć rzecz oficera, stopniowo stają się kpiną z samej Zasygnalizowane wyżej zjawiska naświe- dzieje się w Genewie), zasugerowanej na procedury: „Paliwo? Jest. Klapy? Są. Silnik? tlają też sytuację motywów technicznych wielu poziomach kultury zachowań, kultury Jest. Ekspres do kawy? Jest”. Przy ostatnich w dzisiejszych ambitnych rozwiązaniach materialnej i technicznej: drobna postać pytaniach widzimy produkt dizajnu z lat artystycznych, zarówno w architekturze, bohaterki (i krój płaszcza), jej szybkie, lecz siedemdziesiątych. W czasie startu samolo- jak i w projektowaniu produktów przemy- lekkie kroki (buty) na kamiennych schodach tu atmosfera na pokładzie upodabnia się do słowych. Formy techniczne czy mechanizmy (echo), wąska uliczka w tle oraz − chwilę rozkręcania imprezy, jaką mogą pamiętać mogą z powodzeniem stawać się nośnikami wcześniej − dźwięk pracującego silnika, z własnej młodości rodzice dzisiejszych treści kultury − również kultury wysokiej odgłos toczenia się kół po nierównym bruku dzieci − taka jest w każdym razie ścieżka − o ile w takiej roli zostaną obsadzone. Nie i forma karoserii samochodu. Renault 5 − bo dźwiękowa. trzeba bynajmniej w tym celu epatować o nim mowa − to techniczne dopełnienie nowością lub gwałtowną ekspresją technicz- psychologicznej charakterystyki Valentine Humor realizowany za sprawą gry wizual- nego charakteru samych nośników. Wręcz Dussault: widz widzi i słyszy (a czego nie wi- nych odniesień do kolejnych generacji ma- przeciwnie, nawet dyskretna obecność takich dzi ani nie słyszy, tego się domyśla, znając szynek codziennego użytku nie przyszedłby motywów stanowi czynnik rozszerzający takie samochody z ulic własnego miasta) do głowy ani niepoważnym dadaistom, ani i pogłębiający kontekst odbioru. jego niezbyt mocny silnik (żadnego tunin- poważnym futurystom, ani jeszcze poważ- gu!), który nawet na wolnych obrotach nie niejszym funkcjonalistom z ich poczuciem Niekiedy ta techniczna aura jest potęgowana, emitował zbyt niskich dźwięków oraz lekkie, misji społecznej, ani komuś z Archigramu by zwiększyć ekspresję albo w roli pastiszu lecz dopracowane nadwozie (co z kolei − adresującego pozatechniczne konteksty motywów znanych z czasów, kiedy maszyny dało się usłyszeć w momencie delikatnego stylistyki gładkich, elastycznych powierzch- były rzeczywiście nowe. Pojawia się więc zamykania przez nią drzwi: cichy, blaszany ni ze sztucznych tworzyw − do wyobraźni napięcie między dzisiejszą przewidywalno- dźwięk, tłumiony uszczelką). dorosłych… ścią czegoś, o czym wiemy, że było nieprze- widywalne osiemdziesiąt, pięćdziesiąt czy Takie zestawienie maszyny, rozrywki i przy- trzydzieści lat temu, a sytuacją bohaterów. Kadr z filmu Trzy kolory. Czerwony, reż. K. Kieślowski 1994 gody jest możliwe w dzisiejszej sytuacji Takie paradoksalne zabiegi mogą prowadzić Po prawej: kadr z filmu Madagaskar 2, spowszednienia już kilku generacji w dzie- do wniosku, że świat jest przewidywalny: reż. Eric Darnell, Tom McGrath, 2008 jach techniki i odpowiadających im kształ- „póki mamy do czynienia z techniką, nic złego tów maszyn, wyeksploatowania w filmach nam nie grozi”. Oczywiście świat okazuje się sensacyjnych motywu zdezelowanego nieprzewidywalny na coraz to nowe sposoby, samolotu startującego z dżungli oraz wobec a niektóre zagrożenia ludzkości są te same kolejnej generacji użytkowników, życzliwie co zawsze, ale zastosowanie motywów czy lub ironicznie zainteresowanych przeszłością zarówno techniki, jak i filmu. fot. piotr jaxa-kwiatkowski / studio filmowe „tor” united international pictures
  6. 6. Spośród stałych budynków, kształtów Świecka kopuła Reichstagu też ma pełnić Berlina. Maszyna ekologiczna połączo- bardziej poważnych i ważkich symbolicz- rolę jeśli nie symboliczną, to przynajmniej na z maszyną ekonomiczną pokazuje nie warto zauważyć kontrolowany konflikt propagandową, co upoważnia do analizy oszczędności możliwe do uzyskania dzięki z jednej strony, a symbiozę z drugiej, innowacji owocujących niekonsekwencja- nowoczesnym technologiom, choć opła- między berlińskim Reichstagiem (Paul mi wobec tradycyjnych toposów pod kątem calność ich zastosowania jest ograniczona Wallot, 1884-1894) a wieńczącą go szklaną dokonanych tam modyfikacji architek- do świata, w którym koszty jednorazowej kopułą (Norman Foster 1993-1999). Poziom tonicznego znaczenia. Tu, w szklanej inwestycji można odpisać od podatków, technicznej i plastycznej oczywistości to kopule, mamy do czynienia z nadmiarem ograniczając tym samym stałe koszty eks- wizualny i materiałowy kontrast między słońca i koniecznością ochrony przed nim. ploatacji i promując przy okazji producen- nimi oraz faktyczne, techniczne wspiera- Kosmiczną harmonię wyznacza nie tylko tów tych zaawansowanych technologii. nie się konstrukcji kopuły na zabytkowym jego (pozorny) ruch nad horyzontem, ale budynku. także mechaniczny obrót żaluzji. Faktycz- Kopuła: model świata i mylące źródło ny oculus u szczytu kopuły nie wpuszcza światła? „Stała wystawa budownictwa” Jednak rzecz jest bardziej złożona z punktu więcej światła niż szyby wokół, lecz jest na dachu parlamentu? Model harmonii, widzenia charakteru i roli, jaką zarówno miejscem wywiewu powietrza, samo zaś gospodarczej i politycznej potęgi pań- maszyny dosłowne, jak i motywy maszyno- wnętrze kopuły − modelowy nieboskłon − stwa wykonany na serio czy dynamiczna we pełnią w architekturze współczesnej. jest i nie jest zarazem dostępne widokowo. w formie ironia? Atrakcja turystyczna czy Kopuła jest bowiem zarówno maszyną Nie jest, bo w środku tkwi wspomniany metafora izolacji władzy? „Szklany dom” techniczną, zawierającą elementy instala- trzon wentylacyjny, sugerujący niedorzecz- czy „szklana pułapka”? Na wszystkie te cji wentylacyjnej sali obrad parlamentu, ną statycznie podporę kopuły w środku pytania należałoby odpowiedzieć twierdzą- jak i maszyną ekologiczną, pokazującą jej czaszy − w pewnym stopniu uległa co i przecząco zarazem, wydobywając inny w efektowny sposób miejsce tej wentylacji, tutaj zakwestionowaniu modernistyczna aspekt tej samej kwestii, argumentem zaś odzysk ciepła z wyrzucanego na zewnątrz (i każda inna) logika budowania. Jednocze- za każdym razem byłyby maszyny lub formy powietrza oraz ochronę przed nadmiernym śnie jest możliwe widzenie wnętrza kopuły architektoniczne stylizowane na maszyny, nasłonecznieniem wnętrza dzięki gigan- w całej okazałości jako jednego wnętrza, stanowiące istotne części tej konstrukcji. tycznej ruchomej żaluzji, obracającej się gdyż lustrzana powierzchnia trzonu wen- wraz z ruchem Słońca. Z tych samych po- tylacyjnego odbija otoczenie, czyniąc go wodów jest to maszyna absurdalna, a przy- samego mniej widocznym. Same zaś odbi- najmniej jest nią do pewnego stopnia. Idee cia powtarzają to, co widzimy na wprost: towarzyszące budowie kopuł przez stulecia spiralne rampy, innych ludzi, niebo nad dziejów architektury każą traktować taką Berlinem… strukturę jako swoisty model wszechświa- ta, a przynajmniej nieboskłonu, oraz wyraz Jest to zatem jednocześnie maszyna me- harmonii kosmicznych cyklów, ze słoń- taforyczna i nieco populistyczna − symbol cem wpadającym do środka w swojej roli modernizacji zjednoczonych Niemiec, dosłownego źródła światła i znaku światła, landów wschodnich i samego odbudowu- Kopuła Reichstagu w Berlinie, proj. Norman Foster, rozumianego symbolicznie lub religijnie. jącego się w latach dziewięćdziesiątych 1993-1999. autoportret 1 [30] 2010 | 53 fot. tomasz koral
  7. 7. rozwiązań technicznych w czasach „płynnej Po drugie: dochodzi dziś do realizacji pomy- Zamknięty ogród suchego krajobrazu (kare- nowoczesności” czy „późnej nowoczesności”, słów proponowanych niegdyś jako radykalne sansui), ograniczony murem, ze swobodną kiedy całe społeczeństwa się z tą płynnością czy prowokacyjne i to nie w imię nawiązania kompozycją kamieni będących przedmiotem już oswoiły, staje się dobrze znanym motywem do przedwczorajszej prowokacji, nie jako ma- kontemplacji, ustawionych na grabionym żwi- historycznym albo kanwą dla humoru, który nifestacja możliwości technicznych, lecz jako rze jest przestrzenią symboliczną w tradycji wcześniej nie byłby czytelny. wynik bieżących potrzeb − przewartościowa- kultury i architektury japońskiej. Elementy nych do tego stopnia, że na przykład walory tego układu zostały poddane reinterpreta- W dzisiejszej architekturze rola motywów ekologiczne jakiegoś rozwiązania cenione są cji za pomocą współczesnych materiałów maszynowych zostaje zrewidowana w po- na tyle wysoko, by dla ich osiągnięcia pokony- i technik, angażując się w aktualizację dobny sposób: obecne są na serio i jako żart, wać zwielokrotnione trudności techniczne. pierwotnego przesłania, a nawet służąc jego coraz bardziej zróżnicowane pod kątem eks- wzmocnieniu. presji plastycznej, czasami zupełnie mimi- Maszyny, instalacje czy elementy infrastruk- kryczne (pod względem swojego techniczne- tury technicznej obsadzone w tak złożonej Projekt na konkurs ideowy Another Glass go charakteru lub artystycznego potencjału). roli względem kulturowej, symbolicznej House (1991, II nagroda) autorstwa Takahidego sfery oddziaływania architektury, jak to Nozawy zatytułowany TV Garden był radykalną Można te motywy streścić w formule „post- pokazano na powyższych przykładach, mają próbą połączenia tego przesłania z kodami Archigram”. Po pierwsze: same propozycje przed sobą, w moim przekonaniu, ciekawą technicznymi Zachodu, powracającą wizją Archigramu i „drugiej awangardy” lat przyszłość. Zmieniające się wraz z kolejnymi szklanego domu (będącą manifestacją skraj- sześćdziesiątych bywają traktowane jako generacjami techniki sposoby jej dosłownej nych konsekwencji wyprowadzonych z moder- historyczne relikty, są wystawiane w mu- obecności w strukturze budowlanej i meta- nistycznej koncepcji otwartej przestrzeni) i ze zeach, rekonstruowane, powielane jako foryczna rola, jaką odgrywa wobec dzieła stylem międzynarodowym w ogóle. repliki (a nie seryjne produkty przemy- architektury, którym ta struktura bywa − słowe − choć różnica polega na „artystycz- ciągle aktualizują nowoczesny zamysł sprzed W swojej reinterpretacji Takahide Nozawa nym” kontekście, a nie materialnej różnicy ponad stu lat, aby artystyczną reakcję na zachował podobne zasady swobodnej kom- między takimi przedmiotami). Dochodzi nowe zjawiska życia wyrazić środkami anga- pozycji brył wewnątrz zamkniętego prosto- też do kopiowania metody i zakresu dzia- żującymi te właśnie zjawiska. padłościanu. Bryły te, kamienie w ogrodzie łania Archigramu, nie tylko przedmiotów karesansui służące do kontemplacji z zewnątrz projektowanych przez członków tej grupy. (z zadaszonego podestu), u Nozawy są me- U architektów są zamawiane na przykład blami − zamkniętą bryłą łazienki, podobną, wybrana literatura: elementy infrastruktury technicznej: świad- • R. Banham, Rewolucja w architekturze. Teoria i projektowanie podwieszoną u sufitu bryłą sypialni, ladą czą o tym modele słupów linii elektrycznych w „pierwszym wieku maszyny”, Warszawa 1979. kuchni i siedziskiem w części mieszkalnej wysokiego napięcia eksponowane w Fińskim • P. Francastel, Sztuka i technika w XIX i XX wieku, − ustawionymi w przestrzeni zamieszkanej, Warszawa 1966. choć szorstkiej, stylizowanej na kamienną, Muzeum Architektury (2000) czy telebimy • C. Jones, Architecture Today and Tomorrow, New York z bieżącymi informacjami dla kierowców, − Toronto − London 1961. powierzchni. Żwirowe podłoże ma imitować zawieszone nad arteriemi komunikacyjnymi • „The Japan Architect” 1992-1, no 5. gruby dywan. Podobnie było w pierwowzorach w Barcelonie na konstrukcjach projektowa- • P. Winskowski, Modernizm przebudowany. Inspiracje techni- glass house: na analogicznym dywanie stały nych przez Santiaga Calatravę. ką w architekturze u progu XXI wieku, Kraków 2000. meble, np. fotele Barcelona Miesa van der autoportret 1 [30] 2010 | 54
  8. 8. Ogród żwirowy w świątyni Ryōan-ji w Kioto fot. d. wąsik Poniżej: projekt na konkurs Another Glass House, II nagroda, TV Garden, proj. Takahide Nozawa, 1991 za: “the japan architect” 1995, no. 5 Rohe, parawany, stoliki, niskie szafki, kapsuła To urządzenie zespalające dom i ogród łazienki. Były ustawione bez odniesień do osiągnęło siłę artystycznego wyrazu przez ogrodowych kamieni, lecz podobnie swobod- wykorzystanie dualizmu skojarzeń trwałości nie, asymetrycznie. i zmiany, zamknięcia i otwarcia, który w trady- cji japońskiej i tradycji Zachodu przebiegały Oprócz tego odwrócenia względem karesan- odmiennie w odniesieniu do domu i ogro- sui punktów siedzenia i patrzenia, najistot- du: od kopczyka w najmniejszym ogrodzie niejszemu przetworzeniu podlega u Nozawy odsyłającego do góry Fudżi, a więc kwinte- sposób zamknięcia przestrzeni. Szklana ściana sencji Ziemi / Kraju / Lądu i domu-pawilonu u Philipa Johnsona (Glass house, New Caanan, z lekkich bambusowych słupów elastycznie Connecticut 1949) pozwalająca popatrzeć na połączonych (co ma zapobiec katastrofie rozległy park z wnętrza własnej rezydencji oraz w razie trzęsienia ziemi), po my home is mur opasujący żwirowy prostokąt wraz z weran- my castle i ogród utrzymany w określonym dą w ogrodzie karesansui i oddzielający je od stylu, lecz niezmiennie traktowany zaledwie reszty świata − obie te tak odmienne przegrody jako miłe otoczenie owego domu. Symbioza służyły stworzeniu warunków szczególnych powyższych treści może się dokonać w dziele w tym wydzielonym prostokącie. Najzjadliwszy architektonicznym − jak widać − poprzez komentarz do czasów współczesnych i sposobu użycie opozycyjnych względem siebie ele- modernizacji Japonii w ostatnim półwieczu − za- mentów, a zastosowane tam techniki nowych proponowany w projekcie Another Glass House mediów zostały ożywione przez zamarłą na – to wyłożenie wszystkich ścian od wnętrza pozór tradycję. ekranami telewizyjnymi. Ekran, jako zamknięcie i otwarcie na telewizyjną, nieograniczoną geo- Zmienność żywiołów i trwanie Natury, ulotność graficznie, ale ograniczającą mentalnie rzeczy- ludzkiej egzystencji i względnie długie trwanie wistość, stanowi jakąś makabryczną metaforę ludzkich dzieł, zmienność obrazów w świecie epoki przerostu informacji, w której znajdują się mediów i zmiany, jakie te obrazy generują obecnie najbardziej rozwinięte kraje świata. w ludzkiej psychice, ucieczka w przeszłość, gdzie znajdujemy wskazówkę: panta rhei − W rezydencji Billa Gatesa ściany-telebimy wszystkie te tropy interpretacyjne uruchamia mają służyć dowolnemu zmienianiu wystroju, propozycja Nozawy. Niezależnie od tego, że nastroju, charakteru pomieszczeń w mia- jego projekt był tylko ćwiczeniem z operowania rę potrzeb czy chęci mieszkańców i gości. architektoniczną symboliką, ale za to ćwicze- Nozawa jednak pamięta o kontemplacyjnej niem wykonanym znakomicie i wybijającym się funkcji ogrodu karesansui i przywołuje jako ponad zdekonstruowane czy stłuczone szklane możliwość ekranowej projekcji właśnie widok domy, nagrodzone i wyróżnione w tym konkur- ogrodu tego typu z któregoś ze starych sank- sie na fali ówczesnej architektonicznej mody. tuariów (najsłynniejsze jest Ryōan-ji w Kioto). autoportret 1 [30] 2010 | 55

×