Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Karol Kurnicki - Produkcja miasta postsocjalistycznego

5,096 views

Published on

  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Karol Kurnicki - Produkcja miasta postsocjalistycznego

  1. 1. Karol KurnickiProdukcja miastapostsocjalistycznegoM iasto jako społeczna i prze- na właściwą p r o d u k c j ę p r z e s t r z e - związana z odbywającymi się w tej prze- strzenna całość jest raczej n i”1. Oznacza to, że traktujemy konkret- strzeni praktykami. Innymi słowy, miasto procesem aniżeli strukturą. ne lokalizacje jako miejsca, w których zmienia się nie tylko poprzez nadawanie Nie chodzi tu bynajmniej praktykowana jest społeczna negocjacja nazw czy wprowadzanie symboli, lecz rów-o oddzielanie tego, co w mieście dynamiczne, zmian i w których ustalają się aktualne nież i przede wszystkim poprzez konkretneod tego, co statyczne, lecz o zwrócenie uwagi formy i funkcje miasta. Miasto powinno działania ludzkie w społecznej przestrzeni.na to, co stanowi podstawę jego funkcjono- być pojmowane jako przestrzeń społecz- Jest to istotne o tyle, że zostaje tu ustalonawania i istnienia, a mianowicie na społeczną nie aktywna, dostarczająca możliwości relacja zwrotna: społeczeństwo produkujeprodukcję i reprodukcję przestrzeni. Pod innych niż te, które określa linearnie swoje miasto, a miasto utwierdza swo-względem przestrzennym, społecznym czy traktowana transformacja – czyli w ka- je własne istnienie, produkując swoichkulturowym miasta charakteryzują się tegoriach zrywających z deterministycz- użytkowników i obywateli. Konieczne stajedługim trwaniem i jasne jest, że ich obecny ną i charakterystyczną dla historyzmu się tym samym rozpoznanie relacji międzywygląd i sposób funkcjonowania jest wyni- koncepcją zmiany społecznej i politycznej. przynajmniej kilkoma elementami istot-kiem długotrwałych, złożonych i wielowy- Jednocześnie należy zwrócić uwagę na nymi dla procesu produkcji/reprodukcjimiarowych transformacji. W związku z tym fakt, że społeczna produkcja przestrzeni przestrzeni: ideologią, praktyką i władzą.głównym polem analizy miasta powinno się miejskiej nie jest procesem abstrakcyjnym,uczynić nie tyle „przemiany przestrzeni”, co lecz materialnym, cielesnym, i że jest ona Ideologia stanowi jedno z pojęć, którychraczej „przestrzeń przemian”. Jak pisał Hen- znaczenie jest nie tylko dyskusyjne, ale także,ri Lefebvre, „«Obiekt» zainteresowania musi w zasadzie, nieustalone. Terry Eagleton podaje 1 H. Lefebvre, The Production of Space, Malden−Oxford–być zmieniony z  r z e c z y w  p r z e s t r z e n i co najmniej szesnaście rozmaitych definicji −Victoria 2010, s. 37 (wszystkie cyt. w art. tłum. K. K.). autoportret 1 [36] 2012 | 34
  2. 2. ideologii2 i podobnie jak inni badacze zwraca prezentacji, co ze społecznymi relacjami domi- reprodukcji materialnych środków produkcjiuwagę na dwa podstawowe nurty rozumienia nacji. Im bardziej „nieideologiczna” wydaje się i sił wytwórczych (tu głównie: robotników).tego terminu. Pierwszym z nich jest wywie- dana sytuacja, tym bardziej jest prawdopodob- Zgodnie z tą koncepcją ideologia, jako „niedzione głównie z tradycji marksizmu znacze- ne, że w grę wchodzą tu jakieś ukryte ideologie, mająca historii”, jest obecna we wszelkichnie ideologii jako „fałszywej świadomości”, to tyle że ich działanie jest po prostu bardziej formach społeczeństwa i istnieje możliwośćjest pewnej iluzji autonomicznego działania, skuteczne4. Im bardziej miasto postsocjalistycz- zaobserwowania jej w materialnych artefak-w której żyje jednostka lub grupa społeczna. ne obrazowane jest jako działające w „natural- tach i urządzeniach społecznych, a zatemDrugi nurt, kulturowy czy antropologicz- nym” kontekście kapitalizmu, globalizacji czy również w mieście. Możliwość krytycznejny, ujmuje ideologię wprost jako społeczną przemian społecznych, tym bardziej można analizy ideologii w mieście staje się kluczo-reprezentację rzeczywistości3. Żadna z tych podejrzewać, że obraz ten kształtują działające we, jeśli weźmie się pod uwagę stwierdzenieinterpretacji nie pokrywa się w pełni z tym w nim ideologie. Jak sygnalizuje Žižek, „wszel- Lefebvre’a, że miasto jest najważniejszymujęciem, jakie może być pomocne w analizie kie mechanizmy ekonomiczne czy regulacje „polem” transformacji społeczeństwa7. Jedno-społecznej produkcji przestrzeni w mieście. prawne [...] materializują pewne propozycje cześnie przestrzeń, jako produkt rozmaitych i wartości, które są dogłębnie ideologiczne”, interakcji, stanowi „sferę możliwości istnie-Rzecz jest o tyle skomplikowana, że na przykład w istocie bowiem „post-ideologiczne społeczeń- nia różnorodności w sensie współistniejącejpostsocjalistyczna transformacja obecnie bywa stwo […] wiąże się z serią ideologicznych zało- pluralności”8; jest nieustannie konstruowana,przedstawiana jako odejście od (złych) ideologii żeń, koniecznych do reprodukcji istniejących znajduje się wciąż w procesie stwarzania.oraz podporządkowanie się jakiejś właściwej, relacji społecznych”5. Moja hipoteza zakłada,„obiektywnej” instancji, takiej jak na przy- że owe działające w miastach ideologie można Drugą kwestią, którą należy tu wyjaśnić, jestkład modernizacja, gospodarka rynkowa czy odnaleźć w produkowanych przez społeczeń- fakt, że ideologiczna społeczna produkcja prze-kapitalizm. Główna hipoteza, jaką chciałbym stwo przestrzeniach. strzeni miejskich odbywa się poprzez praktykipostawić, jest następująca: społeczna produkcja jednostek i grup. Nie wystarczy samo istnienieprzestrzeni miejskiej zakłada określone użycie Hipoteza ta domaga się wyjaśnienia przynaj- pewnej reprezentacji oraz zespołu związanychideologii. Oznacza to, że rozróżnienie na „ide- mniej w kilku aspektach. Po pierwsze, kluczo- z nimi wartości i postaw czy też dominującychologiczne miasto socjalistyczne” oraz „postide- wa jest kwestia samej „ideologiczności prze- zewnętrznych i zinternalizowanych dyskursów.ologiczne miasto postsocjalistyczne” nie daje strzeni”. Ideologię, którą mam tutaj na myśli, Aby można było mówić o faktycznej produkcjisię utrzymać. Kwestia ta wpisuje się w szerszy charakteryzuję w dużej mierze w odniesieniu przestrzeni, ideologia musi łączyć się z prak-kontekst dyskusji o końcu ideologii; choć na jej do teorii, jaką sformułował Louis Althusser tyką, to jest codzienną i fizyczną (cielesną)przypomnienie nie ma tutaj miejsca, warto jed- w swoim artykule Ideologie i aparaty ideologiczne aktualizacją i modyfikacją zastanej sytuacji.nak – nawiązując do Slavoja Žižka – zaznaczyć, państwa (2010)6. Althusser zmodyfikował wcze- Jak słusznie zauważają Luc Boltanski i Èveże w ostatecznym rozrachunku rozważanie śniejsze ujęcia ideologii i połączył je z logiką Chiapello (w odniesieniu do „ducha kapita-„fałszywości” czy „prawdziwości” jakiejkolwiek reprodukcji państwowego systemu kapitali- lizmu”), dana forma organizacji społecznejideologii jest z zasady nierelewantne, ponieważ stycznego, koncentrując się szczególnie na potrzebuje uprawomocnienia ze strony samegoideologia wiąże się nie tyle z problematyką re- niematerialnych (ideologicznych) podstawach społeczeństwa, czyli jego zaangażowania w pro- ces reprodukcji i nadawania prawomocności9.2 Zob. T. Eagleton, Ideology. An Introduction, London−NewYork 1991, s. 1−2. 4 Por. Mapping Ideology, S. Žižek (ed.), London−New York3 Zob. J. Decker, Ideology, New York−London 2004, s. 7, 1994, s. 1−32. 7 Por. H. Lefebvre, The Urban Revolution, Minneapolis–oraz E. Chiapello, Reconciling the Two Principal Meanings of 5 Tamże, s. 7. −London 2003, s. 156−180.the Notion of Ideology. The Example of the Concept of the „Spirit 6 Zob. L. Althusser, Ideologie i aparaty ideologiczne państwa, 8 D. Massey, For Space, London 2005, s. 9.of Capitalism”, „European Journal of Social Theory” 2003, „Nowa Krytyka”, http://www.nowakrytyka.pl/spip. 9 Zob. L. Boltanski, È. Chiapello, The New Spirit of Capital-Vol. 6, No. 2, s. 159. php?article374 (dostęp: 13 lipca 2011). ism, London−New York 2005, s. 12−16. autoportret 1 [36] 2012 | 35 fot.: a. zabdyrska
  3. 3. Miasta nie może podtrzymywać jedynie istnieją- współtworzą jednocześnie specyficzność danej ności. W tym drugim przypadku, istotniejszymca materialnie substancja czy dominujące w nim lokalizacji, zakładam także, że samo użycie z punktu widzenia naszej analizy, chodziłodyskursy; potrzebuje ono poparcia swoich miesz- pojęcia ideologii implikuje określony potencjał o pokazanie, jak nowy system ekonomiczno-spo-kańców, które objawia się w ich działaniach działania. Dla myślenia o transformacji miasta łeczny jest przyswajany i negocjowany w życiui zachowaniach. Zmiana dominujących zasad jest to istotne z tego względu, że zgodnie z przy- codziennym i w jaki sposób owe codzienne prak-oraz materialne zmiany w mieście nie mogą jętymi założeniami nie da się mówić o jednej, tyki zmieniają, w badanych lokalizacjach, samsame decydować o uznaniu transformacji miasta uznanej transformacji – istnieje raczej zespół system. Analizująca przekształcenia w sposobieza dokonaną czy zakończoną – potrzebuje ono rozmaitych lokalnych i specyficznych prze- zarządzania i pracy w postsocjalistycznym zakła-ideologicznie uzasadnionej praktyki społecznej. kształceń. Każda poddana generalnym zmianom dzie przemysłowym Elizabeth Dunn wskazuje,Przykładowo przekształcenie fabryki w centrum systemowym lokalizacja jest specyficzna, ma że bardzo ważnym celem nowego, zachodniegobiurowo-handlowe nie będzie miało żadnego zna- własną, wielowymiarową „wewnętrzną logikę” właściciela fabryki było stworzenie nowego ro-czenia, dopóki nie pojawią się osoby, które zde- albo też – zgodnie z prezentowaną tu hipote- dzaju pracownika czy konsumenta. Jak pokazałacydują się z owego celu korzystać. Społeczeństwo zą – posiada własny zestaw praktykowanych ona na przykładzie kadry zarządzającej zakładu,ideologicznie kreuje przestrzeń, a ideologiczna ideologii, sobie właściwą społeczną produkcję odbywało się to nie tylko za pomocą zmianyprzestrzeń wpływa na praktykę społeczną: gdyby przestrzeni. Oczywiście da się ostatecznie okre- nazw stanowisk („kierownicy” zostawali „mene-w miejscu centrum biurowo-handlowego nadal ślić jakiś wspólny zestaw cech różnych miast, dżerami”), czyli poprzez zmianę obowiązującegoistniała fabryka, spotkalibyśmy tu robotników, ustalić pewien model czy typ – jednak bez pod- dyskursu, ale przede wszystkim przez działania,a nie konsumentów i pracowników usług. kreślenia, że rozmaite miasta różnie „współre- które sięgały w sferę codziennej praktyki społecz- agują” ze zmianami, bo inne są ich wewnętrzne nej (ubiór, sposób wysławiania się, prezentowanePisząc o „wewnętrznej logice miast”, Martina ideologiczne uwarunkowania, nasza analiza postawy) i zmierzały ku modyfikacji jednostkiLöw stawia tezę, że w każdym mieście rozwijają będzie miała zawsze ograniczone efekty. jako takiej12.się specyficzne konstelacje spójnych zasobówwiedzy i form ekspresji: Warto tutaj przywołać dwa przykłady wskazujące Przykłady te zwracają także uwagę na to, w jaki na praktykę społeczną jako kategorię, w której sposób zachowują się w okresie transformacjiMiasta [...] krystalizują się w konteksty znaczenia, któ- obrębie transformacja postsocjalistyczna spo- pewne utrwalone społecznie (ale także – w kon-re różnorodnie wpływają na ludzi w ich praktykach, wodowała istotne zmiany. Rzecz nie odnosi się sekwencji – materialnie) struktury, w szczegól-to znaczy w ich tożsamościach, emocjach, postawach bezpośrednio do ideologii w mieście, ale łączy się ności fizycznie pojmowana struktura urbani-i myśleniu. Równocześnie i zwrotnie, praktyki te w pewnym stopniu z problemem przekształca- styczna i architektoniczna. Taką przestrzeń nale-reprodukują logikę swoistą dla danego miasta.10 nia przestrzeni. Alison Stenning i inni badacze ży również pojmować jako aktywną, zachowuje użyli w badaniach nad postsocjalistycznymi ona bowiem swoje społeczne oddziaływanie.Löw nie pisze o istniejących w mieście ideolo- miastami kategorii udomowienia (domestication)11. Każde miasto określają w tym sensie dwa głównegiach, niemniej – z zachowaniem wszystkich Zwrócili oni uwagę na fakt, że udomowienie czynniki: z jednej strony historycznie ukształto-różnic – proponowane przeze mnie ujęcie ma neoliberalizmu dokonało się w dwóch głównych wane, stosunkowo trwałe relacje przestrzenne,pewne rysy analogiczne względem koncepcji sferach: wśród elit społecznych, które traktowały a z drugiej nowe, zmienne układy ideologii –proponowanej przez autorkę The Intrinsic Logic of nowy system jako nadający się do implementacji częściowo wspólnej, a częściowo specyficznej dlaCities: zamiast swoistej logiki miasta proponuje w ich kraju, ale również w codziennej praktyce danych lokalizacji. Innymi słowy: czynnikiemanalizę dominujących w nim ideologii, które jednostek, gospodarstw domowych oraz społecz- równie istotnym jak systemowe zmiany politycz- ne, ekonomiczne czy społeczne byłby odziedzi-10 M. Löw, The Intrinsic Logic of Cities. Towards a New Zob. A. Stenning, A. Smith, A. Rochovská, D. Świątek, Do- 11Theory on Urbanism, 2010, s. 6 (niepublikowany artykuł mesticating Neo-liberalism. Spaces of Economic Practice and Social 12 Zob. E. Dunn, Prywatyzując Polskę. O bobofrutach, biznesiekonferencyjny). Reproduction in Post-socialist Cities, Malden−Oxford 2010. i restrukturyzacji pracy, Warszawa 2008, s. 89−95. autoportret 1 [36] 2012 | 36
  4. 4. czony z wcześniejszego okresu układ urbanistycz- warunkach relacje pomiędzy owymi ideologiami i podporządkowania16. W tej perspektywie wszel-ny i architektura, czyli na przykład istnienie muszą się ustalić w taki sposób, by mogły one kie decyzje dotyczące organizacji przestrzenidanego rodzaju osiedli mieszkaniowych, układu stać się operatywne w przestrzennej praktyce. (zwłaszcza te bazujące na „wiedzy” czy „eksper-stref, układu komunikacyjnego. Jest tak dlatego, Taką relacją może być na przykład powiązanie tyzie”) zawierają w sobie elementy władzy i prze-że mimo zmiany społecznego kontekstu, istnie- ideologii narodowej z ideologią pewnego modelu mocy, co nie pozostaje bez wpływu na społecznąjące materialnie miasto (stworzone w procesie kapitalizmu, wspierające lokalny (narodowy) praktykę. Ujmując rzecz inaczej, takie a niespołecznej produkcji przestrzeni) zachowuje i zamknięty na zewnętrzne wpływy, społeczny inne ukształtowanie przestrzeni miasta oznaczaw dużym stopniu swoje funkcje i sposoby oddzia- system miejski – przy założeniu, że przestrzeń opowiedzenie się za, czyli operacjonalizacjęływania. Globalne zmiany są w gruncie rzeczy tego rodzaju będzie społecznie praktykowana ideologii, która w danym czasie i w danej loka-bardzo szybkie, a ideologie, które je gwarantują i odtwarzana. W takiej perspektywie miasto nie lizacji uzyskuje praktyczne społeczne poparcie.i podtrzymują, są w stanie w krótkim czasie do- może być określone esencjonalistycznie, lecz Na przykład w mieście postsocjalistycznym niekonać transformacji nie tylko systemów władzy, staje się zbiorem pewnych specyficznych relacji, dziwi powstawanie supermarketów czy centrówekonomii czy innych, ale także transformacji w ramach których ogólniejsze ideologie (na handlowych, które można tutaj traktować jakoludzi jako jednostek i grup. Struktura miast na- przykład związane z wolnym rynkiem, własno- nieneutralne narzędzia władzy uskutecznianejtomiast, pomimo równie zauważalnych, szybkich ścią prywatną) uzyskują dominujące znaczenie, poprzez ogniskowanie i wspieranie określonychzmian, jest o wiele trwalsza i nadal wpływa na zarówno w dyskursie, jak i – zwłaszcza – w prak- społecznych praktyk. Przestrzeń publicznapraktykę społeczeństwa, które jej używa i które tyce. Zdominowana (i dominująca) jest także miast, deklaratywnie (dyskursywnie) uznawanają reprodukuje. Społeczna produkcja miasta przestrzeń, transformowana i zapośredniczana za bardzo ważną, nie staje się przestrzenią spo-odbywa się zatem w zastanej przestrzeni, która przez praktykę14. łeczną czy uspołecznioną, to znaczy sprzyjającą– choć również transformowana – aktywnie nieokreśloności, spotkaniu czy konfliktowi, leczw owej produkcji uczestniczy. W przestrzeni tej mamy do czynienia nie tylko jest kolonizowana przez działalność komercyjną. z relacjami władzy, ale także z przemocą; każda Ideologia neoliberalna w mieście nie jest wszak-Kwestia władzy w mieście ściśle wiąże się z pro- trwała materializacja ideologii w przestrzeni że nakierowana na obywatelskie zaangażowanie,blematyką ideologii. Powstające i reprodukowane (głównie chodzi tu o budownictwo, ale nie tylko) lecz raczej na stwarzanie nowych ludzi kapi-w mieście konstelacje ideologiczne z zasady nie oznacza stabilizację jej oddziaływania w mie- talizmu – „pracobiorców” oraz konsumentów.są neutralne i „naturalne”. Choć praktykowa- ście. Oddziaływanie to może być oczywiście do Nie dziwi więc, że w takim układzie zarówno ide-ne w konkretnych społecznych przestrzeniach pewnego stopnia modyfikowane przez praktykę, ologicznym, jak i przestrzennym, praktyka życiaideologie nie sprowadzają się wyłącznie do lecz mimo to – jako trwała struktura – zachowu- obywatelskiego jest utrudniona. Władza i prze-konstruktów myślowych czy jednostek reprezen- je ono swoją moc. Można się tu odwołać do myśli moc w miastach są zlokalizowane w przestrzenitacji, mogą tworzyć punkty węzłowe i przekładać Michela Foucaulta15, który zwracał szczególną i w praktykowanej ideologii – tym bardziej, żesię na struktury hegemoniczne. Hegemonicz- uwagę na kwestie związane z urządzeniami oraz rozróżnienie to ma charakter krytyczny i anali-ność należy tu rozumieć na sposób relacyjny przestrzeniami naznaczonymi przez władzę. tyczny, w rzeczywistości bowiem oba elementy są– tak jak proponują to Ernest Laclau i Chantal Przestrzeń nie jest już pojmowana jako neutral- z sobą ściśle powiązane. W tym sensie zarównoMouffe13. Miasto kształtowane jest przez wiele na, lecz zostaje włączona w porządek władzy jako ideologia, jak i produkowana za jej pośrednic-ideologii (zarówno – w sensie przestrzennym miejsce, w którym realizuje się gra dominacji twem w społecznej praktyce przestrzeń stanowią– wewnętrznych, jak i zewnętrznych), przy kwestię polityczną.czym w konkretnych przestrzenno-społecznych 14 Zob. H. Lefebvre, The Production..., s. 164. 16 Zob. M. Foucault, Power/Knowledge. Selected Interviews and13 Zob. E. Laclau, C. Mouffe, Hegemonia i socjalistyczna strate- 15 Zob. M. Foucault, Trzeba bronić społeczeństwa. Wykłady w Col- Other Writings 1972–1977, New York 1980 oraz R. West-Pavlov,gia. Przyczynek do projektu radykalnej polityki demokratycznej, lege de France 1976, Warszawa 1998, s. 42; D. Hawkes, Ideology, Space in Theory. Kristeva, Deleuze, Foucault, Amsterdam−NewWrocław 2007. London−New York 1996, s. 160−168. York 2009, s. 143−169. autoportret 1 [36] 2012 | 37

×