Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Jarosław Urbański, Za horyzontem

2,947 views

Published on

  • Login to see the comments

  • Be the first to like this

Jarosław Urbański, Za horyzontem

  1. 1. Jarosław UrbańskiZa horyZontemU szczytu aktywności ruchu alter- W czym tkwi trudność? Na drodze do wy- ko zaczyna się ona realnie ujawniać (a może globalistycznego, w 2004 roku, artykułowania alternatywnej wizji często do tego dojść – jak zobaczymy – na wiele Naomi Klein nakręciła wspólnie pojawia się zasadnicza bariera polegająca sposobów), jest właśnie zarzut „utopijności”, z Avim Lewisem film dokumen- na różnicy pomiędzy totalnością „rzeczywi- czyli braku szansy na realizację lub wręcztalny The Take („Przejęcie”)1 – swego rodza- stości, która jest”, a fragmentarycznością ogłoszenie tezy, że koncepcje tego typuju manifest, który został sprowokowany „rzeczywistości, którą postulujemy”. Między realnie są skazane na porażkę, lub oznaczająneoliberalną retoryką narzucającą wniosek, tym, co wystarczy wskazać palcem, a tym, stan gorszy od wyjściowego. W istocie chodziże kapitalizm nie ma alternatywy. Autor- czego nie sposób wyczerpująco opisać. o podtrzymywanie przekonania o rozdźwię-ce No Logo chodziło o podjęcie polemiki ze Totalność „rzeczywistości, która jest”, opiera ku pomiędzy „rzeczywistością, która jest”,słynnym stwierdzeniem Margaret Thatcher: się na naszych indywidualnych biografiach, a „rzeczywistością, którą postulujemy”,„There is no alternative”. Klein umieściła historiach i pamięci, na naszej wiedzy co skłania rzesze ludzi do zaakceptowaniaw swoim filmie scenę telewizyjnej debaty, dotyczącej procesów życia codziennego, na status quo i porzucenia „mrzonek” o lepszymkiedy prowadzący wywiad uparcie domagał intensywności interakcji społecznych oraz czy tylko innym świecie.się od niej, aby przedstawiła swój program ich bogactwie. Na realności tego, co naszmian, i z góry założył, że Klein nie ma otacza. Wydaje się pewną „całością”. Na tej utopiatakiego programu. „Znowu krytyka” – pod- konkretności doświadczenia nie może się Immanuel Wallerstein przyznaje, że pro-sumowywał bezradną rozmówczynię. To ją w żadnym wypadku oprzeć rzeczywistość blem z wszystkimi utopiami polega nie tylkomusiało mocno dotknąć, skoro w The Take postulowana, która przeważnie musi się na tym, że jak dotychczas „nie istniały”, alestwierdziła ostatecznie, że „trzeba mówić odwoływać do „wyobraźni”. A „wyobraźnia” także na tym, że są „rozsadnikami iluzji”,o tym, o co walczymy”. najczęściej z trudem dotrzymuje kroku „do- „rozczarowań”, a co gorsza często „uspra- świadczeniu”. Z owej fragmentaryczności wiedliwieniem wielu nadużyć”2. Czy jednak bierze się zarzut utopijności. Ostatecznym1 The Take („Przejęcie”), realizacja N. Klein, A. Lewis, zatem zabiegiem strategii głoszącej brak al- 2 I. Wallerstein, Utopistyka. Alternatywy historyczne dlafilm dokumentalny, prod. 2004. ternatywy dla obecnego systemu, kiedy tyl- XXI wieku, Poznań 2008, s. 33. autoportret 2 [34] 2011 | 20
  2. 2. Andrés Lofiego, zdjęcia z cyklu FábricasAutogestionadas przedstawiającego funkcjonowaniefabryk zarządzanych samodzielnie przez pracowników28 października 2002, Cooperativa Crometal, ElPato, Buenos Aires: pracownicy dotychczasowejAcrow Metálica oblegają po raz trzeci (i tym razemskutecznie) miejsce, w którym obecnie pracują. faktycznie utopie są jedynie, w zależności Paradoksalnie ani Marks, ani Engels, przy- od interpretacji, naiwnymi bądź groźnymi znając się do swojego historycznego, utopij- imaginacjami? Tak je dziś interpretujemy, no-komunistycznego rodowodu, nie projek- przypisując odpowiedzialność za rewolu- towali przyszłego społeczeństwa, w każdym cyjny zamęt i towarzyszącą mu brutalność, razie jeżeli tak czynili, to w sposób bardzo jakiej Europa doświadczała przez ponad ograniczony i niezbyt precyzyjny. Nowy ład dwieście ostatnich lat. Utopie i projektowa- miał powstać niejako samorzutnie, w wy- nie stosunków społecznych nie były jednak niku oczywistego rozwoju historycznego, nowożytnym pomysłem. wskutek załamania się dotychczasowych sto- sunków społeczno-własnościowych kapitali- Teoretycy marksizmu – co prawda z po- zmu. Był nie tylko czymś postulowanym, ale czuciem wyższości przedstawicieli nauko- wręcz koniecznym. Niemniej w potocznych wego paradygmatu – chętnie analizowali krytykach ideologii marksizmu atak na jego utopijne koncepcje, wiedząc dobrze, że utopistyczny charakter należy do standar- ostatecznie nie są one jedynie wyizolowa- dowych zabiegów polemicznych. W sporze nymi eksperymentami myślowymi, ale dyskursywnym groźne dla status quo było wyrazem ducha epoki, efektem bieżących bowiem nie samo projektowanie, ale predyk- sporów politycznych, skutkiem poszukiwań cja, odgadywanie przyszłości, przepowia- sposobów przezwyciężenia antagonizmów danie „końca świata, jaki znamy”5. W tym społecznych. Fryderyk Engels w Rozwoju kontekście utopia ujawnia swój radykalnie socjalizmu od utopii do nauki3 wywodzi ten inny wymiar – jako krytyka społeczna, a nie rodzaj refleksji jeszcze z XVI i XVII wieku, uzasadnienie dla władczych i autorytar- a Karol Kautsky w Poprzednikach współczesne- nych aspiracji. Tych dwóch poziomów nie go socjalizmu4 odnosi się do jeszcze bardziej należy mylić, bo wówczas każdy autor dzieła odległej przeszłości, prezentując socjotech- orzekającego o kształcie przyszłości, nie niczne eksperymenty pierwotnych gmin wykluczając twórcy koncepcji o „Królestwie wszystkie fot. w art.: andrés lofiego / el ojo a cuerda chrześcijańskich, heretyckich sekt i róż- Niebieskim”, może zostać okrzyknięty archi- nych odłamów ruchów chłopskich. Głów- tektem tyranii i doczekać się norymberskich nym problemem utopii miały być nie chęć zarzutów. zaplanowania idealnego ustroju społeczne- go, ale – jak pisał o utopijnym socjalizmie Państwo Platona6 było jedną z pierwszych Engels – próby narzucenia go społeczeń- prób przelania na papier koncepcji idealne- stwu z zewnątrz. go ustroju społecznego. Autor przedstawia 3 F. Engels, Rozwój socjalizmu od utopii do nauki, Warszawa 1979. 5 I. Wallerstein, Koniec świata jaki znamy, Warszawa 4 K. Kautsky, Poprzednicy współczesnego socjalizmu, t. 1, 2004. Warszawa 1949. 6 Platon, Państwo, Warszawa 1958. autoportret 2 [34] 2011 | 21
  3. 3. 3 września 2002, Cooperativa Lavalan, Avellaneda, Buenos Aires: po legalnym przejęciu fabryki przez pracowników, „urzędnicy sądowi” próbują zabrać wełnę, która została wywłaszczona razem z fabryką.się jako przeciwnik ateńskiej demokracji, byś uznać to społeczeństwo za szczęśliwe,która skrywała za swoją fasadą dyktaturę w którym wszystkie dobra materialne dzielioligarchii i wykluczenie z życia publicz- między sobą garstka ludzi, rzadko zadowolo-nego kobiet oraz niewolników obojga płci. nych z tego, co posiadają, masy zaś pogrążo-Rozprawy Platona to także ustawiczna ne są w nędzy”8.polemika z sofistami, którzy stali się szkołąnie odkrywania filozoficznej prawdy, z czego Do tego krytycznego nurtu myśli utopijnejPlaton czyni im zarzut, ale treningu dla odwołuje się współcześnie m.in. Krzysztofprzyszłych elit rządzących, za który adepci Wodiczko, który postuluje, aby utopię trak-musieli słono płacić. Ateny jawią mu się tować nie jako „nie-miejsce”, a więc czegoś,wreszcie jako miejsce śmierci jego mistrza czego nie ma, ale może być; ale traktować jąSokratesa, który zginął uciszony za krytykę jako „nie!miejsce”, czyli żeby utopia miaławładzy i jej popleczników – sofistów. Co wię- przede wszystkim funkcję krytyczną. Imma-cej, filozof za wzór przyjmuje ustrój Sparty, nuel Wallerstein natomiast tworzy terminwroga Aten. „utopistyka”, który według niego nie ozna- cza doskonałej i nieuchronnej przyszłości,Także u Tomasza Morusa, autora wyraźnie ale przyszłość alternatywną „miarodajnieinspirowanej wizją Platona Utopii, koncepcje lepszą i historycznie możliwą”. „Jest to – jakutopijne pełniły funkcje krytyki społecz- pisze – trzeźwe, racjonalne i realistycznenej. Znajdziemy tam wiele radykalnych oszacowanie systemów społecznych, narzu-ocen i poglądów: „Gdy [...] zastanawiam się conych przez nie ograniczeń oraz obszarówuważnie na tymi wszystkimi państwami otwartych na ludzką kreatywność”9.– czytamy w «prawdziwie złotej książeczce»More’a – które dzisiaj istnieją, nasuwa mi topossię myśl [...], że istnieje po prostu jakieś Jeżeli „utopia” to postulowane miejsce,sprzysiężenie bogaczy, którzy pod nazwą którego nie ma, to „topos” oznacza miejsce,i firmą Rzeczypospolitej dbają jedynie które nie tylko jest postulowane, ale równo-o własne korzyści”7. A w innym miejscu: cześnie istnieje (lub istniało). Dodatkowo to„gdziekolwiek jest własność prywatna, gdzie „miejsce wspólne”, często będące „archety-wszystko mierzy się wartością pieniądza, picznym” wzorem najlepszego z możliwychtam nie można spodziewać się ani sprawie- ustrojów społecznych. Najwcześniejszymdliwości, ani społecznego dobrobytu, chyba toposem idealnego ładu społecznego jest Ar-że nazwalibyśmy sprawiedliwością taki stan kadia, tyleż mityczna, ile mająca swój pier-rzeczy, iż wartości najcenniejsze są udzia- wowzór na Półwyspie Peloponeskim krainałem ludzi najgorszych; podobnie musiał- 8 Tamże, s. 52.7 T. More, Utopia, Lublin 1993, s. 136. 9 I. Wallerstein, Utopistyka..., s. 33. autoportret 2 [34] 2011 | 22
  4. 4. zamieszkiwana przez pasterzy wiodących Fromma w Miłości, płci i matriarchacie14. Choć Rozbitkowie z Sea Venture po dziewięciużywot w idealnej harmonii z naturą. Odnaj- utrzymana w naukowej stylistyce, opowieść miesiącach zostali zmuszeni do opuszczeniadujemy tę samą myśl później, wielokrotnie, Engelsa o Irokezach zaczerpnięta z dzieł et- wysp i osiedlenia się w Wirginii.począwszy od literatury oświecenia i postaci nologów stanowi faktycznie podobnego typu„dobrego dzikusa” Jeana-Jacquesa Rousseau, wątek w marksistowskiej literaturze. autonomiapo opowieści o Indianach, w tym w bardzo Hakim Bey (okrzyknięty najwybitniejszympopularnej prozie Karola Maya (opowieść W istocie rzeczy, tak jak Platon czerpał autorem anarchistycznej literatury post-o Winnetou i plemieniu Apaczów). Moty- inspirację z życia codziennego Spartan, tak modernistycznej) nawiązuje do wcześniejwy „tubylcze”, a zwłaszcza „indiańskie”, na nowożytne koncepcje utopistyczne silnie opisanego wątku. Nowy Świat miał charak-zyskały szczególne miejsce we współczesnym oddziaływały odkrycia geograficzne. Zwłasz- teryzować niewinność (stąd nazwa stanufilmie, także w formie zdecydowanie mniej cza kolonizacja Ameryki pobudzała nie tylko Wirginia) i nieograniczone możliwości, byłwyidealizowanej niż w powieściach Maya wyobraźnię i tęsknoty za „szczęśliwymi przejawem tęsknoty za niezdeprawowanym(na przykład obrazy A Man Called Horse10 czy wyspami”, ale też nadzieje na lepsze życie. przez rząd życiem w stanie natury, które-Black Robe11). Wreszcie jako przykład podajmy Na przykład Burza Szekspira, z wyraźnie go wyidealizowaną figurą był „Indianin”.produkcję telewizyjną – serial Earth 212, kalkę wyeksponowanym wątkiem utopistycznym, Hakim Bey garściami czerpie z opowieściwesternu utrzymaną w konwencji science- odwołuje się do historii statku Sea Venture, dotyczących zakładania wszelkiego rodzaju-fiction: o tubylcach (Terrianie), pierwszych który pod koniec lipca 1609 roku roztrzaskał nowych wspólnot w dobie kolonizacji obuosadnikach i próbach ustanowienia nowego się u wybrzeży Wysp Bermudzkich w drodze Ameryk. Były one zasilane przez zbiegów,ładu społecznego w opozycji do wyniszczają- z Anglii do Wirginii. Z katastrofy uratowa- biedaków, piratów, byłych niewolnikówcej cywilizacji i autorytarnych władz „stacji ło się 150 osób. Rozbitkowie, w większości i tubylców; krzyżowały się wszystkie rasykosmicznych”. prości ludzie z gminu, przerażeni złą sławą i religie, tworzyły nowe plemiona i sekty. wysp szybko się przekonali, że Bermudy są Odwołując się do tych historycznych i legen-W piśmiennictwie socjalistycznym podobnym krainą dostatku i zaczęli rozważać możliwo- darnych przykładów, Hakim Bey konstruujemotywem jest „matriarchat”, prahistoryczny ści pozostania tam na stałe, wchodząc tym koncepcje Tymczasowej Strefy Autonomicz-ustrój społeczny wydedukowany w połowie samym w konflikt z władzami i zarządem nej (TSA)15 i doszukuje się takich miejsc weXIX wieku przez etnologa Johanna Jakoba Virginia Company, która zorganizowała tę współczesnym świecie, za przykład podającBachofena, a później rozpropagowany m.in. wyprawę w konkretnym celu – kolonizacji ruch skłoterski czy hakerski.przez Fryderyka Engelsa w Pochodzeniu rodzi- kontynentu amerykańskiego. Jak zwracająny, własności prywatnej i państwa13 oraz Ericha uwagę Peter Linebaugh i Marcus Rediker, Koncepcja autonomii w zasadniczy sposób analogicznie do pasażerów Sea Venture, różni się od utopii. Po pierwsze nie jest także inni pierwsi koloniści, motywowani idealnym modelem społeczeństwa i z zasa-10 A Man Called Horse („Człowiek zwany Koniem”), utopistycznymi opowieściami o czekającym dy akceptuje liczne ułomności. Jak mówireż. E. Silverstein, prod. 1970. ich Edenie, zderzali się z brutalną realno- mieszkaniec poznańskiego skłotu Rozbrat:11 Black Robe („Czarna suknia”), reż. B. Beresford, prod.1991. ścią, gdzie marzenia musiały ustępować „Jesteśmy rakiem na ciele chorego organi-12 Earth 2 („Ziemia 2”), reż. M. Levin i in., prod. interesom pierwotnej akumulacji kapitału. zmu. Jesteśmy chorobą choroby. Jesteśmy1994–1995.13 F. Engels, Pochodzenie rodziny, własności prywatnej i pań-stwa, Warszawa 1979. 14 E. Fromm, Miłość, płeć i matriarchat, Poznań 1999. 15 H. Bey, Tymczasowa Strefa Autonomiczna, Kraków 2001. autoportret 2 [34] 2011 | 23
  5. 5. zatem ozdrowieniem”16. Po drugie TSA nie del prefiguratywny może się pojawić jedynie wyłaniającego się z chaosu spowodowanegoma być miejscem stabilnym i podkreśla w sytuacji zawieszenia działania systemu, rozpadem dotychczasowych struktur, któreswoją tymczasowość, negując tym samym co zdarza się najczęściej w czasie rewolu- ciągle nie ma szans na pełne samourzeczy-koncepcję ostatecznego ładu społecznego. cji lub gwałtownych zmian społecznych wistnienie się.Wreszcie – po trzecie – nie jest koncepcją, mogących nastąpić po wojnie albo wskutekwzorcem wniesionym z zewnątrz. Każda klęsk żywiołowych czy krachu ekonomicz- Okres bezkrólewia przedstawiany jako„strefa” powstaje i trwa na swoich zasadach. nego i tym podobnych. Pisząc o prefiguracji, moment występowania najgorszych zbrodniMa najczęściej illegalistyczny i konfronta- nawiązuję do koncepcji Carla Boggsa i jego i zamętu, często – przeciwnie – oznacza ko-cyjny charakter w odniesieniu do państwa, pracy Marksizm, komunizm prefiguratywny oraz niec bezwzględnego terroru lub jest krótkimżyje w pasożytniczym związku ze społeczeń- problem kontroli robotniczej. W przeciwieństwie ożywczym oddechem, jakie społeczeństwostwem, które jednocześnie kontestuje. do Hakima Beya, zdystansowanego do idei może zaczerpnąć pomiędzy upadkiem jedne- powszechnego ludowego zrywu, koncepcja go autorytarnego rządu a powstaniem kolej-prefiguracja Boggsa wypływa z wiary w możliwości, jakie nego. Tym między innymi charakteryzowałNaomi Klein w Doktrynie szoku17 opisuje, za sobą niesie rewolucja: rozpad hierar- się okres 1945–1947 w Polsce, kiedy załogijak neoliberalizm wykorzystuje różnego chicznych struktur, zniesienie własności wielu przedsiębiorstw zajmowały fabrykitypu naturalne i sprowokowane przez prywatnej i ukonstytuowanie się rad robot- i rozpoczynały na własną rękę ich odbudowęczłowieka katastrofy dla wdrażania swojej niczych. Jednocześnie prefiguracja nie jest oraz produkcję. W wielu wypadkach robotni-logiki akumulacji kapitału. Katastrofa utopią ani nie spogląda wstecz „na idyllicz- cy wyłaniali radę pracowniczą i wybieralimoże jednak oznaczać także załamanie się ną przeszłość zakorzenioną w prymitywnym dyrektorów. Sami określali zasady funk-obecnego systemu, wówczas – jak przekony- kolektywizmie”18. cjonowania. Ten proceder został ukróconywał Immanuel Wallerstein – pojawiają się przez stalinowskie władze.bifurkacje i możliwości wyboru. Zapewne Załamanie systemu gospodarczego i pań-doświadczali tego pasażerowie i załoga Sea stwowego zmusza ludzi do budowy alter- Boggs wymienia wiele takich momen-Venture, kiedy roztrzaskali się o skały. Nikt natywnych form zarządzania produkcją, tów w historii: powstawanie rad delega-z nich nie zginął. Ostatecznie wydarzenie to wymianą, sprawami publicznymi. Zmiany tów robotniczych i żołnierskich w Rosjipotraktowali nie jako tragedię, ale szansę, te w wypadku prefiguracji mają charakter i w Niemczech w latach 1917–1918, rok 1956jako znak – ponieważ wszyscy byli wierzący, z reguły o wiele bardziej rozległy, ale często na Węgrzech i w Polsce, rewolta studenckazatem zapewne znak od Boga – na to, że też gwałtowny i krótkotrwały. TSA może 1968 roku czy wreszcie niepokoje społecz-mogą rozpocząć nowe życie, według swoich faktycznie przetrwać latami, nawet przez ne i załamanie się systemu w Argentyniewłasnych reguł. dziesiątki lat. Autor Poetyckiego terroryzmu w grudniu 2001 roku, które skutkowały nie pisze nawet o możliwości zaistnienia tylko ruchem przejmowania fabryk, ale teżO ile autonomie mogą zaistnieć w warun- „stałych” Tymczasowych Stref Autono- tzw. horyzontalizmem19 (rodzajem zgroma-kach stabilizacji, a bywa, że stan taki nawet micznych. Prefiguracja w tym odniesieniu dzeń sąsiedzkich).powstawaniu autonomii sprzyja, o tyle mo- jest tylko pewną migawką społeczeństwa 19 Horizontalism: voices of popular power in Argentina, red.16 Rozbrat. Epizod I, realizacja A. Wojciechowski, film 18 C. Boggs, Marksizm, komunizm prefiguratywny oraz M. Sitrin, Edinburgh 2006. Fragment został przetłu-dok., prod. 2004 (dostępny na Alterkino.org). problem kontroli robotniczej, „Przegląd Anarchistyczny” maczony i opublikowany w „Przeglądzie Anarchistycz-17 N. Klein, Doktryna szoku, Warszawa 2008. 2007, nr 6. nym” 2008, nr 7. autoportret 2 [34] 2011 | 24
  6. 6. partycypacja rze ideologicznym. Walka ściśle polityczna tylko w bliżej nieokreślonej przyszłości. SąW przeciwieństwie do wcześniej opisanych odbywa się natomiast na tym samym gruncie one immanentnym składnikiem wszelkiegosposobów urzeczywistniania nowych relacji dla obu stron konfliktu. Ostatecznym celem życia społecznego”.społecznych, partycypacja często nie prze- jest jednak, mówiąc językiem Habermasa, wy-biega „od dołu”. Zasady tak zwanego budżetu zwalanie spod dominacji celowo-racjonalnych Naomi Klein i Avi Lewis w filmie The Takepartycypacyjnego w Porto Alegre, najbardziej systemów państwa i kapitału. starają się pokazać alternatywę, jednocześnieznanym przykładzie realizacji tego typu próbując przełamać fragmentaryczność „rze-projektu, zostały zainicjowane przez władze Podsumowując, można stwierdzić, iż jest czywistości, którą postulujemy”, odwołującsamorządowe20. Pomimo mankamentów tego nieprawdą, że obecny system sprawowania się do konkretnego miejsca (Argentyna),typu rozwiązań, partycypacja może być źró- rządów i funkcjonowania gospodarki nie czasu (sytuacja po krachu systemu w grudniudłem wielu innowacji społecznych w zakresie ma alternatyw. Przeciwnie – istnieje wiele 2001 roku) oraz zjawiska, które wprawdziedemokracji uczestniczącej i bezpośredniej. alternatyw, różne jest ich pochodzenie nie było powszechne, ale mogło być. Ruch i nie są one wcale jedynie utopijne, choć przejmowania fabryk przez robotników (jakU źródeł idei partycypacji leży przekonanie, utopia pozostaje ważnym źródłem inspiracji wcześniej bezludnych wysp przez rozbitków)że ustanowienie nowych stosunków nie musi i przede wszystkim krytyki systemu. Mamy dotyczył relatywnie małej części argentyń-się odbywać w rygorystycznej opozycji do alternatywy także nieutopijne: autonomia, skiej gospodarki – zaledwie kilkanaście tysię-istniejących instytucji społecznych ani nie prefiguracja, partycypacja, które wychodzą cy zatrudnionych wobec ponad dwudziestumusi oznaczać radykalnego z nimi zerwa- poza ograniczenia i horyzonty rzeczywisto- milionów w wieku produkcyjnym. Jego dzi-nia. Rzeczywistość społeczno-polityczna jest ści jedynie postulowanej. Co więcej, alter- siejsza rola jest jednak nie do przecenienia.w tym wypadku postrzegana bardziej jako natywy wobec systemu trwają i rozwiją się Staje się on częścią opowieści, którą będziemykontinuum, na którego krańcach sytuują z nim równolegle, są „drugą stroną medalu przytaczać w odpowiedzi na żądanie uznaniasię albo dyktatorskie rządy, albo anarchia i mogą się zrealizować natychmiast, a nie niezmienności stanu obecnego.rozumiana jako zanegowanie wszelkich formsprawowania władzy. Pomiędzy tymi skraj-nościami rozciąga się jednak całe spektrummożliwości emancypacyjnych w odniesieniudo instytucji (takich jak samorząd), które po-strzega się jako „skolonizowane” przez zasadęautorytaryzmu. Znajdujemy nawiązanie dokoncepcji „kolonizacji życia codziennego”Jürgena Habermasa21. Najnowsze koncepcjedemokracji dialogicznej, antagonistycznej,zakładają ostry spór, ale bardziej w wymia-20 R. Górski, Bez państwa. Demokracja uczestnicząca w działa-niu, Kraków 2007.21 J. Habermas, Teoria działania komunikacyjnego, Warsza-wa 1999.Maj 2002, Cooperativa El Aguante, Carapachay, BuenosAires: zebranie pracowników, sąsiadów i politykówwspierających przejęcie fabryki

×