Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Noémi Petneki, Stepowy koczownik czy zabłąkany jeździec?

1,308 views

Published on

  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

Noémi Petneki, Stepowy koczownik czy zabłąkany jeździec?

  1. 1. Noémi Petneki stepowy koczownik czy zabłąkany jeździec? mity o węgierskich równinachJ eśli myślimy o Węgrzech w kategoriach z czary, do której przelali swoją krew. Czyżby tak jak we wszystkich małych krajach Europy geograficznych, jako pierwsze przycho- Węgrzy, którzy ponad tysiąc sto lat temu Środkowo-Wschodniej wciąż żywe są nowo- dzi nam do głowy to, że jest to kraj ni- przybyli do Kotliny Panońskiej, stwierdzili, czesne formy średniowiecznych i wczesnono- zinny. Ponad połowę jego powierzchni że to miejsce zastępuje im bezkresne stepy wożytnych mitów etnogenetycznych. Możnastanowią równiny: ogromny trójkąt Wielkiej azjatyckie? Nic bardziej mylnego: ponad ty- dodać, iż sami Węgrzy osiedlili w średnio-Niziny Węgierskiej, która rozciąga się od pół- siąc sto lat temu, kiedy lud księcia Arpada za- wieczu na terenie Wielkiej Równiny ludynocno-wschodniego do południowo-zachod- jął Kotlinę Panońską, całą Nizinę Węgierską koczownicze, Kumanów i Jazygów, nadającniego skraju Węgier i obejmuje cały teren zarastały lasy dębowe. Dzisiejsze oblicze tego im liczne przywileje.położony na wschód od tej przekątnej, oraz miejsca jest dziełem człowieka. WiększośćMała Nizina Węgierska lub Nizina Naddu- Węgrów jednak implikuje swoim przodkom Węgrzy także w swojej historii mieli okresnajska, która leży na północnym zachodzie. takie odczucia. Wszak znają już wstecz całą zaborów, tak jak Polacy: w wyniku atakuCzęść tej ostatniej znajduje się na Słowacji, naszą historię i kulturę, wiedzą, co mieli do tureckiego od połowy XVI do końca XVIIa mały kawałek w Austrii, ta pierwsza z kolei powiedzenia na temat równiny poeci, ma- wieku kraj był podzielony na trzy części.przechodzi na tereny dzisiejszej Chorwa- larze, w węgierskiej mentalności od czasów Tereny zachodnie i północne – tak zwanecji, Serbii, Rumunii, i sięga aż po Ukrainę średniowiecza jest obecny mit o pochodzeniu Królestwo Węgierskie – wchodziły w składi Słowację. narodu (tak zwany mit etnogenezy), który ogromnego Imperium Habsburskiego. głosi, że Madziarzy są braćmi walecznych Tereny środkowe, z których największąTyle geografia. Ale także kultura Węgier ko- Hunów, czy wręcz od nich pochodzą. Zanim część stanowiła właśnie Wielka Nizina, byłyjarzy się przede wszystkim z równiną. Pusz- filologia ugrofińska okrzepła jako nauka, zajęte przez Imperium Osmańskie, Siedmio-ta, gulasz, pasterze koni trzaskający batami węgierscy uczeni twierdzili, że ich mowa jest gród zaś wraz ze wschodnimi fragmentamito wciąż żywe stereotypy o tym narodzie. spokrewniona z językami tureckimi (dziś Niziny (tak zwane Partium, czyli „Części”)Na ile ten obraz jest prawdziwy, a na ile wiemy, że języki ugrofińskie prawdopodob- został niby-węgierskim księstwem tkwią-wtórny? Spróbujmy znaleźć odpowiedź. nie też są daleko spowinowacone z turec- cym w zawieszeniu między Turcją i Austrią, kimi, jest to tak zwana rodzina uralsko- w rzeczywistości zawdzięczającym swojeWielka Nizina to położony najbardziej na ałtajska); w XIX wieku powstała też idea istnienie sułtanowi. W Partium kwitłazachód fragment stepu eurazjatyckiego. „Turanii”, wspólnej praojczyzny stepowych kultura protestancka i tu też przetrwałyZnajdował się kiedyś w samym centrum hi- ludów konnych, takich jak Węgrzy, Turcy, ulokowane już w średniowieczu tak zwanestorycznego Królestwa Węgierskiego. Na tym Mongołowie, Hunowie, Awarowie, a nawet miasta polne, stanowiące swoiste przej-obszarze, w dzisiejszej miejscowości Ópuszta- – Japończycy. Turanizm pełnił ważną rolę ście między wsią a miastem. Mieszkańcówszer, zawarło z sobą braterstwo krwi siedem w prawicowej ideologii międzywojnia, nawet takich miejscowości, żyjących w mieście, aleplemion węgierskich: ich wodzowie pili obecnie jest popularny w pewnych kręgach, utrzymujących się z rolnictwa, nazywano autoportret 3 [32] 2010 | 64
  2. 2. później ciwisami (cívisek), była to osobna, o tej krainie, opiera się właśnie na litera- na nią dziełach twórców. Ludzie z miastacharakterystyczna i bardzo konserwatywna turze i sztuce romantyzmu. Wszakże nawet przenoszą się do przysiółków. Moda na ekolo-warstwa społeczna. dzisiaj trasa zwiedzania puszty w Parku gię na nowo wypromowała lepianki, niegdyś Narodowym Hortobágy przebiega w taki wzgardzone chatki biednych ludzi. Z koleiPo wygnaniu Turków zwycięscy Habsbur- sposób, żeby odwiedzający mógł zobaczyć wielu ludziom mieszkającym na nizinnejgowie na nowo zaludnili spustoszone przez wszystkie atrakcje wymienione w wier- prowincji pogorszyła się stopa życiowa.nich tereny, głównie Słowakami z północ- szach i widniejące na obrazach malarzy. Rozpad i demoralizację małych równinnychnej części ówczesnego królestwa. Kultura miejscowości ukazują dzieła László Krasz-wielu miejscowości Wielkiej Niziny wcale Równina urosła na miarę takiego symbolicz- nahorkaia i transowe, „bezkresowe” filmynie jest taka pierwotnie „równinna”, jak nego i autentycznego krajobrazu ojczystego, współpracującego z nim Béli Tarra (kultowesię powszechnie uważa. Nawet słynny jakim okazały się nieco później polskie Tatry Szatańskie tango trwa 7,5 godziny!). Odkrywadziewiętnastowieczny poeta Sándor Petőfi i Podhale. Jednocześnie kraina ta uosabiała się także wielokulturowość Wielkiej Nizinybył z pochodzenia czystej krwi Słowakiem, i uosabia do dziś także zacofanie i... spusto- – książki Pála Závadyego opowiadają o życiunie zaś pół-Serbem lub pół-Chorwatem, jak szenie. Nurt ten rozpoczyna zresztą sam tamtejszej słowackiej społeczności.wcześniej sądzono; i pewnie mówiłby po Petőfi takimi wierszami, jak Kutyakaparósłowacku, gdyby ojciec, któremu zależało na (Psi grabarz – nazwa podupadłej czardy) lub W sierpniu na puszcie odbyły się dwaasymilacji, nie zabronił mamce zwracania A puszta télen (Puszta w zimie), który rozpoczy- duże, konkurencyjne „zebrania Węgrów”się do niego w tym języku. To, co kojarzy się na od słów: „Hej, teraz to puszta jest pusta nawiązujące do „tradycji stepowej” narodu.dzisiaj Węgrom z równiną, zawdzięczamy doprawdy!”. U kolejnego wielkiego wieszcza Oba te wydarzenia cieszyły się wielkągłównie właśnie Petőfiemu – każdy Węgier węgierskiego, Endre Adyego, krajobraz prze- popularnością, przyjechało na nie poczyta jego wiersze w szkole. Dusza roman- kształca się w symboliczny „ugór węgierski” kilkaset tysięcy ludzi. W wypadku Słowiantyczna znajdowała w równinie potrzebny (Ady czuł się nieswojo w nizinnych miastach Zachodnich i Chorwatów powstanie mitujej bezkres, w którym mogła się poruszać Wielkim Waradynie i Debreczynie). Natura- narodowego w wielkiej skali i wzmocnieniebez ograniczeń. Jej wyobraźnię karmiły lista Zsigmond Móricz pokazuje prawdziwe wyimaginowanych, „prastarych” tradycjisurrealistyczna fatamorgana, opowieści (czy drugie) oblicze ludu. Rdzenni równinni oznaczało odwracanie od kultury łaciń-o legendarnych zbójnikach i przede wszyst- pasterze to barbarzyńcy, małomówni, zamk- skiej, kultury europejskiej, doprowadziło dokim – lud, który zgodnie z duchem epoki nięci w sobie, ale ranić czy też zabijać potra- powstania współczesnego nacjonalistyczne-był źródłem autentyczności i prawdziwości. fią z zimną krwią. Ciwisowie debreczyńscy go populizmu i spowodowało wiele tragedii.Ponadto rzeczywiście archaiczna kultura zadręczają chłopskiego syna uczęszczającego Czy Węgrom może to grozić? Czy dzisiejszypasterska wabiła egzotyką i jednocześnie do kalwińskiego kolegium. Nizina i charakte- człowiek udający koczownika ze stepu nieswojskością. Romantykę tego krajobrazu rystyczne dla niej, dalekie od cywilizacji pr- stanie się Zabłąkanym jeźdźcem Endre Adyego,i ich mieszkańców odkrył w tym samym zysiółki to także miejsce zesłania: wygnania kłusującym po równinie, którą „znówczasie urodzony i wychowany na Węgrzech symbolicznego i – po objęciu władzy przez obrosły nagle lasy i trzciny”, kryje mgławybitny poeta austriacki Nikolaus Lenau, komunistów – także faktycznego: tu deporto- i straszą na niej –za którego pośrednictwem niemieckojęzycz- wano pozbawianych majątku arystokratów.ny obszar Europy zapoznał się z fenome- Same krwawienia, same sekrety,nem węgierskiej puszty. Ożywili ją również W ostatnich dekadach te sprzeczne nurty Same uściski, sami przodkowie,malarze zarówno węgierscy, jak i niemiec- współistnieją z sobą w węgierskiej świado- Same lasy i szuwary,cy. Wiedza, którą Europa Zachodnia ma dziś mości i w ukazujących ją oraz wpływających Sami pradawni szaleńcy. autoportret 3 [32] 2010 | 65 ilustracja: anna zabdyrska

×