ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ
               ΤΜΗΜΑ ΓΕ ΓΡΑΦΙΑΣ




                 ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ


Η ασφάλεια ενεργειακού εφοδια...
Επιβλέπουσα Καθηγήτρια:
Ηλέκτρα Πετράκου, Επίκουρος Καθηγήτρια στο Τµήµα Γεωγραφίας του Πανεπιστηµίου
                    ...
ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝ Ν


1. Εισαγωγή……………………………………………………..……………..… 9

2. ∆ιαστάσεις της ενεργειακής ασφάλειας………...………..…………...
3.2.2 Αποθέµατα……………………………..…………………………….……36
3.2.3 Παραγωγή ………………….…………………….………………………37
3.2.4 Επενδύσεις…………………………….…………....
5.9.1 Χρηµατοδοτήσεις της ΕΤΕπ στον ενεργειακό τοµέα…………...…..…73
5.10 Η Ενεργειακή Κοινότητα της Νοτιοανατολικής Ευρώπης…...
ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι, Οι σχεδιαζόµενοι αγωγοί φυσικού αερίου προς την
      Ευρωπαϊκή αγορά…………………………………………………………104
      ΠΑΡΑΡΤΗΜ...
ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΙΚΟΝ Ν
Εικόνα 1: Τα αποδεδειγµένα παγκόσµια αποθέµατα φυσικού
αερίου……………………………………………………….……………...……....……36
Ει...
ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΚΑΙ ΑΚΡ ΝΥΜΙΑ
∆.Ε.∆ - E   ∆ιευρωπαϊκά ∆ίκτυα Ενέργειας
∆.Ο.Ε.      ∆ιεθνής Οργανισµός Ενέργειας
Ε.Ε.       ...
1. Εισαγωγή


     Η διαθεσιµότητα ενεργειακών πόρων αποτελεί ζήτηµα ύψιστης σηµασίας για τις
σηµερινές ανθρώπινες κοινωνί...
Παρόλα αυτά, το µεγαλύτερο µέρος των κοιτασµάτων φυσικού αερίου τυγχάνει να
βρίσκονται είτε σε εξαιρετικά ασταθείς πολιτικ...
διερευνάται κατά πόσο είναι δυνατό η ΕΕ να εφοδιαστεί µε φυσικό αέριο κατά το
προσεχές µέλλον από τις πλούσιες σε αποθέµατ...
Σε αντίθεση µε τη διαχρονική αντίληψη η οποία εστιάζει κατά κύριο λόγο στην
έννοια της εθνικής ασφαλείας, η διευρυµένη προ...
4. στον οικονοµικό τοµέα σε βάρος της ικανοποίησης θεµελιωδών ανθρώπινων
       αναγκών σε τροφή, νερό, στέγη, ένδυση, υγε...
Όπως προαναφέραµε, οι βραχυπρόθεσµες απειλές της ενεργειακής ασφάλειας
οφείλονται σε αναπάντεχες διαταράξεις πολιτικής, τε...
Για παράδειγµα, η Πρώτη Πετρελαϊκή κρίση του 1973-74 είχε πολλές οµοιότητες µε µια
θεµελιώδη ασυνέχεια της ασφάλειας του ε...
Αυξηµένος κίνδυνος µπορεί να συντελεσθεί ως αποτέλεσµα: 8
α)     εσκεµµένων αλλαγών πολιτικών σε χώρες παραγωγούς ή σε οργ...
Μεταξύ άλλων, µια ενεργειακή κρίση µπορεί να προκύψει π.χ. όταν, σε σύντοµο
χρονικό ορίζοντα µια διαταραχή στην παροχή ενέ...
•    Το µερίδιο που έχουν οι ενεργειακοί πόροι από ασταθείς περιοχές στο ενεργειακό
         µίγµα


2.5 Ενεργειακή Πολιτι...
και οικονοµικού τοµέα, όπως η θεσµική οργάνωση, οι παραδόσεις και η κουλτούρα και η
ισορροπία δυνάµεων µεταξύ διάφορων οµά...
ασφαλείας για την αποτροπή ατυχηµάτων και των συστηµάτων πρόγνωσης για την
προειδοποίηση από καιρικές αντιξοότητες.


2.5....
3.       Η αναχαίτιση, είναι σε θέση να µειώσει τις επιπτώσεις από µια παρεµπόδιση
        στην προσφορά ενέργειας για την...
υπάρχουν οχήµατα τα οποία χρησιµοποιούν περισσότερα από ενός είδους καύσιµα.12 Η
µεγαλύτερη ευκαιρία για να εφαρµοστεί η ε...
υπόλοιποι εµπλεκόµενοι παίκτες. Η σχέση ανάµεσα στην ασφάλεια της ενεργειακής
τροφοδοσίας και στο ήδη διαµορφωµένο παγκόσµ...
αγωγοί, αποθηκευτικοί χώροι, ενεργειακοί κόµβοι κλπ) οι οποίες είναι απαραίτητες για
το περιφερειακό ή ακόµη και το παγκόσ...
δεκαετίας του 1990 µε σκοπό την αναβάθµιση των µεταξύ τους εµπορικών σχέσεων.
Μέχρι σήµερα, µόνο περιορισµένη πρόοδος έχει...
αποτελούταν από 13 µέλη (εντάχθηκαν τα κράτη Αλγερία, Εκουαδόρ ΗΑΕ, Ινδονησία,
Λιβύη, Νιγηρία και Γκαµπόν).17 Η αρχική έδρ...
κατάφερε να αποκτήσει τον απόλυτο έλεγχο πάνω στην παραγωγή και την τιµολόγηση
του πετρελαίου, έως τα τέλη της δεκαετίας τ...
πετρελαίου τα οποία θα επαρκούν για τουλάχιστον 90 ηµέρες σε περίπτωση διαταραχής
του εφοδιασµού.
    Το 1974 διατυπώθηκε ...
«καρτελοποίηση» της διεθνούς αγοράς αερίου. Οι πιθανότητες οι οποίες συγκεντρώνει
στην παρούσα φάση µια τέτοια εξέλιξη είν...
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Energy security supply of eu, natural gas case
Upcoming SlideShare
Loading in …5
×

Energy security supply of eu, natural gas case

1,840 views

Published on

Published in: Education
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
1,840
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
3
Actions
Shares
0
Downloads
29
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide

Energy security supply of eu, natural gas case

  1. 1. ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΟ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΜΗΜΑ ΓΕ ΓΡΑΦΙΑΣ ΠΤΥΧΙΑΚΗ ΕΡΓΑΣΙΑ Η ασφάλεια ενεργειακού εφοδιασµού της Ευρωπαϊκής Ένωσης: «Η περίπτωση του φυσικού αερίου» Κολοκούρης Κυριάκος Ιούνιος 2009 Μυτιλήνη 1
  2. 2. Επιβλέπουσα Καθηγήτρια: Ηλέκτρα Πετράκου, Επίκουρος Καθηγήτρια στο Τµήµα Γεωγραφίας του Πανεπιστηµίου Αιγαίου Μέλη της Επιτροπής: Θανάσης Γιαννακόπουλος, Αναπληρωτής Καθηγητής στο Τµήµα Στατιστικής του Οικονοµικού Πανεπιστήµιου Αθηνών Ιωάννης Χωριανόπουλος, Επίκουρος Καθηγητής στο Τµήµα Γεωγραφίας του Πανεπιστηµίου Αιγαίου ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ Καταρχήν, θα ήθελα να ευχαριστήσω την Ηλέκτρα Πετράκου η οποία ως επιβλέπουσα καθηγήτρια, µε ενθάρρυνε να ασχοληθώ µε το συναρπαστικό αντικείµενο του φυσικού αερίου, βοηθώντας µε καθ’ όλη τη διάρκεια της εκπόνησης της µελέτης, είτε µέσω των διεξοδικών συζητήσεων πάνω σε ενεργειακά θέµατα που είχαµε, είτε παρέχοντας µου πολύτιµες συµβουλές, συµβάλλοντας τα µέγιστα στην ολοκλήρωση της παρούσας µελέτης. Θα ήθελα να επίσης να εκφράσω τις ευχαριστίες µού στα µέλη της επιτροπής Γιαννακόπουλο Θανάση και Χωριανόπουλο Ιωάννη οι οποίοι ανταποκρίθηκαν οποιαδήποτε στιγµή απευθύνθηκα για τη βοήθεια τους. Θα ήθελα να ευχαριστήσω όλους τους καθηγητές του Τµήµατος Γεωγραφίας οι οποίοι µέσω των µαθηµάτων τους εµπλούτισαν σηµαντικά τις γνώσεις µου πάνω σε θέµατα που άπτονται τον χώρο της επιστήµης της Γεωγραφίας. Όπως, επίσης και τους φίλους και συµφοιτητές µου µε τους οποίους βίωσα αξέχαστές στιγµές κατά την φοιτητική πορεία µου στη Μυτιλήνη. Τέλος, θα ήθελα να πω ένα µεγάλο ευχαριστώ στην οικογένεια µου· στους γονείς µου Παναγιώτη και Άννα Κωνσταντάκη, στην αδελφή µου ∆ήµητρα και στις γιαγιάδες µου ∆ήµητρα και Χαρίκλεια µαζί µε τους οποίους γαλουχήθηκα και οι οποίοι όλα αυτά τα χρόνια µου προσέφεραν αφειδώς ηθική και υλική υποστήριξη. 2
  3. 3. ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝ Ν 1. Εισαγωγή……………………………………………………..……………..… 9 2. ∆ιαστάσεις της ενεργειακής ασφάλειας………...………..…………….11 2.1 Η έννοια της εθνικής ασφάλειας…………………….........………………..11 2.2 Η ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασµού…………….………………......13 2.3 Ενεργειακή Κρίση………………………………..……………………...….16 2.4 Μετρώντας την ενεργειακή ασφάλεια…………….……………………....17 2.5 Ενεργειακή Πολιτική……………………………….…...……….………...18 2.5.1 Η τρωτότητα λόγω εισαγωγών………………….……………...……20 2.6 Μέσα της ενεργειακής πολιτικής…………………….……………………20 2.6.1 Η διαφοροποίηση……………………………..……………...….……..21 2.6.2 Η ευελιξία του ενεργειακού συστήµατος…………………...…...…….21 2.6.3 Τα στρατηγικά αποθέµατα……………………………….…....….……22 2.7 To παγκόσµιο σύστηµα και η ενεργειακή ασφάλεια σήµερα…….…..….22 2.7.1 Γεωπολιτικοί κίνδυνοι και ενεργειακή ασφάλεια ……....…….…….…23 2.8 Οργανισµοί…………………………………...……………….……………24 2.8.1 ∆ιµερείς συνεργασίες 2.8.1.1 Η Ευρώ-µεσογειακή Συνεργασία………………..………....….…….24 2.8.1.2 Το Συµβούλιο Συνεργασία των Κρατών του Κόλπου……….….…..25 2.8.2 Πολυµερείς συνεργασίες 2.8.2.1 Οργανισµός Πετρελαιοπαραγωγών Κρατών……………….………..25 2.8.2.2 Ο ∆ιεθνής Οργανισµός Ενέργειας……………………….…………..27 2.8.2.3 Φόρουµ Εξαγωγικών Κρατών Φυσικού Αερίου………….………….28 2.8.2.4 Το ∆ιεθνές Φόρουµ Ενέργειας………………………….............……29 2.8.2.5 Οργανισµός Οικονοµικής Συνεργασίας Ευξείνου Πόντου.............….29 3. Το φυσικό αέριο………………………………………..………………....31 3.1 Η Ιστορία του φυσικού αερίου………………………..……………………32 3.2 Η σηµερινή κατάσταση………………………………..………………...…34 3.2.1 Ζήτηση……………………………………..…………………………...…34 3
  4. 4. 3.2.2 Αποθέµατα……………………………..…………………………….……36 3.2.3 Παραγωγή ………………….…………………….………………………37 3.2.4 Επενδύσεις…………………………….………….………….……………38 3.2.5 Το διαπεριφερειακό εµπόριο……………………………………………..39 3.3 Το Υγροποιηµένο Φυσικό Αέριο(Υ.Φ.Α.)……………..…………..………41 4. Ευρωπαϊκή Ένωση και φυσικό αέριο………………..……..……….43 4.1 Ο Ενεργειακός τοµέας της Ευρωπαϊκής Ένωσης………..……..……...…43 4.2 Ο τοµέας του φυσικού αερίου……………………………..…….…………46 4.2.1 Ο τοµέας του Υγροποιηµένου Φυσικού Αέριου (ΥΦΑ)…..…….….…..50 4.3 Το Ευρωπαϊκό δίκτυο µεταφοράς φυσικού αερίου…………...………….51 4.3.1 Οι Ρωσικοί αγωγοί προς την ευρωπαϊκή αγορά…………...….………..51 4.3.1.1 Ο Ουκρανικός διάδροµος ………………………..…….……………51 4.3.1.2 Ο αγωγός Yamal-Europe……………………….….…….…………..52 4.3.1.3 Ο αγωγός Blue Stream………………………………...….……...…..53 4.3.2 Οι Νορβηγικοί αγωγοί προς την Ευρωπαϊκήαγορά…….…....……...….54 4.3.3 Οι Αλγερινοί αγωγοί προς την Ευρωπαϊκή αγορά ……….....…….……55 4.3.4 Οι Λιβυκοί αγωγοί προς την Ευρωπαϊκή αγορά………….....…….……56 4.3.5 Άλλοι αγωγοί προς την Ευρωπαϊκή αγορά……………….….....……….56 4.4 Ο Νότιος ενεργειακός ∆ιάδροµος Κασπίας – Ε.Ε. ………...……...……...56 5. Η Ευρωπαϊκή Ενεργειακή Πολιτική……………….........…..………58 5.1 Ιστορική Εξέλιξη………………………………………………......………..58 5.2 Η Συνθήκη τουΕνεργειακούΧάρτη…………………….………..….……..61 5.2.1 Το περιεχόµενο της Συνθήκης του Ενεργειακού Χάρτη…...…….……62 5.3 Η Λευκή Βίβλος…………………………………………………….…….…63 5.4 Η Πράσινη Βίβλος του 2000…………………………………..…...…….…63 5.5 Μια ενιαία Ευρωπαϊκή αγορά φυσικού αερίου………………....…..….…64 5.5.1. Οι Οδηγίες της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (EC Directives) .…….......….65 5.6 Τα ∆ιευρωπαϊκά ∆ίκτυα Ενέργειας (ΤΕΝ-Ε) …………………….………66 5.7 Το πρόγραµµά INOGATE…………………………………..……...………71 5.8 Το πρόγραµµα TACIS……………………….……………….….…..…..…71 5.9 Η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων (ΕΤΕπ)…………………..…..…..…72 4
  5. 5. 5.9.1 Χρηµατοδοτήσεις της ΕΤΕπ στον ενεργειακό τοµέα…………...…..…73 5.10 Η Ενεργειακή Κοινότητα της Νοτιοανατολικής Ευρώπης……......……73 5.10.1 Οι στόχοι της Ενεργειακής Κοινότητας………………………………..74 6. Η Ρωσία και η ενεργειακή ασφάλεια της ΕΕ………...........………75 6.1 Ο Ρωσικός τοµέας φυσικού αερίου………………….……....…...……......75 6.2 Η Gazprom……………………………………………………..…...………77 6.3 Τα ρωσικά αποθέµατα µελλοντικά……………………….....…….……….78 6.4 Η Ρωσο-ουκρανικές διαµάχες φυσικού αερίου…………….…….…….…80 6.4.1 Σχέσεις Ρωσίας Ουκρανίας πριν από το 2006…………………...…….80 6.4.2 Η κρίση του Ιανουαρίου 2006 ………………...…......…….………….82 6.4.3 H κατάσταση από το 2006-2008 …………...……….…..…………….82 6.4.4 Η κρίση του 2009…………………………...………...……………….84 7. Η ενεργειακή σηµασία της περιοχής της Κασπίας Θάλασσας ………………………………………………………....……….…………..…….85 7.1 Φυσικό αέριο στην ευρύτερη περιοχή της Κασπίας – Μ. Ανατολής ……………………………………………………….…........…………………...86 7.1.1 Αζερµπαϊτζάν……………………………………….……………………..87 7.1.2 Καζακστάν………………………………………………………………...87 7.1.3 Ουζµπεκιστάν…………………………………..…..……………………..88 7.1.4 Τουρκµενιστάν………………………………….……..………………….88 7.1.5 Ιράν………………………………………………...………………………89 7.2 Κίνδυνοι στην ευρύτερη περιοχή της Κασπίας και του Καυκάσου…………………………………………...…….…………………….91 7.2.1 Το νοµικό καθεστώς της Κασπίας θάλασσας….…..……..……………..92 7.2.2 Αµπχαζία……………………………………….…..………..…………….94 7.2.3 Ναγκόρνο Καραµπάχ ………………………….…………………………95 7.2.4 Τσετσενία……………………………………..……..……..……………...96 7.2.5 Οσετία……………………………….……………..…..….………………96 8. Συµπεράσµατα……………………………..………..…..………………..97 Βιβλιογραφία……………………………….……..……..…………………100 5
  6. 6. ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι, Οι σχεδιαζόµενοι αγωγοί φυσικού αερίου προς την Ευρωπαϊκή αγορά…………………………………………………………104 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙΙ, Χάρτες…………………………………………...........118 ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΓΡΑΦΗΜΑΤ Ν Γράφηµα 1: H πρωτογενής ενεργειακή κατανάλωση στην ΕΕ το 1991 και το 2006……………………………………………………………………….….43 Γράφηµα 2: Η εξέλιξή της κατανάλωσης φυσικού αερίου στην ΕΕ………………..46 Γράφηµα 3: H εξέλιξη της παραγωγής φυσικού αερίου στην Ευρώπη……………..48 Γράφηµα 4: Οι ρωσικές εξαγωγές φυσικού αερίου προς την Ευρώπη (2004- 2006)…………………………………………………………………….……………52 Γράφηµα 5: H ρωσική παραγωγή φυσικού αερίου (1985-2006) …………….……..75 ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΠΙΝΑΚ Ν Πίνακας 1: Η παγκόσµια πρωτογενής ζήτηση σε φυσικό αέριο…………………….35 Πίνακας 2: Οι µεγαλύτεροι παραγωγοί σε φυσικό αέριο το 2007……...…….……..37 Πίνακας 3: Οι µεγαλύτεροι εξαγωγείς φυσικού αερίου το 2007…………........……39 Πίνακας 4: Κατανάλωση ανά τύπο καυσίµου στην ΕΕ το 2006…….……..……….45 Πίνακας 5: Εξάρτηση από εισαγωγές στην ΕΕ των 27, το 2006…………..….…… 47 Πίνακας 6: Τα αποθέµατα φυσικού αερίου στην ΕΕ στα τέλη του 2007……………………………………………….……...……………..……….47 Πίνακας 7: Βαθµός εξάρτησης των κρατών της ΕΕ σε εισαγωγές φυσικού αερίου το 2007……………………………………………….…….……… 49 Πίνακας 8: Οι ευρωπαϊκές εισαγωγές φυσικού αερίου ανά κράτος το 2007………………………………………………………………..................….…...49 Πίνακας 9: Το εµπόριο ΥΦΑ στην Ευρώπη, εισαγωγές το 2007……..………….…50 6
  7. 7. ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΙΚΟΝ Ν Εικόνα 1: Τα αποδεδειγµένα παγκόσµια αποθέµατα φυσικού αερίου……………………………………………………….……………...……....……36 Εικόνα 2: Τα αποθέµατα φυσικού αερίου ανά γεωγραφική περιοχή και ζήτησης και της παραγωγής…………………………………………………..………...…………....……38 Εικόνα 3: Οι ροές του παγκόσµιου εµπορίου φυσικού αερίου το 2007….……………..40 Εικόνα 4: Το Ευρωπαϊκό δίκτυο φυσικού αερίου το 1965……………….........…..……51 Εικόνα 5: Οι Νορβηγικοί αγωγοί προς την Ευρώπη…………………….…...…....……54 Εικόνα 6: Αλγερινοί αγωγοί προς την Ευρώπη………………………….……...………55 Εικόνα 7: O Νότιος ενεργειακός διάδροµος Κασπίας-ΕΕ……………….………...……57 Εικόνα 8: Τα έργα διασύνδεσης φυσικού αερίου στη Λεκάνη της Μεσογείου……...…70 Εικόνα 9: Το ρωσικό δίκτυο και τα αποθέµατα φυσικού αερίου…….…………...…….79 Εικόνα 10: Οι αγωγοί που διασχίζουν το ουκρανικό έδαφος………….………………..80 ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΕΝΘΕΜΑΤ Ν Ένθεµα 1: Τι είναι το φυσικό αέριο……………………………..………………………31 Ένθεµα 2: Το Υγροποιηµένο Φυσικό Αέριο (ΥΦΑ)…………….…………….……….33 Ένθεµα 3: Η συνεργασία Ρωσίας-Αλγερίας…………………………………..…….. Ένθεµα 4: O Ενεργειακός ∆ιάλογος ΕΕ-Ρωσίας……………..……………….……………76 7
  8. 8. ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΚΑΙ ΑΚΡ ΝΥΜΙΑ ∆.Ε.∆ - E ∆ιευρωπαϊκά ∆ίκτυα Ενέργειας ∆.Ο.Ε. ∆ιεθνής Οργανισµός Ενέργειας Ε.Ε. Ευρωπαϊκή Ένωση δις κ / µ δισεκατοµµύρια κυβικά µέτρα Ε.Κ.Α.Χ. Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα Ε.Ο.Κ. Ευρωπαϊκή Οικονοµική Κοινότητα Ε.Σ.Σ.∆. Ένωση Σοσιαλιστικών Σοβιετικών ∆ηµοκρατιών Ε.Τ.Επ. Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων K.A.K. Κοινοπολιτεία Ανεξάρτητων Κρατών Ξ.Α.Ε. Ξένες Άµεσες Επενδύσεις Ο.Ο.Σ.Α. Οργανισµός Οικονοµικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης Ο.ΠΕ.Κ. Οργανισµός Πετρελαιοπαραγωγών Κρατών Ο.Σ.Ε.Π Οργανισµός Οικονοµικής Συνεργασίας Ευξείνου Πόντου Π.Ο.Ε. Παγκόσµιος Οργανισµός Εµπορίου Σ.Σ.∆. Σοσιαλιστική Σοβιετική ∆ηµοκρατία Τ.Ι.Π. Τόνοι Ισοδύναµοι του Πετρελαίου Υ.Φ.Α. Υγροποιηµένο Φυσικό Αέριο 8
  9. 9. 1. Εισαγωγή Η διαθεσιµότητα ενεργειακών πόρων αποτελεί ζήτηµα ύψιστης σηµασίας για τις σηµερινές ανθρώπινες κοινωνίες. Η αδυναµία πρόσβασης σε ενεργειακούς πόρους και σε σταθερό ενεργειακό εφοδιασµό εµποδίζει την οικονοµική και ανθρώπινη ανάπτυξη, ενώ θέτει προσκόµµατα στην επίτευξη κοινωνικής, οικονοµικής και περιβαλλοντικής προόδου παγκοσµίως. Η πρόσβαση σε αξιόπιστη και οικονοµικά προσιτή ενέργεια παρέχει τη βάση για θέρµανση, φωτισµό, κίνηση, τηλεπικοινωνίες ανάπτυξη της αγροτικής και βιοµηχανικής ικανότητας παραγωγής στη σύγχρονη κοινωνία. Ενώ αποτελεί βασικό µέσο για την εξασφάλιση της εθνικής ασφάλειας και κυριαρχίας των κρατών. Σήµερα, βρισκόµαστε σε ένα κρίσιµο σηµείο της παγκόσµιας ανάπτυξης, στο οποίο περισσότεροι άνθρωποι παρά ποτέ εξαρτώνται σε τόσο µεγάλο βαθµό από την χρήση ενεργειακών πόρων. Μια από τις µεγαλύτερες προκλήσεις όπου έχει να αντιµετωπίσει ο πλανήτης κατά το προσεχές χρονικό διάστηµα είναι η περαιτέρω ραγδαία αύξηση της ζήτησης σε ενεργειακούς πόρους. Σύµφωνα µε τις πιο µετριοπαθείς προβλέψεις διεθνών οργανισµών, η παγκόσµια ενεργειακή ζήτηση µέχρι το 2030 αναµένεται να αυξηθεί κατά 55% σε σχέση µε το 2005 (ΙΕΑ, 2006). Αυτό το µέγεθος προκύπτει πρώτον, λόγω της αναβάθµισης του βιοτικού επιπέδου σε παγκόσµιο επίπεδο, δεύτερον εξαιτίας της ραγδαίας οικονοµικής ανάπτυξης των αναπτυσσόµενων οικονοµιών και ιδιαίτερα των αναδυόµενων οικονοµιών της Κίνας, Ινδίας και Βραζιλίας και τρίτον της παγκόσµιας δηµογραφικής µεγέθυνσης, ο παγκόσµιος πληθυσµός το 2030 αναµένεται να αγγίζει τα 8.2 δις κατοίκους σε σχέση µε τα 6.4 δις το 2005. Από την άλλη πλευρά, η διαρκώς αυξανόµενη ζήτηση αναµένεται να καλυφθεί κατά κύριο λόγο από ορυκτά συµβατικά καύσιµα όπως το πετρέλαιο, το φυσικό αέριο και ο άνθρακας. Ειδικότερα, το φυσικό αέριο προβλέπεται να είναι το προτιµώµενο καύσιµο, διότι είναι πιο φιλικό απέναντι στο περιβάλλον και πιο αποδοτικό σε σχέση µε τα υπόλοιπα συµβατικά καύσιµα. Επιπλέον, ο τοµέας και η αγορά του φυσικού αερίου σε αρκετές περιοχές του κόσµου διαθέτει τεράστια περιθώρια ανάπτυξης, εξάλλου υπάρχουν αρκετά ανεκµετάλλευτα αποθέµατα τα οποία θα είναι σε θέση να ικανοποιήσουν τις παγκόσµιες ενεργειακές ανάγκες κατά τις επόµενες δεκαετίες. 9
  10. 10. Παρόλα αυτά, το µεγαλύτερο µέρος των κοιτασµάτων φυσικού αερίου τυγχάνει να βρίσκονται είτε σε εξαιρετικά ασταθείς πολιτικά περιοχές (Μέση Ανατολή, Κασπία θάλασσα, Αφρική) είτε σε δυσπρόσιτες και αποµακρυσµένες τοποθεσίες σε µεγάλη απόσταση από τα κύρια κέντρα που παρουσιάζουν τη µεγαλύτερη κατανάλωση και αυξανόµενη ζήτηση (Ευρώπη, Βόρεια Αµερική, Άπω Ασία) Ειδικότερα, στον Ευρωπαϊκό χώρο εγείρονται σοβαρές ανησυχίες για την ασφάλεια της ενεργειακής τροφοδοσίας, ιδιαίτερα σε φυσικό αέριο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση σήµερα. αποτελεί το µεγαλύτερο καταναλωτή σε εισαγόµενο φυσικό αέριο σε παγκόσµιο επίπεδο, ενώ τα Ευρωπαϊκά αποθέµατα εισέρχονται σε µια φάση σταδιακής µείωσης της παραγωγής. Την ίδια στιγµή η συµµετοχή του φυσικού αέριο στην παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και η κατανάλωση αυτού για οικιακή και βιοµηχανική χρήση, κατά την επόµενη δεκαετία αναµένεται να αυξάνεται µε ετήσιους ρυθµούς οι οποίοι θα αγγίζουν το 2%. Η εξάρτηση της ΕΕ από εισαγωγές σε αέριο ξεπερνάει αυτή τη στιγµή το 60% οι οποίες προέρχονται κατά κύριο λόγο από περιοχές που χαρακτηρίζονται από δυνητικούς πολιτικό-οικονοµικούς κινδύνους (Ρωσία, Βόρεια Αφρική κλπ) πράγµα το οποίο ενδέχεται να επιφυλάξει προβλήµατα στην ενεργειακή της ασφάλεια µελλοντικά (Eurostat, 2008). Επιπλέον, ο δεδοµένος περιορισµός σε άφθονους ενεργειακούς πόρους, θα οδηγήσει αναπόφευκτα την ΕΕ στον ανταγωνισµό µε άλλα κράτη (ή οµάδες κρατών) καταναλωτές για τον έλεγχο των υπαρχόντων (π.χ. κοιτάσµατα της ευρύτερης περιοχής της Κασπίας και της Κεντρικής Ασίας) ή των νέων πηγών σε φυσικό αέριο ανά τον κόσµο. Οι προβλέψεις για την αύξηση της Ευρωπαϊκής ενεργειακής ζήτησης καταδεικνύουν ως ξεκάθαρη πρόκληση τη δηµιουργία µιας ενιαίας Ευρωπαϊκής ενεργειακή πολιτικής, η οποία θα έχει ως βασική της επιδίωξη την εξασφάλιση και διασφάλιση της ασφάλειας του εφοδιασµού της σε ενέργεια. Σκοπός της παρούσας µελέτης είναι να εξετάσει τις διάφορες διαστάσεις της ενεργειακής ασφάλειας της ΕΕ σε σχέση µε τον τοµέα του φυσικού αερίου. Κεντρική περιοχή της µελέτης αποτελεί το πως έχει διαµορφωθεί το «νέο περιβάλλον ασφάλειας» σχετικά µε τον εφοδιασµό σε φυσικό αέριο στον Ευρωπαϊκό χώρο. Ποιος είναι ο ρόλος της ενεργειακής πολιτικής της ΕΕ και ποιες δράσεις έχει αναλάβει ούτως ώστε να υπάρχει εγγυηµένη ασφάλεια του εφοδιασµού της σε φυσικό αέριο. Στη συνέχεια 10
  11. 11. διερευνάται κατά πόσο είναι δυνατό η ΕΕ να εφοδιαστεί µε φυσικό αέριο κατά το προσεχές µέλλον από τις πλούσιες σε αποθέµατα περιοχές της Κασπίας θάλασσας και Κεντρικής Ασίας, παραθέτοντας τους ενδεχόµενους γεωπολιτικούς κινδύνους οι οποίοι υποβόσκουν στην περιοχή. Τέλος η µελέτη θα ολοκληρωθεί µε τη διατύπωση συµπερασµάτων. 2. Οι διαστάσεις της ενεργειακής ασφάλειας 2.1 Η έννοια της εθνικής ασφάλειας Στη θεωρία των ∆ιεθνών σχέσεων, οι διάφορες εννοιολογικές προσεγγίσεις της ασφάλειας θα µπορούσαν να ταξινοµηθούν σε δύο κατηγορίες. Η πρώτη, η «κλασσική» ή διαχρονική περιλαµβάνει προσεγγίσεις που θεωρούν ως κυρίαρχη παράµετρο της ασφάλειας τη στρατιωτική δύναµη και την επιβίωση του κράτους µε όρους πολιτικής ανεξαρτησίας, οικονοµικής αυτονοµίας και εδαφικής ακεραιότητας. Η δεύτερη κατηγορία η «διευρυµένη» επικεντρώνει το ενδιαφέρον της πρωτίστως σε µη στρατιωτικές διαστάσεις της ασφάλειας και σε µη κρατικούς δρώντες και µεταβλητές, δίνοντας περίοπτη θέση στην ανθρώπινη ασφάλεια. Η κλασσική προσέγγιση της ασφάλειας θεωρεί ότι η ασφάλεια αφορά τη στρατιωτική και πολιτικό-διπλωµατική προετοιµασία του κράτους για να αποφύγει ή για να εµπλακεί σε πόλεµο ή άλλες µορφές ένοπλης σύγκρουσης.1 Αφορά, δηλαδή στην ικανότητα του κράτους να προστατεύει την εδαφική επικράτεια του από επίθεση και κατάκτηση, καθώς και την ευρύτερη πολιτειακή οντότητα από κατάρρευση και θεσµική διάλυση ή αποσύνθεση. Η ικανότητα αυτή ισοδυναµεί, κυρίως, µε την ικανότητα του κράτους να ελέγχει και να χρησιµοποιεί τη στρατιωτική ισχύ του στη βάση των ανθρώπινων και υλικών πόρων που διαθέτει και αναπαράγει, προκειµένου να προστατεύει και να κατοχυρώνει την εθνική κυριαρχία του.2 1 Art J. R., 1991: A Defensible Defense, International Security, 15(4), σ. 5-53. 2 Walt M. S., 1991: The Renaissance of Security Studies, International Studies Quarterly, 35(2), 211-239. 11
  12. 12. Σε αντίθεση µε τη διαχρονική αντίληψη η οποία εστιάζει κατά κύριο λόγο στην έννοια της εθνικής ασφαλείας, η διευρυµένη προσέγγιση της ασφάλειας επικεντρώνεται στην ανθρώπινη ασφάλεια διευρύνοντας ταυτόχρονα το περιεχόµενο της ασφάλειας και συµπεριλαµβάνοντας πολιτικούς, κοινωνικούς, οικονοµικούς και περιβαλλοντικούς παράγοντες. Μια ολοκληρωµένη διερεύνηση της έννοιας της εθνικής ή πολιτειακής ασφάλειας θα πρέπει να εµπεριέχει τη µελέτη και των δυο προσεγγίσεων. Ειδικότερα, εάν λάβουµε υπόψη ότι το διεθνές µεταψυχροπολεµικό περιβάλλον έτσι όπως έχει διαµορφωθεί οι απειλές δεν προέρχονται αποκλειστικά από άλλες κρατικές οντότητες αλλά και από εσωτερικές ή µη στρατιωτικές απειλές. Αυτές µπορούν να απορρέουν από: α) την «αποτυχηµένη» και «ανεπαρκή» εσωτερική δοµή του κράτους, β) οµάδες ή συλλογικότητες οι οποίες αισθάνονται αποκλεισµένες ή περιθωριοποιηµένες (εθνοτικές ή θρησκευτικές µειονότητες), γ) µεταναστευτικά ρεύµατα, δ) κρίσεις του διεθνούς χρηµατοπιστωτικού συστήµατος, ε) το οργανωµένο έγκληµα, στ) ανθρωπιστικές κρίσεις, ζ) την καταστροφή ή υποβάθµιση του περιβάλλοντος, η) την εξάπλωση µολυσµατικών ασθενειών. Εποµένως µπορούµε να πούµε, ότι η εθνική ασφάλεια αντανακλά την ελευθερία του κράτους και της κοινωνίας η οποία εντάσσεται σε αυτό από εσωτερικές ή διεθνείς απειλές και προκλήσεις στους παρακάτω τοµείς:3 1. στο στρατιωτικό, σε βάρος της φυσικής επιβίωσης του πληθυσµού, της εδαφικής ακεραιότητας του κράτους, της εσωτερικής δηµόσιας τάξης, της αµυντικής θωράκισης και του µηχανισµού της κυβέρνησης 2. στον πολιτικό τοµέα, σε βάρος των ατοµικών δικαιωµάτων, της κυριαρχίας, της πολιτικής σταθερότητας, της νοµιµότητας του πολιτικού καθεστώτος καθώς και των δοµών, των διαδικασιών και του κανονιστικού πλαισίου λειτουργίας της εξουσίας. 3. στον κοινωνικό τοµέα σε βάρος της ταυτότητας των ατόµων και των κοινωνικών οµάδων, των συλλογικών δικαιωµάτων και της συνοχής του κοινωνικού ιστού 3 Buzan, B., Wæver, ο. & de Wilde, J., 1998: Security: A New Framework for Analysis. Boulder, Lynne Rienner Publishers. 12
  13. 13. 4. στον οικονοµικό τοµέα σε βάρος της ικανοποίησης θεµελιωδών ανθρώπινων αναγκών σε τροφή, νερό, στέγη, ένδυση, υγεία και εκπαίδευση όλων των πολιτών, της ελεύθερης πρόσβασης και διαχείρισης των υλικών πόρων και της οικονοµικής ανάπτυξης και ευηµερίας, 5. στον περιβαλλοντικό τοµέα, σε βάρος του οικοσυστήµατος των φυσικών και ανθρώπινων πόρων και των επιτευγµάτων του ανθρώπινου πολιτισµού. 2.2 Η ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασµού Η ενεργειακή ασφάλεια ή ασφάλεια ενεργειακού εφοδιασµού αποτελεί αναπόσπαστο µέρος κάθε ενεργειακής πολιτικής η οποία επιθυµεί την απρόσκοπτη διαθεσιµότητα ενεργειακών πόρων διάφορων µορφών, σε επαρκείς ποσότητες και σε λογικές ή προσιτές τιµές σε σταθερή µελλοντική βάση. Η ενεργειακή ασφάλεια έχει αποκτήσει καίρια σηµασία για την οικονοµική και την κοινωνική ανάπτυξη ενός κράτους. Στις µέρες µας κανένα ενεργειακό σύστηµα δεν ικανοποιεί τον όρο της απόλυτης ασφάλειας βραχυπρόθεσµα ή µεσοπρόθεσµα. Βραχυπρόθεσµα είναι εξαιρετικά πιθανόν να προκύψουν απρόβλεπτες ενέργειες και καταστάσεις, όπως π.χ. δολιοφθορά στις ενεργειακές υποδοµές, πολιτικές επεµβάσεις, στρατιωτικές επιθέσεις, τεχνικά προβλήµατα ή ακόµα και φυσικές καταστροφές, οι οποίες είναι ικανές να δηµιουργήσουν προβλήµατα στην παροχή ενέργειας, Σε ένα πιο µακροπρόθεσµο χρονικό ορίζοντα, η έλλειψη επενδύσεων π.χ. στην εξόρυξη του φυσικού αερίου, στις υποδοµές µεταφοράς του ή σε αποτυχίες της αγοράς µπορεί να οδηγήσει σε µη επαρκή εφοδιασµό και εποµένως σε υψηλές τιµές. Σε αυτό το πλαίσιο η ενεργειακή ασφάλεια, µπορεί να θεωρηθεί ως ένα πρόβληµα διαχείρισης κινδύνων η οποία µπορεί ως ένα σηµείο να µειώσει τους επικίνδυνους παράγοντες και τις αρνητικές επιπτώσεις από µια διαταραχή στην παροχή ενέργειας και δυσµενείς τάσεις της αγοράς ενέργειας. Η ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασµού αποτελεί δηµόσιο αγαθό, το οποίο προέρχεται από το κοινό όφελος που έχουν όλοι οι συµµετέχοντες στην αγορά της ενέργειας. Τόσο οι καταναλωτές όσο και οι προµηθευτές ενεργειακών πόρων είναι υποχρεωµένοι να διασφαλίζουν τον συνεχή και ασφαλή ενεργειακό εφοδιασµό. 4 4 IEA, World Energy Outlook 2007, Paris: IEA/OECD σ. 163 13
  14. 14. Όπως προαναφέραµε, οι βραχυπρόθεσµες απειλές της ενεργειακής ασφάλειας οφείλονται σε αναπάντεχες διαταράξεις πολιτικής, τεχνικής, ή τυχαίας φύσεως ενώ οι µακροπρόθεσµες απειλές έχουν σχέση µε την αδυναµία διανοµής ενεργειακών πόρων εξαιτίας σκόπιµης ή µη σκόπιµης απουσίας επενδύσεων στο ενεργειακό σύστηµα. Το αποτέλεσµα και στις δυο περιπτώσεις είναι η αύξηση των τιµών των ενεργειακών αγαθών και οι δυσµενείς προοπτικές για ανάπτυξη λόγω των δυσκολιών δηµιουργώντας έτσι δυσκολίες στους καταναλωτές καταστρέφοντας τις προοπτικές τους για ανάπτυξη. Επιπλέον, οι βραχυπρόθεσµες και µεσοπρόθεσµες απειλές είναι αλληλένδετες γιατί οι ανεπαρκείς επενδύσεις σε ένα ενεργειακό σύστηµα το καθιστούν πιο ευάλωτο σε ξαφνικές διαταραχές του ενεργειακού εφοδιασµού, ενώ η συνεχής δοκιµασία σε τέτοιου είδους διαταραχές, κλονίζει την εµπιστοσύνη της αγοράς και αυξάνει τον κίνδυνο των µελλοντικών ανεπαρκών επενδύσεων. Πρόσφατα το ζήτηµα της ενδεχόµενης κατάρρευσης της ασφάλειας του ενεργειακού εφοδιασµού έχει απασχολήσει µια σειρά από µελετητές, οι οποίοι έχουν ως στόχο την περιγραφή και κατανόηση των αιτιών κατάρρευσης και των επιπτώσεων στον ενεργειακό εφοδιασµό.. Σε αυτές τις µελέτες, η έννοια της ενεργειακής ασφάλειας προσεγγίζεται µε διαφορετικούς τρόπους, όπου προβάλλονται διαφορετικές πλευρές της και εξάγονται διαφορετικά συµπεράσµατα. Σε αυτές τις µελέτες, η έννοια της ενεργειακής ασφάλειας προσεγγίζεται µε διαφορετικούς τρόπους, όπου προβάλλονται διαφορετικές όψεις της και παράγονται διαφορετικά συµπεράσµατα. Ο Horsnell (Horsnell, 2000) στην ανάλυση του για τις πιθανές διαταραχές της αγοράς πετρελαίου διακρίνει δυο είδη ασυνεχειών και τρία είδη διαταραχών.5 Αναφορικά µε τις ασυνέχειες το ένα είδος συνδέεται µε µια ασυνέχεια πολιτικής η οποία προκαλείται από την αλλαγή πολιτικής των παραγωγών χωρών προς τις χώρες µε ανεπαρκή ενεργειακή παραγωγική ικανότητα. Το δεύτερο είδος που ονοµάζεται θεµελιώδης ασυνέχεια προκύπτει από τις δυναµικές της προσφοράς και ζήτησης και συνεπάγεται την αδυναµία του συστήµατος προσφοράς να ανταποκριθεί στο υπάρχον επίπεδο ζήτησης. 5 Horsnell, P., The Probability of Oil Market Disruptions: with an Emphasis on the Middle East, Houston: Rice University/James Baker III Institute for Public Policy, 2000, σ.38-50 14
  15. 15. Για παράδειγµα, η Πρώτη Πετρελαϊκή κρίση του 1973-74 είχε πολλές οµοιότητες µε µια θεµελιώδη ασυνέχεια της ασφάλειας του ενεργειακού εφοδιασµού µε τη διαφορά ότι αυτή προερχόταν από τον περιορισµό των εξαγωγών των κρατών-παραγωγών. Τα τρία είδη διαταραχών του ενεργειακού εφοδιασµού συνδέονται µε την αιφνίδια διακοπή του. Η ανικανότητα των παραγωγών κρατών να πραγµατοποιήσουν εξαγωγές λόγω συνθηκών, εσωτερικών (αναταραχών, πολέµων) ή εξωτερικών, όπως για παράδειγµα η ∆εύτερη Πετρελαϊκή Κρίση του 1979 µε την αλλαγή του καθεστώτος στο Ιράν. ∆εύτερον, οι διαταραχές προερχόµενες από εξαγωγικούς περιορισµούς, δηλαδή περιορισµός εξαγωγών από µια χώρα παραγωγό ή µια οµάδα κρατών µε σκοπό να ικανοποιήσουν πολιτικούς και στρατηγικούς σκοπούς. Τέλος, η διαταραχή εξαιτίας εµπάργκο όταν καταναλώτριες χώρες επιβάλλουν περιορισµούς στις εξαγωγές συγκεκριµένων κρατών, όπως για παράδειγµα στην περίπτωση του Ιράκ κατά τον Πόλεµο του Κόλπου το 1990/91. Σε µια άλλη πιο πρώιµη µελέτη του ∆ιεθνούς Οργανισµού Ενέργειας (∆.Ο.Ε.)6 σχετική µε το φυσικό αέριο, υποστηρίζεται ότι η ενεργειακή ασφάλεια είναι απλά ένας άλλος τρόπος αποφυγής διαστρεβλώσεων της αγοράς. Παρόλα αυτά επίσης αναφέρεται σε: α) µακροπρόθεσµους κινδύνους ότι οι νέες προµήθειες σε ενέργεια ίσως δεν είναι εφικτό να εισέλθουν στο ενεργειακό δίκτυο και έτσι να µη µπορέσει να ικανοποιηθεί η ζήτηση για πολιτικούς και οικονοµικούς λόγους και β) ο κίνδυνος διαταράξεων στον υφιστάµενο εφοδιασµό λόγω π.χ. πολιτικών αναταραχών, ατυχηµάτων ή και ακραίων καιρικών συνθηκών, ή 1) τεχνικοί κίνδυνοι οι οποίοι εµπεριέχουν ατυχήµατα, τροµοκρατία ή φυσικές καταστροφές, 2) αποτυχία στο να εξασφαλισθούν µελλοντικές προµήθειες ή να µη είναι δυνατό να διασφαλισθεί ο ασφαλής εφοδιασµός, 3) πολιτικά γεγονότα τα οποία είναι δυνατό να οδηγήσουν σε αναταραχές7. Σύµφωνα µε µια µελέτη του ινστιτούτου διεθνών σχέσεων Clingendael σχετικά µε την ενεργειακή ασφάλεια, κίνδυνος στην ενεργειακή ασφάλεια εφοδιασµού σε κράτη- καταναλωτές είναι το ενδεχόµενο ένα γεγονός να έχει αρνητικές επιπτώσεις στην τροφοδοσία ενέργειας και πιθανώς να οδηγήσει σε µια ενεργειακή κρίση. 6 Ο ∆ΟΕ είναι ένας διεθνής ενεργειακός οργανισµός ο οποίος λειτουργεί στα πλαίσια του Οργανισµού Οικονοµικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (για περισσότερα βλέπε στο κεφ. ) 7 IEA, The IEA Natural Gas Security Study, Paris: IEA/OECD, 1995, σ.23 15
  16. 16. Αυξηµένος κίνδυνος µπορεί να συντελεσθεί ως αποτέλεσµα: 8 α) εσκεµµένων αλλαγών πολιτικών σε χώρες παραγωγούς ή σε οργανισµούς παραγωγών-χωρών β) παρατεταµένη ανεπάρκεια σε επενδύσεις, επίπεδα παραγωγής, µεταφορά και µεταφορική ικανότητα ή και συντήρηση. γ) µακρό-οικονοµική αστάθεια σε χώρες-παραγωγούς δ) κοινωνικό-πολιτική αστάθεια σε κράτη-παραγωγούς ή σε ευρύτερες γεωγραφικές περιοχές ε) ρυθµιστική ανικανότητα σε καταναλώτριες-χώρες στ) αποτυχία των αγορών ζ) κυβερνητικές αποτυχίες 2.3 Ενεργειακή κρίση Ενεργειακή κρίση µπορεί να συµβεί όταν η ζήτηση ή η προσφορά σε ενέργεια ξαφνικά αποµακρύνεται κατά µεγάλο βαθµό από τα παρόντα επίπεδα. Αυτό µπορεί να οδηγήσει σε αξιοσηµείωτες διακυµάνσεις τιµών µε σηµαντικό αντίκτυπο στην οικονοµία των παραγωγών και καταναλωτριών κρατών. Η εξήγηση των αυτών των διακυµάνσεων δεν είναι απλή. Μια πιθανή εξήγηση αν θεωρήσουµε ότι η ενεργειακή αγορά βρίσκεται σε ισορροπία είναι ότι η διαδικασία εξίσωσης της προσφοράς µε τη ζήτηση µέσα από τις διαδικασίες της αγοράς µετά την πάροδο ενός χρονικού διαστήµατος θα οδηγήσει σε νέα επίπεδα τιµών ενώ κατά τη µεταβατική περίοδο θα παρατηρούνται ισχυρές διακυµάνσεις. Άλλες εξηγήσεις µπορούν να δοθούν στα πλαίσια της θεωρίας ολιγοπωλίου. Τέλος µια άλλη πιθανή εξήγηση είναι ο ρόλος των συµβολαίων µελλοντικής εκπλήρωσης και της δυναµικής των προσδοκιών. Εκτός των οικονοµικών λόγων, τεχνικοί λόγοι οι οποίοι µπορεί να σχετίζονται και µε τις υποδοµές οι οποίες εξυπηρετούν την ευρυθµία του ενεργειακού συστήµατος µπορούν να προκαλέσουν ή να επιδεινώσουν τις επιπτώσεις από µεγάλες αυξοµειώσεις της παροχής σε ενέργεια. 8 Clingendael International Energy Programme (CIEP), (2004), Study on Energy and Geopolitics, final report, The Hague, σ. 36 16
  17. 17. Μεταξύ άλλων, µια ενεργειακή κρίση µπορεί να προκύψει π.χ. όταν, σε σύντοµο χρονικό ορίζοντα µια διαταραχή στην παροχή ενέργειας από την πλευρά µιας παραγωγού χώρας διαταράξει την αγορά ενέργειας προκαλώντας σοβαρές επιπτώσεις και ανισορροπίες στο οικονοµικό, κοινωνικό και πολιτικό περιβάλλον του κράτους καταναλωτή. Επίσης µια αύξηση στην προσφορά ενεργειακών πόρων (υδρογονάνθρακες) και µια επακόλουθη µεγάλη πτώση στην τιµή τους καθιστά εξαιρετικά πιθανό το ενδεχόµενο να προκαλέσει ένα είδος ενεργειακής κρίσης. Σε αυτή την περίπτωση θα πληγούν κράτη- παραγωγοί και ενεργειακές εταιρίες οι οποίες παρέχουν στην αγορά ενέργεια σε υψηλότερη τιµή. Παροµοίως, µια πτώση στη ζήτηση, για παράδειγµα σε πετρέλαιο µπορεί να προκαλέσει αύξηση της προσφοράς. ∆εν είναι τυχαία η ανησυχία των κρατών του ΟΠΕΚ περί µιας σηµαντικής πτώσης στη ζήτηση για αργό πετρέλαιο λόγω της εκπλήρωσης των υποχρεώσεων αρκετών κρατών-καταναλωτών απέναντι στο Πρωτόκολλο του Κιότο. 2.4 Μετρώντας την ενεργειακή ασφάλεια ∆εν υπάρχει ένας µοναδικός και καθολικά αναγνωρισµένος τρόπος ή µέθοδος για την εκτίµηση του επιπέδου της ενεργειακής ασφάλειας µιας χώρας. Τέτοιες αξιολογήσεις είναι κατά κανόνα θέµα µελέτης ειδικευµένων επιστηµόνων, καθώς ένας πιθανός κίνδυνος µιας διαταραχή ως προς την ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασµού ή ένα έλλειµµα σε επενδύσεις για κάθε ένα κράτος και σε µια συγκεκριµένη χρονική περίοδο εξαρτάται από µια σειρά διαφορετικών παραγόντων. Μερικοί από αυτούς τους παράγοντες όπως για παράδειγµα, η πολιτική σταθερότητα είναι εξαιρετικά δύσκολο να εκτιµηθούν. στόσο οι περισσότερες συζητήσεις επικεντρώνονται στις ακολουθούµενες µεταβλητές και δείκτες: • Τη διαφοροποίηση του πρωτογενούς ενεργειακού µίγµατος • Την εξάρτηση από ενεργειακές εισαγωγές • Την ικανότητα υποκατάστασης καυσίµων • Τη συγκέντρωση της αγοράς (δηλαδή την κυριαρχία µικρού αριθµού κρατών στην προσφορά ενέργειας) 17
  18. 18. • Το µερίδιο που έχουν οι ενεργειακοί πόροι από ασταθείς περιοχές στο ενεργειακό µίγµα 2.5 Ενεργειακή Πολιτική Η ενεργειακή πολιτική στα κράτη καταναλωτές εµπεριέχεται από τρείς κύριες συνιστώσες. Πρώτον, οι βασικοί στόχοι της ενεργειακής πολιτικής ορίζονται ως: 9 α) τα χαµηλά κόστη κατά την προµήθεια ενέργειας, β) η ασφάλεια του εφοδιασµού, δηλαδή η διαρκής διασφάλιση της παροχής ενέργειας µέσω της αποφυγής διάφορων κινδύνων, και πιο πρόσφατα, γ) το περιβαλλοντικό ενδιαφέρον. Αυτές οι επιδιώξεις αποτελούν βασικές προτεραιότητες µεταξύ των κυβερνήσεων των καταναλωτριών κρατών, διάφορων διεθνών οργανισµών κλπ. Μολαταύτα, η ενεργειακή πολιτική ανά χώρα διαφέρει σηµαντικά λόγω των διαφορετικών χαρακτηριστικών που επικρατούν και των διαφορετικών επιλογών π.χ. κράτη µέλη Ε.Ε.. ∆εύτερον για την επίτευξη των στόχων της ενεργειακής πολιτικής οι χώρες παίρνουν αποφάσεις σχετικές µε : α) την ισορροπία ανάµεσα στους εγχώριους και εισαγόµενους ενεργειακούς πόρους, β) την ισορροπία µεταξύ των διαφορετικών ειδών τεχνολογίας, γ) την ισορροπία ανάµεσα στις δαπάνες για ενέργεια και την ευαισθησία για τα ζητήµατα του περιβάλλοντος και της εθνικής ασφάλειας. Στο τρίτο επίπεδο της ενεργειακής πολιτικής, για την εφαρµογή της τα κράτη επιλέγουν τα εργαλεία που έχουν στη διάθεση τους. Αυτά µπορεί να περιλαµβάνουν τη φορολόγηση, τις επιδοτήσεις, την κρατική ιδιοκτησία, τον έλεγχο µέσω ρυθµιστικών αρχών κλπ. Αρκετοί παράγοντες αιτιολογούν αυτή την απόκλιση στην προτίµηση των επιλογών και των µέσων µεταξύ των χωρών στο δεύτερο και τρίτο επίπεδο. Αρχικά, υπάρχουν τεχνικοί, φυσικοί και οικονοµικοί περιορισµοί όπως η διαφορετική κατοχή ανά χώρα σε ενεργειακούς πόρους, η δοµή της οικονοµίας, η δοµή και το µέγεθος της κατά κεφαλήν ενεργειακής κατανάλωσης και η γεωγραφική θέση. Μια δεύτερη κατηγορία παραγόντων περιλαµβάνει τις ιδιαιτερότητες ανά χώρα σχετικές µε την οργάνωση του ενεργειακού 9 Bochi, D.R., Toman, M.A., Energy Security Externalities and Policies, Energy Policy, Vol 21 No 11, 1993. σ. 114 18
  19. 19. και οικονοµικού τοµέα, όπως η θεσµική οργάνωση, οι παραδόσεις και η κουλτούρα και η ισορροπία δυνάµεων µεταξύ διάφορων οµάδων σε εθνικό επίπεδο. Οι περισσότερες κυβερνήσεις έχουν αναπτύξει πολιτικές για την προστασία τους από ενδεχόµενες ελλείψεις στο ενεργειακό τους σύστηµα οι οποίες προκύπτουν είτε από την αδυναµία των µηχανισµών της αγοράς είτε από τη µη ικανότητα τους να ενεργούν µόνες στην αγορά ενέργειας. Οι πολιτικές µακρινού ορίζοντα στοχεύουν στην ενθάρρυνση: • Επαρκών επενδύσεων στην παραγωγή, επεξεργασία, µεταφορά και αποθηκευτική ικανότητα ούτως ώστε να µπορέσουν να ανταποκριθούν στις προβλεπόµενες ανάγκες τους. • Μεγαλύτερης αποδοτικότητας στη χρήση ενέργειας ώστε να µην ενέχει ο κίνδυνος η προσφορά να µη µπορεί να καλύψει τη ζήτηση. • Μεγαλύτερης διαφοροποίησης του ενεργειακού µίγµατος, της γεωγραφικής προέλευσης των ενεργειακών πόρων, των οδών µεταφοράς αυτών και των συµµετεχόντων της αγοράς. • Μεγαλύτερης διαφάνειας της αγοράς ώστε να βοηθηθούν οι προµηθευτές και οι καταναλωτές να πραγµατοποιήσουν οικονοµικά αποδοτικές επενδύσεις και εµπορικές αποφάσεις, ενώ οι κυβερνήσεις να είναι πιο ενηµερωµένες όταν λαµβάνουν πολιτικές αποφάσεις. Οι πολιτικές και τα µέτρα τα οποία στοχεύουν στην αντιµετώπιση των αιφνιδιαστικών διαταράξεων περιλαµβάνουν συντονισµένη χρήση στρατηγικών αποθεµάτων, ανακατευθυνόµενες ενεργειακές εισροές και διαχείριση από την πλευρά της ζήτησης. Σκοπός τους είναι να ανακουφίσουν γρήγορα τις επιπτώσεις από την απώλεια της αναµενόµενης παροχής. Αυτά τα µέτρα είναι σε θέση να ελαχιστοποιήσουν τα οικονοµικά και κοινωνικά κόστη από µια διαταραχή του ενεργειακού εφοδιασµού, διευκολύνοντας µε αυτό τον τρόπο τη µετακίνηση µέσω της αγοράς των σπανίων ενεργειακών αποθεµάτων εκεί που πραγµατικά υπάρχει ανάγκη. Επιπλέον οι κυβερνήσεις, υιοθετούν µέτρα τα οποία στοχεύουν στην παρεµπόδιση των συνεπειών της διατάραξης του εφοδιασµού. Αυτά τα µέτρα αφορούν στην προστασία των αγωγών, των λιµένων, των διαύλων ναυσιπλοΐας, στην ενίσχυση των κανονισµών υγιεινής και 19
  20. 20. ασφαλείας για την αποτροπή ατυχηµάτων και των συστηµάτων πρόγνωσης για την προειδοποίηση από καιρικές αντιξοότητες. 2.5.1 Η τρωτότητα λόγω εισαγωγών Η ενεργειακή ασφάλεια εφοδιασµού συχνά αποτελεί το σηµαντικότερο λόγο για τον οποίο τα κράτη προσπαθούν να είναι όσο το δυνατόν πιο ανεξάρτητα όσο αυτό θεωρείται εφικτό για την κάλυψη των απαιτήσεων τους σε ενέργεια. Αυτή η ερµηνεία βασίζεται στην άποψη ότι η εξάρτηση από εισαγόµενους ενεργειακούς πόρους ίσως αποτελέσει στρατηγικής σηµασίας µειονέκτηµα σε καιρούς πολέµου ή όταν η οικονοµική κατάσταση είναι τόσο δυσµενής όπου η ενέργεια ίσως µπορεί να χρησιµοποιηθεί ως όπλο σε εµπορικές διαµάχες.10 Επιπλέον, η ενεργειακή εξάρτηση σε εισαγωγές θα µπορούσε να καταστήσει αρκετές χώρες ευάλωτες στις µεταπτώσεις των τιµών στις διεθνείς αγορές ενέργειας προκαλώντας προβλήµατα στο ισοζύγιο πληρωµών, στην οικονοµική ανάπτυξη κλπ. 2.6 Μέσα της ενεργειακής πολιτικής Η ίδια µελέτη του ινστιτούτου Clingendael υποστηρίζει ότι υπάρχουν διάφορα είδη πολιτικών τα οποία είναι σε θέση να βελτιώσουν και να προστατεύσουν την ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασµού. Αυτά τα είδη µπορούν να διακριθούν ανάλογα µε τις παρακάτω σκοπιµότητες:11 1. Η πρόληψη, είναι δυνατόν να δηµιουργήσει ένα ασφαλές πολιτικό περιβάλλον το οποίο θα είναι σε θέση να περιορίσει τις πιθανότητες για διαταράξεις στην παροχή ενέργειας. 2. Η αποτροπή, παρέχει τα µέσα µέσω των οποίων εµποδίζει τους παραγωγούς από το να διακόπτουν τον ενεργειακό εφοδιασµό για πολιτικούς λόγους. 10 Gnansounou, Ε., (2008)Assessing the energy vulnerability: Case of industrialised countries. Laussane: Energy Policy Vol. 36, Issue 10. σ. 3736 11 Clingendael International Energy Programme (CIEP), (2004), Study on Energy and Geopolitics, final report, The Hague, σ. 64 20
  21. 21. 3. Η αναχαίτιση, είναι σε θέση να µειώσει τις επιπτώσεις από µια παρεµπόδιση στην προσφορά ενέργειας για την εθνική ασφάλεια και την οικονοµία. Οι εφαρµογή των παραπάνω πολιτικών αποτελούν απαραίτητες προϋποθέσεις για την αποτελεσµατική διαχείριση µιας ενεργειακής κρίσης. Ένα καλό παράδειγµα εφαρµογής των παραπάνω πολιτικών αποτελούν τα στρατηγικά αποθέµατα στην περίπτωση του πετρελαίου ή του φυσικού αερίου. Για παράδειγµα, εάν τα στρατηγικά αποθέµατα είναι µεγάλα µπορούν να αποτρέψουν µια χώρα παραγωγό από το να περιστείλει την παροχή ενέργειας, αφού προφανώς έχει γνώση ότι εάν η καταναλώτρια χώρα χρησιµοποιήσει τα αποθέµατα τα οποία διαθέτει πιθανότατα αυτό να έχει αρνητικό αντίκτυπο στην τιµή π.χ. του πετρελαίου άρα και στα κέρδη της. Επίσης ένα στρατηγικό απόθεµα πετρελαίου σε µια περίοδο κρίσης είναι σε θέση να αναχαιτίσει την έλλειψη σε ενέργεια. Υπάρχουν και άλλα µέσα της ενεργειακής πολιτικής τα οποία είναι ικανά να εξασφαλίσουν κατά κάποιο τρόπο τον απρόσκοπτο ενεργειακό εφοδιασµό όπως π.χ. οι πολιτικές διαφοροποίησης και η ευελιξία του ενεργειακού συστήµατος. 2.6.1 Η διαφοροποίηση Η ενεργειακή διαφοροποίηση αποτελεί µια ευρεία έννοια. Μπορεί να αναφέρεται σε: είδη καυσίµων (διαφοροποίηση του ενεργειακού µίγµατος), πηγές καυσίµων ( ανά εταιρία ή χώρα προέλευση των εισαγωγών) και είδη τεχνολογίας. Η µεγάλη εξάρτηση σε µόνο ένα ορυκτό καύσιµο αυξάνει την τρωτότητα σε µια επικείµενη διατάραξη του ενεργειακού εφοδιασµού. Γενικά, η διαφοροποίηση του εφοδιασµού ανά τύπο καυσίµου και προέλευση θεωρείται ότι µπορεί να προσδώσει µεγαλύτερη ασφάλεια. Παρ όλα αυτά δεν θεωρείται εγγυηµένη εάν δεν έχουν εισαχθεί και άλλες πηγές ενέργειας π.χ. ανανεώσιµες. ή υποδοµές αποθήκευσης συµβατικών καυσίµων. 2.6.2 Η ευελιξία του ενεργειακού συστήµατος Η ενεργειακή ασφάλεια είναι δυνατό να ενισχυθεί σηµαντικά διαµέσου της ευελιξίας του ενεργειακού συστήµατος, η οποία µπορεί να επιτευχθεί µε διάφορους τρόπους. Αυτοί είναι τεχνικής, λειτουργικής ή ακόµα και οικονοµικής φύσης. Για παράδειγµα, τα περισσότερα οχήµατα χρησιµοποιούν αποκλειστικά βενζίνη ή ντίζελ παρ όλα αυτά 21
  22. 22. υπάρχουν οχήµατα τα οποία χρησιµοποιούν περισσότερα από ενός είδους καύσιµα.12 Η µεγαλύτερη ευκαιρία για να εφαρµοστεί η ευελιξία του ενεργειακού συστήµατος είναι στην περίπτωση της ηλεκτροπαραγωγής, στην οποία κατευθύνεται ένα µεγάλο µέρος των πρωτογενών ενεργειακών πόρων. Είναι εφικτό οι σταθµοί ηλεκτρικής ενέργειας να µετατραπούν από µονής καύσης, δηλαδή να χρησιµοποιούν ένα καύσιµο σε διπλής ακόµη και πολλαπλής καύσης. Με αυτό τον τρόπο ένα κράτος είναι σε θέση, να µην εξαρτάται αποκλειστικά από µόνο ένα καύσιµο. 2.6.3 Τα στρατηγικά αποθέµατα Τα στρατηγικά αποθέµατα πετρελαίου έχουν αποτελέσει τη ραχοκοκαλιά της ενεργειακής συνεργασίας ανάµεσα στα κράτη του ΟΟΣΑ µετά τις πετρελαϊκές κρίσεις της δεκαετίας του 1970. Επίσης έχουν λειτουργήσει ως ένα σηµαντικό ανάχωµα σε περιπτώσεις διαταράξεων στον ενεργειακό εφοδιασµό.13 Στρατηγικά αποθέµατα σε φυσικό αέριο διαθέτουν η Γαλλία, η Ιταλία και η Ισπανία. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει προτείνει την εγκατάσταση τέτοιου είδους αποθηκευτικών χώρων σαν µια υποχρέωση για τα κράτη µέλη. στόσο, ως µέθοδος η αποθήκευση φυσικού αερίου είναι σαφώς πιο δαπανηρή και τεχνικά σηµαντικά πιο περίπλοκη διαδικασία σε σχέση µε την αντίστοιχη του πετρελαίου. 2.7 To παγκόσµιο σύστηµα και η ενεργειακή ασφάλεια σήµερα Το διεθνές πολιτικό και οικονοµικό σύστηµα σήµερα είναι διαµορφωµένο από εθνικούς, διακυβερνητικούς και µη κυβερνητικούς οργανισµούς και θεσµούς, όπως τα κράτη, οι (πολυεθνικές) επιχειρήσεις, οι στρατιωτικές δυνάµεις, οι τροµοκρατικές οµάδες αλλά και από ειρηνικά κινήµατα, δράσεις υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωµάτων και περιβαλλοντικούς οργανισµούς. Για τη διερεύνηση των ζητηµάτων της ενεργειακής ασφάλειας, δίνουµε ιδιαίτερη έµφαση στις σχέσεις οι οποίες αναπτύσσονται σήµερα ανάµεσα στα κράτη, χωρίς όµως να παραβλέπουµε και να διαχωρίζουµε τη σηµασία και το ρόλο που έχουν όλοι οι 12 Lund, H., (2003) Flexible energy systems: integration of electricity production from CHP and fluctuating renewable energy. Aalborg: International Journal of Energy Technology and Policy, Volume 1, Number 3 σ. 250 - 261 13 Jaffe, A.M., Soligo, R., (2002) The Role of inventories in oil market stability, The Quarterly Review In Economics and Finance, Vol 42, 2002. σ. 402, 22
  23. 23. υπόλοιποι εµπλεκόµενοι παίκτες. Η σχέση ανάµεσα στην ασφάλεια της ενεργειακής τροφοδοσίας και στο ήδη διαµορφωµένο παγκόσµιο σύστηµα είναι προφανής. Σύµφωνα µε την παρούσα πολιτικοοικονοµική κατάσταση η πρόσβαση σε ενέργεια γίνεται µέσω είτε των κρατών, είτε µέσω (πολυεθνικών) εταιριών κλπ., ενώ αλλαγές στο πολιτικό και οικονοµικό σύστηµα ενδέχεται να έχουν έντονο ή ακόµη και αρνητικό αντίκτυπο στη διαθεσιµότητα των ροών πετρελαίου και φυσικού αέριου. 2.7.1 Γεωπολιτικοί κίνδυνοι και ενεργειακή ασφάλεια Ένας γεωπολιτικός κίνδυνος στην ασφάλεια του ενεργειακού εφοδιασµού µπορεί να προκύψει όταν το διεθνές πολιτικό και οικονοµικό περιβάλλον είναι τεταµένο και σε περίπτωση που ξεσπάσει ένας πόλεµος ή µια αναταραχή λόγω της επιλογής µιας ενεργειακής (energy superpower) (ή µη) υπερδύναµης (superpower) να εφαρµόσει πολιτική ισχύος (power politics).14 Χαρακτηριστικά παραδείγµατα αποτελούν οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή, όπως ο πόλεµος Ιράν-Ιράκ (1980-88), ο πόλεµος του Κόλπου το 1990/91, η Ιρανική επανάσταση το 1978 ή πρόσφατα οι διαµάχες Ρωσίας- Ουκρανίας σχετικά µε το φυσικό αέριο το 2006 και το 2009. Η τροµοκρατία αποτελεί φαινόµενο του παγκοσµίου συστήµατος και µε τον όρο τροµοκρατία εννοούµε όταν οµάδες ή οργανώσεις οι οποίες αντιτίθενται σε πολιτικά καθεστώτα σε διάφορες περιοχές ή κράτη, προσπαθώντας να τα αποσταθεροποιήσουν µέσω επιθέσεων σε ανθρώπους, σηµαντικές υποδοµές ακόµα και πολεµικών συρράξεων µε αυτά. Στην παρούσα κατάσταση χαρακτηριστικά παραδείγµατα τροµοκρατίας που απειλούν την ενεργειακή ασφάλεια αποτελούν κυρίως φονταµενταλιστικές ισλαµικές οργανώσεις οι οποίες αντιµάχονται τα πολιτικά καθεστώτα στα κράτη της Μέσης Ανατολή και της ευρύτερης περιοχής της Κασπίας Θάλασσας ή εναντιώνονται στο «δυτικό τρόπο ζωής» ο οποίος προάγεται, σύµφωνα µε τις αντιλήψεις των τροµοκρατών από το κυρίαρχο οικονοµικό και πολιτικό σύστηµα (Ercolani, 2007). Η τροµοκρατία µπορεί κάλλιστα να αποτελέσει απειλή για την ασφάλεια της τροφοδοσίας σε ενέργεια ως αποτέλεσµα πιθανών επιθέσεων σε στρατηγικής σηµασίας ενεργειακές υποδοµές (π.χ. 14 Huntington, S.P. (1993) The Clash of Civilizations?, Foreign Affairs, Volume 72, Number 3, σ. 22-49 23
  24. 24. αγωγοί, αποθηκευτικοί χώροι, ενεργειακοί κόµβοι κλπ) οι οποίες είναι απαραίτητες για το περιφερειακό ή ακόµη και το παγκόσµιο ενεργειακό σύστηµα. Την συνάφεια ανάµεσα στην ενεργειακή ασφάλεια και το παγκόσµιο πολιτικό και οικονοµικό σύστηµα είναι σε θέση να επεξηγήσουν οι δοµικές αλλαγές οι οποίες έχουν επέλθει από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 και εντεύθεν, µε την πτώση του σοσιαλιστικού κοινωνικοοικονοµικού συστήµατος και την ανάδυση νέων οντοτήτων στο παγκόσµιο σύστηµα. Το δυναµικό της Ρωσίας και της περιοχής της Κασπίας θάλασσας σε υδρογονάνθρακες ήταν για µεγάλο χρονικό διάστηµα µη-προσβάσιµο για τα κράτη τα οποία δεν άνηκαν στο σοσιαλιστικό στρατόπεδο. Με αυτό τον τρόπο, η πτώση του Τείχους του Βερολίνου το 1989, µε την ταυτόχρονη κατάρρευση του «Ανατολικού µπλοκ» και η επακόλουθη κοινωνικοοικονοµική µετάβαση των κρατών της Ανατολικής Ευρώπης και των χωρών της πρώην ΕΣΣ∆ κατέληξε µεταξύ άλλων στη δραστική αλλαγή του παγκόσµιου οικονοµικού τοπίου. Περισσότεροι ενεργειακοί πόροι πλέον ήταν διαθέσιµοι στο διεθνές σύστηµα των οικονοµιών της αγοράς. Το άνοιγµα της Κίνας, είναι επίσης µια µεγάλη αλλαγή η οποία διευρύνει το βάθος του παγκοσµίου οικονοµικού συστήµατος. Ακόµη και σήµερα είναι σαφές ότι το σύνολο των κρατών δε συµµετέχουν πλήρως σε αυτό το κυρίαρχο παγκόσµιο οικονοµικό σύστηµα π.χ. σε Ασία (Β. Κορέα, Μυανµάρ κ.α.), Αφρική και Λατινική Αµερική (Βενεζουέλα, Βολιβία κ.α.), ενώ υπάρχουν και κράτη τα οποία ενδεχοµένως να αποφασίσουν να µη συµµετέχουν πλέον. Εάν αυτή η τάση µελλοντικά συνεχιστεί και χώρες µε πλούσια αποθέµατα σε υδρογονάνθρακες αρνηθούν για πολιτικούς και οικονοµικούς λόγους να ενσωµατωθούν στο παγκόσµιο ενεργειακό σύστηµα είναι εξαιρετικά πιθανό η ενεργειακή ασφάλεια σε παγκόσµιο επίπεδο να απειληθεί εάν αναλογιστούµε ότι η ενεργειακή ζήτηση να αυξάνεται µε υψηλούς ρυθµούς. 2.8 Οργανισµοί 2.8.1 ∆ιµερείς συνεργασίες 2.8.1.1 Η Ευρώ-µεσογειακή Συνεργασία Η συνεργασία ανάµεσα στην Ε.Ε. και στα κράτη που γειτνιάζουν µε τη Μεσόγειο θάλασσα και δεν αποτελούν κράτη-µέλη της, συγκροτήθηκε κατά τη διάρκεια της 24
  25. 25. δεκαετίας του 1990 µε σκοπό την αναβάθµιση των µεταξύ τους εµπορικών σχέσεων. Μέχρι σήµερα, µόνο περιορισµένη πρόοδος έχει επιτευχθεί. Ο στόχος αυτής της διαδικασίας ήταν η επιτάχυνση του ρυθµού των οικονοµικών µεταρρυθµίσεων και της οικονοµικής ανάπτυξης των χωρών της Νότιας Λεκάνης της Μεσογείου. Η εκβάθυνση του επιπέδου της συνεργασίας ανάµεσα στην Ε.Ε. και αυτές τις χώρες θα διευκόλυνε τις επενδύσεις στις οικονοµίες των µεσογειακών χωρών περιλαµβάνοντας και τον τοµέα της ενεργειακής βιοµηχανίας.15 Η επίτευξη διµερών συµφωνιών ανάµεσα στην Ε.Ε. µε τα κράτη της Μέσης Ανατολής και της Βορείου Αφρικής είναι πρώτης τάξης ευκαιρία για την εκµετάλλευση της µεταξύ τους εγγύτητας σε µια πιο σταθερή βάση. 2.8.1.2 Το Συµβούλιο Συνεργασία των Κρατών του Κόλπου (Σ.Σ.Κ) Το Σ.Σ.Κ αποτελεί έναν περιφερειακό οργανισµό ο οποίος δηµιουργήθηκε το 1981 από το Κουβέιτ, τη Σαουδική Αραβία, το Μπαχρέιν, το Κατάρ, τα Ηνωµένα Αραβικά Εµιράτα, και το Οµάν. Σύµφωνα µε µια συµφωνία συνεργασίας η οποία υπεγράφη το 1988 και τέθηκε σε ισχύ από το 1990, η Ε.Ε. συναντάται ανά τακτά χρονικά διαστήµατα µε τους εκπροσώπους του Σ.Σ.Κ. µέσω ενός Μικτού Συµβουλίου Συνεργασίας. Ο σκοπός αυτής της συνεργασίας και των συναντήσεων είναι η σύσφιξη των µεταξύ τους εµπορικών σχέσεων. Επίσης η Ε.Ε. επιδιώκει µέσω αυτής της συµφωνίας την ενδυνάµωση της περιφερειακής ασφάλειας της περιοχής του Περσικού Κόλπου η οποία αποτελεί ένας από τους σηµαντικότερους προµηθευτές ενέργειας από τα κράτη του Κόλπου.16 2.8.2 Πολυµερείς συνεργασίες 2.8.2.1 Οργανισµός Πετρελαιοπαραγωγών Κρατών (ΟΠΕΚ) Το 1960, η Βενεζουέλα, το Ιράκ, το Ιράν, το Κατάρ, το Κουβέιτ και η Σαουδική Αραβία σχηµάτισαν τον ΟΠΕΚ. Κατά τη διάρκεια της δεκαετία του 1960 περισσότερα πετρελαιοπαραγωγά κράτη συνέπραξαν σε αυτόν, ενώ το 1975 ο οργανισµός 15 http://ec.europa.eu/external_relations/euromed/index_en.htm (23/5/2009) 16 http://www.gccsg.org/eng/index.php (23/5/2009) 25
  26. 26. αποτελούταν από 13 µέλη (εντάχθηκαν τα κράτη Αλγερία, Εκουαδόρ ΗΑΕ, Ινδονησία, Λιβύη, Νιγηρία και Γκαµπόν).17 Η αρχική έδρα του οργανισµού ήταν η Γενεύη, το 1965 η έδρα µεταφέρθηκε στη Βιέννη. Οι χώρες που συµµετείχαν στον ΟΠΕΚ είχαν ως βασική επιδίωξη τον µεγαλύτερο έλεγχο της πετρελαϊκής τους βιοµηχανίας και του εισοδήµατος που προερχόταν από τις εξαγωγές πετρελαίου. Η παραγωγή πετρελαίου αυτών των κρατών κυριαρχούταν σε µεγάλο βαθµό από µια οµάδα 7 µεγάλων διεθνών πετρελαϊκών εταιριών, γνωστές και ως «οι επτά αδελφές»18 οι οποίες µέσω κοινοπραξιών είχαν αποκτήσει δικαιώµατα εκµετάλλευσης των κοιτασµάτων προ του 1945. ∆ιαµέσου κοινών διοικητικών συµβουλίων, αυτές οι εταιρίες επέβαλλαν στενό έλεγχο στην παραγωγή και την τιµολόγηση του πετρελαίου σε αυτά τα κράτη. Ακόµη, τα τέλη για το δικαίωµα εκµετάλλευσης και η φορολογία που αυτές κατέβαλλαν στις κυβερνήσεις αυτών των κρατών θεωρούταν ως χαµηλές σε σχέση µε τα κέρδη που αυτές εισέπρατταν. Όταν κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1950 οι τότε πρόσφατά ανεξάρτητες πετρελαιοπαραγωγές χώρες της Βορείου Αφρικής διαπραγµατεύονταν για καλύτερους όρους και κατάφεραν µε αυτό τον τρόπο να προσελκύσουν περισσότερες εταιρίες, για την ανάπτυξη της εξορυκτικής τους βιοµηχανίας και οι υπόλοιπες χώρες παραγωγοί επιδίωξαν το ίδιο. ς τις αρχές της δεκαετίας του 1970 το διεθνές εµπόριο πετρελαίου ήταν αρκετά σφικτό για τις χώρες παραγωγούς ώστε να αποκτήσουν πιο ευνοϊκή διαπραγµατευτική θέση. Καλύτεροι όροι επιτεύχθηκαν κατά τις συµφωνίες της Τρίπολης και Τεχεράνης το 1971. Ο Αραβοϊσραηλινός πόλεµος του Γιόµ Κιππούρ τον Οκτώβριο του 1973 αποτέλεσε αποφασιστική καµπή. Τα Αραβικά κράτη-παραγωγοί ενωµένα στον Οργανισµό των Αραβικών Πετρελαιοπαραγωγών Κρατών αποφάσισαν να στηρίξουν τις απατήσεις τους και αποφασίστηκε να χρησιµοποιήσουν το πετρέλαιο σαν όπλο επιβάλλοντας πετρελαϊκό αποκλεισµό στη ∆ύση (Η.Π.Α., Ολλανδία και Πορτογαλία). Ο ΟΠΕΚ τότε αποφάσισε να αυξήσει την τιµή του πετρελαίου και να σταµατήσει τις διαπραγµατεύσεις µε τις µεγάλες πετρελαϊκές εταιρίες πάνω στον καθορισµό της τιµής του. Με αυτό τον τρόπο, ο ΟΠΕΚ 17 Το Εκουαδόρ αποχώρησε από τον ΟΠΕΚ το διάστηµα 1992-2007, το Γκαµπόν αποχώρησε το 1994, από το 2007 η Αγκόλα είναι πλήρες µέλος. 18 Standard Oil of New Jersey (Esso), Anglo-Persian Oil Company (αργότερα BP), Standard Oil Co. of New York (Socony), Standard Oil of California (Socal) αργότερα Chevron, Gulf Oil και η Texaco 26
  27. 27. κατάφερε να αποκτήσει τον απόλυτο έλεγχο πάνω στην παραγωγή και την τιµολόγηση του πετρελαίου, έως τα τέλη της δεκαετίας του 1970 είχε επιτευχθεί η ολοκλήρωση της εθνικοποίηση του πετρελαϊκού κλάδου στον Περσικό Κόλπο. Ύστερα από το 1973 οι διεθνείς τιµές του πετρελαίου αυξήθηκαν απότοµα, κάτι το οποίο εντάθηκε κατά τις αρχές του 1980 ύστερα από την Ιρανική επανάσταση του 1979 στο Ιράν και την επακόλουθη µείωση της παραγωγής του. Αυτή η εξέλιξη έκανε πολλά κράτη της ∆ύσης να µειώσουν σε σηµαντικό βαθµό τις εισαγωγές πετρελαίου από τα κράτη του ΟΠΕΚ, και να στραφούν σε άλλα κράτη εκτός ΟΠΕΚ (Νορβηγία, ΕΣΣ∆ κ.α.). Τελικά οι τιµές του πετρελαίου µειώθηκαν αισθητά κατά τα µέσα της δεκαετίας του 1980 όπου και παρέµειναν σε χαµηλά επίπεδα έως το 2002. Ο ΟΠΕΚ έχει βρεθεί στο επίκεντρο της κριτικής αρκετές φορές, διότι σύµφωνα µε τους καταναλωτές ρυθµίζει την παραγωγή και εποµένως την τιµή του αργού πετρελαίου λαµβάνοντας υπόψη τις επιδιώξεις των πετρελαιοπαραγωγών κρατών αδιαφορώντας για τις επιπτώσεις που ανακύπτουν κράτη εισαγωγείς. 2.8.2.2 Ο ∆ιεθνής Οργανισµός Ενέργειας (∆.Ο.Ε.) Ο ∆.Ο.Ε. αποτελεί έναν αυτόνοµο διακυβερνητικό οργανισµό ο οποίος ιδρύθηκε το 1974 στα πλαίσια του Οργανισµού Οικονοµικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (Ο.Ο.Σ.Α.) ως αποτέλεσµα της Πετρελαϊκής Κρίσης του 1973-1974. Είναι ένας αυτόνοµος Οργανισµός ο οποίος συνδέεται µε τον Ο.Ο.Σ.Α. και η έδρα του βρίσκεται στο Παρίσι. Το κύριο όργανο λήψης αποφάσεων του ∆.Ο.Ε. είναι το ∆ιακυβερνητικό Συµβούλιο που απαρτίζεται από υψηλόβαθµα στελέχη της ∆ιοίκησης, κάθε κράτους µέλους. Λειτουργεί ως οµάδα εργασίας στην οποία σήµερα συµµετέχουν 28 κράτη.19 Ο ∆ΟΕ αρχικά αφιερώθηκε έτσι ώστε να ανταποκρίνεται σε περιπτώσεις διαταραχών στην πετρελαϊκή τροφοδοσία, παρέχοντας επίσης πληροφορίες µέσω στατιστικών αναλύσεων και µελετών για το διεθνές εµπόριο πετρελαίου και τους υπόλοιπους ενεργειακούς τοµείς. Ο ∆ΟΕ λειτουργεί ως συµβουλευτικό όργανο σχετικά µε τον καθορισµό των ενεργειακών πολιτικών των κρατών-µελών του, συνεργάζεται ακόµη µε κράτη τα οποία δεν συµµετέχουν σε αυτόν όπως η Κίνα, η Ινδία, η Ρωσία κ.α. Τα κράτη µέλη του οργανισµού είναι υποχρεωµένα να διατηρούν στρατηγικά αποθέµατα 19 http://www.iea.org/about/index.asp (11/6/2009) 27
  28. 28. πετρελαίου τα οποία θα επαρκούν για τουλάχιστον 90 ηµέρες σε περίπτωση διαταραχής του εφοδιασµού. Το 1974 διατυπώθηκε Συµφωνία από τον Οργανισµό για το ∆ιεθνές Ενεργειακό Πρόγραµµα, µε στόχους: - ∆ιατήρηση και βελτίωση των συστηµάτων για την αντιµετώπιση των διαταραχών στην αγορά πετρελαίου - Προώθηση ορθολογικών ενεργειακών πολιτικών σε παγκόσµιο επίπεδο, µέσω συνεργασίας µε κράτη µη µέλη, βιοµηχανίες και διεθνείς οργανισµούς - ∆ιαχείριση ενός µόνιµου πληροφοριακού συστήµατος για τις διεθνείς πετρελαϊκές αγορές. - Βελτίωση της παγκόσµιας ενεργειακής τροφοδοσίας και των δοµικών αναγκών για την ανάπτυξη εναλλακτικών ενεργειακών πηγών και την αύξηση της αποτελεσµατικότητας της χρήσης της ενέργειας - Υποστήριξη στην ολοκλήρωση των πολιτικών για την ενέργεια και το περιβάλλον 2.8.2.3 Φόρουµ Εξαγωγικών Κρατών Φυσικού Αερίου Το Φόρουµ Εξαγωγικών Κρατών Φυσικού Αερίου (Gas Exporting Countries Forum ή GECF) δηµιουργήθηκε το 2001 µε σκοπό να παρέχει τα µέσα στα κράτη- εξαγωγείς φυσικού αερίου να συζητούν θέµατα κοινού ενδιαφέροντος. Σήµερα αποτελείται από τις εξής χώρες:20 Αίγυπτο, Αλγερία, Βενεζουέλα, Βολιβία, Ηνωµένα Αραβικά Εµιράτα, Ινδονησία, Ισηµερινή Γουινέα Ιράν, Κατάρ, Λιβύη, Μαλαισία, Οµάν, Ρωσία και Τρινιδάδ και Τοµπάγκο. Αυτές οι χώρες κατέχουν το 73% των παγκοσµίων αποθεµάτων φυσικού αερίου, ενώ παράγουν το 42% του συνολικά παραγόµενου αερίου. Αυτό το Φόρουµ δε διαθέτει έδρα, προϋπολογισµό και προσωπικό. Οι συναντήσεις του πραγµατοποιούνται µια φορά ανά έτος. Υπάρχουν πολλοί (κράτη καταναλωτές και επιχειρήσεις κυρίως) που συνιστούν ότι το GECF είναι πιθανόν να εξελιχθεί σε µια οµάδα παρόµοια µε τον ΟΠΕΚ, η οποία θα καθορίζει τις τιµές και τον όγκο παραγωγής του φυσικού αερίου οδηγώντας στην 20 http://www.gecforum.org/ (25/5/2009) 28
  29. 29. «καρτελοποίηση» της διεθνούς αγοράς αερίου. Οι πιθανότητες οι οποίες συγκεντρώνει στην παρούσα φάση µια τέτοια εξέλιξη είναι πολύ µικρές γιατί το εµπόριο του φυσικού αερίου χαρακτηρίζεται από πολυετείς συµφωνίες (συµβόλαια), η φύση των αγορών αερίου είναι κατά κανόνα περιφερειακές και η αγορά αποτελείται από µεγάλο αριθµό προµηθευτών και πηγών προέλευσης.21 2.8.2.4 Το ∆ιεθνές Φόρουµ Ενέργειας Μια από τις κυριότητες επιδιώξεις των κρατών-καταναλωτών είναι η διασφάλιση του ενεργειακού εφοδιασµού ενώ από την πλευρά των κρατών-παραγωγών βασικός στόχος αποτελεί η εξασφάλιση της ζήτησης. Η σύσταση αυτού του οργανισµού αποβλέπει στον ενεργειακό διάλογο µεταξύ των δυο αυτών µερών. Το ∆ιεθνές Φόρουµ Ενέργειας αποτελείται από περίπου 80 κράτη, οι συναντήσεις πραγµατοποιούνται ανά δύο έτη και συµµετέχουν οι υπουργοί Ενέργειας. Η έδρα της Γραµµατείας του Φόρουµ βρίσκεται στο Ριάντ της Σαουδικής Αραβίας. 2.8.2.5 Οργανισµός Οικονοµικής Συνεργασίας Ευξείνου Πόντου (Ο.Σ.Ε.Π.) Ο Οργανισµός Ο.Σ.Ε.Π. (Black Sea Economic Cooperation ή BSEC) ξεκίνησε το 1992 ως άτυπη ∆ιακυβερνητική «Οικονοµική Συνεργασία του Ευξείνου Πόντου» και µετατράπηκε σε διεθνή οικονοµικό οργανισµό την 1η Μαΐου 1999, ηµεροµηνία κατά την οποία ετέθη σε ισχύ ο Χάρτης του Οργανισµού. Έδρα του Οργανισµού είναι η Κωνσταντινούπολη και συµµετέχουν δεκατέσσερα κράτη (Αλβανία, Αρµενία, Αζερµπαϊτζάν, Βουλγαρία, Γεωργία, Ελλάδα, Μαυροβούνιο, Μολδαβία, Π.Γ.∆.Μ., Ρουµανία, Ρωσική Οµοσπονδία, Σερβία, Τουρκία και Ουκρανία). Καθεστώς παρατηρητή κατέχουν ορισµένα άλλα κράτη όπως η Αυστρία, η Γαλλία, η Γερµανία, οι ΗΠΑ, το Ισραήλ, η Ιταλία, η Κροατία, η Λευκορωσία, η Πολωνία, η Σλοβακία, η Τσεχική ∆ηµοκρατία και η Τυνησία καθώς επίσης και οι παρακάτω θεσµοί και διεθνείς οργανισµοί : Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Commission on the Protection of the 21 Stern J., (2006c) The new security environment for European Gas: Worsening geopolitics and increasing global competition for LNG. Oxford: Oxford Institute for Energy Studies. σ. 16 29

×