De Omweg Naar Pisa

866 views

Published on

Presentation for a student symposium on "French gothics and its protagonists" (Leiden University, 12 February 2010)

Published in: Travel, Business
0 Comments
0 Likes
Statistics
Notes
  • Be the first to comment

  • Be the first to like this

No Downloads
Views
Total views
866
On SlideShare
0
From Embeds
0
Number of Embeds
17
Actions
Shares
0
Downloads
3
Comments
0
Likes
0
Embeds 0
No embeds

No notes for slide
  • Wat Nicola doet: brengt de vorm uit het zuiden samen met de reliëfs van het noorden (verhalenvertellen)
  • Geboorte-paneel, met een Aankondiging en een Vlucht naar Egypte.
    Nicola wilde zijn verhaal op een aansprekende en geloofwaardige wijze vertellen. Veel naturalistische details(geiten). Alle figuren hebben massa en levensechtheid. Er is ook beweging, al blijft de scène als geheel ook nog wat statisch aandoen.
  • Kathedraal van Modena, Wiligelmo, ca. 1110, reliëfs op de westfaçade
  • Fortitude, Hercules, of, volgens Eloise Angiola, Daniël
  • Voorbeeld van een direct citaat: zittende Maria is afgeleid van Phaedra op de sarcofaag van Hyppolytus en Phaedra op het Campo Santo.
  • Bouwactiviteiten rondom Piazza del Duomo illustreren de ambities van Pisa, zowel religieus als seculier. Het Baptisterium speelde daarbij een bredere rol dan een louter religieuze, en was ook belangrijk voor het politieke (civic) leven van de Commune. Dit betekent ook dat het Baptisterium veel vaker dan eenmaal per jaar werd gebruikt (in die tijd beperkt aantal doop-ceremonies). Dit frequente gebruik kan ook de behoefte aan de gedecoreerde kansel verklaren. Belangrijk is ook de relatie tussen de doop en het civiele leven in Middeleeuws Pisa. Het baptisterium als symbool voor de civiele eenheid van een samenleving.
  • Groter en complexer dan Pisa. Veel mee gesjouwd. Staat nu op een verhoging. Door extra panelen Kindermoord erbij en Laatste Oordeel over twee panelen. Ook tussen de panelen figuren; continue panorama. Figuren in de panelen zijn kleiner, voller geheel, dieper ingesneden, compositie versterkt de beweging de diepte in. Toenemend realisme.
  • Naturalisme neemt verder toe; neger. Het tumutueuze van de processie. Modeleren van het incarnaat, halfopen monden e.d. leidt tot een nieuwe emotionaliteit.
  • Byzantijnse roots die in Pisa nog zichtbaar zijn verdwijnen; aanpassing aan gotische smaak. Christus blijft prominent, met neerhangende hoofd dat het tot een menselijk drama maakt. Treurende figuren maken het tot een voelbare tragedie waar kijker zich mee kan vereenzelvigen. Flauwvallende Maagd; gekoppeld aan een treurende Johannes. Pope-Hennessy legt hierbij de link met ivoorsnijwerk dat mogelijk als inspiratiebron heeft gediend. Opoffering van Christus wordt zo voelbaar.
  • Christus heeft hier geen klassiek hoofd en lichaam meer, maar de zachtere trekken van de gotiek; vergelijking met de Beau Dieu.
  • Zie hier de communicatie tussen de figuren; Gabriël en Maria; de vrouwen die Christus baden. Ook zeer naturalistisch: Volgens Moscowitz het eerste realistische pasgeboren kind uit de kunstgeschiedenis.
  • Compositionele en expressieve kracht van Giovanni Pisano. Lijkt chaotisch, maar duidelijke diagonaal van koning Herodus naar treurende moeders linksonder. Contrast zachte draperieën en harde lijnen ernaast versterkt de emotionaliteit van het geheel. Figuren boven ook dieper uitgesneden dan figuren onder, om leesbaarheid te vergrotem.
  • De Omweg Naar Pisa

    1. 1. De omweg van Rome naar Pisa De Franse gotiek als conditio sine qua non voor de wedergeboorte van de klassieke beeldhouwkunst in Italië Martin Lok 12 februari 2010
    2. 2. Stelling: Zonder de opleving van de klassieke beeldtaal in de gotische kathedralen van Frankrijk (Chartres, Parijs, Reims) zou de wedergeboorte van de klassieke beeldhouwkunst in Italië niet mogelijk zijn geweest. Vrij naar: Erwin Panofsky, Renaissance and Renascences in Western Art, 1960.
    3. 3. Enkele relevante punten van Erwin Panofsky in relatie tot beeldhouwkunst • Klassieke beeldhouwers benaderden het menselijk lichaam als zelfstandig fenomeen • Romaanse beeldhouwers mistten deze essentie van de klassieke beeldhouwkunst • De toegenomen axialiteit van de gotische architectuur en de opkomst van de statue-colonne gaf het menselijk lichaam in de beeldhouwkunst zijn zelfstandigheid terug • Daardoor kon het ‘oppervlakkige classicisme’ van de vroege gotiek later ‘intrinsiek’ worden
    4. 4. Panofsky: De opleving van de klassieke beeldhouwkunst begint in Italië in de dertiende eeuw in Sicilië (aan het hof van Frederick II), dankzij invloeden van de Franse gotiek. “Here a new intimacy with the Antique was achieved, not in spite but because of this influence, and while there is nothing in the Portail Royal or its derivates that would account for the classical vocabulary of the Monreale capitals, including nude putti, only the experience of a style that had revived the concept of axiality could have enabled their makers to understand classical syntax. It is, I believe, thanks to the continuance and intensification of this contact with France … that a classicism compatible to that of Reims came into being in Italy.” (Panofsky, 1960, Renaissance and Renascences in Western Art, pagina 65)
    5. 5. Kortom, volgens Panofsky zou de klassieke beeldhouwkunst uit Rome in de dertiende eeuw Toscane weer bereiken langs een omweg via Reims en Palermo.
    6. 6. Hoe verdedigbaar is Panofsky’s stelling? een verkenning langs vier Toscaanse kansels
    7. 7. Centrale vragen voor mijn werkstuk en referaat • Wat zijn in termen van techniek, stijl, iconografie en toepassing de klassieke en gotische ingrediënten van de kansels? • Wat kan je zeggen over herkomst en ontwikkeling hiervan? • Is de gotische invloed uit Frankrijk een conditio sine qua non geweest voor de de ontwikkeling van de beeldhouwkunst van de kansels?
    8. 8. Intermezzo I: kansels in Italië • Kansels waren al vroeg belangrijke kerkelijke meubelstukken • In Toscane meestal rechthoekig, met eenvoudige sculpturale reliëfs (elders wel rond/ meerhoekig, maar dan minder sculpturaal) • Voorbeeld van Guido da Como (1250, San Bartolome, Pistoia)
    9. 9. Intermezzo II: vader & zoon Pisano • Nicola Pisano • Giovanni Pisano 1220/25-1284 1248-1319 • De Apulia • De Pisa • Zuidelijke invloeden (hof • Opleiding bij zijn vader van Frederick II) (met Arnolfo di Cambio) • Vasari: Nicola Pisano was • Zou op reis zijn geweest onder de indruk van naar Frankrijk (met zijn klassieke sculptuur vader?) (Meleager-sarcofaag) • Veel gotische dan zijn vader
    10. 10. Inspiratie voor Nicola: Sarcofaag Meleager en de jacht op het wild zwijn (derde eeuw nChr, Pisa, Campo Santo)
    11. 11. Inspiratie voor Giovanni: ivoren diptych’s
    12. 12. Erwin Panofsky: “The style of Nicolo Pisano is rooted … in the “proto- Renaissance of the twelfth century” as modified by the developments in the Ile-de-France and Champagne. And unlike Cimabue neither Arnolfo nor Nicolo had, if one may say, his Giotto. … The influence of Nicolo Pisano was neutralized … by that of his own son, Giovanni, who, while foreshadowing Donatello and Michelangelo in the spirit, was certainly more “Gothic” than his father in the flesh.” Renaissance and Renascences in Western art, 1960, pagina 117
    13. 13. Terug naar de kansels • Wat zijn in termen van techniek, stijl, iconografie en toepassing de klassieke en gotische ingrediënten van de kansels? • Wat kan je zeggen over herkomst en ontwikkeling hiervan? • Is de gotische invloed uit Frankrijk een conditio sine qua non geweest voor de de ontwikkeling van de beeldhouwkunst van de kansels?
    14. 14. Belangrijkste geraadpleegde (nog te raadplegen) literatuur • Eloise M. Angiola, “Nicola Pisano, Federigo Visconti, and the Classical Style in Pisa”, The Art Bulletin, vol. 59, no. 1 (March 1977), pp. 1-27 • Enzo Carli, 1943, Il Pulpito di Siena, Bergamo • G.H. Crichton, 1938, Nicola Pisano and the revival of sculpture in Italy, Cambridge • Anita Fiderer Moskowitz, 2001, Italian Gothic Sculpture c.1250-c.1400, Cambridge • Antje Middeldorf-Kosegarten, “Nicola und Giovanni Pisano 1268-1278”, Jahrbuch der Berliner Museen, Bd. 11 (1969), pp. 36-80 • John Pope-Hennessy, 1952, Italian Gothic Sculpture in the V&A Museum, London • John Pope-Hennessy, 1996, An introduction to Italian sculpture,Volume I, Italian sculpture, London • Giorgio Vasari, Leven van Nicola en Giovanni Pisano
    15. 15. Pisa - Baptistero Nicola Pisano, 1260 • Vernieuwend: vrijstaande zeshoekige vorm (vanwege plaatsing in een rond Baptistero?) • Hij verlaat het pad van de gestileerde reliëfs van zijn voorgangers en zoekt zijn inspiratie bij de klassieken en de gotiek • Architecturale kader heeft gotische trekjes (onderbouw en drievoudige zuiltjes) • Reliëfs doen denken aan sarcofagen, maar het narratief heeft een Franse tongval • Nicola ontpopt zich als een echte verhalenverteller (“Het woord is steen geworden”)
    16. 16. Angiola: “bewuste terugkeer naar de klassieken?” • Opdrachtgever van de kansel was waarschijnlijk aartsbisschop Federigo Visconti (1254-1277) • Context van de contemporaine monumenten (en de kansel): de identiteit van de zelfbewuste Commune van Pisa • Daarbij keek men terug naar ‘Rome’ en niet vooruit naar de Renaissance • Terugkeer naar klassieken: geen kwestie van persoonlijke smaak, maar opdracht
    17. 17. Siena - Duomo Nicola Pisano c.s., 1265-1268 • Opdracht is bewaard gebleven; benoemd Arnolfo di Cambio en Giovanni als medewerkers • Qua vorm voortbordurend op Pisa; nu achthoekig; de beeldhouwkunst bedekt een groter deel van de architectuur • De relatief zware klassieke stijl in de reliëfs wordt vervangen door meer elegantie en zachtere plooival (het gotische ideaal) • Emotionaliteit en naturalisme neemt verder toe
    18. 18. Pistoia - Sant’Andrea Giovanni Pisano, 1301 • Giovanni was bijna 50 toen hij de opdracht kreeg • Rivaliteit met zijn vader: Giovanni zet zichzelf in een inscriptie neer als grootste beeldhouwer ooit • Vergelijkbare vorm als Pisa, enige echt nieuwe is de gotische spitsboog (gevoel van verheffing) • Ook hier verovert het beeldhouwwerk het geheel • Nieuw is de communicatie tussen de figuren
    19. 19. Pisa - Duomo Giovanni Pisano c.s., 1301-1312 • Vaak als de mindere van de kansels gezien; veel ‘assistentenwerk’ • Ook hier is veel gesjouwd; zelfs langere tijd in opslag geweest (goed gereconstrueerd?) • Introductie van het vrouwelijk naakt (Venus Pudica) • Meest figuratieve van de kansels, vooral ook aan de onderzijde • Met name bij de dragers zien we dat Giovanni weer wat afstand neemt van de gotiek en vooral bij de klassieken zijn inspiratie zoekt
    20. 20. Terug naar het begin: “Zonder Frankrijk geen opleving van de klassieken in Italië?” • Baptistero Pisa: nee, het klassieke was intentioneel en vaak direct geciteerd • Maar, de gotiek was drager van de klassieke opleving: zowel letterlijk (onderbouw) als figuurlijk (beeldhouwkunst als ‘grote verteller’) • Siena - Pistoia - Duomo Pisa: de gotische invloed neemt verder toe. Zowel in stijl als iconografie. Net als bij de kathedralen neemt de beeldhouwkunst de hoofdrol van de architectuur over • Tegelijkertijd is duidelijk te zien dat de gotische reikwijdte in Italië geen lang leven beschoren was: een halve eeuw na de eerste kansel dringt de ‘eigen’ klassieke beeldhouwkunst weer naar voren; zoals blijkt uit de Venus Pudica
    21. 21. Gotiek als conditio sine qua non voor de opleving van de klassieke beeldhouwkunst? • Nee, in termen van imitatio en emulatio (de directe citaten waren ‘van om de hoek’) • Ja, in termen van het belang van beeldhouwkunst als grote verteller • Ja, in termen van emotionaliteit, als drager van de boodschap

    ×